און דעמאלט, שמחו את ירושלים וגילו בה כל אוהביה. שישו איתה משוש כל המתאבלים עליה. אקעגן דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט א קול מהיכל, וועט ארויסגיין א קול מהיכל וואס וועט זיי זאגן אז זיי זאלן פרייען ירושלים, יגילו בה כל אוהביה. לאמיר באמערקן, עס שטייט דא שמחו, עס שטייט דא גילו, עס שטייט דא משוש. וואס איז דער אונטערשייד צווישן די דריי? זאגט דער מלבי"ם, שמחה און גיל דאס ווייזט אויף אן אינעווייניגסטע פרייד. דאס ווייזט אויף א פרייד אין הארץ. די שמחה ווייזט נאר אויף אן אינעווייניגסטע אבער שטענדיגע פרייד. ער פרייט זיך אויף א סטאטישן, אומענדערליכן אופן, תמיד. אקעגן דעם, גיל ווייזט אויך אויף אן אינעווייניגסטע פרייד, אבער וואס באנייט זיך. עפעס א בשורה טובה, דעמאלט האסטו גיל. ס'איז עפעס אינעווייניג, אבער ס'איז עפעס וואס ווערט באנייט אין איין רגע. שמחה אקעגן דעם איז פון אינעווייניג, אבער ס'איז א קבועיקע שטענדיגע שמחה. ער פרייט זיך תמיד, נישט צוליב עפעס א פלוצימדיגע פרייד ווייל ס'איז אים אנגעקומען א גוטע בשורה, נאר א שטענדיגע שמחה. אקעגן דעם ווייזט ששון אויף אויסערליכע זאכן. דער מענטש איז שש. ווען מען זאגט שש, דאס זעט מען אויף אים פון אינדרויסן, זיין גאנצע פנים, ער טאנצט, מען זעט אז ער איז שש. קומט אויס, אויב שמחה און גיל זענען אינעווייניגסטע, שמחה איז קבוע און גיל באנייט זיך, איז ששון אינגאנצן אויסערליך. זאגט דער מלבי"ם, אויף דעם זאגט ער צו זיי, אוהבי ירושלים ישמחו בה. אויף דעם זאגט ער שמחו את ירושלים כל אוהביה. ווער זענען דאס? די וואס האבן ליב ירושלים, זיי וועלן האבן א שטענדיגע שמחה. וגם יגילו בה. וואס מיינט יגילו בה? מפקידה לפקידה. זיי וועלן האבן יעדעס מאל א נייע גילה, וויבאלד יעדעס מאל וועלן זיך פאסירן נייע ניסים בכל עת, וועט דא זיין אויך גילה, ווי מיר האבן ערקלערט אז גילה איז עפעס וואס באנייט זיך. און ששון, דאס ווייזט אויפן אויסערליכן ששון. אויף דעם זאגט ער שישו איתה משוש כל המתאבלים עליה. פארוואס? ווייל די וואס קלאגן אויף איר האבן געמאכט אן אויסערליכן צייכן צו פילן די צער. ער האט אנגעטון א זאק, ער איז געזעסן תשה באב אויפן פלאר, ער האט געקלאגט אויף ירושלים. דאס קלאגן אויף ירושלים האט געהאט אין זיך אויסערליכע עלעמענטן. דאס זיצן אויף דער ערד, מען האט אויף אים געזען אז ער קלאגט אויף ירושלים. פון י"ז בתמוז שערט ער זיך נישט, לויט די ספרדים פון שבוע שחל בו, און אזוי ווייטער. די אלע זענען אויסערליכע סימנים. זאגט דער הקדוש ברוך הוא, די וואס האבן געקלאגט אויף ירושלים, זיי וועלן זוכה זיין צו שוש איתה משוש. דאס הייסט זיי וועלן זוכה זיין דערנאך אז זיי וועלן האבן אזא גרויסע שמחה וואס וועט זיין קענטיג פון אינדרויסן. ווי מיר האבן ערקלערט אז די משוש, דאס זעט מען אז דער מענטש פרייט זיך אויסערליך, מען זעט אים שש, עולץ. זאגט ער דיר, די וואס האבן אויף איר געקלאגט, וועלן נישט סתם נאר זיך פרייען אן אינעווייניגסטע שמחה און אן אינעווייניגסטע גילה, נאר שישו איתה משוש כל המתאבלים עליה. פונקט ווי דאס קלאגן האסטו געטון אויף אן אויסערליכן און קענטיגן אופן, אזוי אויך וועט די פרייד זיין קענטיג אויף דיר אויך אין איר אויסערליכקייט. און דאס איז מידה כנגד מידה, שמן ששון תחת אבל. ווי מיר האבן געזען פריער אין פרק ס"א, אז די זאך וועט קומען צום אויסדרוק אויך אין איר אויסערליכן בחינה.
