דער לעצטער קאפיטל אין ספר ישעיה איז א קאפיטל פון א חתימה: נחמת ירושלים פון איין זייט, און דער אפצאל פון די רשעים און פון די פעלקער וואס קומען אויף איר פון דער צווייטער זייט. אין דעם חלק הייבן מיר אן פונעם צענטן פסוק, פון דעם רוף זיך צו פרייען מיט ירושלים, און מען גייט ווייטער ביזן סוף פונעם ספר: דער שפע פון דער גאולה, מלחמת גוג ומגוג, קיבוץ הגויים, די עליה פון די פארשטויסענע, און צום סוף דער מראה פון די פגרים פון די פושעים. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן מלבי"ם, צוזאמען מיט די פירושים פון רש"י און דעם רד"ק.
שִׂמְחוּ אֶת יְרוּשָׁלַ͏ִם וְגִילוּ בָהּ כׇּל אֹהֲבֶיהָ, שִׂישׂוּ אִתָּהּ מָשׂוֹשׂ כׇּל הַמִּתְאַבְּלִים עָלֶיהָ׃ - פרייט זיך מיט ירושלים און זייט פרייליך אין איר, אלע אירע ליבהאבער; פרייט זיך מיט איר א גרויסע פרייד, אלע וואס טרויערן אויף איר.
קעגן דעם וואס עס שטייט פריער "קול מהיכל", גייט ארויס א קול פונעם היכל וואס איז מבשר זיך צו פרייען מיט ירושלים. און אין איין פסוק קומען פאר דריי לשונות: שמחה, גילה, משוש. זאגט דער מלבי"ם אז עס איז פאראן א חילוק צווישן זיי: שמחה און גילה ווייזן ביידע אויף אן אינעווייניגסטער שמחה אין הארץ, נאר שמחה איז קבוע און שטענדיג - א מענטש איז פרייליך אויף א סטאטישן אופן, נישט וועגן א פלוצלונגדיגע בשורה; און גילה איז אן אינעווייניגסטע שמחה וואס באנייט זיך - עס איז געקומען א גוטע בשורה, און א נייע זאך האט זיך באנייט אין הארץ. לעומת דעם, ששון ווייזט אויף אן אויסערליכער שמחה: מען זעט אויפן מענטש אז ער פרייט זיך, זיין פנים לייכט, ער טאנצט, די שמחה דערקענט זיך פון אינדרויסן.
לויט דעם איז זייער מדויק דער לשון הפסוק. פאר די אוהבי ירושלים זאגט דער נביא "שמחו את ירושלים" - א קבועה'דיגע, תמידיות'דיגע שמחה; "וגילו בה" - פון צייט צו צייט, ווייל יעדע וויילע וועלן זיך באנייען נייע נסים, און יעדע חידוש געבערט א נייע גילה. אבער "שישו אתה משוש" ווערט געזאגט דווקא אויף "כל המתאבלים עליה", ווייל די מתאבלים האבן געוויזן זייער אבלות מיט אויסערליכע סימנים: זיי האבן אנגעטון א שק, געזעסן אויף דער ערד תשעה באב, זיך נישט געשוירן און נישט געגאלט פון שבעה עשר בתמוז (און ביי די ספרדים פון שבוע שחל בו), און דאס אלעס זענען סימנים וואס מען זעט מיט די אויגן. מידה כנגד מידה: אזוי ווי די אבלות איז געווען ניכר פון אינדרויסן, אזוי וועט אויך די שמחה זיין ניכר פון אינדרויסן, בבחינת "שמן ששון תחת אבל" וואס מיר האבן פריער געזען אין קאפיטל ס"א.
לְמַעַן תִּינְקוּ וּשְׂבַעְתֶּם מִשֹּׁד תַּנְחֻמֶיהָ, לְמַעַן תָּמֹצּוּ וְהִתְעַנַּגְתֶּם מִזִּיז כְּבוֹדָהּ׃ - כדי איר זאלט זויגן און זעט ווערן פון דער ברוסט פון אירע טרייסטונגען, כדי איר זאלט אויסזויגן און הנאה האבן פונעם גלאנץ פון איר כבוד.
"שוד תנחומיה" איז מלשון שדיים, און דאס דרוקט אויס שפע, און דערפאר נוצט דער כתוב דעם לשון פון יניקה - ווי אן עופל'ע וואס זויגט פון די ברוסט פון דער מוטער. אויך דער רד"ק טייטשט אזוי, אזוי ווי "ושוד מלכים תינקי", א משל אויפן תענוג וואס כלל ישראל וועט געניסן פונעם צוקונפטיגן שפע. און דאס איז דער באלוין קעגן דער אבלות וואס זיי האבן געטרויערט.
"זיז כבודה" - רש"י טייטשט מלשון תנועה: פונעם גרויסן כבוד וואס רירט זיך און דערנענטערט זיך צו קומען צו איר. דער רד"ק טייטשט אז זיז איז ווי זיו, ווייל דער אות ו' און דער אות ז' קענען זיך בייטן, און אזוי ווי דער תרגום יונתן זאגט "מחמד יקרה" - א זאך וואס א מענטש גלוסט און באגערט.
און דער מלבי"ם לייגט צו א דריטן ביאור. ער פארגלייכט כלל ישראל צו קינדער אין שויס פון זייערע מוטערס: ערשטנס וועלן זיי זויגן און זעט ווערן פון שוד התנחומים, און דערנאך וועלן זיי מוצץ זיין בלויז זיך צו מעדן. די זאך איז ענליך צו א פיצל קינד וואס זויגט פון זיין מוטער, און נאכדעם גיט מען אים א שמאלעצקע (א מוצץ) - עס איז דערין גארנישט קיין שפייז, נאר פשוט א פינוק, און מען זעט ווי ער האט דערפון א תענוג. און אין א משל פאר דערוואקסענע: עס איז דא א הויפט סעודה פון וואס א מענטש ווערט זעט, און דערנאך סערווירט מען אייזקרעם - און דאס איז שוין נישט קיין עסן נאר א תענוג. (עס ווערט דערציילט אויף רבי מיכל יהודה ליפקוביץ אז ער האט נישט געגעסן קיין אייזקרעם זיין גאנץ לעבן, אויסער איין מאל אין זיין קינדהייט, בערך ביים עלטער פון צען יאר. ער האט פארזוכט און געזאגט: דאס איז צו געשמאק, דאס איז הנאות און תאוות - און זייט דעמאלט האט ער קיין אייזקרעם מער נישט געגעסן זיין גאנץ לעבן.)
לויט דעם איז "זיז כבודה" לויטן מלבי"ם א ראד פון האניג, א מין קליינע האניג-קיכל וואס מען סערווירט ביים סוף פון דער סעודה בלויז פארן תענוג. "שוד תנחומיה" איז די הויפט מנה פון וואס מען ווערט זעט, און "זיז כבודה" איז דאס קליינע זיסווארג ביים סוף וואס מען צעזויגט נאר אין מויל. קומט דער פסוק אונז לערנען אז דער שפע וואס דער הקב"ה וועט געבן וועט זיין א פולקאמער שפע: סיי א הויפט מאלצייט און סיי א קינוח, און עס וועט גארנישט פעלן אין יענער אומענדליכער רוחניות'דיגער הנאה וואס דער הקב"ה איז עתיד משפיע צו זיין אויף אונז.
כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה, הִנְנִי נֹטֶה אֵלֶיהָ כְּנָהָר שָׁלוֹם וּכְנַחַל שׁוֹטֵף כְּבוֹד גּוֹיִם וִינַקְתֶּם, עַל צַד תִּנָּשֵׂאוּ וְעַל בִּרְכַּיִם תְּשׇׁעֳשָׁעוּ׃ - וואָרום אַזוי האָט ה' געזאָגט: אָט נײַג איך צו איר שלום ווי אַ טײַך, און דעם כבוד פֿון פֿעלקער ווי אַ פֿלייצנדיקער שטראָם, און איר וועט זויגן; אויפֿן זײַט וועט איר געטראָגן ווערן, און אויף די קני וועט מען זיך שפּילן מיט אײַך.
"הנני נוטה אליה כנהר שלום" - דער שלום, די גאולה און די מנוחה פֿון די שׂונאים וועלן קומען ווי אַ טײַך וואָס פֿליסט מיט געלאָסנקייט, און ווערט אַלץ מער און מער, אַלץ גרעסער און גרעסער. און דאָס איז אַ משל צו דעם וואָס מיר האָבן געזען בײַ "שוד תנחומיה": דערמיט וועט זײַן פֿאַר זיי אַ נחמה פֿון אַלע צרות, און דערמיט וועלן זיי זעטיקן זייער הונגער. וואָרום מיר זענען שוין לאַנגע יאָרן הונגעריק נאָך רואיקייט, נאָך שלווה און נאָך מנוחה, און מיר זענען ווײַט פֿון דעם. עס האָט שוין עמעצער געשריבן אַז מיר האָבן אַ קביעות'דיקן סדר פֿון אַ מלחמה יעדע צוויי יאָר, און יעדן מאָל רופֿט מען עס מיט אַן אַנדער מבצע. און עמעצער האָט געפֿרעגט: יעדער געשעפֿט נאָך עטלעכע מבצעים מאַכט אַ חיסול - איז נאָך אַזוי פֿיל מבצעים, איז שוין נישט געקומען די צײַט? מען זעט דאָך אַז מיט מבצעים גייט עס נישט. און נאָך מער פֿונעם הונגער נאָך שלום און רואיקייט, זענען מיר הונגעריק נאָך קרבת ה', ווײַל מיר געפֿינען זיך אין אַ ריחוק פֿון אים יתברך.
