ישעיהו פרק י"ג. משא בבל אשר חזה ישעיהו בן אמוץ. זאגט דער מלבי"ם, עס איז באקאנט אז דער אונטערגאנג פון בבל איז געשען דורכדעם וואס בלשצר'ס שרים האבן געמרד'ט קעגן זייער הער. עס איז געווען נבוכדנצר, נאך אים, נו, אויל מרודך, נאך אים בלשצר. דאס איז געווען, און ביי בלשצר, בליליא קטיל בלשצר. ווען איז דאס געווען? ווער עס וויל הערן מיט מער פרטים, קען הערן, מען האט עזרא, נחמיה, דניאל, מען האט דאס אין דעם גאנצן לשון, שיעורים וואס זענען דארט געגעבן געווארן. און דארט קען מען באקומען אביסל באגריפן אין אלץ וואס האט זיך דארט אפגעטון.
אויף יעדן פאל, עס שטייט דארט אין ספר דניאל אז בלשצר האט געזען אן אימה'דיקן מחזה אינמיטן דעם משתה, ווען ער האט ארויסגענומען אלע כלים פון בית המקדש. ער האט געזען אן אימה'דיקן מחזה, א האנט קומט ארויס און שרייבט אויף דער וואנט מנא מנא תקל ופרסין. און ער האט געברענגט אלע חכמים און אשפים און אלע חרטומים, קיינער האט נישט געוואוסט דאס צו טייטשן. ער האט געברענגט דניאל, און דניאל האט עס געלייענט און פארטייטשט פאר אים. ער האט אים געזאגט: השם האט אפגעצויגן דיין מלכות, און זי איז געוואויגן געווארן און מען האט זי געפונען פעלנדיק. מנא מנא תקל ופרסין. פעלנדיק מיינט צעטיילט. צו וועמען איז זיין מלכות צעטיילט געווארן? פרס און מדי. דאס איז אחשוורוש, מלכות פרס ומדי, דאס זענען די וואס זענען געקומען כובש זיין בבל.
איצט, ווי אזוי זענען זיי געקומען כובש זיין בבל? אין דער זעלבער נאכט וואס די נבואה איז געגעבן געווארן אויף דער וואנט פונעם היכל פון בלשצר'ס פאלאץ, אין דער זעלבער נאכט זענען אויפגעשטאנען זיינע קנעכט און האבן אים דערהרג'עט, און האבן איינגעלאדן די שרים פון פרס ומדי אז זיי זאלן קומען כובש זיין בבל. דאס הייסט אז בבל איז געפאלן דורך א פינפטע קאלאן וואס איז געווען אין איר אינעווייניק, און האט זי פשוט איבערגעגעבן אין די הענט פון פרס ומדי.
זאגט דער מלבי"ם, דער נביא טראגט דעם משא, ווי אזוי כביכול האט דער אייבערשטער מקדיש געווען יענע אכזריות'דיקע חיל, וואס דאס איז פרס ומדי, אז זיי זאלן קומען און חרוב מאכן בבל, און זיי זענען געקומען פון א ווייטן לאנד, און השם האט איינגעלאדן מענטשן פון אינעווייניק פון בבל אז זיי זאלן זיי רופן צו קומען און זיי העלפן כובש זיין די מדינה.
על הר נשפה שאו נס, הייבט אויף א קול צו זיי, מאכט א ווינק מיט דער האנט און זיי זאלן קומען אין די טירן פון די נדיבים. איצט אין אנהייב רעדט ער איבער די שרים וואס האבן געמרד'ט קעגן בלשצר. זיי וועלן אויפהייבן א נס, דער נס פונעם מרידה, כדי צו רופן זיי, וועמען? פרס ומדי, זיי צו זאגן קומט, זייט דא כובש די מדינה.
איצט באשרייבט ער דאס אין שטופן. אין אנהייב שאו נס. נס דאס איז א לאנגע שטאנג, כדי מען זאל דאס זען פון ווייטנס. נאכדעם וואס זיי וועלן זיך נענטער דערנענטערן, זענען זיי שוין אין א מהלך פון הערן, טא הייבט אויף א קול, מען וועט צו זיי שרייען: אהער, אהער, קומט אהער. דערנאך, ווען זיי וועלן זיך נאך מער דערנענטערן, איז ער שוין אין א מהלך וואס ער קען אים שוין כאפן מיט'ן אויג, טא ווינקט ער אים שוין מיט זיין האנט, זאגט ער אים: אט, דא בין איך, איך געפין זיך דא. און דאס איז ווי א סימן צו זאגן אט, קומט דורך דא. און דורך דעם ויבאו פתחי נדיבים. זיי וועלן קומען אין די טירן פון די נדיבים פון בני בבל. וואס איז דער שייכות מיט נדיבים? זאגט דער מלבי"ם, אזוי ווי דער נדיב עפנט די טירן פון זיין הויז כדי אריינצולאזן געסט, אזוי אויך בני בבל, יענע וואס האבן געמרד'ט קעגן בלשצר, וועלן זיין ווי נדיבים, וועלן זיי זאגן: אט, קומט, די טירן זענען אפן, נאר קומט. נעמט זיך אן עצה און עסט, אט, קומט, זעצט זיך. זיי וועלן אים איינלאדן צו זיך.