למען תינקו ושבעתם משוד תנחומיה. למען תמוצו והתענגתם מזיז כבודה. למען תינקו ושבעתם משוד תנחומיה. שוד תנחומיה איז א לשון פון שדיים, וואס דרוקט אויס א שפע. און דעריבער רעדט ער טאקע פון תינקו, וואס די כוונה איז בעצם צו זייגן, פונקט ווי א קינד וואס זייגט פון זיין מאמעס שד. ואתם תינקו ושבעתם משוד תנחומיה, למען תמוצו והתענגתם מזיז כבודה. וואס איז זיז כבודה? רש"י ערקלערט, פון דעם גרויסן כבוד וואס רירט זיך (הזז) און מאכט זיך גרייט צו קומען צו איר. זיז כבודה לויט רש"י איז א לשון פון באוועגונג. דער כבוד רירט זיך יעצט און מאכט זיך גרייט צו קומען. דעריבער וועט איר הנאה האבן מזיז כבודה, פונעם כבוד וואס מאכט זיך גרייט און קומט אן. דער רד"ק אקעגן דעם ערקלערט אז דאס וואס עס שטייט זיז כבודה, איז די כוונה ווי זיו (שיין). און דער ו' און דער ז' בייטן זיך כביכול. אזוי ווי דער תרגום יונתן טייטשט מחמד יקרה. די כוונה איז חמד, א זאך ווי א זיו, עפעס וואס א מענטש גלוסט דערצו. איר האט געקלאגט אויף ירושלים, איר וועט זייגן און זעטיג ווערן משוד תנחומיה. דאס איז די באלוינונג אקעגן דאס קלאגן וואס איר האט געקלאגט. ותשבעו משוד, דער רד"ק ערקלערט אויך אז דאס איז ווי ושוד מלכים תינקי, און דאס איז ווי שד (ברוסט). וואס די כוונה איז אויך דא א לשון פון א משל צו א תענוג, אזוי ווי דאס קינד זייגט, אזוי אויך כביכול וועלן כלל ישראל זיך מתענג זיין פון די צוקונפטיגע בשורה, פון די צוקונפטיגע שפע.