"וכנחל שוטף כבוד גוים" - ווי אַ פֿלייצנדיקער שטראָם וואָס שוועמט אַוועק אַלץ וואָס שטייט אים אין וועג, אַזוי וועט דער עשירות און דער כבוד פֿון די אומות אָנקומען אַהער. און פֿונקט ווי עס איז געווען בײַ יציאת מצרים: נאָך אַלץ וואָס מיר האָבן געליטן פֿון פרעה, האָט ער אַליין געזאָרגט צו ברענגען דאָס גאַנצע כסף וזהב ביזן ים סוף, כּדי מיר זאָלן זיך נישט דאַרפֿן מוטשען צוריקצוגיין קיין מצרים עס צו ברענגען - ער האָט דאָך עגלות און מרכבות, און אַלץ איז אָנגעקומען צו אונדז בײַ ביזת הים, און דער ים האָט אַלץ אַרויסגעוואָרפֿן, "כחול אשר על שפת הים". און דאָס איז דער "זיז כבודה" פֿונעם מלבי"ם, וואָס דאָס איז בלויז פֿאַר תענוג, ווײַל דער עיקר נאָך וואָס מיר הונגערן איז "מלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים", אַז דער הקב"ה זאָל זײַן אונדזער מלך און אונדזער קאָפּ; דאָס כסף וזהב זענען בלויז די זיסוואַרג.
"וינקתם, על צד תנשאו" - נאָך דעם וואָס ער האָט זיי געגליכן צו אַ זויגנדיק קינד, פֿירט ער ווײַטער אויס דעם משל צו אַ קינד וואָס מען טראָגט אויפֿן זײַט: אָדער מען פֿירט אים פּאַמעלעך און ער גייט בײַ דער זײַט פֿון זײַן מאַמע, אָדער די מאַמע טראָגט אים אויף איר זײַט און האַלט אים מיט איר האַנט. אַזוי וועט מען אײַך אויפֿהייבן און טראָגן פֿון גלות אפֿילו אויב איר וועט נישט קענען גיין אַליין, און דאָס איז מקביל צו "שוד תנחומיה" און צו "כנהר שלום" - אַז איר וועט קומען מיט נחת. און מען קען זאָגן אַז די מציאות פֿון פֿליִען מיט עראָפּלאַנען איז אַ בחינה פֿון "על צד תנשאו". אַמאָל האָט מען געמוזט גיין צו פֿוס און מיט אייזלען - פֿרעגט בײַ די וואָס זענען אַנטלאָפֿן פֿון איראַן וואָס פֿאַר אַן עקסטרעמע מסירות נפש דאָס איז געווען; פֿרעגט די וואָס זענען געקומען פֿון תימן וויפֿל קינדער זיי האָבן איבערגעלאָזט אויפֿן וועג, ה' יצילנו; פֿרעגט די וואָס זענען געקומען פֿון עטיאָפּיע, וויפֿל זענען אַרויס פֿון אַ גרויסער משפּחה און וויפֿל זענען אָנגעקומען - מען רעדט דאָך נישט פֿון די וואָס זענען געקומען מיט עראָפּלאַנען. און דער נביא באַשרײַבט נישט קיין זאַכן וואָס דער עולם האָט נישט קיין השׂגה אין זיי, דערפֿאַר האָט ער עס באַשריבן מיט אַ לשון וואָס דער עולם פֿאַרשטייט: ווי עמעצער וואָס הייבט דיך אויף און ברענגט דיך. און נישט אומזיסט האָט מען גערופֿן די עליה פֿון תימן "על כנפי נשרים", וואָס דאָס דריקט אויס דאָס לײַכטע קומען - אין משך פֿון עטלעכע שעה איז מען דאָ.
"ועל ברכים תשעשעו" - וויבאַלד ער האָט אונדז געגליכן צו אַ קינד, איז דאָך דאָס קינד אַ קינד פֿון שעשועים, און דער פֿאָטער אָדער די מוטער זעצן אים אַוועק אויף די קני און שפּילן זיך מיט אים פֿאַר פֿאַרגעניגן. און דאָס איז קעגן "זיז כבודה" און "כנחל שוטף כבוד גוים" - די בחינה פֿון שעשועים און תענוג, ווי יענע צוקערקע צום סוף. דאָס הייסט, דער עשירות און דער כבוד פֿון די גוים וואָס איר וועט שפּעטער באַקומען וועט זײַן בבחינת ליבשאַפֿט און שעשועים.
כְּאִישׁ אֲשֶׁר אִמּוֹ תְּנַחֲמֶנּוּ כֵּן אָנֹכִי אֲנַחֶמְכֶם, וּבִירוּשָׁלַ͏ִם תְּנֻחָמוּ׃ - אַזוי ווי אַ מענטש וועמען זײַן מוטער טרייסט אים, אַזוי וועל איך אײַך טרייסטן, און אין ירושלים וועט איר געטרייסט ווערן.
ווי אַ מענטש וואָס זײַן מאַמע טרייסט אים אויף די צרות וואָס ער איז אַריבערגעגאַנגען. און פֿאַרוואָס דווקא זײַן מאַמע? זאָגט דער רד"ק: ווײַל אַ פֿרוי קען בעסער איבעררעדן און צורעדן מיט ווערטער מער ווי אַ מאַן. און אַזוי ווערט אויך מבואר אין דער גמרא, אַז בײַ דער מצווה פֿון כיבוד שטייט "כבד את אביך ואת אמך" און ער האָט פֿריִער דערמאָנט דעם פֿאָטער, בעת בײַ מורא שטייט "איש אמו ואביו תיראו" און ער האָט פֿריִער דערמאָנט די מורא פֿון דער מוטער. און דער טעם איז: די מאַמע האָט דער זון מער אַ נטיה צו מכבד זײַן, ווײַל זי רעדט צו אים מיט שיינע ווערטער און קען רעדן צו זײַן האַרץ; פֿונעם פֿאָטער אָבער האָט ער מער מורא, ווײַל דער פֿאָטער ווייסט ווייניקער ווי צו רעדן מיט ווייכע ווערטער, אָבער ער ווייסט יאָ ווי צו געבן אַ פּאַטש ווען מען דאַרף. דערפֿאַר שטייט "כבד את אביך" - אַז מען זאָל מכבד זײַן אויך דעם פֿאָטער, און "איש אמו ואביו תיראו" - אַז מען זאָל האָבן מורא אויך פֿון דער מוטער. אויף יעדן פֿאַל לערנען מיר אַז אַ פֿרוי קען באַרויִקן און צורעדן מיט ווערטער, און דערפֿאַר איז די נחמה געגליכן געוואָרן צו דער נחמה פֿון אַ מאַמע.
און דער מלבי"ם טײַטשט "כאיש אשר אמו תנחמנו" - ווי אַ מענטש וואָס האָט געטרויערט אויף זײַן מאַמען, מיינענדיק אַז זי איז נפטר געוואָרן, ווײַל זי איז געווען ווײַט פֿון אים אין אַן אַנדער מדינה און ער איז געווען זיכער אַז זי איז געשטאָרבן, און פֿלוצלינג ווײַזט זיך אַרויס אַז זי לעבט און זי קומט צוריק צו אים און טרייסט אים אויף זײַן גאַנצן צער. פּונקט ווי די פֿילע וואָס זענען צוריקגעקומען פֿון דער שואה און האָבן נישט געפֿונען זייערע קרובים און זענען געווען זיכער אַז זייער פֿאָטער אָדער מוטער זענען אומגעקומען, און יאָרן צוריק איז געווען אַ "מדור לחיפוש קרובים", און פּלוצעם האָט זיך אַרויסגעשטעלט אַז יענער לעבט. זאָגט דער הקב"ה: אויף וואָס האָט איר געטרויערט? אויף גלות השכינה, אויף דער שכינה וואָס איז אַרויס פֿון איר הויז און איז נישט מיט אונדז, די בחינה פֿון "אנכי", די בחינה פֿון דער שכינה הקדושה, בחינת המלכות. און ווען די שכינה וועט צוריקקומען - "אנכי אנחמכם", אויף מיר האָט איר געטרויערט און איך בין דער מנחם; און אויך אויף ירושלים האָט איר געטרויערט - "ובירושלים תנוחמו". די זאַכן אויף וועלכע איר האָט געטרויערט, זיי אַליין וועלן אײַך טרייסטן. און אַזוי זאָגט מען פֿאַר אבלים, אַז דער הקב"ה זאָל זיי טרייסטן בבניין ירושלים: ווען עס וועט זײַן די גרויסע שׂמחה פֿון בניין ירושלים, וועט דער גאַנצער טרויער און צער און אַלץ וואָס איז אויף אונדז אַריבער אין די יאָרן פֿון גלות פֿאַרגעסן ווערן. און דאָס איז קעגן "נחמו נחמו עמי יאמר אלוקיכם" - נחמות וואָס וועלן מאַכן פֿאַרגעסן אַלע צרות, און דאַן וועט זײַן נאָר שפֿע און גוטס קעגן אַלע יאָרן וואָס מיר האָבן געזען שלעכטס.