אני צויתי למקדשי, גם קראתי גבורי לאפי עליזי גאותי. דאס איז געזאגט אויף דעם וואס מיר האבן געזאגט אינעם פריערדיקן פסוק. דאס אלץ האב איך אנגעזאגט צו מיינע געהייליקטע. ווער זענען מיינע געהייליקטע? זיי זענען די בני בלשצר, יענע וואס השם האט זיי מקדיש געווען אז זיי זאלן מרד'ן קעגן זייער הער, אזוי ווי דניאל האט געזאגט אין זיין נבואה. און אויך קראתי גבורי, ער רופט זיי מיינע געהייליקטע, כביכול איך האב זיי מקדיש געווען צו דעם. מקדיש נישט פון לשון קדושה, נאר ווי איך האב געווידמעט, האב זיי אויסגעטיילט. איך האב זיי אויסגעטיילט צו דעם. קראתי גבורי, ווער זענען מיינע גיבורים? דאס איז די חיל פון פרס ומדי וואס זענען געקומען כובש זיין. לאפי עליזי גאותי. לאפי מיינט כדי צו דערמיט אנפילן די נקמה פון מיין ברען פון צארן. עליזי גאותי, אז זיי זאלן זיך פרייען מיט דעם וואס עס וועט זיך ווייזן מיין גאווה דורך זיי. די כוונה איז, איך כביכול האב דא אן אינטערעס, און זיי האבן אן אינטערעס. אן אינטערעס פאר זיי, אז זיי זענען כובש דעם ארט. און אן אינטערעס פאר מיר כביכול, זאגט השם, אז דורך דעם וועט זיך ווייזן מיין גאווה, אז אט, איך רעכן זיך אפ מיט מלכות בבל, די רשעות'דיקע מלכות, אז יענע וואס האבן חרוב געמאכט השם'ס הויז, יעצט רעכן איך זיך אפ דורך זיי.
זאגט דער מלבי"ם, ביי די חיל'לייט וואס גייען ארויס אין דער מלחמה זענען דא צוויי מידות. עס זענען פאראן אזעלכע וואס גייען ארויס נאר כדי צו חרוב מאכן לענדער, ווייל זיי זענען אכזרים, זיי גלוסטן צו פארגיסן בלוט. חרבונה. יא, איר ווייסט, חרבונה איז געווען א קבלן פון הריסות. דאס איז געווען זיין תפקיד, דעריבער האט מען אים גערופן חרבונה, פון לשון חורבן. יא, אזוי ווערט דאס געברענגט, יא. חרבונה וואס איז געווען אנגעשטעלט אויפ'ן חורבן. אויף יעדן פאל, עס זענען פאראן אזעלכע לוחמים, אז וואס זיי זוכן איז נאר צו הרג'ענען, צו פארטיליקן, צו טייטן, פארגיסן בלוט. דערקעגן, זענען פאראן אזעלכע וואס גייען ארויס כדי צו פארגרעסערן זייער נאמען און זייער מלך, כדי צו ווייזן ווי שטארק מיר זענען, אונדזער אומה איז די שטארקסטע, זיך צו פארדינען א נאמען, צו ווייזן זייער גבורה כדי זיי זאלן האבן א נאמען צווישן די גויים.
זאגט דער מלבי"ם, יענע ערשטע וואס קומען נאר כדי צו פארדארבן און צעשטערן, זיי צעשטערן מער ווי יענע וואס קומען נאר ווייזן זייער גאווה. יענע וואס זענען געקומען ווייזן זייער גאווה, אין דעם רגע וואס ער האט געוואונען די מלחמה, איז שוין פארטיק, איך האב באקומען וואס איך האב געוואלט. אלע וועלן זען איך בין דער שטארקסטער דא. דערקעגן, יענע וואס קומען צו פארדארבן, זיי קומען מיט'ן ציל צו פארדארבן, אכזריות. ער קומט נישט זיך אנשטרענגען צו ווייזן זיין גבורה, אבער וואס יא קומט ער? צו פארדארבן אלץ. אבער אויב, אויב די חיל'לייט האבן ביידע אינטערעסן, זיי זענען סיי אכזרים וואס האבן ליב צו פארדארבן, און פון דער אנדער זייט זוכן זיי אויך צו ווייזן זייער גדולה און זייער גאווה, טא זאגט דער מלבי"ם, אין דעם וועלן זיי אויך אויפהייבן א פאן כדי צו ווייזן זייער גבורה, אז דעמאלט וועט ער אין אמת נישט רוען ביז אלע וועלן זען ווי שטארק א גיבור איך בין, און פון דער אנדער זייט וועט ער זיך נישט באנוגענען מיט'ן כיבוש, נאר וואס? ער וועט וועלן פארדארבן יענע וואס ער וועט כובש זיין.
און דאס איז וואס ער זאגט, דער מחנה פון מדי ופרס האט געהאט ביידע, ביידע די אייגנשאפטן. איינס, ער זאגט דיר, זיי וועלן אויפהייבן א קרן, איינס, מחמת זיי זענען גרייט לאפי, די כוונה איז צו מיין צארן, אכזריות, און זיי וועלן קומען מיט אויסגעגאסענעם חימה, דאס מיינט אכזריות, זיי וועלן פארטיליקן. פון דער אנדער זייט, עליזי גאותי, זיי קומען מיט פרייד כדי צו ווייזן גאווה, כדי צו ווייזן הערשאפט, כדי צו ווייזן מיר זענען דאס הצלחה'דיקע פאלק, און דעמאלט וועט ער נישט רוען ביז אלע וועלן וויסן ווער איז דאס שטארקע פאלק, ווער איז דאס גיבור'דיקע פאלק. טא זענען דא ביידע די אייגנשאפטן וואס וועלן פאראורזאכן אז די מלחמה קעגן זיי וועט זיין זייער שווער.
