וואָס איז דאָס "ואתה השלכת מקברך כנצר נתעב"? חז"ל זאָגן אַז נבוכדנצר, מי עס וויל וועט קענען הערן דאָס אין אונדזערע שיעורים אויף ספר דניאל, איז געוואָרן אַ חיה אויף זיבן יאָר. און במשך יענע זיבן יאָר וואָס ער איז געווען טאַקע ווי אַ חית השדה, זענען געוואַקסן זײַנע נעגל און זײַן האָר ווי נשרים, נורא נוראות. און דעמאָלט אין יענער תקופה האָט זײַן זון, אויל מרודך, אָנגעכאַפּט די מלוכה און האָט געקיניגט אויף זיבן יאָר. נאָך זיבן יאָר האָט זיך פֿאַרענדיקט נבוכדנצר'ס עונש און ער איז צוריקגעקומען צו זײַן מלכות, און דעמאָלט איז ער איבערראַשט צו אַנטדעקן אַז עס איז דאָ עמעצער וואָס זיצט אים אויף זײַן שטול. וואָס האָט ער געטאָן? האָט ער גענומען זײַן זון, אַרײַנגעוואָרפֿן אים אין תּפֿיסה. דערנאָך, נאָך וואָס עס זענען אַריבער עטלעכע יאָר, איז נבוכדנצר געשטאָרבן. ווידער אַ מאָל איז אַרויסגעקומען אויל מרודך פֿון דער תּפֿיסה, און דאָס מאָל האָט מען אים געוואָלט קרוינען, אָבער ער האָט שוין נישט געוואָלט. ער האָט זיי געזאָגט, איך נעם נישט קיין ריזיקעס. גיי ווייס, אויך דאָס פֿאַרגאַנגענע מאָל האָבן מיר געמיינט טאַטע איז געשטאָרבן, טאַטע דאָס, פּלוצלינג איז ער צוריקגעקומען. גיי ווייס, דאָס איז נישט זיכער, דאָס קען פּלוצלינג צוריקקומען, איך נעם נישט קיין ריזיקעס. האָבן זיי אים געזאָגט, גוט, וואָס ווילסטו? האָט ער זיי געזאָגט, נעמט אים אַרויס פֿון קבר, שלעפּט זײַנע ביינער, ערשט דעמאָלט וועל איך זײַן זיכער אַז טאַקע דאָס מאָל איז ער געשטאָרבן טאָטאַל, ענדגילטיק, ער האָט נישט בדעה צוריקצוקומען. און אַזוי איז טאַקע געווען, מען האָט אים אַרויסגענומען פֿון זײַן קבר און געשלעפּט זײַנע ביינער. דאָס איז "ואתה השלכת מקברך כנצר נתעב". דעם בזיון וואָס ער איז דורכגעגאַנגען, אויף דעם ווערט דאָ אויסגעדריקט דער נביא.
זאָגט דער מלבי"ם, "ואתה", די נבואה, זאָגט דער מלבי"ם, איז געוואָרן אין צוויי זאַכן פֿאַר אים אַ בזיון און אַ שאַנד. א', "קברך כנצר נתעב". וואָס איז נצר? זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ קבר, און עס איז דאָ אַ נצר. קבר איז פֿאַר אַ מענטש, נצר איז פֿאַר אַ בהמה. אויך אין זייער צײַט האָט מען באַגראָבן בהמות, כאָטש עס איז נישט געווען קיין באַזונדער בית קברות פֿאַר בהמות, אָבער אויף כל פנים האָט מען באַגראָבן די בהמות. דער קבר פֿון די בהמות ווערט גערופֿן נצר. עס זענען דאָ נאָך פּסוקים אויף דעם, ווי עס שטייט "היושבים בקברים ובנצורים ילינו", יאָ, אין קברים פֿון בני אדם, און "בנצורים" איז דער כוונה דער אָרט פֿון קברי הבהמות. אַזוי זאָגט ער, דיר האָט מען דיך נישט געלאָזט ליגן, נאָר א', "קברך כמו נצר נתעב", אַן אָרט וווּ מען וואַרפֿט אַרײַן בהמות, נישט אין פּאַלאַץ, מען האָט דיך נישט באַגראָבן אין דעם מלכות'ס פּאַלאַץ ווי מען האָט באַגראָבן די מלכים. די צווייטע זאַך, אויך דאָרטן האָט מען דיר נישט געגעבן קיין רו, נאָר פֿון דאָרטן האָט מען דיך אַרויסגעוואָרפֿן אין דרויסן מיט אַ גרויסן בזיון.
און דעמאָלט האָט מען דיך אָנגעטאָן אין "לבוש הרוגים מטעני חרב". מען האָט דיך דאָך אָנגעטאָן אין אַ לבוש פֿון אַזעלכע וואָס מען טוט אָן הרוגים וואָס זענען דערהרגעט געוואָרן דורך מענטשן וואָס טראָגן שווערדן. "טועני חרב" איז דער כוונה טרעגער פֿון שווערדן. פֿאַר וואָס? "יורדי אל אבני בור כפגר מובס". דער כוונה איז, מען האָט אויסגעמאָלט אויף דײַן לבוש הרוגים וואָס זענען דורכגעשטאָכן מיט אַ שווערד, כדי דורך דעם צו דערמאָנען דעם רוב רציחה וואָס דו האָסט געטאָן. מען האָט מיט דעם געוואָלט אויסדריקן ווי פֿאַרדאָרבן דו ביסט געווען, וויפֿל דו האָסט געהרגעט און גערצחעט מיט דײַן רוב אַכזריות, דערפֿאַר האָט מען דיך דעמאָלט אָנגעטאָן אין אַ לבוש פֿון הרוגים וואָס זענען דערהרגעט געוואָרן דורך טועני חרב, דאָס איז וואָס מען האָט כביכול אויסגעמאָלט אויף דײַן לבוש. און דאָס איז אויך אַרײַנגערעכנט אין וואָס חז"ל זאָגן אַז מען האָט אים געשלעפּט פֿון קבר און געשלעפּט אים אַרום מיט אַ בזיון.
איצט באַשרײַבט ער פֿאַר וואָס איך פֿאַרגלײַך דיך צום כבוד פֿון די מלכים, זאָגט ער זע, דײַן כבוד איז נישט געווען ענלעך צום כבוד פֿון די מלכים, ווײַל דאָך אויך "יורדי אבני בור כפגר מובס", די פּגרים וואָס מען וואַרפֿט זיי אַרײַן נאַקעט אָן תכריכים אין דער גרוב, ווי אַ פּגר וואָס איז "מובס", מובס איז פֿון לשון לבוסס, צו טרעטן, ווי אַ פּגר מובס וואָס מען פֿאַרנעמט זיך נישט מיט אים, אַפֿילו אויב יענע יורדי הבור, "לא תחד איתם בקבורה, כי ארצך שחת, עמך הרגת, לא יקרא לעולם זרע מרעים". דו ביסט נישט ראוי צו זײַן פֿאַראייניקט מיט זיי, דער כוונה צו זײַן ענלעך צו זיי אין קבורה ווי די איבעריקע יורדי בור, דו ביסט בכלל נישט ראוי צו ווערן באַגראָבן, נאָר דײַן פֿלייש איז ראוי אַז מען זאָל עס איבערגעבן צו די הינט. פֿאַר וואָס? "כי ארצך שחת". ווער וועט דיך מכבד זײַן נאָך דײַן פּטירה אויב דו האָסט דײַן לאַנד חרוב געמאַכט? און נישט נאָר דאָס, נאָר "עמך הרגת". און דאָס איז דאָס שרעקלעכסטע פֿון אַלץ. יעדער מלך היט כאָטש אויף זײַן פֿאָלק, כאָטש אויף זײַן פֿאָלק באַשיצט ער, אָבער דו האָסט נישט נאָר נישט געהיט און באַשיצט אויף זיי, נאָר נאָך "את עמך הרגת". אַ פּנים דאָס איז ווי בײַ די עמי ערב וואָס עס זענען דאָ אַלערליי עטנישע רייניקונגען און מען פּרוּווט באַשיצן זייער רעגירונג מיט כוח און זיי יאָ, ווי קדאפי, אסד, "את עמך הרגת". "לא יקרא לעולם זרע מרעים". דערפֿאַר זאָגט ער, עס איז ראוי אַז נישט נאָר אַלע וועלן כעסן און אויסגיסן זייער צאָרן אויף דיר נאָך דײַן טויט, נאָר עס איז אויך ראוי אַז "לא יקרא לעולם זרע מרעים", דהיינו אויך דײַן זרע, דײַנע קינדער, וועלן קיין מאָל נישט גערופֿן ווערן אויפֿן שטול פֿון דער משרה. דער פּירוש פֿון דעם, זיי וועלן נישט האָבן קיין תמידיקע מלכות, נאָר זייער מלכות איז עתיד צו אָפּגעשטעלט ווערן, ווײַל דו ביסט געווען אַזאַ רשע, דאָס איז דער עונש וואָס קומט דיר.