וּרְאִיתֶם וְשָׂשׂ לִבְּכֶם וְעַצְמוֹתֵיכֶם כַּדֶּשֶׁא תִפְרַחְנָה, וְנוֹדְעָה יַד יְהֹוָה אֶת עֲבָדָיו וְזָעַם אֶת אֹיְבָיו׃ - און איר וועט זען און אײַער האַרץ וועט פֿריילעך זײַן, און אײַערע ביינער וועלן שפּראָצן ווי גראָז, און די האַנט פֿון ה' וועט באַקאַנט ווערן בײַ זײַנע קנעכט, און זײַן צאָרן אויף זײַנע שׂונאים.
און ווען שפּראָצן דען ביינער ווי גראָז? נאָר עס איז באַקאַנט דער פּסוק "רוח נכאה תיבש גרם" - ווען אַ מענטש איז פֿאַרגאָסן אין טרויער, טריקנט דער צעבראָכענער גײַסט אויס זײַנע ביינער. דערפֿאַר, ווען דער נביא קומט זאָגן אַז איר וועט שוין נישט זײַן אין קיין צעבראָכענעם גײַסט נאָר מיט ששון ושמחה, זאָגט ער אַז נישט בלויז וועלן די ביינער נישט אויסגעטריקנט ווערן, נאָר "כדשא תפרחנה" - זיי וועלן שפּראָצן ווי פֿריש גראָז.
דער מלבי"ם ערקלערט: ביז איצט האט איר געגלייבט מיט האפענונג צו דעם וואס די נבואות האבן אייך פארשפראכן, אבער מיט די אייגענע אויגן האט איר נישט געזען. איצט וועט איר דאס זען מיט די אויגן - "וראיתם", און דערפאר "ושש לבכם". און אזוי ווי מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל לויטן מלבי"ם, אז שמחה איז פנימיות'דיג און ששון איז ווען זי ברעכט אויס און קומט ארויס אויף אינדרויסן; די שמחה וועט זיך פארשפרייטן פונעם הארץ צו די אויסערליכע אברים, ביז די אויסגעטריקנטע ביינער וועלן בליען און שפראצן ווי גראז.
"ונודעה יד ה' את עבדיו" - די האנט פון הקב"ה וועט זיין מיט זיינע קנעכט צום גוטן און מיט זיינע פיינט צום שלעכטן. ביז איצט האט הקב"ה נישט באצאלט קיין שכר פאר די צדיקים און נישט באשטראפט די רשעים אין קלארן גילוי, און צוליב דעם זענען פארמערט געווארן די כופרים און די עובדי עבודה זרה, ווייל מען האט נישט געזען די האנט פון הקב"ה בגלוי. אבער דעמאלט וועט זיך ענדיגן די וועלט אין איר יעצטיגן צושטאנד אלס א וועלט פון נסיון, און עס וועט זיך אנהייבן דער עולם הגמול. דעמאלט וועט מען בפירוש זען ווי הקב"ה שפעט גוטס אויף זיינע קנעכט, און פונעם צווייטן זייט "וזעם את אויביו" - ווי ער צארנט אויף די וואס פארלעצן זיין ברית.
כִּי הִנֵּה יְהֹוָה בָּאֵשׁ יָבוֹא וְכַסּוּפָה מַרְכְּבֹתָיו, לְהָשִׁיב בְּחֵמָה אַפּוֹ וְגַעֲרָתוֹ בְּלַהֲבֵי אֵשׁ׃ - ווארום אט קומט דער אייבערשטער מיט פייער, און ווי א שטורעם-ווינט זענען זיינע רעדעלוועגענער, אפצוקערן מיט כעס זיין צארן, און זיין שרייען מיט פייער-פלאמען.
אזוי ווי עס שטייט אין דער נבואה פון יחזקאל ביי מלחמת גוג ומגוג "ואש וגפרית אמטיר עליו ועל אגפיו", אזוי אויך דא: די האנט פון הקב"ה וועט זיין מיט פייער. "וכסופה מרכבותיו" - זאגט דער רד"ק, אז די גזירות וואס קומען אראפ פון הימל וועלן קומען ווי א שטורעם-ווינט, מיט גרויס כח און מעכטיגער שטארקייט.
און דער רד"ק ערקלערט אז 'אף' מיינט כעס, און 'חימה' איז נאך א גרעסערער כעס, ווען די זאך היצט זיך פיל מער אן, און אזוי ווי תרגום יונתן טייטשט "להטבה בתקוף רוגזיה" - א פיל שטארקערער צארן. און לגבי "להשיב" - זענען פאראן וואס האבן געטייטשט ווי "צו ברענגען", אבער דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער, און אזוי ערקלערט אויך דער מלבי"ם, אז דאס איז מלשון שביבי אש (פייער-פונקען): פונקען פייער פון חימה וואס וועלן ארויסברענגען זיין כעס.
דער מלבי"ם ערקלערט: קעגן "קול ה' משלם גמול לאויביו", ווייזט דא דער פסוק ווי אזוי ער וועט זיך רעכענען מיט זיי - מיט פייער. און וויבאלד דער וועג פון פייער איז זיך שנעל צו פארשפרייטן דורך א שטורעם-ווינט, לייגט דער פסוק צו "וכסופה מרכבותיו". מיר אלע געדענקען, לא תקום פעמיים צרה, דעם כרמל-אסון: אין עטליכע מינוט זענען מענטשן ארומגערינגלט געווארן מיט פייער, וואס קיינער האט זיך נישט געקענט פארשטעלן, ווייל עס זענען געווען שרעקליכע ווינטן וואס האבן אריבערגעפירט דאס פייער און אנגעצינדן אלעס ארום זיי. דער שטורעם פירט אריבער דאס פייער פון איין ארט צום צווייטן אין איין אויגנבליק. און דאס קומט דער פסוק זאגן, אז עס וועט דעמאלט נישט זיין ווי היינט, וואס הקב"ה איז מאריך אף און שטופט אפ דעם עונש - "מאריך אפיה וגבי דיליה" - און שטופט עס אפילו אפ נאכן טויט צום עונש פון גיהנם; היינט גייען די זאכן מיט א פארהאלטונג, אבער דעמאלט וועט דער פירעון זיין שנעל ווי א שטורעם וואס צעבלאזט פייער, און ווי א מרכבה וואס יאגט מיט א שנעלקייט.
"להשיב בחמה אפו" - דער מלבי"ם ערקלערט אז דער חילוק צווישן חימה און אף איז, אז דער אף איז אויסערליך און די חימה איז אינעווייניג. (און לויט דעם האט ער א געוואלדיגן ביאור אין מגילת אסתר ביים ענין פון "וחמתו בערה בו", און ווער עס וויל קען דאס אויסהערן אינעם דיסק אויף מגילת אסתר.) בקיצור: חימה איז אן אינעווייניגסטע זאך, און דערפאר שטייט "בערה בו" - אינעווייניג; בעת וואס דער אף דערקענט זיך פון אינדרויסן, "אש קדחה באפי", וואס מען זעט רויך ארויסגיין פונעם נאז, א ניכר'דיגער אויסערליכער כעס. און דאס איז "להשיב בחמה אפו": הקב"ה בלאזט כביכול אויף זיין אף - דער אויסערליכער כעס - דורך דער אינעווייניגסטער חימה. ווארום אויב עפעס אינעווייניג בארואיגט דעם אויסערליכן כעס, ווערט דער כעס געשטילט; אבער אויב די אינעווייניגסטע חימה היצט אן דעם אף, ווערט די זאך אלץ מער אנגעלאפן מיט פייער. דעריבער "וגערתו בלהבי אש" - דער אנשריי וואס הקב"ה וועט אנשרייען אויף די רשעים און די פעלקער וועט זיין מיט א מעכטיגער פלאמענדיגער פייער.
כִּי בָאֵשׁ יְהֹוָה נִשְׁפָּט וּבְחַרְבּוֹ אֶת כׇּל בָּשָׂר, וְרַבּוּ חַלְלֵי יְהֹוָה׃ - ווארום מיט פייער משפט'ט זיך דער אייבערשטער און מיט זיין שווערד קעגן יעדן מענטש, און עס וועלן מערן די דערשלאגענע פונעם אייבערשטן.