קול המון בהרים דמות עם רב, קול שאון ממלכות גוים נאספים, השם צבאות מפקד צבא מלחמה. יעצט וועט ער באשרייבן דעם מחנה וואס וועט קומען פלוצלינג אויף בבל. כביכול, עס איז דא א מענטש וואס זיצט זיך אזוי זיכער אין זיין פאלאץ, און יעצט קומען אן די מחנות כדי זיי כובש צו זיין. טא אין אנהייב, אין זיין פאלאץ, וואס הערט ער? קול המון בהרים. ער הערט אן א קול פון א רעש. המון האבן מיר איין מאל דערקלערט, דאס איז פון לשון רעש. ער הערט אן א קול. יעצט ווייסט ער נישט וואס דאס איז. עס קען זיין אז דאס זענען פאסטוכער, שניטער, א המון וואס פייערט, שמחות, עס קען זיין א מלחמה חיל. ער ווייסט נישט, דאס איז נאר א המון, דאס קלינגט אים ווי א רעש אין די בערג. דערנאך, ווען זיי דערנענטערן זיך מער, דעמאלט וועט ער שוין כאפן דמות עם רב. און זיי האבן זיך נאך מער דערנענטערט, וועט ער כאפן אז דאס איז קול שאון ממלכות גוים. טא פארשטייט ער שוין, דאס זענען ממלכות גויים וואס קומען צו א מלחמה, א רעש פון ממלכות גויים. נאכדעם וואס זיי דערנענטערן זיך נאך מער, דעמאלט וועט ער שוין באמערקן ווער זאמלט זיך דא איין. אויב דאס איז ממלכות גויים נאספים, וועט ער באמערקן ווער איז ביי זיי אין קאפ. השם צבאות מפקד צבא מלחמה. ער וועט זען אז השם צבאות איז כביכול דער שר הצבא וואס פירט אן דעם צבא המלחמה. דאס הייסט, זיי זענען נישט ארויסגעגאנגען אויפ'ן באפעל פון א שר אדער א מושל, נאר אויפ'ן באפעל פון השם יתברך. דבר השם דורך דעם מלאך. און אויב אזוי, איז דאך דער מלאך דער וואס האט געשריבן מנא מנא תקל ופרסין, ער כביכול האט זיי איינגעלאדן. עס איז דא דא דבר השם וואס ברענגט זיי. טא איז דאס א זייער שווערע מלחמה, וויבאלד דו קעמפסט נישט קעגן א מצביא, דו קעמפסט קעגן השם יתברך.
באים מארץ מרחק מקצה השמים, השם וכלי זעמו לחבל כל הארץ. יעצט זענען זיי שוין נענטער, און כביכול יענער וואס איז געזעסן אין פאלאץ ביז יעצט רואיק און שטיל, הייבט אן אויסצופארשן: ווער זענט איר? וואס זענט איר? קעגן דער פראגע פון וואו זענען זיי געקומען, טא וועלן זיי אים זאגן: מיר זענען געקומען פון א ווייטן לאנד, פון וואו? פון עק הימל. עק הימל דאס איז כביכול דער עק פונעם ישוב. קעגן דער פראגע ווער זענען זיי, וואס זענט איר? ווער זענט איר? וועלן זיי אים זאגן: מיר זענען די כלים פון השם און זיין צארן. השם וכלי זעמו. כביכול, מיר זענען שלוחים פון השם יתברך. און קעגן דער פראגע צו וועלכן תכלית זיי גייען, זאגן זיי אים, אונדזער תכלית, אז מיר וועלן זיך נישט אומקערן ביז מיר וועלן זי ענדיקן, דאס איז לחבל כל הארץ. ביז דאס גאנצע לאנד בבל וועט זיין צעברעכט. און דאס קומט כביכול צו באצייכענען אז זיי זענען געקומען אויף א פאלק וואס איז רואיק און זיכער, זיי האבן זיך נישט צוגעגרייט צו דער מלחמה, די בני בבל. פלוצלינג וועלן קומען אויף זיי די בני פרס ומדי, אין איין רגע וועלן זיי זיי נישט דערפילן, און פלוצלינג וועלן זיי זיי כובש זיין.
הילילו כי קרוב יום השם, כשד משדי יבוא. הילילו, יעצט הייבט ער אן צו רעדן צו די בני בבל אליין. איר האט נישט מער קיין האפענונג, זאגט זיי דער נביא, יאמערט און וויינט. הילילו דאס איז פון לשון יאמערן. יאמערט און וויינט, כי קרוב יום השם. ווען עס וועט אנקומען די שמועה אין דער מדינה אז דער שונא און דער פיינד וועט קומען כדי כובש צו זיין די מדינה, זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא אן אונטערשייד אויב די שמועה איז נאענט אדער ווייט. עס איז דא אן אונטערשייד אויב מען מעלדט דיר עס וועט זיין אין נאך דריי חדשים, צו אויב מען מעלדט דיר עס וועט זיין אין נאך צוויי שעה אדער צוויי טעג. וואס איז דער אונטערשייד? זאגט דער מלבי"ם, אויב מען מעלדט דיר אז דאס איז נאענט, איז דא אין דעם א גרויסער חסרון, א פורכטבארע מורא. ווייל איך בין דאך ביז יעצט רואיק, און פלוצלינג אין איין רגע זאגט מען מיר אין נאך צוויי שעה איז דא א מלחמה. טא ערשטנס איז דא א פורכטבארע מורא. אבער פון דער אנדער זייט איז דא א גרויסע מעלה, ווייל מיר אלע פארשטייען די דחיפות און די בהילות, מיר אלע נעמען אויפ'ן פלאץ יעדער א וואפן וואס קומט צו דער האנט כדי צו קעמפן. דערקעגן, אויב מען זאגט מיר די צייט פון דער מלחמה איז אין נאך פיר חדשים, למשל, טא פון איין זייט, אונדזער הארץ צעגייט זיך נישט אזוי, מיר האבן נישט אזוי מורא. אה, עס איז נאך דא פיר חדשים, ביז דעמאלט איז השם גרויס. צווייטנס, מיר אייַלן זיך נישט צו זאמלען כלי מלחמה, ווייל מיר זאגן: אה, עס איז נאך דא צייט, עס איז נאך דא, מיר וועלן זיך נאך אן עצה געבן. די שיטה פון עס לויפט נישט. אבער דא זאגט ער, עס וועלן זיין צוויי חסרונות. איינס, קרוב יום השם. דאס וועט קומען מיט גיכקייט, טא איז די מורא פורכטבאר און שרעקלעך. טא וואס וועסטו זאגן? אבער ווען די מורא איז פורכטבאר און שרעקלעך און דאס איז נאענט, דעמאלט נעמט מען תיכף כלי מלחמה, זיי וועלן קומען צו קעמפן, זיי טראכטן נישט עס איז נאך דא צייט, טא תיכף וועלן זיי זיך ארגאניזירן, אזוי ווי עס איז געווען אין מלחמת יום הכיפורים, אז מען האט זיך תיכף ארגאניזירט. אבער אויב מען זאגט עס איז דא א צוקונפטיקע מלחמה, יא, ביז מיר וועלן דורכפירן דעם בודזשעט, ביז דאס, מיר וועלן זען ווי מיר וועלן זיך ארגאניזירן. אבער אויב דאס איז תיכף, אויפ'ן פלאץ נעמט מען יעדן, מען טוט אים אן עפעס און תיכף שיקט מען אים אויפ'ן שלאכטפעלד. טא זאגט ער, טראכט נישט אז דאס וועט זיי העלפן ווייל תיכף וועלן זיך אלע באוואפענען. מחמת דער שונא כביכול פון בבל וואס וועט קומען, דאס איז יום השם, כשד משדי יבוא. דאס איז פון שדי. שדי דאס איז דער וואס האט געזאגט צו זיין וועלט גענוג, דאס איז דער בעל היכולת. עס איז נישטא קיין עצה, נישטא קיין גבורה קעגן השם. טא וועלן דא זיין ביידע מינוסן. איינס, א פורכטבארע מורא ווייל דאס וועט זיין תיכף. וואס וועסטו זאגן, תיכף מיר ארגאניזירן זיך תיכף? זאגט ער דיר: ניין, דו האסט זיך וואס צו ארגאניזירן, דאס איז קעגן השם. קענסטו קעגן השם זיך ארגאניזירן? האסטו א מעגלעכקייט? עס איז נישטא קיין עצה און נישטא קיין גבורה קעגן השם.