און איצט, זאָגט דער מלבי"ם, תוך כדי די דאָזיקע ווערטער וואָס דער נביא זאָגט אויף נבוכדנצר, ווערט דער נביא התרגשט פֿון די ווערטער און ער קומט און זאָגט, דאָס איז נישט גענוג, דער דאָזיקער עונש איז נישט גענוג. עס איז דאָך ראוי "הכינו לבניו מטבח בעוון אבותם, בל יקומו וירשו ארץ ומלאו פני תבל ערים". ער זאָגט עס איז דאָך מער ראוי אַז זײַנע קינדער זאָלן נישט נאָר נישט האָבן קיין מלוכה, נאָר "הכינו לבניו מטבח", דהיינו אַן אָרט פֿון שעכטן, אַז מען זאָל הרגענען זײַנע קינדער. פֿאַר וואָס? ווײַל א', עס קומט זיי צוליב "עוון אבותם", ווײַל דאָך זייערע אבות האָבן חרוב געמאַכט די וועלט, חרוב געמאַכט שטעט, חרוב געמאַכט לענדער. אַ צווייטע זאַך, אויב זיי וועלן ממשיך זײַן, די קינדער, אין דעם וועג פֿון זייערע אבות, וועלן זיי אויך ממשיך זײַן אין חורבן. אויב אַזוי דאַרף מען אָפּהיטן "בל יקומו", אַז אויך די דאָזיקע קינדער זאָלן נישט אויפֿשטיין נאָך זייערע אבות און ממשיך זײַן אין נבוכדנצר'ס וועג. "וירשו ארץ", זיי וועלן זיך ווידער אַ מאָל דערשטאַרקן און זוכן ווי צו כובש זײַן די גאַנצע וועלט נאָך אַ מאָל. ווײַל זיי וועלן דאָך זאָגן, אונדזער טאַטע האָט שוין כובש געווען די וועלט, איז די וועלט איצט פֿאַר אונדז בלויז אַ ירושה. וואָס איז שטאַרקער? עפּעס וואָס איך גיי נעמען דאָס ערשטע מאָל אָדער עפּעס וואָס איך גיי ירשענען? צו ירשענען איז פֿיל שטאַרקער, דאָס איז מיר געקומען פֿון מײַן טאַטן. אַזוי איז דאָס וואָס ער זאָגט, עס וועט קומען אַזאַ מצב אַז אויב מיר וועלן איבערלאָזן זײַנע קינדער נאָך אים, וועלן אויך זיי וועלן כובש זײַן די גאַנצע וועלט און זאָגן איצט איז דאָס שוין "ירשו ארץ", דאָס איז שוין אַ ירושה פֿאַר אונדז ווײַל אונדזער טאַטע האָט שוין געהערשט אין דער פֿאַרגאַנגענהייט אויף דער גאַנצער וועלט. און דערפֿאַר זאָגט ער "הכינו לבניו מטבח", עס איז אויב אַזוי ראוי צו גרייטן פֿאַר זײַנע קינדער אַן אָרט פֿון שעכטן. פֿאַר וואָס? למען "ימלאו פני תבל ערים", כדי דורך דעם זאָל אָנגעפֿילט ווערן דער פּנים פֿון תבל מיט באַזעצטע שטעט. ווײַל אויב די קינדער וועלן ממשיך זײַן אין די וועגן פֿון זייערע אבות, וועט ער גיין און צעשטערן דעם פּנים פֿון תבל, נישט לאָזן אַז תבל זאָל אָנגעפֿילט ווערן מיט שטעט. אַדרבה, כדי תבל זאָל אָנגעפֿילט ווערן מיט שטעט און מען זאָל זיי נישט צעשטערן, איז ראוי צו גרייטן פֿאַר נבוכדנצר'ס קינדער אַ מטבח.
עס איז דאָ נאָך אַן הסבר וואָס איז דאָס "ומלאו פני תבל ערים". רש"י ברענגט, ערים איז פֿון לשון "אריך". עס שטייט וואָס שמואל האָט געזאָגט צו שאול אַז ער איז געווען "השם עריך". וואָס איז עריך? דײַן שונא. אַזוי אויך טײַטשט דער תרגום, "ערים - בעלי דבבין". דער כוונה איז אַז אויב זיי וועלן ממשיך זײַן און ירשענען די ארץ, אויב נבוכדנצר'ס קינדער וועלן ירשענען די ארץ, וועט אָנגעפֿילט ווערן דער פּנים פֿון תבל מיט שונאים. דהיינו, דורך דעם וועט ער גורם זײַן מלחמות און קאַמפֿן איבער דער גאַנצער וועלט. און דערפֿאַר איז בעסער "הכינו לבניו מטבח בעוון אבותם", כדי א' זאָלן זיי צאָלן דעם פּרײַז, און אַ צווייטע זאַך כדי זיי זאָלן נישט ממשיך זײַן אין די וועגן פֿון זייערע אבות און נישט ממשיך זײַן צו גורם זײַן שאָדן.
"וקמתי עליהם נאום השם צבאות והכרתי לבבל שם ושאר ונין ונכד נאום השם". זאָגט דער השם, "וקמתי עליהם", דער כוונה איך אַליין וועל אויפֿשטיין אויף זיי. נישט נאָר איך וועל פֿאַרשנײַדן דעם בית נבוכדנצר, נאָר איך וועל אויך פֿאַרשנײַדן פֿאַר בבל שם ושאר ונין ונכד. שם ושאר איז דער כוונה איך וועל פֿאַרשנײַדן די מלוכה בכלל, און נישט נאָר די מלוכה נאָר אויך "ושמתיה למורש קיפוד ואגמי מים וטאטאתיה במטאטא השמד נאום השם צבאות".
פֿאַר דעם וועלן מיר הסבר'ן וואָס איז דאָס שם ושאר ונין ונכד. קודם כל וואָס איז דאָס נין ונכד? שם ושאר האָבן מיר פֿאַרשטאַנען, עס וועט נישט זײַן קיין המשך פֿאַר דער ממלכה, די ממלכה וועט נישט בלײַבן. אָבער וואָס איז דאָס נין ונכד? דעריבער זענען דאָ צוויי פּירושים. לויט דעם תרגום יונתן, נין איז אַ זון. נכד איז ווי מען רופֿט הײַנט אַן אייניקל, דאָס איז דער זון פֿונעם זון. דאָס איז לויט רש"י. דאָס איז נין ונכד, ווי עס שטייט "אם תשקור לי ולניני ולנכדי", מיר און מײַן זון און דעם זון פֿון מײַן זון. אַזוי איז דאָס לויט דעם מלבי"ם'ס מיינונג. אָבער לויט רש"י'ס מיינונג און אויך לויט רד"ק'ס מיינונג, נין דאָס איז דער זון, און דער נכד איז וואָס מען רופֿט הײַנט אַן אייניקל. "ושמתיה למורש קיפוד". דער נביא נבֿיאעט איצט אויף בבל אויף אַן אַלגעמיינעם אופֿן און ער זאָגט זי וועט זײַן "למורש קיפוד". וואָס איז דער פּירוש למורש קיפוד? עס וועלן זי ירשענען קיפודים. וואָס איז אַ קיפוד? זאָגט דער רד"ק, קיפוד איז דאָס וואָס ווערט גערופֿן אויף ערביש כנפד. קענסטו דאָס וואָרט? כנפד אָדער כנפד. דאָס הייסט דאָס איז וואָס מען רופֿט קיפוד. און אין לעז טרטוג. כנפוד. וואָס איז דאָס טרטוג אין לעז? עס דאַכט זיך מיר דאָס איז טרטל אפֿשר, אַ צב? קען זײַן. אָבער דאָ זאָגט ער אַז זי געפֿינט זיך תמיד אין אַן אָרט פֿון וואַסער. פֿון דעם פֿאַרשטיי איך אַז מען מיינט אַ פֿראָש. ווי ער רעדט וועגן עפּעס וואָס געפֿינט זיך תמיד אין אַן אָרט פֿון וואַסער. ווי עס זאָל נישט זײַן, עס זענען דאָ וואָס הסבר'ן אַז דער קיפוד איז ווי דער קיפוד פֿון הײַנט. אַ צב, ריכטיק, עס איז דאָ אַ צב פֿון וואַסער, ריכטיק. אַ פֿויגל, ריכטיק, עס איז דאָ אַ פֿויגל וואָס ווערט גערופֿן קיפוד און ער איז אַרײַנגערעכנט אין וואָס עס שטייט "קאת וקיפוד", ווײַל דאָרטן רעדט מען וועגן עופֿות. עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס ווילן זאָגן אַז קיפוד איז פֿון די מיני שרצים, און עס זענען דאָ וואָס ווילן זאָגן אַז עס זענען אויך דאָ פֿון די מיני שרצים און עס זענען אויך דאָ פֿון די מיני עופֿות.