לכאורה וואלט געדארפט שטיין "שופט", און וואס באדייט "נשפט"? זאגט רש"י אז נשפט מיינט אז ער קומט מיט אים צום משפט, דאס הייסט ער משפט'ט זיך צוזאמען מיט אים, אזוי ווי "ונשפטתי אתו בדבר" און "הנני נשפט אותך" - ער טענה'ט זיך מיט אים און שטייט מיט אים צום משפט.
דער מלבי"ם ערקלערט: ביי מלחמת גוג ומגוג ווערט מבואר אין יחזקאל אז אנפאנג וועט זיין חרב איש באחיו (יעדער וועט שלאגן איינער דעם צווייטן מיט דער שווערד), און דערנאך וועט הקב"ה גיסן אויף זיי פייער און שטיינער פון אלגביש פונעם הימל. דאס פייער איז דער משפט ה', א הימלישער עונש, און דערפאר "באש ה' נשפט". אבער ביים שווערד שטייט נישט "בחרב ה' נשפט", נאר "ובחרבו את כל בשר" - אז אלע מענטשן וועלן הארגענען איינער דעם צווייטן, און מיר וועלן גארנישט דארפן טון קעגן זיי; זיי וועלן נאך מפרסם זיין אז אלע זענען געפאלן פון אונזערע כוחות'ס פייער. זיי וועלן זיך אליינס אונטערברענגען, בעת וואס דאס פייער איז דער הימלישער עונש וואס קומט דירעקט פון אים יתברך.
הַמִּתְקַדְּשִׁים וְהַמִּטַּהֲרִים אֶל הַגַּנּוֹת אַחַר אַחַת בַּתָּוֶךְ, אֹכְלֵי בְּשַׂר הַחֲזִיר וְהַשֶּׁקֶץ וְהָעַכְבָּר, יַחְדָּו יָסֻפוּ נְאֻם יְהֹוָה׃ - די וואס מאכן זיך הייליג און רייניקן זיך צו די גערטנער, איינע נאך דער אנדערער אינדערמיט, די וואס עסן דאס פלייש פונעם חזיר און דעם שרץ און דעם מויז, צוזאמען וועלן זיי אומקומען, זאגט דער אויבערשטער.
וואס מיינט "מתקדשים"? רש"י טייטשט: זיי פאראייניקן זיך און גרייטן זיך צונויף (מזדמנים). ווארעם א "קדשה" מיינט איינע וואס גרייט זיך צו זנות, און להבדיל, א "קדוש" איז דער וואס גרייט זיך צו צו עבודת ה'. דער שורש ק-ד-ש ווערט גענוצט סיי צום שלעכטן און סיי צום גוטן. דא מיינט עס אז זיי שמועסן זיך אפ איינער מיטן צווייטן: קום, מארגן גייען מיר צו יענער עבודה זרה, מארגן גייען מיר צו יענער אשרה. "והמטהרים" - זיי רייניקן זיך פאר זייער עבודה זרה. און "אל הגנות" - ערקלערט רש"י אז זיי פלעגן פלאנצן גרינצייג אין די גערטנער, און אויף יענע ערטער פלעגן זיי אויפשטעלן די עבודה זרה. און דאס איז אויך דער טעם פארוואס נבות היזרעאלי האט בשום אופן נישט מסכים געווען צו פארקויפן זיין וויינגארטן פאר אחאב, ווייל ער האט געוואוסט אז ער וויל דעם וויינגארטן פאר עבודה זרה, און דערפאר האט ער געזאגט "חלילה לי מתת נחלת אבותי לך" - די הייליגע נחלת אבות זאל איך דיר געבן דו זאלסט דארט מאכן עבודה זרה? (מען האט דאס ברייט אויסגעשמועסט אין די שיעורים אויף ספר מלכים.) זעט מען אז זייער שטייגער איז געווען אויפצושטעלן עבודה זרה אין אזעלכע שיינע ערטער.
"אחר אחת בתווך" - רש"י גייט נאכן תרגום יונתן: "סיעה בתר סיעה", דאס הייסט איין כתה נאך דער צווייטער. "בתווך" מיינט אינדערמיט: די עבודה זרה פלעגט מען אויפשטעלן אינמיטן גארטן, און קבוצה נאך קבוצה פלעגט איר דינען, ווי נאר איינע האט געענדיגט האט די צווייטע אנגעהויבן.
דער רד"ק ערקלערט אז זיי פלעגן טון פעולות זיך צוצוגרייטן צום דינען דעם אפגאט, און ער דייק'עט אין דעם לשון "מתקדשים" - אז יעדע זאך וואס שטייט בלשון התפעל מיינט א זאך וואס איז נאר בדמיון און נישט באמת, און אזוי גייט אויך דער מלבי"ם אין זיינע טריט. ווי דער פסוק זאגט "יש מתעשר ואין כל" - ער איז נישט באמת רייך געווארן; "יש מתרושש והון רב" - ער איז נישט באמת אן ארימאן געווארן. אזוי אויך דא, "המתקדשים והמטהרים" - ער ווערט נישט באמת קדוש און נישט באמת טהור, נאר עס דאכט זיך אים בלויז אזוי. און דער רד"ק לייגט צו אז זיי מאכן זיך ווי זיי זענען קדושים אבער זיי זענען טמאים; און אזוי אויך "המטהרים" - דאס זענען די פערסער, וואס רייניקן זייער קערפער און וואשן זיך שטענדיג, אבער זיי זענען טמא און פארשמוצט מיט זייערע שלעכטע מעשים, זיי ווייזן זיך ווי ריין כאטש זיי זענען נישט.
און וואס מיינט "אל הגנות" לויטן רד"ק? די טייכלעך און וואסער-באסיינען וואס זענען געווען אין די גערטנער, וואו מען פלעגט זיך וואשן און רייניקן. קומט אויס אז לויט רש"י זענען די גערטנער דאס פלאץ פון דער עבודה זרה, און לויטן רד"ק זענען זיי דאס פלאץ פון דער טבילה לצורך עבודה זרה. און לויט דעם איז "אחר אחת" - אז מען פלעגט גיין נאך יענער גרויסער באזונדערער בריכה וואס איז געווען אינמיטן גארטן. און דער כתיב איז "אחד" און דער קרי איז "אחת", און דער רד"ק ערקלערט אז מען קען רעדן סיי בלשון זכר און סיי בלשון נקבה: אויפן קוואל וואס איז דער מקור פון דער בריכה - זכר, און אויף דער בריכה אליין - נקבה, און דערפאר איז דא א קרי וכתיב. נאך א פירוש ברענגט דער רד"ק, אז די כוונה איז נאך איינע פון די אשרות וואס זענען אינמיטן גארטן, און ער שרייבט: "והנה אין עתה עובדי אשרה", אפשר איז נאך דא אין די עקן פון דער וועלט - ווייל שוין אין זיין צייט זענען עובדי אשרה נישט געווען בנמצא.
"אוכלי בשר החזיר והשקץ והעכבר" - זאגט דער רד"ק אז דאס רעדט פון די פערסער וואס פלעגן עסן שקצים און מײַז. "השקץ" איז אן אלגעמיינער נאמען אויף אלע מיני שקצים ושרצים, און "העכבר" בפרט. "יחדו יסופו" - ביי דער מלחמת גוג ומגוג, וואס די אלע מלכיות וועלן דאן עקזיסטירן, און זיי זענען בבחינת די פערטע מלכות פון די מראות דניאל, וואס ווערט פאררעכנט פאר איין מלכות וויבאלד זי וועט זיין איינציג אין דער וועלט, און דערפאר ווערט זי דארט אנגערופן מיט אייזן און ליים (ברזל וחרס). (ווער עס וויל קען אויסהערן דעם דיסק אויף ספר דניאל, וואו מען איז מאריך אין די ד' מלכיות און מבאר לויטן מלבי"ם וויאזוי זיי קומען צום אויסדרוק אין אונזער צייט.) און דא ווערט באשריבן ווי אלע וועלן אומקומען אינאיינעם.
און דער מלבי"ם טייטשט ווי דער רד"ק אז זיי מאכן זיך נאר ווי מתקדשים און מטהרים, אבער "אחר אחת" מיינט לויט אים נאך דער געשטאלט פון דער עבודה זרה וואס איז געווען ביי זיי, וואס לויט זייער מיינונג איז זי געווען א כוח הממצע צווישן זיי און דעם אויבערשטן. דאס הייסט אז "בתווך" באקומט ביי אים א נייעם טייטש: לויט אלע מפרשים מיינט "בתווך" אינמיטן גארטן - די בריכה אדער דער אפגאט; אבער לויטן מלבי"ם גייט דאס צוריק אויף דער עבודה זרה אליין, וואס לויט זייער בליק דינט זי נאר אלס א מתווך און ממצע צווישן זיי און השי"ת, און זיי האבן איר נישט געדינט אלס א זעלבסטשטענדיגן כוח.