על כן כל ידים תרפינה, וכל לבב אנוש ימס. וויבאלד דאס איז כשד משדי יבוא, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, פון א בעל יכולת, קענסטו זיך נישט קעגנשטעלן קעגן אים, טא כל ידים תרפינה. קיינער וועט נישט לויפן צו קריגן כלי מלחמה, זיינע הענט זענען שלאף געווארן. און וויבאלד דאס איז נאענט, וואס האבן מיר געזאגט ווען די מלחמה איז תיכף נאענט, וואס פאראורזאכט דאס פאר'ן מענטש? זיין הארץ פאלט, א פורכטבארע מורא. ממילא וכל לבב אנוש ימס. ממילא וועט דאס פאראורזאכן א פורכטבארע מורא אז זיין הארץ וועט זיך צעגיין.
ונבהלו צירים וחבלים יאחזון כיולדה יחילון, איש אל רעהו יתמהו, פני להבים פניהם. יעצט וועט ער באשרייבן די באשרייבונג ווי אזוי דאס בבל'דיקע פאלק וועט אויסזען ווען עס וועט קומען די צרה. טא זאגט ער, אין אנהייב וועלן זיי ווערן דערשראקן, וויבאלד דאס וועט זיין פלוצלינג. דערנאך, חבלים, צירים וחבלים יאחזון. עס וועלן זיי אנכאפן צירים און חבלים וואס קומען צו דער פרוי ווען דאס קינד הייבט אן ארויסצוקומען. דער מלבי"ם דערקלערט, וואס איז דאס, קודם כל וואס איז בהלה? זאגט דער מלבי"ם, בהלה דאס איז אן אויסדרוק וואס איז אן אויסדרוק גלייך צום אויסדרוק פחד. נאר וואס איז דער אונטערשייד? אז דער פחד דאס איז נישט בהכרח א זאך וואס קומט גיך. דערקעגן, בהלה דאס איז א זאך וואס איז תיכף, מיט גיכקייט. ווי אזוי זאגן מיר במהרה זענען מיר ארויס פון מצרים? בבהילו. בבהילו מיינט תיכף. טא באמערקט איר, בהלה דאס איז פחד, אבער דאס איז פחד פון עפעס תיכפ'דיקס. אין איין רגע בין איך דערשראקן געווארן. דערקעגן פחד, וואס עס קען זיין אז ער ציט זיך אויף א שטיק צייט. טא דא קודם כל וועט זיין בהלה. צווייטנס, צירים וחבלים. וואס איז דער אונטערשייד צווישן צירים און חבלים? זאגט דער מלבי"ם, צירים דאס ווייזט אז עס האבן זיך געעפנט די אנגלען פון די טירן פון דעם רחם. דעריבער הייסט דאס צירים, און דאס איז ענלעך צו א טיר וואס האט אנגלען. כביכול צום רחם זענען דא טירן, און די טירן עפענען זיך, דאס הייסט צירים. אזוי ווי עס שטייט די טיר דרייט זיך אויף איר אנגל. חבלים דאס זענען די ווייטיקן וואס וועלן זיין נאך דער געבורט. דהיינו, נאך דעם עפענען פון די טירן פון דעם רחם, זענען דאס ווייטיקן פון חבלי לידה, די ווייטיקן וואס זי וועט האבן דערנאך. און דערנאך, די דריטע שטאפל דאס איז יחילון. יחילון דאס איז דאס ציטערן וואס די פרוי הייבט אן צו ציטערן דורך דעם ווייטיק פון דער געבורט, און דורך דעם ווייטיק וואס קומט צוליב דער געבורט. און דאס איז יחילון כיולדה, אזוי ווי א פרוי ציטערט מיט אלע אירע אברים צוליב די חבלים.
איש אל רעהו יתמהו. חוץ וואס יעדער וועט זיין דערשראקן פאר זיך אליין, וועט זיך פאר זיי נאך פארגרעסערן די פארוואונדערונג און דער אויסטערלישקייט ווען זיי וועלן זיך אנקוקן איינער אויפ'ן צווייטן. אזוי ווי א מענטש וואס איז אין א פלוצלינגער בהלה, וואס קומט אויף א סך מענטשן, טא אויב איך זע די אנדערע וואס זיי זענען מער רואיק, איז אויך איך אביסל, מיין פחד ווערט קלענער. אבער אויב איך זע אז אלע זענען דערשראקן, טא ברענגט מיך דאס נאך מער אין א חרדה. דאס הייסט אז עס איז דא דא בעצם עפעס זייער זייער אימה'דיקס. טא וועט דאס נישט זיין סתם א פערזענלעכער פחד. חבלים יאחזון כיולדה יחילון, איש אל רעהו יתמהו. יעדער וועט זיך אנקוקן אויף זיין ארום, און וועט זען ווי אלע פארוואונדערן זיך, פון לשון תימהון, דהיינו א פורכטבארע מורא.