אקעגן דעם זאגט דער מלבי"ם אז דא גלייכט ער זיי צו צו קינדער אויף זייערע מאמעס שויס. אנהייב וועלן זיי זייגן און שבע ווערן משוד התנחומים, און דערנאך ימוצו נאר זיך צו מתענג זיין. וואס איז דער טייטש פון דעם? אפשר קענען מיר דאס געבן א משל, דאס איז פונקט ווי א קינד זען מיר אסאך מאל זייגט פון די מאמע, און דערנאך גיט מען אים א מאצקע (מוצץ - פאסיפייער). פארוואס? דאס איז מער א פינוק, א צוקערל, יא? איז ער יעצט, קומט עפעס ארויס דערפון? ניין, אבער מען זעט אויף אים אז ער האט א תענוג דערפון. דאס הייסט, אדער אויב מיר ווילן געבן א משל פון ערוואקסענע, קען מען זאגן אז אן ערוואקסענער מענטש עסט זיין הויפט סעודה. פרעג אים - ביסטו זאט? וועט ער דיר ענטפערן יא. אבער וואס סערווירט מען יעצט? אייזקרעם. וואס איז אייזקרעם? אייזקרעם איז א פריווילעגיע. איר ווייסט אז רבי מיכל יהודה ליפקוביץ' האט נישט געגעסן קיין אייזקרעם זיין גאנצן לעבן, אחוץ איין מאל. ווען ער איז געווען ביי די 10 יאר אדער עפעס אזוי, האט מען אים איין מאל געברענגט אייזקרעם, ער האט עס פרובירט, און ער האט געזאגט אז דאס איז צו געשמאק. דאס זענען הנאות און תאוות. זינט דעמאלט האט ער זיין גאנץ לעבן נישט געגעסן קיין אייזקרעם. נו גוט, אייזקרעם איז א תענוג, אייזקרעם איז א הנאה. דעריבער, אזוי אויך איז פארהאן די הויפט געריכט, און ס'איז דא דערנאך וואס מען רופט די צוגאב וואס איז נאר פאר א תענוג. וואס איז זיז כבודה? זיז כבודה, ערקלערט דער מלבי"ם, דאס איז שוין א דריטער ביאור, אז די כוונה איז א רונדעדיגער האניג-קיכל. אזוי ווי געוויסע קליינע האניג-קיכלעך וואס מען סערווירט נאר אזוי פאר א תענוג צום סוף פון די סעודה. און דעריבער זאגט ער, אט זע, ס'איז געווען שוד התנחומים, וואס אזוי ווי מיר האבן געזאגט איז דאס די הויפט געריכט, דערנאך וועט איר האבן נאך זיז כבודה. איר וועט האבן נאך דער גאולה נישט נאר עפעס וואס מען זייגט, וואס דאס איז די הויפט געריכט, נאר עפעס א קליין זיסווארג וואס וועט זיין צום סוף נאר צו למוץ. למוץ מיינט ווי צו זויגן, אזוי ווי עפעס א קלייניקייט, עפעס א קענדי וואס מען גיט דיר ביים סוף. דעריבער זאגט ער דיר כביכול, קום און זע אז די שפע וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט געבן וועט זיין א פולקאמע שפע. עס וועט זיין א הויפט געריכט, ס'וועט זיין א נאכטיש, איר וועט אויך האבן שוד תנחומיה וואס דאס איז תשבעתם, דאס וואס דאס קינד עסט משוד, פונעם שד, דאס איז זיך אנצוזעטיגן. און דערנאך תמוצו. תמוצו מיינט דאס וואס א מענטש זויגט אויס און נעמט די... די שפע פון תענוג און הנאה, והתענגתם מזיז כבודה. דאס וועט שוין זיין פאר א תענוג, כביכול דיר צו זאגן אז ס'וועט זיי גארנישט פעלן אין יענער אומענדליכער רוחניות'דיגער הנאה וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט אונז געבן לעתיד לבוא.