וְאָנֹכִי מַעֲשֵׂיהֶם וּמַחְשְׁבֹתֵיהֶם בָּאָה לְקַבֵּץ אֶת כׇּל הַגּוֹיִם וְהַלְּשֹׁנוֹת, וּבָאוּ וְרָאוּ אֶת כְּבוֹדִי׃ - און איך, זייערע מעשים און זייערע געדאנקען [ווייס איך], עס קומט די צייט צו פארזאמלען אלע פעלקער און שפראכן, און זיי וועלן קומען און זען מיין כבוד.
זאגט דער הקב"ה: זייערע מעשים און מחשבות זענען געקומען פאר מיר, און זיי פירן דערצו אז איך זאל צוזאמנעמען אלע גויים און אויפווייזן אז זייערע מעשים זענען הבל וריק, און אז די מחשבות וואס זיי טראכטן כביכול לשם כבוד ה' זענען פאלש - נישט אזוי דינט מען דעם אויבערשטן. און ווען וועט דער הקב"ה צוזאמנעמען אלע גויים? זאגט רש"י: דאס איז וואס שטייט אין זכריה "ואספתי את כל הגוים לירושלים" - מלחמת גוג ומגוג. "וראו את כבודי" - דארט שטייט "המק בשרו ועיניו ולשונו", דארט וועלן זיין גרויסע ניסים וואס דורך זיי וועט דערקענט ווערן כבוד ה'.
דער רד"ק טייטשט: איך וועל זיין מיט די מעשים און מחשבות פון יענע פעלקער, ווייל עס איז שוין געקומען די צייט צוזאמנצוקלויבן די גויים, און איך וועל מסבב זיין אז יעדער זאל זען כבוד ה' און אנערקענען אז עס איז נישטא קיין שום הערשער אחוץ דעם רבונו של עולם. און דאס וועט זיין מיט געוואלד, אזוי ווי עס שטייט "ונתתי חחים בלחייך והוצאתי אותך והעליתיך והבאותיך". זיי פון זיך אליין וועלן נישט וועלן קומען אהער, נאר דער הקב"ה וועט זיי שלעפן אזוי ווי א בהמה וואס מען שלעפט מיט הוקעס (חחים), און דאס אלץ כדי זיי אומצוברענגען דא אין ירושלים. און דארט שטייט "יעלו דברים על לבבך וחשבת מחשבה רעה", און אויף דעם זאגט דער פסוק "ואנוכי מעשיהם ומחשבותיהם" - די אלע מחשבות זענען געקומען פאר מיר, און איך וועל צוזאמננעמען אלע גויים קיין ירושלים. (די דאזיגע נבואות זענען ברייט מבואר געווארן אין די שיעורים אויף זכריה און יחזקאל, און מען קען זיי הערן אויף קול הלשון.)
און דער מלבי"ם ערקלערט: די מעשים פון די דאזיגע בעלי אמונות און זייערע מחשבות און זייער פארדרייטע און פארדארבענע אמונה זענען געקומען פאר מיר, כדי אז דורך דעם זאל איך זיי צוזאמנעמען און זיי זאלן אנערקענען אין אחדות ה'. ווארעם דער גאנצער תכלית פונעם מהלך איז "ובאו וראו את כבודי", כדי עס זאל מקוים ווערן "ונשגב ה' לבדו ביום ההוא", "והיה ה' אחד ושמו אחד", "וידע כל פעול כי אתה פעלתו ויבין כל יצור כי אתה יצרתו, ויאמר כל אשר נשמה באפו: ה' אלוקי ישראל מלך ומלכותו בכל משלה". דאס איז דער תכלית, און דערפאר איז דאס איינזאמלען פון אלע גויים און לשונות צוליב דעם ציל פון "ובאו וראו את כבודי".
וְשַׂמְתִּי בָהֶם אוֹת וְשִׁלַּחְתִּי מֵהֶם פְּלֵיטִים אֶל הַגּוֹיִם תַּרְשִׁישׁ פּוּל וְלוּד מֹשְׁכֵי קֶשֶׁת תֻּבַל וְיָוָן, הָאִיִּים הָרְחֹקִים אֲשֶׁר לֹא שָׁמְעוּ אֶת שִׁמְעִי וְלֹא רָאוּ אֶת כְּבוֹדִי, וְהִגִּידוּ אֶת כְּבוֹדִי בַּגּוֹיִם׃ - און איך וועל לייגן אין זיי א צייכן, און איך וועל שיקן פון זיי פליטים צו די פעלקער, תרשיש, פול און לוד די בויגנשפּאַנער, תובל און יון, צו די ווייטע אינזלען וואס האבן נישט געהערט מיין הערן און נישט געזען מיין כבוד, און זיי וועלן דערציילן מיין כבוד צווישן די פעלקער.
עס איז דא דא א קשיא: אלע וואס קומען צום קריג וועלן דאך שטארבן, און אויב אזוי, וועמען וועט דער אייבערשטער שיקן צו די פעלקער מודיע צו זיין דעם מפלה פון די אומות? דערפאר טייטשט רש"י "פליטים" - די וואס זענען געראטעוועט געווארן פון דער מלחמה. עס וועלן פארבלייבן אזעלכע וואס וועלן ארויסגיין און געראטעוועט ווערן, און דער הקב"ה וועט זיי איבערלאזן כדי זיי זאלן גיין און מבשר זיין פאר די ווייטע אינזלען זיין כבוד, דאס וואס זיי האבן אלץ געזען אין דער מלחמה.
און אויך אויף די דאזיקע פליטים שטייט "ושמתי בהם אות" - קיינער וועט נישט ארויסגיין ריין און גלאט אן קיין שום פגם, נאר עס וועט אנקענען אויף זיי אז זיי זענען אנטלאפן פון דער מלחמה און געווארן געשעדיגט. עס איז באקאנט וואס דער הגאון מווילנא שרייבט איבער דער צוקונפטיקער מלחמה, אז זי וועט דויערן צוועלף סעקונדעס, און דארט שטייט אז זיי וועלן שטיין און "המק בשרו" - דאס פלייש וועט פארפוילט ווערן אויף זייער הויט און זיי וועלן צוגיין. און מען קען אזא זאך נישט פארשטיין נאר אויב עס רעדט זיך פון אן אטאם באמבע, ווייל קיין שום אנדערער וועג דערגרייכט נישט צו אזא מדרגה און אין אזא קורצער צייט. און אז דער גר"א שרייבט דאס לאנג פאר דער דערפינדונג פון דער אטאם באמבע, רעדט זיך זיכער פון דער סארט וואפן, סיידן מען וועט אויסטראכטן עפעס נאך מער פארגעשריטן; אבער דערווייל איז דאס די מכה וואס קען מכריע זיין אין צוועלף סעקונדעס. און אויסער דעם, ווער עס וועט פון דארט אנטלויפן, וועט נישט אנטלויפן געזונט און גאנץ, נאר מיט אסאך ראדיאאקטיווער שטראלונג. און דאס איז "ושמתי בהם אות": עס וועט דערקענט ווערן אויף זיי אז זיי זענען אנטלאפן פונעם שלאכטפעלד, און מען וועט דערקענען אויף זיי מיט וואס זייערע חברים זענען באשטראפט געווארן - מען וועט זען ווי שטארק יענער איז געשעדיגט, און מען וועט פארשטיין וויאזוי זיינע חברים זענען אומגעקומען. און דאס אלץ כדי מודיע צו זיין פאר די ווייטע, אז מיט דער דאזיקער מגפה זענען געשלאגן געווארן די מחנות וואס זענען געקומען אויף ירושלים.
דער רד"ק זאגט אז "ושמתי בהם אות" איז דאס וואס שטייט אין זכריה "ועיניו תימקנה בחוריהן" - דאס איז דער קענטיקער צייכן וואס דער באשעפער וועט לייגן אין זיי, און די וואס קומען צווישן די גוים וועלן מעיד זיין דערויף. און "ושלחתי מהם פליטים" איז דאס וואס עס שטייט "והיה כל הנותר מכל הגוים הבאים על ירושלים ועלו מדי שנה בשנה" - זעט מען דאך אז עס וועלן זיין פליטים, און עס וועלן זיין אזעלכע וואס וועלן דערנאך עולה רגל זיין. דער הקב"ה וועט זיי איבערלאזן כדי מפרסם צו זיין זיין כבוד ביי די גוים: צו ווייזן פאר די וואס זענען נישט געקומען קיין ירושלים זייער פגם און חסרון, און פאר די וואס וועלן יא קומען מתפלל זיין, זיך בוקען און מקריב זיין קרבנות, זייער מעלה. ווייל עס שטייט דאך אז נישט אלע וועלן קומען, און אין מצרים וועלן זיי פארבלייבן, "ולא יבואו ולא עליהם יהיה הגשם" וכו', ווי מיר האבן מאריך געווען אין די נבואות פון יחזקאל און זכריה. און די פליטים וועלן גיין אין אלע לענדער דערציילן, און אויך ביי "מושכי קשת" - און עס איז אינטערעסאנט אז דער רד"ק זאגט, מען ווייסט נישט אויף וואס א סמך, אז מושכי קשת זענען די טערקן; משמע אז אין זיין צייט האבן זיי געהאט א באזונדערע מומחיות אין שיסן מיט פייל און בויגן.