"למורש קיפוד ואגמי מים וטאטאתיה במטאטא השמד". אַ מאָל האָב איך געזאָגט צו עמעצן אַז מטאטא שטייט אין נביא, האָט ער מיר נישט געגלייבט. האָב איך אים געזאָגט דאָס איז אַ וואָרט וואָס שטייט אין תנ"ך, האָט ער מיר נישט געגלייבט. אָט, מיר זענען אָנגעקומען צו דעם וואָרט. וואָס איז דאָס "וטאטאתיה"? זײַט זיך נישט מתמיה, ווײַל טאַקע די גמרא זאָגט אַז אויך רבנן האָבן נישט געוווּסט מאי "וטאטאתיה". זיי האָבן נישט פֿאַרשטאַנען דאָס וואָרט, וואָס איז דאָס לטאטא, מאי "וטאטאתיה"? ביז זיי האָבן געהערט רבי'ס דינסט, וואָס יענע דינסט האָט געזאָגט צו יענער פֿרוי, "שקלי טאטיתך וטאטי ביתא". זי האָט איר געזאָגט, נעם דעם בעזעם און קער אויס דאָס הויז. און פֿון דעם האָט זי פֿאַרשטאַנען אַז מטאטא און לטאטא איז וואָס מיר רופֿן הײַנט צו קערן. אַזוי זאָגט ער, איך וועל זי אויסקערן מיט אַ בעזעם פֿון השמד, ווי אַ בעזעם וואָס נעמט כביכול אַרויס אַלץ, לאָזט נישט איבער גאָרנישט. "נאום השם צבאות". זי וועט בלײַבן און זײַן אַ שממה אויף אייביק. און דאָס האָבן מיר שוין געוויזן אין דעם פֿריעריקן פּרק, מיר האָבן געוויזן ווי די דאָזיקע נבואה אַז בבל וועט זײַן אַ שממה אויף אייביק איז געבליבן קיים ביזן הײַנטיקן טאָג, און אויף די חורבות פֿון בבל האָט מען נישט געבויט זינט נבוכדנצר ביזן הײַנטיקן טאָג, זי איז געבליבן אַ שממה ווי דבר השם.
"נשבע השם צבאות לאמור אם לא כאשר דימיתי כן היתה וכאשר יעצתי היא תקום". דער השם צבאות האָט געשוואוירן "אם לא כאשר דימיתי כן היתה", ווי איך האָב זיך פֿאָרגעשטעלט אַזוי וועט זײַן, "וכאשר יעצתי כך יקום". דאָ קומט דער מלבי"ם צו הסבר'ן פֿאַר אונדז אין לשון הקודש, זאָגט דער מלבי"ם וואָס איז דער חילוק צווישן אַ מחשבה און אַן עצה? זאָגט דער מלבי"ם, די עצה בײַ דעם קדוש ברוך הוא דאָס איז דער תכלית. דער תכלית איז דער כוונה די אונטערשטע שורה, וואָס דו ווילסט דערגרייכן. גיבן מיר אַ משל. אויב איך וויל למשל כובש זײַן מצרים, דאָס וועל איך רופֿן אַן עצה. וואָס וועל איך רופֿן אַ מחשבה? די טאַקטיק מיט וועלכער איך וועל דאָס טאָן. די פּלאַן, ווי אַרויסצוברענגען לפועל דעם תכלית וואָס איך שטרעב צו, וואָס דאָס איז למשל כובש זײַן מצרים. וואָסער אַרמיי און אויף וואָסער אַ וועג איך וועל טאָן, צי דורך דער לופֿטמאַכט אָדער דורך דער ים-מאַכט אָדער פֿוסזעלנער אָדער אַרטילעריע און אַזוי ווײַטער אויף דעם וועג. אַלץ דאָס ווערט גערופֿן אין גדר פֿון אַ מחשבה. די מחשבה דאָס איז בעצם דער וועג ווי צו דערגרייכן דעם תכלית. וואָס איז דער תכלית? כובש זײַן מצרים. וואָס איז די מחשבה? דאָס ווערט גערופֿן אַן עצה. די עצה, וואָס מיר ווילן. און לעומת זאת די מחשבה דאָס איז ווי מיר דערגרייכן, ווי מיר משיג זײַנען די דאָזיקע עצה. די מחשבות דאָס זענען די מיטלען כדי צו דערגרייכן דעם תכלית. און זאָגט דער מלבי"ם, מען זעט דאָס אין נאָך ערטער, "מחשבות בעצה תיכון". דהיינו, דורך די מחשבות בין איך מעוניין אַרויסצוברענגען די עצה, יאָ, וואָס דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט דאָס איז דער תכלית, לפועל.
איצט, דער מענטש קען נישט קובע זײַן דעם אמת'ן תכלית. דאָס איז נחרץ מאת השם. וואָס וועט זײַן צום סוף? דאָס איז נחרץ מאת השם. וואָס דער מענטש טוט בלויז, ער טראַכט בלויז מחשבות, פּלאַנירט, איך וועל טאָן אַזוי און איך וועל טאָן אַזוי און איך... פֿאַר וואָס? כדי צום סוף זאָל איך זײַן אַן עושר למשל. דאָס איז דער תכלית. אַזוי טראַכט איך, איך וועל קויפֿן פֿון דאָ און נעמען פֿון דאָרטן... אָבער ווער איז קובע דעם תכלית באמת? דאָס איז דער קדוש ברוך הוא, דעם תכלית איז ער קובע. צי דו ביסט געבוירן געוואָרן אין מזל פֿון עשירות אָדער עניות? דאָס האָט דער השם קובע געווען. פֿון דער לידה איז שוין נגזר אויף דעם מענטש. אויב אַזוי קומט אַרויס, דו קענסט טראַכטן פֿיל מחשבות, דו קענסט פּלאַנירן פּלענער ווי דו וועסט פֿאַרקויפֿן און ווי דו וועסט קויפֿן און ווי דו וועסט אַרײַנקומען און ווי דו וועסט אַרויסגיין, דאָס זענען שיינע פּלענער, אָבער צום סוף וואָס? צום סוף בײַ, לפועל, דאָס איז די עצה, וואָס דאָס מיינט דער תכלית פֿון דעם קדוש ברוך הוא. און דאָס איז וואָס מיר זאָגן, "רבות מחשבות בלב איש". וואָס זענען די מחשבות ווי מיר האָבן געזאָגט? דאָס זענען די פּלענער ווי צו דערגרייכן דעם תכלית. אָבער וואָס צום סוף? "עצת השם היא תקום". דער תכלית וועט צום סוף קובע ווערן לויט וואָס דער קדוש ברוך הוא איז קובע.