פני להבים פניהם. דהיינו, ער וועט נישט דארפן זאגן: ווייסטו, איך האב מורא. ניין. נאר אויף זיינע פנים וועט זיין באמערקבאר דער פחד, אז זיינע פנים וועלן זיין ענלעך צו פלאמען פון פייער. אזוי ווי די פלאם, זאגט דער מלבי"ם, וואס מער דו וועסט צולייגן האלץ און שטרוי, וועט די פלאם ווערן גרעסער. אזוי אויך, פני להבים פניהם. יעדער כביכול וועט זיך אנקוקן אויפ'ן צווייטן, דאס איז ווי צולייגן האלץ צום פייער. דהיינו, אויב איך האב געברענט, קוק איך אויף דיר, זע איך דיך ברענען, ברענט מיך דאס נאך מער. דעריבער גיט ער א דוגמה פון א פלאם, פון פייער, אז יעדעס האלץ וואס דו לייגסט צו, לייגט צו נאך צו דער פלאם. כביכול וועט מיר האבן אזא פורכטבארן פחד, אז מיר וועלן זיך אנקוקן איינער אויפ'ן צווייטן און דער פחד וועט ווערן גרעסער.
זאגט דער מלבי"ם, עס שטייט דא יתמהו. וואס איז דער אונטערשייד צווישן תמה און מתפלא און משתאה? זאגט דער מלבי"ם, מתפלא און משתאה דאס איז אין שכל. איך קוק אויף דעם, און דאס וואונדערט מיך וואס דו זאגסט, וויבאלד איך האב געוואוסט עפעס אנדערש. דאס איז די כוונה אין א שכל'דיקן אנאליז. דאס זעלבע אויך משתאה. אבער דערקעגן, דער תימהון דאס איז דער פארלוסט פון דער הרגשה אין הארץ, נישט אין שכל. א מענטש וואונדערט זיך, אזוי ווי ער שטייט ווי א דערשלאגענער מענטש, ער האט געשלאגן יעדן פערד מיט אן תימהון, און די מענטשן האבן זיך געוואונדערט איינער אויפ'ן צווייטן. דאס איז עפעס א רגע'דיקס וואס פאראורזאכט א פחד אין הארץ, א מין וואונדער אין הארץ, נישט קיין שכל'דיקער וואונדער אז איך באטראכט דאס און איך האב א קושיא, נאר דאס איז אן תימהון אין הארץ. און דעריבער ווייזט דאס ווי גרויס די איבערראשונג דא וועט זיין.
הנה יום השם בא אכזרי ועברה וחרון אף, לשום הארץ לשמה, וחטאיה ישמיד ממנה. הנה יום השם בא אכזרי ועברה, דער דאזיקער טאג וועט זיין דארט אכזריות און עברה און חרון אף קעגן בבל. דער מלבי"ם דערקלערט אז יעצט באשרייבט ער דעם טאג אליין, און ער פארגלייכט דעם טאג כביכול אז דער טאג איז אכזריות'דיק און רייסט אן רחמים, ווי א טאג וואס איז איינגעהילט אין צלמוות אן א סדר. און לאמיר יעצט זען ווי אזוי די זאכן דא זענען אויפגעבויט. אין אנהייב אכזרי ועברה. דערקלערט דער מלבי"ם, א מענטש וואס ווערט אין א צארן און איז נישט קיין אכזר פון נאטור, אדער אן אכזר נישט אין דער צייט וואס ער איז אין כעס, איז נאך דא וואס צו ווארטן און האפן. אבער אויב ער איז סיי אן אכזר פון נאטור און סיי אין דער צייט פון זיין עברה, זאגט ער, דאס איז די גרעסטע סכנה. לאמיר דערקלערן. זאגט דער מלבי"ם, עברה מיינט א כעס וואס גייט ארויס איבער דער מאס. דאס איז שטענדיק עברה. דאס איז שטענדיק דער ביאור פון מלבי"ם אין עטלעכע ערטער, אז דער ענין פון עברה איז אנדערש פון כעס. כעס דאס איז לויט דער מאס, עברה דאס איז א כעס וואס גייט אריבער די מאס. יא, עס זענען פאראן עטלעכע ערטער וואו מיר זעען אזא אויסדרוק, ויתעבר השם בי למענכם, און נאך עטלעכע ערטער זעען מיר דעם אויסדרוק פון עברה אין דער באדייטונג פון כעס וואס גייט אריבער זיין מאס. א מענטש וואס איז אין כעס און ער איז נישט קיין אכזר פון נאטור, טא זיין כעס, לאמיר דאס דעפינירן, קען מען דורכשטיין. אזוי אויך, א מענטש וואס איז אן אכזר פון נאטור, אבער יעצט איז ער נישט אין כעס, אויך דאס קען מען אריבערלעבן. אבער אויב דער מענטש איז סיי אין כעס און ער איז אויך אן אכזר פון נאטור, זאגט ער, דאס איז א זייער גרויסע סכנה. זאגט ער, דאס אריבערצולעבן, דאס איז זייער זייער שווער. און דאס איז וואס ער זאגט דא, דער דאזיקער טאג וועט זיין אכזריות'דיק פון זיין נאטור וועגן, און אויך עברה, אז עס איז דא אין דעם א גרויסער כעס, אזוי ווי מיר האבן געזאגט אז דאס איז א כעס וואס גייט אריבער די מאס.