און בנוגע "תובל ויון" - עס שטייט דאך "גוג נשיא ראש משך ותובל", אויב אזוי ווי איז מעגלעך אז די וואס זענען געקומען מלחמה האלטן זאלן איבערבלייבן? ערקלערט דער רד"ק אז די כוונה איז אז עס וועלן גיין פון די בעלי מלחמה, און די מגידים וועלן דערציילן פאר די וואס זענען פארבליבן אין די לענדער. דאס הייסט, זיי אליין וועלן דארט פאלן, נאר עס וועלן זיין מגידים וואס וועלן איבערגעבן די ידיעות און זיי מפרסם זיין אין די לענדער.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דא רעדט מען פון די ווייטע אינזלען. עס זענען דא ווייטע אינזלען וואס מען דינט דארט נאך אלץ עבודה זרה, "אשר לא שמעו את שמעי" - וואס האבן בכלל נישט געהערט אז עס איז פאראן א מושג פון א באשעפער. ווייל עס איז דאך באקאנט וואס דער רמב"ם זאגט, און מען האט דאס שוין דערמאנט אינעם שיעור איבערן ספר הכוזרי, אז די פארשפרייטונג פון די דתות אויף דער וועלט איז מיט דעם ציל צו פארשפרייטן זיין געטליכקייט אין דער וועלט; סיי די קריסטנטום און סיי די מער געלייטערטע ווערסיע, דער איסלאם, וואס גלייבט שוין נישט אין האלץ און שטיין נאר בלויז אינעם רבונו של עולם, שטעלן מיט זיך פאר א מדריגה אויפן וועג צום באשעפער, ווייל פארדעם האבן זיי געדינט עבודה זרה לחלוטין, און איצטער אנקענען שוין די פעלקער אז עס איז דא אן איינציקער, אומקערפערלעכער גאט און אים דארף מען דינען. אבער, זאגט דער מלבי"ם, עס זענען נאך אלץ דא אזעלכע וואס געפינען זיך אין ווייטע אינזלען, עובדי עבודה זרה, וואס האבן נישט געהערט זיין הערן און נישט געזען זיין כבוד - און אויך צו זיי וועלן אנקומען די פליטים און זיי מבשר זיין איבער דער מציאות פונעם אייבערשטן.
וְהֵבִיאוּ אֶת כׇּל אֲחֵיכֶם מִכׇּל הַגּוֹיִם מִנְחָה לַיהֹוָה בַּסּוּסִים וּבָרֶכֶב וּבַצַּבִּים וּבַפְּרָדִים וּבַכִּרְכָּרוֹת עַל הַר קׇדְשִׁי יְרוּשָׁלַ͏ִם אָמַר יְהֹוָה, כַּאֲשֶׁר יָבִיאוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל אֶת הַמִּנְחָה בִּכְלִי טָהוֹר בֵּית יְהֹוָה׃ - און זיי וועלן ברענגען אלע אייערע ברידער פון אלע פעלקער א מנחה צום אייבערשטן, מיט פערד, מיט רייט-וועגענער, מיט געדעקטע וועגענער, מיט פערד-אייזלען און מיט קארעטעס, אויף מיין הייליקן בארג קיין ירושלים, האט דער אייבערשטער געזאגט, אזוי ווי די קינדער פון ישראל ברענגען די מנחה אין א ריין כלי אין בית ה'.
רש"י טייטשט "צבים" - צוגעדעקטע וועגענער, אזוי ווי דער שילדקראט (צב) וואס דער פאנצער דעקט אים צו, און אזוי ווי די עגלות צב אין מדבר וואס די נשיאים האבן געברענגט, זעקס עגלות צב, וועגענער וואס זענען פארדעקט מיט א געצעלט. פונקט ווי יענע וועגענער וואס מען מאלט אפ די ערשטע באזעצער אין אמעריקע, א וואגן און העכער דעם א גרויס געצעלט - אזוי וועלן זיי קומען לעתיד לבוא.
"ובכרכרות" - עס זענען דא דערויף עטלעכע ביאורים. אסאך פארלאזן זיך אויפן באקאנטן מקור ביי דוד המלך וואס איז געווען "מפזז ומכרכר", און לויט דעם וועט זייער אנקומען זיין מיט שיר ורננה, מיט שפילן, טאנצנדיג און שפרינגענדיג. און רש"י ברענגט אז מנחם האט עס געטייטשט מלשון כבש (שעפסן), ווי "שלחו כר מושל ארץ" און "לבשו כרים הצאן", אז עס רעדט זיך פון בעלי חיים; און לויט דעם וועט א חלק פון דער מנחה אויך זיין שעפסן. און וואס מיינט "מנחה לה'"? אזוי ווי מען ברענגט די מנחה אין א כלי טהור און זי איז לרצון, אזוי וועלן זיי ברענגען אייערע ברידער א מנחה פארן אייבערשטן, און די זאך וועט זיין פאר אייך לרצון פאר זיין פנים.
דער רד"ק ערקלערט אז "והביאו את כל אחיכם" רעדט איבער עם ישראל - די וואס זענען פארבליבן אין די ווייטע אינזלען און זענען נישט ארויפגעגאנגען, וואס זענען געווען צווישן די פעלקער. ווען זיי וועלן הערן דעם געוואלדיקן וואונדער וואס דער הקב"ה האט געטאן קעגן דעם מחנה גוג ומגוג, וועלן זיי אליין מחליט זיין ארויפצוגיין און זיך אנשליסן צו זייערע ברידער אין ארץ ישראל. און דעמאלט וועט מען זיי ברענגען מיט פערד און רכב א מנחה צום אייבערשטן, אנגעטאן אין בגדי תפארת, רייטנדיג אויף פערד און וועגענער; די גוים וועלן ברענגען די אידן מיט שיינע, ריינע און טהור'ע בגדים. "ובצבים" - געדעקטע וועגענער, ווי דער פירוש רש"י וואס זיין מקור איז אינעם תרגום "עגלות צב - קדמכפיין", צוגעדעקטע; אדער הילצערנע כלים וואס מען פלעגט טראגן אין זיי מענטשן אויפן רוקן פון א בהמה, ווי דער שטייגער וואס מען פלעגט מאכן א מין באדעקטן זאטל (אפיריון) אויפן רוקן פון העלפאנטן און דער העלפאנט טראגט עס. און פארוואס ווערן זיי גערופן "מכפיין"? ערקלערט דער רד"ק, ווייל מען פלעגט עס איבערדעקן פון אינווייניג מיט שיינע בגדים, אז עס איז געווען באהאנגען און אויסגעבעט פון אינווייניג.
"ובכרכרות" לויטן רד"ק זענען דאס די קעמלען אדער די בהמות וואס זענען לייכט אין זייער גאנג, און זיי ווערן אזוי גערופן ווייל דער וואס זיצט אויף זיי "מכרכר" (ער טאנצט און שאקלט זיך); דער קעמל ביי זיין לויפן איז ווי ער טאנצט, און פון גרויס לויפן זעען זיי אויס ווי זיי טאנצן. און דאס איז פארבינדן מיטן לשון "דוד מכרכר" וואס זיין באדייט איז טאנצן. און בדרך אגב, אויך די וואס האלטן אז "כרכרות" זענען ממש קארעטעס ווי מיר רופן היינט, גייען מיט דעם זעלבן געדאנק: דער וואס פארט אין א קארעטע טאנצט און שפרינגט א גאנצן צייט, ווייל דער וואגן "מכרכר", און דערפאר הייסט עס א כרכרה. און אלע וועלן קומען "על הר קדשי".
און דער מלבי"ם זאגט אז דאס וועט זיין מיט א געוואלדיגן כבוד און מיט א גרויסער שנעלקייט, און דאס איז "בסוסים ובכרכרות". און אויך כלל ישראל וואס געפינען זיך אין די ווייטע אינזלען, אפילו די וואס זענען פארמישט געווארן צווישן די גוים - וועלן נישט צוריקקומען אליין קיין ירושלים נאר מען וועט זיי ברענגען, בטהרה, פונקט ווי מען ברענגט די מנחה אין א כלי טהור ביזן בית ה'. און מען קען זאגן אז די עגלות צב ווערן אזוי גערופן ווייל זיי זענען צוגעדעקט מיט מחיצות און מיט אן אוהל, אויפן נאמען פונעם שילדקרוט (צב) וואס גייט שטענדיג מיט זיין דאך און זיין הויז אויף זיין רוקן; אזוי אויך טראגן די דאזיגע וואגאנען שטענדיג זייער דעקונג און זייער געצעלט אויף זייער רוקן.
וְגַם מֵהֶם אֶקַּח לַכֹּהֲנִים לַלְוִיִּם אָמַר יְהֹוָה׃ - און אויך פון זיי וועל איך נעמען פאר כהנים און פאר לוים, זאגט גאט.