און דאָס איז וואָס ער זאָגט אונדז, "השם הפיר עצת גויים". וואָס איז עצת גויים? וואָס איז געווען די עצה פֿון די גויים? וואָס האָבן זיי געוואָלט? צו פֿאַרשמאדן עם ישראל. ממילא "הניא מחשבות עמים". אַזוי ממילא אַלע פּלענער וואָס זיי האָבן געפּלאַנירט אינעם וועג ווי מען טוט און אין וואָסער אַ וועג, פּלוצלינג האָבן זיי מיט זיי חבלה געגרייט, האָט זיך מיט זיי אײַנגעברעכט. וואָס ווערט דאָס גערופֿן? אַז דער השם האָט הפר געווען זײַן מחשבה. ווײַל בעצם זײַן תכלית, וואָס איז געווען? צו פֿאַרשמאדן אונדז. דער השם האָט עס שוין הפר געווען, דער השם האָט הפר געווען עצת גויים. דער השם האָט אַן אַנדער תכלית, אַז מיר זאָלן בלײַבן קיים. אַזוי ממילא ווען דער השם האָט הפר געווען זײַן עצה, איז "הניא מחשבות עמים". אַזוי אין זײַן מחשבה, ווי צו טאָן און אין וואָסער אַ וועג, פּלוצלינג זענען דאָ צופֿאַלן, זענען פּלוצלינג דאָ אַלערליי פּראָבלעמען אויפֿן וועג וואָס ער קען נישט אַרויסברענגען לפועל, ווײַל דײַן עצה איז מנוגד צו עצת השם. אַזוי "הניא" דער כוונה אָפּצונעמען.
איצט זאָגט ער אַזוי, דער תכלית איז אַ זאַך וואָס בלײַבט אויף אייביק. דער תכלית וועט זיך קיין מאָל נישט ענדערן, ווײַל בײַ דעם קדוש ברוך הוא איז נישטאָ קיין מצב פֿון חוזר צו זײַן, איז נישטאָ בײַ אים קיין מצב פֿון ענדערן די מיינונג. אָבער וואָס עס קען זײַן, אַז די מיטלען זענען יענע וואָס וועלן זיך ענדערן. דאָס הייסט, דער קדוש ברוך הוא וויל אַז עם ישראל למשל זאָל בלײַבן קיים אויף אייביק. אַזוי זענען דאָ צוויי וועגן צו טאָן דאָס. אָדער למשל אַז מיר וועלן דינען דעם השם מיט אונדזער גאַנצן האַרצן און מאודנו, און דעמאָלט וועט דער קדוש ברוך הוא ברענגען אויף אונדז אַלע גוטע ייעודים. און עס איז דאָ אַן אַנדער מעגלעכקייט, אַז מיר וועלן אָפּנייגן פֿונעם וועג, און דער קדוש ברוך הוא וועט אונדז געבן מכות, און דורך דעם וועלן מיר מוזן חוזר בתשובה זײַן, און צום סוף וואָס וועט זײַן? די עצה וועט בלײַבן דאָס זעלביקע. וואָס איז די עצה? עם ישראל וועט בלײַבן קיים. וועט בלײַבן קיים. די שאלה איז וויפֿל מיר וועלן אָנווערן אויפֿן וועג, די שאלה איז וויפֿל מכות מיר וועלן באַקומען, ביז מיר וועלן צום סוף אָנקומען צו דעם דאָזיקן תכלית. אָבער דער תכלית ענדערט זיך נישט. וואָס יאָ ענדערט זיך? די מחשבה. וואָס איז די מחשבה? ווי צו דערגרייכן די דאָזיקע עצה, אויף וואָסער אַ וועג. דאָס איז אַ זאַך וואָס ענדערט זיך. דאָס איז וואָס מיר זאָגן, "עצת השם לעולם תעמוד". די עצה פֿון דעם קדוש ברוך הוא, וואָס דאָס איז דער תכלית, דאָס איז קיים, דאָס איז תמידי, עס איז נישטאָ, נישטאָ קיין שינוי אין תכלית. אָבער "מחשבות ליבו לדור ודור". די מחשבות ווי אַרויסצוברענגען דאָס לפועל, דאָס איז שוין זמני. אַ דור איז נישט אויף אייביק, דאָס איז נישט לעולם, מחשבות ליבו דאָס איז לדור ודור. אין דעם דור טראַכט דער השם אַרויסצוברענגען די עצה אויף דעם וועג, אין דעם דור לויט דעם מצב פֿונעם דור טראַכט דער השם אַרויסצוברענגען די עצה לפועל אויף דעם וועג. די עצה ווי זי וועט זיך צום סוף אָנווענדן, דאָס קען זײַן אויף אַלערליי וועגן. און דערפֿאַר ווערט דאָס גערופֿן אַ מחשבה. די מחשבה דאָס איז ווי אַרויסצוברענגען לפועל, דער ווי-אַזוי קען זיך ענדערן, דאָס איז לדור ודור, ענדערט זיך לויט דעם דור. אָבער עצת השם, דהיינו דער תכלית, דאָס איז לעולם תעמוד, דאָס ענדערט זיך נישט, דאָס וועט בלײַבן קיים אויף אייביק.
און דאָס איז איצט דער ביאור בײַ אונדז. "נשבע השם צבאות לאמור אם לא כאשר דימיתי כן היתה וכאשר יעצתי כן היא תקום". דער השם האָט געשוואוירן, דער קדוש ברוך הוא האָט מקיים געווען די דאָזיקע זאַך מיט אַ שבועה, און אַזוי האָט ער געזאָגט צו בררן זײַנע ווערטער. עס איז דאָך "כאשר דימיתי", דער תכלית ווי מיר האָבן הסבר'ט דאָס איז די עצה, די מיטלען דאָס איז די מחשבה. אַזוי דער קדוש ברוך הוא בײַ דער מפלה פֿון אשור, זײַן תכלית וואָס איז געווען? אַז אשור זאָל אונדז נישט שאַטן. דאָס איז געווען דער תכלית. דאָס ווערט גערופֿן אַן עצה. וואָס איז די עצה? אָפּצונעמען פֿון אונדז דעם עול פֿון אשור. וואָס זענען געווען די מיטלען? וואָס איז זײַן מחשבה? אויף וואָסער אַ וועג טוט מען דאָס? דורך דעם וואָס אשור וועט אָנקומען צו הר ציון, און דאָרטן אין הר ציון וועט מען דורך דעם זען די גבורות פֿון השם און דער מלאך השם וועט זיי שלאָגן, און זיי וועלן נישט מער אָנקומען, נישט זיי און נישט אַנדערע גויים. זאָגט דער השם, עס איז דאָך "כאשר דימיתי", דער כוונה דאָס זענען די מיטלען, אָבער די עצה, "כן היו". דהיינו, די עצה וואָס איך האָב געעצה'ט, נישט נאָר זי איז מתקיים געוואָרן, אַז די עצה איז אויפֿגעשטאַנען און מען האָט נישט מצליח געווען צו מצר זײַן פֿאַר עם ישראל, נאָר אויך "היא תקום". וואָס איז דער פּירוש תקום האָבן מיר געזאָגט? תקום דאָס איז לעולם. "היא תקום" פּירושו איך האָב זיי מציל געווען פֿון אשור און דורך דעם האָב איך זיי מציל געווען פֿון אַלע וואָס דריקן זיי. וואָס איז דער פּירוש פֿון דעם? אויב דער קדוש ברוך הוא וואָלט נאָר געוואָלט פֿאַרמײַדן פֿון אונדז אשור, וואָלט ער געקענט ברענגען אויף אים דאָרטן אין זײַן לאַנד עפּעס אַ מגפה און אונדז אָפּמײַדן, און דעמאָלט וואָלט עצת השם אויפֿגעשטאַנען. וואָס איז עצת השם? אַז מיר זאָלן נישט געשעדיקט ווערן. פֿאַרטיק. ניין, אָבער דער קדוש ברוך הוא האָט געוואָלט אַז נישט נאָר אשור זאָל נישט קומען אויף אונדז, נאָר אויך אַנדערע פֿעלקער זאָלן זען דעם גרויסן און שטאַרקן אשור וואָס איז געקומען אַקעגן אונדז און האָט געכאַפּט אַזאַ מפלה און 180 טויזנט הויפּטלײַט פֿון אַרמייען זענען טויט אין הר ציון, אָ, אַלע וועלן דאָס זען, אַזוי ממילא וועט עצת השם אויפֿשטיין אויף אייביק. וואָס וועט אויפֿשטיין אויף אייביק? אַז עס וועט מער נישט קומען קיין פֿאָלק וואָס האָט פּלענער צו קומען אַקעגן אונדז. דאָס איז געווען די פּלאַן. די פּלאַן איז געווען אַז נישט נאָר ער וועט צום סוף נישט אָנקומען, נאָר "כאשר יעצתי", וואָס דאָס איז בעצם דער תכלית, און וואָס איז דער תכלית? אָפּצונעמען פֿון אונדז דעם עול פֿון די גויים, "היא תקום". די דאָזיקע זאַך וועט אויפֿשטיין, אַז עס וועלן מער נישט קומען קיין פֿעלקער און קיין דריקער אַקעגן אונדז.