כי כה אמר השם, הנני נוטה אליה כנהר שלום, וכנחל שוטף כבוד גויים. וינקתם, על צד תינשאו ועל ברכיים תשעשעו. כה אמר השם, הנני נוטה עליה כנהר שלום. הנני נוטה עליה כנהר שלום, די כוונה איז דער שלום, די גאולה, די מנוחה פון די פיינט, וועט זיין ווי א טייך. א טייך גייט פאמעליך און רואיג. אזוי גייט ער און ווערט מער און מער, מער און מער, דער שלום, די גאולה, די מנוחה, אלעס גייט רואיג. און דאס קומט דיר זאגן, דאס איז א משל אויף וואס מיר האבן געזען, שוד התנחומים, אז ס'וועט זיין פאר זיי דערין א נחמה פון אלע צרות וואס זיי האבן געהאט. מיט דעם וועלן זיי זיך אנזעטיגן כביכול פון זייער הונגער. מיר זענען אזוי פיל יארן הונגעריג פאר אביסל שטילקייט, הונגעריג פאר רואיגקייט, הונגעריג פאר מנוחה. מיר זענען ווייט פון דעם. יא? מ'האט דאך שוין געשריבן אז מיר האבן א קבועיקן סדר פון יעדע צוויי יאר א מלחמה. יעדעס מאל רופט מען עס אן אן אנדערע אפעראציע. איינער האט שוין געפרעגט, נאך אזוי פיל אפעראציעס ('מבצעים' - סעילס), יעדע נארמאלע געשעפט מאכט א חיסול (קלירענס). איז נישט אנגעקומען די צייט נאך נאך א מבצע, מבצע צוק איתן, מבצע דאס, מבצע יענץ, שוין נאך אלע מבצעים מאכט מען א חיסול. מ'זעט דאך אז מיט אפעראציעס גייט עס נישט. נו, פארוואס מאכט מען נישט שוין א פולקאמען חיסול און פערטיג? אזוי אז מיר זענען בעצם אין א מצב וואס מיר זענען הונגעריג פאר שטילקייט, הונגעריג פאר רואיגקייט, הונגעריג פאר שלום. אויסער דעם וואס מיר זענען הונגעריג צו זיין נאנט צום השם, ווייל מיר זענען ווייט פון אים יתברך. זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איר וועט האבן שוד תנחומים וואס וועט אייך טרייסטן פון אלע פריערדיגע צרות. מיט דעם וועט איר זעטיגן אייער הונגער. און נאך צוצוגעבן צו דעם, הנני נוטה אליה כנחל שוטף כבוד גויים. אזוי ווי א שטראמיגער טייך וואס שווענקט אוועק אלעס וואס געפינט זיך אויף זיין וועג, אזוי אויך כבוד גויים. די רייכטום פון די אומות, דער כבוד פון די גוים, וועט קומען אהער. און דאס איז אזוי ווי ס'האט פאסירט ווען איר זענט ארויס פון לאנד עגיפטן. וואס נאך אלעס וואס מיר האבן געליטן פון פרעה און מיר זענען ארויס פון גלות, האט פרעה זארג געטראגן אונז צו ברענגען אלע זילבער און גאלד ביים ים סוף, מיר זאלן זיך נישט דארפן אנשטרענגען. מיר זאלן זיך נישט דארפן אומקערן קיין מצרים עס צו ברענגען. ער האט זיי געזאגט ניין, איך וועל עס שלעפן. איך האב וועגענער, איך האב רייט-וועגענער, זארגט אייך נישט, איך וועל אייך אלעס ברענגען, איר וועט עס דא באקומען, נאר קלייבט עס צוזאם. איר וועט האבן ווי דער זאמד אויפן ברעג ים. און דעמאלט ביים ביזת מצרים איז עס אנגעקומען ביז צו אונז, דער ים האט אלעס ארויסגעשפיגן. אזוי אויך זאגט ער, הנה כנחל שוטף כבוד גויים. דער רייכטום פון די גוים, כבוד הגויים, וועט זיין ווי א שטראמיגער טייך און עס וועט קומען ביז צו אונז. אלזא, דאס אלעס וועט קומען קיין ירושלים. און דאס איז זיז כבודה, ווי דער מלבי"ם זאגט, דאס איז נאר זיך מתענג צו זיין. ווייל דאס עיקר וואס מיר זוכן, אויף וואס זענען מיר באמת הונגעריג? למלא הארץ דעה את השם כמים לים מכסים. מיר ווארטן אויף שטילקייט, אויף שלום און שלווה. מיר ווארטן דערויף אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיין אונזער קעניג און אנפירער. קומט דאך אויס אז די זילבער און גאלד איז נאר די קענדיס. דאס איז זיז כבודה. און דערויף זאגט ער כנחל שוטף וועט קומען אהער כבוד הגויים.