ווער זענען "גם מהם"? זאגט דער רד"ק: אפילו די וואס זענען געווען איינגעזונקען צווישן די גוים, די וואס געפינען זיך אין די ווייטע אינזלען וואס מען האט גארנישט געהערט פון זיי - אויך זיי וועל איך ברענגען, און אויך פון זיי וועל איך נעמען כהנים און לוים. און דער רד"ק לייגט צו: "ואפשר ששינו קצת מן הדת", אז פון גרויס פארזינקען זיין צווישן די אומות זענען זיי שוין נישט מקיים די מצוות כהוגן; און פונדעסטוועגן וועל איך פון זיי נעמען פאר כהנים און לוים, ווייל דאס זענען משפחות פון כהונה און לויה, און איך וועל זיי נעמען צו דינען פאר מיר.
און עס זענען דא דערויף צוויי ביאורים אין די ווערטער פון חז"ל. איינס, אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען, אז "גם מהם" גייט ארויף אויף כלל ישראל. און דאס צווייטע, אז עס גייט ארויף אויף די גוים: ווייל עס שטייט דאך אז מען וועט ברענגען פון אלע גוים א מנחה פארן אויבערשטן, און אויף דעם שטייט "וגם מהם" - פון די גוים - וועל איך נעמען פאר כהנים און פאר לוים. און ווי אזוי קען דאס זיין? פארטייטשט דער רד"ק אז עס זענען געווען מענטשן וואס זענען אמאל פארקויפט געווארן פאר קנעכט און זענען פארגעסן געווארן און געווארן ווי גוים, דאס הייסט זיי זענען נטמע געווארן צווישן די פעלקער, און דער הקב"ה ווייסט אז זיי זענען כהנים און לוים, און אויף דעם האט ער געזאגט "גם מהם אקח". אבער די זאך איז אביסל שווער צו פארשטיין, ווייל מען רעדט דאך נישט אז זיי זענען נעכטן נטמע געווארן (סיידן מען זאל זאגן אז זיי זענען טאקע נטמע געווארן ממש אין אונזער דור, און נישט דוקא פאר קנעכט נאר אפילו צו די רעפארמער), און אויב עס זענען שוין אריבער עטליכע דורות - איז זיין מוטער שוין א גויה, און וואס וועט העלפן אז זיין פאטער איז אן ישראל? ער איז דאך ממילא א גוי, און מען קען נישט זאגן אז ער האט א שם ישראל, און זיכער נישט קיין מעלה פון כהונה, בפרט נאכדעם וואס ער איז שוין נתחלל געווארן. און דערפאר איז דער מער אנגענומענער ביאור דאס וואס דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער: "גם מהם אקח לכהנים ללוים" - צום באברויך פון די כהנים, צו זיין פאר זיי חוטבי עצים און שואבי מים. די גוים וועלן קומען, און איך וועל נעמען פון זיי צו באדינען די כהנים און די לוים. ווייל עס שטייט דאך אין דער נבואה פון זכריה "ולא יהיה כנעני עוד בבית ה' צבאות", און חז"ל זאגן אז די גבעונים וועלן מער נישט משמש זיין אין בית המקדש, און אויב אזוי ווער וועט משמש זיין? פון די גרעסטע צווישן די גוים. עס וועט קומען דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן און זאגן: איך וועל שעפן וואסער פארן בית המקדש, איך! וועט מען אים זאגן: ניין, דו ביסט געווען קעגן אונז, שטיי אין דער זייט; עס זענען פאראן בעסערע גוים פון דיר. מיר וועלן נעמען א-סיסי פון מצרים, ער וועט שעפן וואסער. בקיצור, די גוים וועלן קומען און זיך בעטן צו זוכה זיין צו די מלאכות פון חוטבי עצים און שואבי מים פארן בית המקדש.
כִּי כַאֲשֶׁר הַשָּׁמַיִם הַחֲדָשִׁים וְהָאָרֶץ הַחֲדָשָׁה אֲשֶׁר אֲנִי עֹשֶׂה עֹמְדִים לְפָנַי נְאֻם יְהֹוָה, כֵּן יַעֲמֹד זַרְעֲכֶם וְשִׁמְכֶם׃ - ווארום אזוי ווי די נייע הימלען און די נייע ערד וואס איך מאך שטייען פאר מיר, זאגט גאט, אזוי וועט שטיין אייער זרע און אייער נאמען.
וואס זענען "השמים החדשים"? זאגט דער רד"ק: זיי ווערן אנגערופן נייע ווייל זיי שטייען שטענדיג אין זייער באנייאונג, זיי זענען נישט פארעלטערט געווארן און וועלן נישט פארעלטערט ווערן. און אזוי אויך "הארץ החדשה" - זי שטייט אין איר באנייאונג, וואס אירע באשעפענישן ווערן פארעלטערט אבער זי אליין ווערט נישט פארעלטערט. די ערד איז געבליבן די זעלבע ערד שוין זעקס טויזנט יאר, און די הימלען די זעלבע הימלען, ווי שלמה המלך זאגט "דור הולך ודור בא והארץ לעולם עומדת". און דער טעם איז, ווייל דער וואס שטעלט זיי אויף און האלט זיי אויס איז דער הקב"ה. און דער הקב"ה זאגט: אזוי ווי איך האלט זיי אויף אין זייער באנייאונג, אזוי וועט שטיין אייער זרע און אייער נאמען. איר זאלט נישט טראכטן אז אפשר וועט זיין א גאולה אין אונזער צייט און מארגן אדער איבערמארגן וועט די גלות צוריקקומען און דער זרע וועט ווידער גיין צווישן די פעלקער. נאר אזוי ווי דער הימל און די ערד וואס דער הקב"ה האלט זיי און באנייט זיי יעדן טאג תמיד, אזוי אויך ביי אייך וועט זיין א שטענדיגע באנייאונג, און איר וועט שטיין אויף אייביג און עס וועט נישט זיין קיין מצב אז עם ישראל זאל פאלן פון זיין מדרגה.
און דער מלבי"ם טייטשט אז דאס איז א המשך צו דעם וואס מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן קאפיטל, "הנני בורא שמים חדשים": א נייע מציאות וואס האט נישט קיין שום הפסד. ווייל אין אונזער מציאות ווערט יעדער זאך פארניכטעט און פארעלטערט, און עס איז נישט פאראן קיין נאטירליכע זאך וואס האט נישט קיין כליון. אבער אין דער צוקונפטיגער מציאות וועט זיין א נייער טבע וואס האט נישט אין זיך קיין כליון. ווייל דער כליון איז אן אויסדרוק פון טויט, און פונקט ווי עס וועט נישט זיין קיין טויט אין דער גשמיות'דיגער מציאות פון מענטשן, אזוי וועט נישט זיין קיין טויט אין דער פיזישער מציאות פון די דוממים; פוילקייט און זשאווער און ענליכע זאכן זענען א מין טויט. עס וועלן זיין נייע הימלען און א נייע ערד וואס האבן נישט אין זיך קיין טויט און נישט קיין כליון. און פונקט ווי די נייע הימלען שטייען פאר אים, אזוי וועלן שטיין די מענטשן פון יענעם דור: "זרעכם" וועט נישט פארטיליגט ווערן דורך הריגות, און "שמכם" וועט נישט פארלאשן ווערן דורך דעם וואס איר וועט חלילה טוישן אייער דת מיט די דתות פון עובדי עבודה זרה. קומט אויס אז איר וועט זיך האלטן סיי אין גליק פונעם גוף און סיי אין גליק פון דער נשמה, סיי אין א פיזישן קיום און סיי אין א רוחניות'דיגן קיום.
וְהָיָה מִדֵּי חֹדֶשׁ בְּחׇדְשׁוֹ וּמִדֵּי שַׁבָּת בְּשַׁבַּתּוֹ יָבוֹא כׇל בָּשָׂר לְהִשְׁתַּחֲוֺת לְפָנַי אָמַר יְהֹוָה׃ - און עס וועט זיין יעדן חודש אין זיין חודש און יעדן שבת אין זיין שבת, וועט קומען יעדער מענטש זיך צו בוקן פאר מיר, זאגט גאט.
"מדי חודש בחודשו" מיינט פון חודש צו חודש, און דער לשון "מדי" ווייזט אז די זאך איז שטענדיג און אן קיין הפסק. "יבוא כל בשר" - אלע מענטשן, אויך פון די איבריגע פעלקער, וועלן קומען זיך בוקן פארן אויבערשטן. "כל בשר" איז אזוי ווי "ויברך כל בשר שם קדשו", וואס די כוונה איז אויף אלע אומות און אויף אלע מענטשן; יעדער וועט קומען זיך בוקן און דאנקען דעם אויבערשטן. און דאס איז וואס שטייט אין דער נבואה פון זכריה: "והיה כל הנותר מכל הגוים הבאים על ירושלים ועלו מדי שנה בשנה להשתחוות למלך ה' צבאות ולחוג את חג הסוכות".