און דאָס איז איצט וואָס ער פֿירט אויס. "לשבור אשור בארצי ועל הרי אבוסנו וסר מעליהם עולו וסובלו מעל שכמו יסור". מײַן מחשבה אין די מיטלען זענען געווען צוויי זאַכן. מיר האָבן געזאָגט אַז די מחשבה דאָס איז ווי אַרויסצוברענגען לפועל, דאָס זענען די מיטלען מיט וועלכע מיר וועלן דערגרייכן דעם תכלית. די מחשבה איז געווען צו צעברעכן אשור אַז ער זאָל נישט שאַטן פֿאַר ישראל, און וווּ צו טאָן דאָס? "על הרי אבוסנו". אבוסנו דאָס איז אַ תבוסה. עס איז דאָ אַ חילוק צווישן אַ פֿאַרלוסט אין מלחמה און אַ תבוסה. תבוסה פּירושו ווי צו טרעטן, לבוסס, דהיינו נישט נאָר אַ פֿאַרלוסט, אַ פֿאַרלוסט פֿון בזיון. דאָס איז "על הרי אבוסנו". זאָגט דער קדוש ברוך הוא, איך האָב געוואָלט אַז עס זאָל זײַן אַ מופלגדיקע תבוסה כדי עס זאָל זײַן קלאָר פֿאַר אַלעמען אַז דאָס איז מאת השם. אַז מען זאָל נישט טראַכטן, אָ, נעבעך אשור, עס איז אים נישט געגאַנגען, מיר וועלן פּרוּווו. ניין, מײַן האַר, זע, דאָס איז נישט סתם נעבעך אשור, דאָס האָט דער קדוש ברוך הוא אים אָפּגעשטעלט. און דעמאָלט וועט יעדע אַנדערע אומה וואָס וועט וועלן טאָן דאָס, טראַכטן צוויי מאָל. דאָס, דאָס זענען געווען די מיטלען. און וואָס איז געווען דער תכלית? און דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט, דאָס איז געווען די עצה. און דורך דעם "וסר מעליהם עולו". און אויב עס וועט זיך אָפּטאָן פֿון זיי זייער עול, דורך דעם "וסובלו מעל שכמו יסור".
וואָס איז דער חילוק צווישן עולו און סובלו? זאָגט דער מלבי"ם, אַז סובל אָדער סבל דאָס איז דער משא וואָס אַ מענטש טראָגט אויף זײַן אַקסל. דאָס ווערט גערופֿן סובלו. איצט, ווען ער וויל נישט טראָגן דעם משא אויף זײַן אַקסל, איז נישטאָ קיין ברירה נאָר אַרויפֿצולייגן אויף אים דעם עול. אויך דעם אָקס גלוסט זיך נישט טאַקע צו אַקערן, נאָר וואָס? מען לייגט אַרויף דעם עול אויף זײַן האַלדז און דעמאָלט האָט ער נישט קיין ברירה, ער מוז טאָן וואָס דער בעל הבית וויל. אַזוי דאָס הייסט, דער סובלו דאָס איז דער משא, דער עול דאָס איז וואָס איך צווינג דיך צו טראָגן. דו ווילסט נישט, ווײַל דו ווילסט אָפּוואַרפֿן דעם משא, איך צווינג דיך צו טראָגן. דער מלבי"ם זאָגט, בײַם אל זעען מיר אַז ער נעמט אָפּ זײַן סובלו און דערנאָך דעם עול. אַזוי האָבן מיר געזען, אַז עם ישראל האָבן כביכול אָפּגענומען זײַן סובלו און נאָך דעם דעם עול. און דאָ שטייט "וסר מעליהם עולו" און נאָך דעם "וסובלו מעל שכמו יסור". פֿרעגט דער מלבי"ם, פֿאַר וואָס האָט ער געביטן די סדר? זאָגט דער מלבי"ם, אויבן האָט ער גערעדט וועגן דעם פֿאָלק. דאָס פֿאָלק, וואָס וואַרפֿן זיי אָפּ אין אָנהייב? זיי וואַרפֿן אין אָנהייב אָפּ דעם סבל. אין אָנהייב וויל ער נישט קיין משא. און דעמאָלט קומט ער אַרויפֿצולייגן אויף זיי אַן עול, אין דער צווייטער שטאַפֿל וואַרפֿן זיי אָפּ דעם עול. מיר זענען אויך נישט גרייט אַז דו זאָלסט אַרויפֿלייגן אויף אונדז אַן עול, נישט גרייט אַז דו זאָלסט אונדז צווינגען צו טראָגן דעם משא. דער משא מוז נישט זײַן אַ משא אויפֿן אַקסל, דער משא קען זײַן שטײַערן. מען זאָגט אונדז צו צאָלן שטײַערן, מיר ווײַגערן זיך. דאָס ווערט גערופֿן סובלו, מיר ווילן נישט טראָגן דעם דאָזיקן סבל, דעם דאָזיקן משא. און דעמאָלט קומט ער און גיט אַן עול. וואָס איז דער עול? ער קומט צו צווינגען, דורך אַ שווערד אָדער אַ יעדן אַנדערן וועג צו נייטן אונדז, מיר וואַרפֿן אָפּ דעם עול, מרד'ן אין אים און נעמען נישט אָן דעם עול. אַזוי דאָרטן האָט ער גערעדט וועגן דעם פֿאָלק. אָבער דאָ זאָגט דער מלבי"ם, דאָ יחסט ער דאָס צום קדוש ברוך הוא. דער קדוש ברוך הוא נעמט אין אָנהייב אָפּ דעם עול, ער האָט צעמישט דעם מחנה פֿון אשור. אָ, אויב עס איז נישטאָ קיין עול, איז ממילא אויך נישטאָ קיין סובלו. אַזוי ממילא זענען אויך נישטאָ קיין שטײַערן און נישטאָ גאָרנישט, ווײַל איך האָב אָפּגענומען דעם עול וואָס דאָס איז וואָס? די סכנה תמיד פֿון דער מלחמה. אויב דו וועסט נישט צאָלן שטײַערן וועל איך דיך הרגענען, איך וועל קומען אַהער מיט אַן אַרמיי, איך... אין דעם רגע וואָס איך האָב אָפּגענומען פֿון דאָ די אַרמיי, האָט זיך אָפּגעטאָן זײַן עול, ממילא האָט זיך שוין אָפּגעטאָן זײַן סובלו. ממילא זענען שוין נישטאָ קיין שטײַערן און ממילא זענען מיר נישט אונטערוואָרפֿן צו ווערן צעטראָטן אונטער זײַנע פֿיס. אַזוי דערפֿאַר אין דער מעשה וואָס דער קדוש ברוך הוא טוט, איז קודם כל דאָס אָפּנעמען דעם עול פֿריער פֿאַרן אָפּנעמען דעם משא.