עברה וחרון אף. דערקלערט דער מלבי"ם, וואס איז חרון אף? חרון אף דאס איז בדרך כלל נאר קעגן דעם וואס האט געזינדיקט קעגן אים. טא איז דא קעגן אים א חרון אף, דאס איז דער כעס. עברה, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז אן אריבערגאנג. דאס איז אמאל, למשל, ווען עס איז דא א חרון אף השם, איז דא א מצב אז ווען דער מלאך המשחית גייט ארויס צו פארדארבן, מאכט ער נישט קיין אונטערשייד צווישן א צדיק און א רשע. וואס איז דאס, דאס איז חרון אף? ניין, דאס איז עברה. וויבאלד דער צדיק איז דאך נישט ראוי צו ווערן געשטראפט. פארוואס פונדעסטוועגן? וויבאלד דאס איז א בחינה פון עברה, וואס מען רופט אז עס גייט אריבער די מאס. דער כעס גייט אריבער די מאס. אויף דעם זאגט ער דא, דער דאזיקער טאג וועט קומען אויף די חוטאים, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, אז זיי זענען די וואס יא קומט זיי דער עונש, און מיט זיין עברה, וואס דאס גייט אריבער די מאס, וועט ער פארדארבן די גאנצע מדינה, אויך דער וואס איז נישט געווען קיין חוטא בפועל. קעגן יענע וואס זענען געווען, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, קעגן דער עברה, אויף דעם זאגט ער לשום את הארץ לשמה. דאס איז די גאנצע מדינה, זי גאנצע וועט זיין וויסט, ווייל עס איז דא עברה, א כעס וואס גייט אריבער זיין מאס. און מיר האבן געזאגט די חוטאים קעגן זיי איז דא חרון אף, וואס דאס איז לויט דער מאס, אויף דעם זאגט ער וחטאיה ישמיד ממנה. אירע חוטאים וועט ער פארטיליקן פון איר, דאס איז חרון אף. די גאנצע מדינה פארוואס וועט ער פארטיליקן? דאס איז אין א בחינה פון עברה, וואס גייט אריבער די מאס און פארטיליקט זיי אלע.
כי כוכבי השמים וכסיליהם לא יהלו אורם, חשך השמש בצאתו, וירח לא יגיה אורו. כוכבי השמים וכסיליהם. דערקלערט דער רד"ק, די נביאים רעדן שטענדיק בדרך משל. ווען מען וויל זאגן אויף א מענטש אז אויף אים איז געקומען א צרה, טא זאגט מען אז ער זיצט אין דער פינצטערניש. די זון לייכט אים נישט, די שטערן לייכטן אויף אים נישט. דאס איז אן אויסדרוק אז ער געפינט זיך אין א גרויסער צרה. מען מיינט נישט צו זאגן אז מען האט אים אויסגעלאשן די זון. נאר אז די זון איז פינצטער געווארן פאר אים, דאס איז אן אויסדרוק וואס מען וויל זאגן דערמיט אז א מענטש געפינט זיך אין א צרה. אזוי ווי מיר דריקן זיך אויס, מען זאגט אויף א מענטש וואס געפינט זיך אין א שווערן מצב, זאגט מען: ער זיצט אין דער פינצטערניש. ער ווייסט נישט וואס צו טון, ער ווייסט נישט וואוהין זיך צו ווענדן. טא דאס איז אן אויסדרוק פאר א צרה. דאס איז אויך וואס עס שטייט דא, כוכבי השמים וכסיליהם לא יהלו אורם, חשך השמש בצאתו, ירח לא יגיה אורו. אלע די זענען אויסדרוקן צו ווייזן די גרייס פון דער צרה וואס וועט זיין דארט אין בבל. לויט'ן רד"ק, וואס עס שטייט דא ירח לא יגיה אורו, זאגט דער רד"ק, ווי ער וואלט געזאגט ער וועט נישט געבן זיין ליכט. דאס איז די כוונה יגיה, ווי יגיה חושכו. יא, די כוונה ער וועט באלייכטן די פינצטערניש.
דער מלבי"ם דערקלערט אויך דא שטאפל ביי שטאפל. זאגט דער מלבי"ם, ער באשרייבט יעצט דעם טאג, אז דער דאזיקער טאג האט זיך פארפינצטערט זיין זון. די זון איז אונטערגעגאנגען, טא מיינט דאס אז זיי זענען אין דער פינצטערניש. טא וועסטו זאגן: גוט, אבער עס זענען נאך דא שטערן. זאגט ער: די שטערן פון זיין נאכט צו זיי, די שטערן וואס געפינען זיך אויבן און לייכטן אויך אין דער צייט פון פינצטערניש, אויך זיי כביכול זענען אויסגעלאשן געווארן. אויך זיי וועלן נישט געבן זייער ליכט. זאגט דער מלבי"ם, לא יהלו, וואס איז דער אונטערשייד צווישן אור און נגה און יהל? דאס זענען דריי אויסדרוקן וואס זייער באדייטונג איז צו לייכטן. צו לייכטן, נוגה, יהל אורו. וואס איז די באדייטונג און דער אונטערשייד צווישן זיי? זאגט דער מלבי"ם, אור דאס איז דער וואס לייכט צו עפעס אנדערש. ער לייכט אויף עפעס אנדערש. נוגה דאס איז פארקערט, דאס איז דער וואס באקומט דעם ליכט, און ער בעצם משפיע פון וואס ער האט באקומען. אויב איר ווילט, די זון דאס איז אור, די לבנה דאס איז נוגה. וויבאלד די לבנה באקומט דעם ליכט פון דער זון און דאס איז זי משפיע ווייטער. און יהל, זאגט דער מלבי"ם, אזוי ווי יהל אורו, דאס איז וואס מיר זעען אז אין אים איז דא ליכט אבער ער לייכט נישט צו אנדערע. יהל, וואס מיר זאגן היינט הילה. וואס איז הילה? הילה דאס מיינט אז דו זעסט ארום אים ליכט, אבער ער איז דאס נישט משפיע צו אנדערע, נאר עס איז נאר דא ליכט וואס לייכט אויף אים. דעריבער זאגט ער, די שטערן וועלן דארט נישט האבן פון זיך אליין קיין ליכט, ווייל דער שטערן באקומט דאך זיין ליכט. טא דעריבער לא יהלו די שטערן. די זון וועט פינצטער ווערן. עס וועט נישט זיין ווי ביינאכט אז די זון איז פינצטער אבער די לבנה אויף יעדן פאל גיט נאך ליכט. אויף דעם זאגט ער, אויך די לבנה לא יגיה אורו. אויך די לבנה וועט נישט משפיע זיין איר ליכט, צו ווייזן איר ליכט קעגן דער ערד פון וואס זי באקומט פון דער זון. דער מלבי"ם זאגט אז דאס ווארט יגיה האט נאך א באדייטונג אין לשון הקודש, אז דאס איז פון לשון הוצאה. אזוי ווי הגו סיגים מכסף. הוגה מן המסילה. די כוונה איז מען האט אים ארויסגענומען פון דער מסילה, ער האט אפגעטרעטן פון דער מסילה. טא אויב אזוי, ווען מיר ווילן זאגן ארויסצונעמען, דאס הייסט די לבנה באקומט דעם ליכט פון דער זון און נעמט אים ארויס און איז אים משפיע ארויס, דעריבער הייסט דאס יגיה אורו.