און דער מלבי"ם ערקלערט: אין יעדן ראש חודש און אין יעדן שבת וועלן קומען נייע מענטשן פון די פעלקער, די וואס פלעגן זיך בוקן צו עבודה זרה, און זיי וועלן קומען פאר אים אוועקצוּווארפן די פאלשע אמונת ההבל און מקבל זיין אויף זיך די אמת'ע אמונה. קומט אויס לויטן מלבי"ם אז דאס איז א שטאפֿנווייזער גאנג: יעדעס חודש און יעדן שבת וועלן קומען נאך און נאך מענטשן אוועקצוּווארפן זייער אלטע אמונה און מקבל זיין אויף זיך די אמונה אין השי"ת.
וְיָצְאוּ וְרָאוּ בְּפִגְרֵי הָאֲנָשִׁים הַפֹּשְׁעִים בִּי, כִּי תוֹלַעְתָּם לֹא תָמוּת וְאִשָּׁם לֹא תִכְבֶּה, וְהָיוּ דֵרָאוֹן לְכׇל בָּשָׂר׃ - און זיי וועלן ארויסגיין און זען די פגרים פון די מענטשן וואס האבן געזינדיגט קעגן מיר, ווייל זייער ווארעם וועט נישט שטארבן און זייער פייער וועט נישט פארלאשן ווערן, און זיי וועלן זיין אן עקל פאר יעדן מענטש.
די דאזיגע גוים וואס קומען זיך בוקן פון חודש צו חודש און פון שבת צו שבת, וועלן ארויסגיין אינדרויסן פון ירושלים, צום עמק יהושפט, און דארט וועלן זיי זען די פגרים פון וואס ס'איז פארבליבן פונעם מחנה גוג ומגוג. און לכאורה איז שווער, ס'איז דאך באקאנט אז זיבן חדשים לאנג וועט מען באגראבן די קערפערס, און אויב אזוי וויאזוי שטייט "ויצאו וראו"? פארענטפערט דער רד"ק, אז כאטש מ'וועט זיי באגראבן זיבן חדשים, איז מעגליך אז דא רעדט מען נאך אינאיינעם מיט יענע זיבן חדשים, איידער מ'האט עס נאך באוויזן צו באגראבן. דעמאלט וועלן זיי ארויסגיין און זען די פגרים פון די וואס זענען געקומען פושע זיין קעגן ה' און אייננעמען ירושלים און מלחמה האלטן מיט עם ישראל, גוג מיט זיין גאנצן חיל.
דער רד"ק ווי אויך דער מלבי"ם ערקלערן אז דא איז דא א נס, ווייל א ווארעם און פייער גייען דאך נישט צוזאמען: דאס פייער עסט אין זיי, און פונדעסטוועגן וועט זייער ווארעם נישט שטארבן פונעם פייער, נאר דער ווארעם גייט ווייטער אן און עסט אין דער צייט וואס דאס פייער ברענט אין זיי. און דאס פייער פארצערט די מענטשן און פארצערט נישט די ווערעם, און עס ברענט און לעשט זיך נישט אויס - א נס בתוך נס.
"והיו דראון לכל בשר" - אלע וואס קומען זיך בוקן, ווען זיי וועלן זען וואס ס'איז געווארן פון די וואס זענען געקומען מורד זיין אין ה' און מלחמה האלטן מיט עם ה', און זיי וועלן זען זייערע פגרים בשעת די ווערעם עסן אין זיי און דאס פייער ברענט אין זיי, זאגט דער רד"ק: "יעלה באושם באפם" - דער געשטאנק וועט ארויפגיין אין זייערע נעזער און זיי וועלן פאראומווערדיגט ווערן אין זייערע אויגן, און זיי וועלן אוועקגיין פון דארט, ווייל נאכדעם וואס זיי האבן געזען זייער משפט וועלן זיי נישט קענען שטיין דארט אפילו איין שעה פאר גרויס געשטאנק. און "דראון" מיינט א מיאוסקייט, א זאך וואס א מענטש קען זיך נישט דערנענטערן דערצו, און זיי וועלן זיין אן אייביגע מיאוסקייט. און נאך א פירוש ברענגט דער רד"ק, אז דראון איז מלשון א ווארעם, אזוי ווי דער לשון חז"ל "הדרא והכנא שבתבואה" וואס דאס זענען נעמען פון ווערעם, און לויט דעם וועלן זיי די דראון-ווערעם אויפעסן.
און נאך א ביאור ברענגט דער רד"ק, אז "פגרי האנשים הפושעים בי" מיינט נישט די וואס זענען געקומען מלחמה האלטן קעגן ישראל און מ'רעדט נישט פון גוג ומגוג, נאר אזוי ווי דער מדרש חז"ל אז דאס איז דער יום הדין פאר פושעי ישראל: אז די צדיקים וועלן ארויסגיין אינדרויסן פון ירושלים קיין גיא בן הינום און וועלן זען דעם משפט וואס ווערט געטאן מיט די רשעי ישראל. און טייל ערקלערן אז דאס וועט זיין נאך תחיית המתים, ווען די רשעים וועלן אויך אויפשטיין, און אויף זיי שטייט "ואלה לחרפות לדראון עולם" לעומת די צדיקים וואס שטייען אויף לחיי עולם, און דאס איז "והיו דראון לכל בשר".
און טייל זאגן אז "ואשם לא תכבה" גייט ארויף אויף דער נשמה וואס וועט זיך נישט אפשיידן פון זייער קערפער; ווייל אויב די נשמה שיידט זיך אפ און גייט ארויף צו א רוחניות'דיגער וועלט - איז דאך וואויל און גוט, אבער אויב נישט - ווערט זי פארברענט אין גלגל חמה, אינעם ראד פון פייער. דאס הייסט עס איז דא א מצב אז יענע נשמה וועט נישט זוכה זיין צו אן אייביגן קיום, נאר זי וועט נאך פארברענט ווערן און אין איר וועט זיין א בחינה פון דראון. און רש"י טייטשט דראון מלשון ביזיון, און ברענגט נאך א הסבר אז דראון מיינט "די ראייה" (גענוג געזען), אזוי ווי דער תרגום זאגט "עד דיאמרון עליהון צדיקיא מסת חזינא" - ביז די צדיקים וועלן זאגן: מיר האבן שוין גענוג געזען. לויט דעם איז "דראון" א צונויפשטעל פון צוויי ווערטער: די (גענוג) ראינו (האבן מיר געזען).
און וויבאלד מ'ענדיגט נישט מיט א שלעכטער זאך, חזר'ט מען איבער און מ'ליינט: "וְהָיָה מִדֵּי חֹדֶשׁ בְּחׇדְשׁוֹ וּמִדֵּי שַׁבָּת בְּשַׁבַּתּוֹ יָבוֹא כׇל בָּשָׂר לְהִשְׁתַּחֲוֺת לְפָנַי אָמַר יְהֹוָה". תם ונשלם ספר ישעיה. השי"ת זאל אונז העלפן, און פונקט ווי מיר האבן זוכה געווען צו מסיים זיין ספר ישעיה, זאלן מיר זוכה זיין צו לערנען און לערנען פאר אנדערע, צו היטן און צו טאן און מקים זיין, נאך אנדערע ספרים, אמן ואמן.
אין דעם חלק האבן מיר געזען דעם סדר פונעם סיום פון ספר ישעיה: א רוף זיך צו פרייען מיט ירושלים אין דריי מדרגות - אן אינעווייניגסטע שטענדיגע שמחה, א באנייטע גילה, און אן אויסערליכער ששון דווקא פאר די וואס טרויערן אויף איר, מידה כנגד מידה. דערנאך א באשרייבונג פונעם שפע אזוי ווי דאס יניקה פון א קינד - "שוד תנחומיה" אלס הויפט מאלצייט און "זיז כבודה" אלס נאכשפייז פון תענוג, שלום ווי א טייך און דער כבוד פון די פעלקער ווי א פארפלייצנדער שטראם, געטראגן אויפן זייט און געגלאט אויף די קניען, און א נחמה ווי די נחמה פון א מוטער וואס איז צוריקגעקומען פונעם אונטערגאנג. פון דער צווייטער זייט האבן מיר געזען די מפלה פון די שונאים: פייער און א שטורעמווינט, אן אינעווייניגסטע חרון אף וואס פלאקערט, דער פאל פון גוג ומגוג מיט פייער פון הימל און מיט דער שווערד פון איש באחיו, און דער אומקום פון די עובדי עבודה זרה "המתקדשים והמטהרים אל הגנות". און צום סוף די תכלית: דער קיבוץ פון אלע פעלקער צו זען דעם כבוד ה', פליטים וואס טראגן די בשורה צו די ווייטע אינזלען, דאס צוריקברענגען די נידחי ישראל ווי א מנחה אין א כלי טהור, גוים וואס דינען די כהנים און לויים, נייע הימלען און א נייע ערד וואס אין זיי איז נישט פאראן קיין כליה - און אזוי ווי זיי וועלן אונזערע קינדער און אונזער נאמען בלייבן שטיין אויף אייביג, ביז עס וועט קומען יעדער בשר ודם זיך צו בוקן פאר אים יתברך.