"זאת העצה היעוצה על כל הארץ וזאת היד הנטויה על כל הגויים". זאָגט דער השם, זאת העצה היעוצה על כל הארץ. דער פּירוש פֿון דעם, ווי מיר האָבן הסבר'ט, אַז די פּלאַן איז נישט געווען בלויז אונדז פּטור צו מאַכן פֿון דעם איצטיקן פּראָבלעם וואָס דאָס איז דער מלך אשור, ניין. דער תכלית איז געווען אַז עס זאָלן נישט משעבד זײַן אין ישראל אַלע אומות. ממילא זאָגט דער השם, "וזאת היד הנטויה על כל הגויים", אַז אַלע גויים וואָס האָבן געהאַט פּלענער צו קומען משעבד זײַן אין אונדז, אויך זיי וועלן זען וואָס עס איז געשען צו אשור, און אויך זיי וועלן זיך היטן נישט צו קומען מצר זײַן פֿאַר עם ישראל. און אויב זיי וועלן קומען און מצר זײַן, זאָגט דער השם, איך וועל זיי מכניע זײַן און אַראָפּוואַרפֿן ווי אשור. נאָר וואָס, האָבן מיר געזאָגט, אויב דאָס איז די איינציקע מגמה בלויז אשור, וואָלטן מיר געקענט מאַכן פֿאַר אים עפּעס אַ קליינע מפלה אין זײַן לאַנד און אים אָפּמײַדן פֿון אַ יעדן אַנדערן סיבה, ברענגען עפּעס אַן אַנדער פֿאָלק וואָס וועט קומען מלחמה האַלטן אַקעגן אים און דורך דעם וועט ער אַראָפּ פֿון אונדז. עס זענען דאָ פֿיל וועגן פֿאַרן השם יתברך. אָבער ניין, ער זאָגט דיר אַז די פּלאַן איז געווען אַז בעצם די פֿעלקער אַלע זאָלן נישט קומען אַקעגן אונדז. און אויב דאָס איז די פּלאַן, איז די עצה היעוצה על כל הארץ, וועסטו פֿאַרשטיין פֿאַר וואָס מען האָט זיי געדאַרפֿט ברענגען אַהער און זיי זאָלן זײַן אַקעגן הר ציון און זיי זאָלן דאָ פֿאַלן דורך דעם מלאך השם. אַלץ דאָס איז געווען כדי צו ברענגען צום תכלית אַז קיין פֿאָלק זאָל נישט קומען אַקעגן אונדז. און דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט בײַם אל, "כאשר יעצתי היא תקום", אַז דער "תקום" האָבן מיר געזאָגט דער כוונה אַ זאַך וואָס וועט אויפֿשטיין אויף תמיד, נישט קיין זמנית'ע הצלה.
"כי השם צבאות יעץ ומי יפר וידו הנטויה ומי ישיבנה". היות ווי דער השם צבאות האָט געעצה'ט, דער קדוש ברוך הוא האָט זיך קובע געווען אַ געוויסן תכלית און ער שטרעבט צו דערגרייכן יענעם תכלית, ווער וועט הפר זײַן? קען עמעצער הפר זײַן עצת השם, דער כוונה דעם תכלית וואָס דער השם האָט זיך אויסגעקליבן? און אויב אַזוי, איז אוממעגלעך אַז דער קדוש ברוך הוא זאָל נישט מצליח זײַן צו דערגרייכן זײַן תכלית דורך אַלערליי עצות. און דערפֿאַר "ידו הנטויה", אַז די האַנט פֿון השם איז אויסגעשטרעקט אין אַלערליי מחשבות צו דערגרייכן יענע עצה, "מי ישיבנה"? איז דאָ עמעצער וואָס קען אָפּנעמען זײַן אויסגעשטרעקטע האַנט, דער כוונה די מחשבות וואָס ער האָט כדי אַרויסצוברענגען יענע עצה לפועל?
"בשנת מות המלך אחז היה המשא הזה". דאָ גייען מיר לכאורה איבער צו אַ נײַ פּונקט, לקראת סוף הפרק. און דער מלבי"ם הסבר'ט אַז עוזיהו, וואָס איז געווען מלך יהודה, ער האָט מלחמה געהאַלטן מיט די פּלשתים. עס שטייט דאָרטן "ויפרוץ את חומת גת ואשדוד ויבנה ערים באשדוד ובפלשתים". דאָס הייסט, אין עוזיהו'ס צײַט איז געווען אַ מצב אַז די פּלשתים זענען געווען כנוע אונטער אונדז, ער האָט דורכגעבראָכן זייער חומה, גת איז דאָך פֿון די פֿינף שטעט פֿון פּלשתים, אשדוד, און ער האָט דאָרטן געבויט שטעט. אין די טעג פֿון אחז, אחז איז געווען אַ מלך רשע, האָבן די פּלשתים אין אים מרד'ט. זיי האָבן זיך פֿאַרשפּרייט אין די שטעט פֿון דער שפֿלה און אין נגב, זיי האָבן געכאַפּט אַ טייל פֿון יהודה, און די סאַגע מיט די פּלשתים איז געווען אַן אומ-ענדיקע סאַגע, ווי הײַנט מיט די פּלסטינער. דאָס איז די גאַנצע צײַט אין אַ קום און גיי, אַ מאָל שלאָגן מיר אין זיי, אַ מאָל שלאָגן זיי אין אונדז. אַלץ דאָס איז געווען ביז אחז'ס טויט. ווען אחז איז געשטאָרבן און עס איז געקומען חזקיהו, האָט ער מצליח געווען ווידער אַ מאָל מכניע צו זײַן די פּלשתים. און אויף דעם ענין נעמט איצט דער נביא ישעיהו דעם דאָזיקן משא.
"בשנת מות המלך אחז היה המשא הזה. אל תשמחי פלשת כולך כי נשבר שבט מכך כי משורש נחש יצא צפע ופריו שרף מעופף". "אל פלשת", ביז איצט האָסטו זיך געפֿרייט, האָסט זיך געפֿרייט מיט דײַן גאַנצן זײַן אין די יאָרן פֿון אחז. פֿאַר וואָס? "כי נשבר שבט מכך". ווײַל דער וואָס האָט דיך געשלאָגן אין עוזיהו'ס צײַט, זײַן שטעקן איז צעבראָכן געוואָרן אין אחז'ס צײַט, און דעמאָלט אין אחז'ס תקופה האָט איר זיך דערשטאַרקט, יהודה איז אַראָפּגעפֿאַלן פּלאים, און דעמאָלט האָבן זיי נישט געקענט דיך, האָסט געקענט צו יהודה. זאָגט ער איר, מיר האָבן פֿאַרטיקט. עס האָבן זיך געענדיקט די שמחות און פֿרייען, די דאָזיקע מעשה האָט זיך געענדיקט. "אל תשמחי, כי משורש נחש", וואָס דאָס זענען די פֿריערדיקע מלכי יהודה, "עכשיו יצא צפע". זאָגט דער מלבי"ם, צפע איז אַ נחש וואָס איז מער שעדלעך פֿון אַ געוויינטלעכן נחש. אַזוי משורש נחש, וואָס דאָס איז נאָמינאַל אחז, איז אַרויסגעקומען אַ צפע, עמעצער וואָס איז מער שעדלעך. און דער דאָזיקער צפע האָט אַ סם און שרף וואָס פֿליט. וואָס איז מעופף? עס זענען דאָ נחשים וואָס שפּײַען סם. ער שפּײַט סם און ער איז מסוגל צו שאַטן פֿון דער ווײַטנס, און געוויינטלעך שפּײַט ער דעם סם אין די אויגן פֿון דעם בעל חי וואָס געפֿינט זיך אַקעגן אים. אַזוי זאָגט ער, אויב אַזוי, איז דאָ איצט אַ נחש צפע, און ווער איז דאָס? דאָס איז חזקיהו, וואָס וועט זײַן מסוגל פֿון דער ווײַטנס צו שאַטן אײַך. אַזוי אײַער שמחה איז צו פֿרי.