ופקדתי על תבל רעה, ועל רשעים עונם, והשבתי גאון זדים, וגאות עריצים אשפיל. ופקדתי על תבל, אויף לאנד בבל וועל איך אנשטעלן אויף זיי די רעה וואס זיי האבן געטון צו עם ישראל. אויף די רשעים, דאס זענען די כשדים, וואס זיי זענען רשעים וואס האבן שלעכטס געטון צו ישראל און זענען אריבער די מאס, אזוי ווי עס שטייט אני קצפתי מעט והם עזרו לרעה, טא וועלן אויך זיי באקומען זייער עונש. גאון זדים, זיי זענען געווען בעלי גאווה, אנשי זדון, איך וועל אפשטעלן זייער זדון. דאס איז דאס והשבתי גאון זדים. דער מלבי"ם דערקלערט, פקדתי דאס איז פון לשון מינוי. אזוי ווי דו זאגסט, ער איז אן אנפירער. אדער עס זענען דא פקודים וואס איך שטעל אן אויף זיי. די כוונה איז א תפקיד וואס א מענטש האט באקומען, דאס איז לשון פקדתי, לשון תפקיד. ער באשרייבט אונדז דא ווי אזוי דער אייבערשטער כביכול די רעה, וואס זי איז בעצם עפעס אן אבסטראקטס, די רעה שטעלט ער אן, צו זיין אנגעשטעלט אויף בבל. אז די רעה זאל זיך אפרעכענען מיט בבל. זי וועט זיין דער מושל וואס וועט זיי באצאלן לויט זייער רעה. ופקדתי על תבל רעה. דערקלערט דער מלבי"ם, דאס איז אזוי ווי מיר האבן געזען אין פסוק ט', אז דער אייבערשטער וועט שטראפן די חוטאים, און דעמאלט דערנאך אז עס וועט זיין אויך עברה, טא וועט עס אריבערגיין אויך צו יענע וואס האבן נישט געזינדיקט. אזוי ווי מיר האבן געזאגט, עס וועט זיין א כללית'דיקע מכה אויך צו יענע וואס האבן נישט געזינדיקט, דאס איז די בחינה פון דער עברה. און דעריבער דא דערקלערט ער, ופקדתי על תבל רעה, די רעה וועט זיך אנקלעפן אין דער גאנצער תבל, אויך יענע וואס האבן נישט געזינדיקט, וויבאלד דאס איז עברה, דאס גייט אריבער די מאס. און דער עוון, דערקעגן, וועט זיין אויפ'ן רשע וואס האט געזינדיקט. און דאס איז וואס עס שטייט ופקדתי על תבל רעה, ועל רשעים עונם. אזוי ווי מיר האבן געזען אז דער רשע וועט באקומען זיין עונש לויט זיין עוון, און דערנאך וועט די עברה אויסדריקן דעם אריבערגאנג אויך צו תבל, אויך צו יענע וואס האבן נישט געזינדיקט בפועל.
והשבתי גאון זדים. דערקלערט דער מלבי"ם, די זדים, די מזידים, די חוטאים, דער אייבערשטער וועט דורך דעם אפשטעלן זייער גאון, זייער גאווה, זייער תוקף. די עריצים, דאס זענען די שטארקע, אבער זיי האבן נישט מזיד געווען צו זינדיקן, ער רופט זיי נישט חוטאים. זיי האבן זיך נאר געגרויסט מיט זייער מלכות, זיי זענען עריצים. עריץ דאס איז שטענדיק אן אויסדרוק פאר א מענטש וואס דריקט אויס גאון און מאכט. טא זיי זענען די עריצים, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, עס איז דא דא א בחינה פון כח, פון מאכט. הגם, זאגט דער מלבי"ם, אז זייער גאון דאס איז נאר זייער תוקף און זייער עשירות, און זייער עשירות איז נישט פארהאסט אין די אויגן פון השם וויבאלד זיי האבן נישט מזיד געווען, זיי האבן נישט געזינדיקט. אבער וויבאלד זיי האבן זיך געגרויסט, איז זייער גאווה פארהאסט אין די אויגן פון השם. און דעריבער והשבתי גאון זדים, וגאות עריצים אשפיל. דעריבער זאגט ער איך וועל דערנידעריקן די גאווה פון די עריצים, ווייל ביי די עריצים וואס איז פארהאסט אין די אויגן פון השם? דאס איז זייער גאווה, אז זיי גרויסן זיך. זאגט דער אייבערשטער, דאס וועל איך דערנידעריקן. דאס איז פארהאסט אין די אויגן פון השם, דאס איז פארהאסט אין די אויגן פון השם. יעצט, ווי איז דא דער אויסדרוק, וואו זענען די זאכן דא אין נמשל? זאגט דער מלבי"ם, די שרי בבל האבן זיי געזינדיקט, זיי האבן מזיד געווען צו השם, זיי האבן געטון שלעכטס צו עם ישראל בפועל. און דעריבער וועט דער אייבערשטער זיי שטראפן אויף זייער זדון, און וועט אפשטעלן זייער מלכות. אבער דערקעגן, דער המון עם וואס זיי האבן נישט געזינדיקט, אבער אויף יעדן פאל האבן זיי זיך געפירט מיט גאווה, וועט השם דערנידעריקן זייער גאווה, דורך דעם וואס זיי האבן זיך געגרויסט פונעם כח פון דער מלכות פון נבוכדנצר. דהיינו, יעדער מענטש וואס איז געגאנגען אין בבל האט געפילט אז ער געהערט צו א ריזן ממלכה. גאווה האבן זיי געהאט. טא אויף זייער גאווה, זיי וועט השם שטראפן, הגם זיי האבן נישט געזינדיקט בפועל. דערקלערט דער מלבי"ם, וואס איז דער אונטערשייד צווישן גאון און גאווה? די גאווה, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז וואס דער מענטש מדמה זיך אז ער איז מער ווי וואס ער איז אין אמת. דער מענטש וואס גרויסט זיך, דאס הייסט גאווה. דער גאון, דערקעגן, דאס איז אויסער דעם עצם וואס גרויסט זיך. דאס מיינט, די סיבות פאר דער גאווה. למשל, די עשירות, דער כבוד, די גבורה, דאס אלץ הייסט גאון. גאון די כוונה איז וואס ברענגט דיך צו גאווה. די גאווה דאס איז שוין ביי'ם מענטש בפועל, אז דער מענטש גרויסט זיך.