"ורעו בכורי דלים ואביונים לבטח ירבצו והמתי ברעב שורשך ושאריתך יהרוג". איצט באַשרײַבט ער די שלווה פֿון ישראל ווי בהמות וואָס פֿאַשען אין נאות דשא. ווי אַ בהמה וואָס פֿאַשעט אין נאות דשא, האָט זי דאָרטן אין אָרט וווּ זי געפֿינט זיך, האָט זי אַ ווײַד, זי געפֿינט זיך, דאָס קומט אויסצודריקן פּאַסטאָראַלישקייט, שלווה, נחת, אַ בהמה רוט זיך אַזוי אין אַ זומער-טאָג אין נאות דשא און פֿאַשעט, זי האָט אַ מאכל, זי האָט אַ משתה. אַזוי זאָגט ער, ווי דאָרטן די גרויסע בהמות פֿאַשען און די קליינע בהמות זיי לייגן זיך לעבן זיי, אַזוי אויך זאָגט ער, "בכורי דלים ירעו". די אביונים, וואָס זיי זענען ערגער פֿון דלים, זיי "ירבצו לבטח". דהיינו, עם ישראל, די שטאַרקסטע צווישן זיי כביכול, זיי זענען דלים, וואָס זיי זענען די בכורי דלים, זיי וועלן פֿאַשען. וואָס איז דער פּירוש ירעו? זיי וועלן האָבן אַ ווײַד, זיי וועלן האָבן שלווה, אין נאות דשא. די אביונים, אַן אביון איז תמיד ערגער פֿון אַ דל. ווײַל אַ דל דאָס איז אַ מענטש וואָס פֿאַראָרעמט זיך, ער האָט געהאַט און פֿאַראָרעמט זיך. דער אביון לעומת זאת, דאָס איז אַ מענטש וואָס גלוסט צו יעדער זאַך. פֿון לשון "אבה", "לא אבה יבמי", לשון פֿון ווילן, ער חפצ'ט און וויל יעדער זאַך. די אביונים, וואָס זיי זענען ערגער פֿון די דלים, אויך זיי וועלן זיך לייגן לבטח. אָבער דו, זאָגט ער איר, דו פלשת, וועסט זײַן פֿאַרקערט פֿון זיי פֿון עם ישראל. עם ישראל, זייערע בכורים וועלן פֿאַשען, אָבער דו לעומת זאת, "והמתי ברעב שורשך". דײַנע גיבורים, די שטאַרקע וואָרצלען, אין די טעג פֿונעם מצור וואָס וועט זײַן אויף פלשת וועלן זיי שטאַרבן פֿון הונגער. זיי, עם ישראל, זייערע אביונים וועלן זיך לייגן לבטח, אָבער דו, "ושאריתך יהרוג". דײַן שארית, נאָך דעם מצור, וועט דער אויב וואָס וועט דיך כובש זײַן הרגענען זיי מיט אַ שווערד.
"הילילי שער זעקי עיר נמוג פלשת כולך כי מצפון עשן בא ואין בודד במועדיו". סנחריב האָט כובש געווען די פּלשתים דרײַ יאָר איידער ער איז געפֿאַלן אין ארץ יהודה דורך דעם מלאך השם. און דאָס איז וואָס ער האָט אונדז געזאָגט אין דעם פֿריערדיקן פּסוק, "ושאריתך יהרוג". איצט קומט ער אָנצוצייכענען פֿאַר אונדז אַז ווען סנחריב וועט גיין אויף ארץ יהודה כדי זי צו כאַפּן, איז ער אַריבער לעבן די פּלשתים. איצט די פּלשתים האָבן זכרונות, דרײַ יאָר פֿריער האָבן זיי שוין געכאַפּט זייערע מכות פֿון סנחריב. אַזוי ווען סנחריב גייט אַריבער לעבן זיי, וואָס קומט פֿאָר מיט זיי? זיי גייען אַרײַן אין אַ ציטער-מצב, ריכטיק? אַלע הייבן אָן צו ציטערן. אָט איצט קומט סנחריב נעענטער, ער קומט נאָך אַ מאָל אָן אַהער. און דעמאָלט איז דאָס וואָס עס איז געשען מיט זיי, איז מיט זיי געשען "נמוג פלשת כולך". זיי שיקן שפּיאָנען כדי צו זען וואָס זענען די פּלענער, סנחריב וווּ וויל ער אָנקומען? האָט ער בדעה אָנצוקומען צו אונדז? האָט ער עפּעס פּלענער דאָ אין דער סבֿיבֿה? און דעמאָלט באַקומען זיי אַ תשובה אַז זײַנע פּלענער זענען אויף ישראל, אָבער אויך פלשת וועט באַקומען אַ פּאָרציע אויפֿן וועג וואָס ער וועט דאָ אַריבערגיין, אָדער וועט אַהער שיקן אויך זײַן אַרמיי, ווײַל אין בודד במועדיו.
דער מלבי"ם הסבר'ט וואָס איז דאָס "הילילי שער זעקי עיר". הילילי שער דער כוונה יללה'ט אין דעם שער. שרײַט אין דער עיר. דאָס קומט אויסצודריקן דעם שרעקלעכן פּחד וואָס פלשת האָט געהאַט פֿון סנחריב'ס דערנעענטערן צו אונדז. זאָגט דער מלבי"ם, בדרך כלל ווען עס קומט אָן דער אויב, איז אין דעם שער יללה'ען מענטשן. יענע וואָס געפֿינען זיך דאָרטן אין דער שטאָט, יללה'ען מענטשן, די קינדער, די ווייכע, יענע וואָס זענען געבליבן אין דער שטאָט, זיי זענען די וואָס יללה'ען דאָרטן, ווײַל זיי געפֿינען זיך אין פּחד און זיי זענען פֿאַרשלאָסן אין דער שטאָט. לעומת זאת, גייען די גיבורים אַרויס כדי צו ענטפֿערן מלחמה אין דעם שער. ווער איז דאָס וואָס גייט אַרויס? עס האַלטן מלחמה די גיבורים אין דעם שער. דער אָרט פֿון די גיבורים'ס מלחמה איז אין דעם שער. אַזוי קומט ער און זאָגט, בדרך כלל גייען די גיבורים אַרויס מלחמה האַלטן אין דעם שער, און די פֿרויען און קליינע וויינען אין דער שטאָט. אָבער ווען עס איז נישטאָ קיין האָפֿענונג, עס איז נישטאָ קיין סיכוי צו מלחמה האַלטן אַקעגן דעם אויב, וואָס קומט אויב אַזוי אַרויס? אין דעם שער, יענע גיבורים וואָס האָבן געזאָלט אַרויסגיין מלחמה האַלטן, אין אָרט וואָס זיי זאָלן אַרויסגיין און מלחמה האַלטן, אין אָרט וואָס זיי זאָלן שרײַען צו זאַמלען אַן אַרמיי, קומט, עס איז דאָ אַ מלחמה, אין אָרט פֿון דעם וואָס טוען זיי? זיי יללה'ען. "הילילי שער". פֿאַר וואָס? עס האָבן זיך אָפּגעשוואַכט זייערע הענט. און דורך דעם "זעקי עיר", אין דער שטאָט הייבט מען אָן צו שרײַען אַז דער אויב איז אָנגעקומען. דאָס קומט אויסצודריקן ביז ווי ווײַט דער קריזיס וועט זײַן ריזיק.
"ומה יענה מלאכי גוי כי השם ייסד ציון ובה יחסו עניי עמו". ער האָט געשיקט ווי מיר האָבן געזאָגט שפּיאָנען, ער האָט געשיקט מלאכים, שליחים, כדי צו בררן וואָס זענען די פּלענער, וווּהין סנחריב האָט בדעה אָנצוקומען, וואָס איז די אַדרעס, וווּהין דער דאָזיקער רויך זאָל צום סוף אָנקומען. וואָס איז די תשובה? "ומה יענה מלאכי גוי"? וואָס איז די תשובה וואָס מען האָט זיי געענטפֿערט פֿאַר פלשת כדי צו טרייסטן זיי, זייערע מלאכים, זייערע שליחים? "השם ייסד ציון ובה יחסו עניי עמו". דער קדוש ברוך הוא וועט מציל זײַן זײַן פֿאָלק, עס וועלן זיך באַשיצן די עניים פֿון זײַן פֿאָלק פֿון דעם דאָזיקן צר וואָס איז געקומען מצר צו זײַן פֿאַר זיי, פֿאַר וואָס? מפני וואָס דער השם האָט אים אַראָפּגעוואָרפֿן פֿאַר עם ישראל. און דעמאָלט וואָס דער נביא האָט דאָ בדעה געהאַט אַרײַנצוברענגען פלשת אין זײַן מליצה, וואָס האָט ער בדעה צו זאָגן? אַז אַפֿילו וואָס די פּלשתים האָבן זיך געפֿרייט אויף יהודה'ס מפלה, איצט איז דאָס געוואָרן פֿאַר זיי אַ שמחה. דאָס וואָס יהודה האָט זיך דערהויבן, איז געוואָרן פֿאַר זיי אַ שמחה. אויב זיי האָבן זיך געפֿרייט אויף יהודה'ס מפלה, איז בײַ יהודה'ס דערהייבונג באַדאַרפֿן זיי טרויעריק ווערן. זאָגט ער דיר ניין, אַפֿילו די פּלשתים האָבן זיך געפֿרייט אויף יהודה'ס דערהייבונג. פֿאַר וואָס? ווײַל יהודה'ס דערהייבונג הייסט אַז סנחריב איז געפֿאַלן. און אויב סנחריב איז געפֿאַלן, קענען מיר זיך פֿרייען. אַזוי קענען מיר זיך באַרויִקן, ווײַל אויב אַזוי וועט דער אויב מער נישט קומען צו אונדז.
איך וויל אײַך פֿאָרלייענען אַ גמרא אין מסכת שבת קמ"ט עמוד ב', אַז די דאָזיקע גמרא יחסט זיך צום גאַנצן פּרק בײַ אונדז. איך האָב דאָס איבערגעלאָזט בכוונה צום סוף, ווײַל עס זענען דאָ עטלעכע און עטלעכע ציטאַטן פֿון אונדזער פּרק. די גמרא זאָגט, "מאי משמע דהאי חלשים לישנא דפורא הוא"? די גמרא זאָגט ווי מען וואַרפֿט "חלשים" בקדשים, דער כוונה מען מאַכט אַ גורל. ווער האָט געזאָגט אַז "חלשים" איז לשון פֿון אַ גורל? ווײַל בײַ אונדז אין ישעיה פּרק י"ד שטייט, "איך נפלת משמיים הילל בן שחר נגדעת לארץ חולש על גויים". מיר האָבן דאָרטן הסבר'ט אַז דער כוונה איז אויף זײַן שטערן אין הימל. די גמרא זאָגט אַז דאָס ווערט דאָך גע'דרש'ט אויף וועמען? אויף נבוכדנצר, אויף זײַן שטערן אין הימל וואָס איז געפֿאַלן. אמר רבה בר רב הונא, עס לערנט אונדז אַז ער פֿלעגט וואַרפֿן אַ גורל אויף די גדולי מלכות צו וויסן וועלכער איז דער בן יומו פֿון משכב זכור. נורא נוראות. ער זאָגט, ווער איז דער הילל בן שחר דאָזיקער, חולש על גויים? וואָס איז חולש? וואַרפֿט אַ גורל. ער פֿלעגט וואַרפֿן אַ גורל אויף די מלכי העמים, ווער וועט זײַן פֿאַר יענעם טאָג מיט אים אין משכב זכור. וכתיב, "כל מלכי גויים כולם שכבו בכבוד איש בביתו". וואָס איז שכבו בכבוד איש בביתו? אַז זיי האָבן זיך אָפּגערוט פֿון משכב זכור. אַזוי פֿאַרדאָרבן איז געווען יענער נבוכדנצר הרשע. ואמר רבי יוחנן, אַלע טעג פֿון יענעם רשע האָט מען נישט געפֿונען קיין געלעכטער אין דעם מויל פֿון קיין באַשעפֿעניש. אַפֿילו קיין בן אדם איז נישט דערלויבט געוואָרן צו שמייכלען. שנאמר, "נחה שקטה כל הארץ פצחו רינה". מכלל דעד השתא לא הווה רינה. אין אונדזער פּרק האָבן מיר געלייענט, ווען ער וועט שטאַרבן, "נחה שקטה כל הארץ פצחו רינה". אָ, איצט קען מען אָנהייבן צו זינגען. משמע אַז ביז איצט האָט מען נישט גערינען, ביז איצט האָט מען זיך נישט געפֿרייט, עס איז נישט געווען קיין רינה. ואמר רבי יצחק אמר רבי יוחנן, עס איז אסור צו שטיין אין דעם הויז פֿון יענעם רשע, שנאמר "ושעירים ירקדו שם". אויף וואָס איז דאָס געזאָגט געוואָרן? אויף דעם אָרט וווּ עס וועט חרוב ווערן נבוכדנצר'ס פּאַלאַץ, שעירים שדים וועלן דאָרטן טאַנצן. ואמר רב יהודה אמר רב, אין דער שעה וואָס יענער רשע האָט געבעטן צו טאָן צו יענעם צדיק אַזוי, האָט זיך אויסגעצויגן זײַן ערלה דרײַ הונדערט אמות און זי איז אַרומגעגאַנגען אויף דער גאַנצער מסיבה. שנאמר, "שבעת קלון מכבוד", דהיינו עס איז אים געוואָרן אַ בזיון פֿונעם כבוד וואָס ער האָט געטראַכט אַז ער וועט האָבן, "שתה גם אתה והערל". "הערל", דער גימטריא דערפֿון איז דרײַ הונדערט אמות. "הראל" איז פֿון לשון זײַן ערלה. ואמר רב יהודה אמר רב, אין דער שעה וואָס יענער רשע איז אַראָפּ צו גיהנום, האָבן געציטערט אַלע יורדי גיהנום. הערט איר? עס איז אָנגעקומען נבוכדנצר צו גיהנום, אַלע הייבן אָן צו ציטערן. זיי האָבן געזאָגט, שמא צו הערשן אויף זיי איז ער געקומען? אָדער צו פֿאַרלענדן ווי זיי איז ער געקומען? אָדער אפֿשר איז ער געקומען צו באַשטראָפֿן ווי אונדז? מען ווייס נישט. שנאמר, "גם אתה חלית כמונו אלינו נמשלת", אַזוי האָבן מיר געזען אין אונדזער פּרק. עס איז אַרויסגעגאַנגען אַ בת קול און האָט געזאָגט, "ממי נעימת"? זי איז אַראָפּ און זי איז אַוועקגעלייגט געוואָרן מיט ערלים. דאָס איז אין יחזקאל ל"ב. דער כוונה, וכי דו טראַכטסט אַז דו וועסט האָבן נעימות? דו וועסט אַראָפּ און זיך לייגן מיט ערלים, דער כוונה צוזאַמען מיט זיי וועסטו זײַן אין דעם זעלביקן מדור אין גיהנום. "איך שבת נוגש שבתה מדהבה". אמר רב יהודה, די דאָזיקע אומה האָט אויפֿגעהערט די אומה וואָס האָט געזאָגט "מדוד והבא". דער כוונה זיי האָבן תמיד גערודעט אין זיי און געפֿאָדערט פֿון זיי פֿיל שטײַערן. ואיכא דאמרי אַז זי האָט געזאָגט "מדות מדות הבא בלא מידה". אַדרבה, יש אומרים מדהבה דער כוונה איז מדות, ברענג אָן גבֿולים, אָן אַ קצבה, וואָס דאָס איז ערגער. "הורדו יתרה הוספת לי", אַזוי איז געזאָגט געוואָרן אין דניאל פּרק ד' אויף נבוכדנצר. אמר רב יהודה אמר רב ירמיה בר אבא, עס לערנט אונדז אַז ער איז געריטן אויף אַ מענלעכן לייב און האָט צוגעבונדן אַ תנין אויף זײַן קאָפּ, לקיים וואָס עס איז געזאָגט געוואָרן "וגם את חית השדה נתתי לו לעובדו". געריטן אויף אַ מענלעכן לייב, נבוכדנצר איז נישט געריטן אויף אַן אייזל און נישט אויף אַ פֿערד, ער איז געריטן אויף אַ לייב, און ער האָט געהאַט אַ נחש ווי אַ קרוין אַרום זײַן קאָפּ, צו ווײַזן כביכול אַז ער האָט אַ ממשלה אויף אַלע חית השדה, שנאמר "וגם את חית השדה נתתי לו לעובדו". דאָס איז געווען אין אָנהייב, אָבער אין דער צווייטער שטאַפֿל איז ער איבערגעגעבן געוואָרן צו זײַן ווי אַ חית השדה, און ווי מיר האָבן געזאָגט אויף זיבן יאָר איז ער געווען אַ טייל פֿון זיי.