אוקיר אנוש מפז, ואדם מכתם אופיר. זאגט דער מלבי"ם, פארוואס וועט דער קצף און דער כעס זיין אזוי גרויס אויף בבל? ווייל אויך אנוש, די כוונה איז דאס בלוט פון יידן, איז ביי מיר טייערער פון פז. און דער אדם, נאך טייערער פון כתם אופיר. און לאמיר דערקלערן. דער מלבי"ם אין עטלעכע ערטער ערקלערט אז אנוש דאס איז שטענדיק אן אויסדרוק פאר דער נידעריקערער שיכט פון דעם מין האנושי. און אדם דאס דריקט שטענדיק אויס דעם איש המעלה, אדמה לעליון. אנוש, מה אנוש כי תזכרנו. אנוש דאס איז שטענדיק אן אויסדרוק, אדם כחציר אנוש. יא, דאס איז שטענדיק אן אויסדרוק פאר דער מער נידעריקער שיכט. טא זאגט ער, ביי'ם אייבערשטן, פארוואס וועט זיך אזוי פארגרעסערן דער קצף אויף בבל? מחמת וואס זיי האבן פארגאסן דאס בלוט פון ישראל, ביי מיר אוקיר אנוש מפז. דער נידעריקער, שפלער איד, ביי מיר זאגט השם ער איז טייערער פון פז. און דערקעגן דער אדם, דער אדם וואס מען רעדט דא איבערן איש המעלה, ער איז נאך טייערער פון כתם אופיר. כתם אופיר דאס איז אן אויסדרוק פאר א צירונג, פאר גאלד וואס איז מער יוקרתי'דיק פון פז. טא אויב אזוי, זאגט דער אייבערשטער, וועסטו פארשטיין פארוואס די קפידה און דער כעס אויף זייערע מעשים.
על כן שמים ארגיז, ותרעש הארץ ממקומה, בעברת השם צבאות וביום חרון אפו. דעריבער זאגט השם, שמים ארגיז. נאכדעם וואס אזוי וויכטיק איז אין מיינע אויגן דאס בלוט פון די מענטשן, עם ישראל, אזוי טייער זענען זיי אין מיינע אויגן אז זייער בלוט איז פארגאסן געווארן דורך די בני בבל, זאגט השם, שמים ארגיז. זיי וועלן נישט האבן א מפלה נאר אונטן, נאר זייער מפלה וועט זיין אויך אויבן. און מיר האבן שוין דערקלערט עטלעכע און עטלעכע מאל, אז אן אומה וואס ווערט אויסגעריסן אונטן, ווערט פריער אויסגעריסן אין איר שורש אויבן. און אזוי ווי מיר האבן דאס געלערנט בארוכות אין ספר דניאל, ווי אזוי ער באשרייבט אז איך האב געזען דעם שר של פרס גייען ארויס און אזוי ווייטער, און דעם שר של בבל. דאס הייסט, ווען עס איז דא א מלחמה ווערט זי בעצם געטון אין הימל. זאגט דער אייבערשטער, מלחמות האב איך געטון. די מלחמה ווערט געטון אין הימל. נאכדעם וואס אין הימל איז דא אן אנטשיידונג פון דער מלחמה, טא ווערט דאס פארווירקלעכט דא בפועל אויף דער ערד. די אנטשיידונגען אין הימל ווערן נישט באשטימט נישט לויט ארסענאל און נישט לויט'ן סארט וואפן. די מלחמות אין הימל ווערן באשטימט לויט זכיות. דאס איז עס, אך ורק דאס. אויב מיר האבן זכיות, טא גובר זיין דער שר של ישראל אויף'ן שר פון די אומות. אויב מיר האבן נישט קיין זכיות, טא ווערט דער קטרוג גובר, עס פילט זיך אן די סאה פון די עוונות, און דער שר פון די אומות, דער שר ישראל ווערט אונטער זיי איבערגעגעבן. און דעמאלט דורך דעם, דא בפועל איז דא א מציאות אז די אומות דריקן ישראל, יאגן ישראל, קעמפן קעגן ישראל. דאס איז שוין א פארווירקלעכונג פון וואס עס טוט זיך אויבן. קומט אויס אויב אזוי, אז א מוחלט'דיקער אונטערגאנג פון אן אומה הייבט זיך אן פון אויבן. דאס איז וואס ער זאגט דא, על כן שמים ארגיז. דאס מיינט די מפלה וועט נישט זיין נאר דא אונטן, נאר וועט זיין אויך אויבן, אז איך וועל זיי אויסרייסן פון שורש, פון הימל. און דעמאלט באשרייבט ער כביכול, ער ברענגט אין א רעש די הימלען, די הימלען דאס איז די בחינה וואס נעמט ארום דא דעם ערדקויל, און דעמאלט ממילא ותרעש הארץ ממקומה. ווייל ווען א זאך געשעט אין הימל, האבן מיר געזאגט, ווירקט דאס דא אונטן. טא ווען שמים ארגיז, טא וועט די ערד שוין דורך דעם ציטערן פון איר ארט. די ערד דא ציטערט פונעם כח פון וואס עס טוט זיך אויבן אין הימל. און דאס וועט זיין בעברת השם צבאות וביום חרון אפו. אזוי ווי מיר האבן דערקלערט אויבן, חרון אפו דאס איז אויף די חוטאים, עברת השם דאס איז וואס גייט אריבער, און ער וועט אויך שטראפן תבל, יענע וואס האבן נישט געזינדיקט בפועל נאר אויף זייער גאווה אזוי ווי מיר האבן דערקלערט.