וינקתם, על צד תינשאו. נאכדעם וואס ער גלייכט זיי צו צו א קינד וואס זייגט, גלייכט ער זיי צו צו א קינד וואס מען טראגט אים, אזוי ווי א קינד וואס מען טראגט אויף דער זייט. כביכול ס'איז שווער פארן קינד צו גיין, און מען פירט אים שטייטלעך, מען טראגט אים און ער גייט אזוי אויף דער זייט פון די מאמע. אדער איז פארהאן נאך א מעגליכקייט, אז מען טראגט אים אויף דער זייט, ווען די מאמע טראגט דאס קינד, טראגט זי אים אויף איר זייט, יא? אויף איר רעכטע זייט, זי כאפט אים אן מיט דער האנט. איז דאס קען אויך זיין דער טייטש פון וואס עס שטייט על צד תינשאו. כביכול מען וועט אייך אויפהייבן און טראגן, אפילו אויב איר וועט נישט קענען אליין גיין, אזוי אויך וועט מען אייך ברענגען פון גלות. און דאס גייט אין איין ליניע מיט וואס מיר האבן געזען ביי שוד תנחומיה און מיט כנהר שלום, אז אט זע, איר וועט קומען אזוי פאמעליך, מען וועט אייך ברענגען. און מען קען זאגן אז אפשר איז די היינטיגע רעאליטעט פון פליגערס און עראפלאנען דאס פונקטליכע טייטש פון על צד תינשאו. כביכול אמאל האסטו געדארפט גיין מיט אייזלען און צו פוס. פרעגט מענטשן וואס זענען אנגעקומען פון איראן, וואס מיינט... וואס דאס הייסט אנטלויפן פון איראן, ס'איז אן אומגעהויערע מסירות נפש. פרעגט מענטשן וואס זענען געקומען פון תימן, זיי וועלן אייך דערציילן וויפיל קינדער זיי האבן איבערגעלאזט אויפן וועג השם יצילנו, די וואס האבן פרובירט צו גיין צו פוס. פרעגט די וואס זענען געקומען פון עטיאפיע, זיי וועלן אייך זאגן מיט וואספארא גרויסע משפחות זיי זענען ארויס און מיט וויפיל זיי זענען אנגעקומען. איך רעד נישט פון די וואס זענען געקומען אין עראפלאנען. קומט אויס אזוי, אז וינקתם על צד תינשאו, זאגט ער, איר וועט זען אז איר וועט זיין ווי על צד תינשאו, אזוי ווי עמיצער וועט אייך טראגן און ברענגען על כנפי נשרים. וואס דאס איז טאקע בעצם דער נאמען פון די עליה פון תימן, מען האט איר אנגערופן 'על כנפי נשרים', וויבאלד דאס דרוקט אויס די זאך אז דאס אנקומען אהער איז געווען גרינג. בינן אפאר שעה זענט איר דא. נאר דער נביא שילדערט נישט זאכן וואס דאס פאלק האט נישט קיין השגה דערין, דעריבער שילדערט ער עס אין אזא שפראך וואס דאס פאלק קען באגרייפן און פארשטיין. ער זאגט זיי, אזוי ווי עמיצער וואס הייבט דיר אויף און ברענגט דיר. וואס פארשטייען מיר היינט? ס'איז אן עראפלאן, הייבט דיר אויף דארטן, ברענגט דיר אהער. דאס איז דער על צד תינשאו. ועל ברכיים תשעשעו. וואס איז דאס ועל ברכיים תשעשעו? וויבאלד ער האט אונז צוגעגליכן צו א קינד, אז דאס קינד איז א 'ילד שעשועים', ווי גרויס איז די הנאה פונעם טאטן אדער די מאמע צו שפילן מיט אים? מען לייגט אים אויף די קני און מען שפילט זיך מיט אים (משתעשעים בו). דאס איז אקעגן זיז כבודה, און צוזאמען מיט כנחל שוטף כבוד גויים. דאס איז א בחינה פון שעשועים, פונקט ווי די זיז וואס מיר האבן ערקלערט אז ס'איז די קליינע האניג-קיכל, עס איז די נאש ביים סוף, וואס איז א בחינה פון א תענוג. איז על ברכיים תשעשעו וועט זיין א בחינה פון אהבה און שעשועים, דאס וואס איר וועט דערנאך באקומען פונעם רייכטום און כבוד פון די אומות.
כאיש אשר אמו תנחמנו, כן אנוכי אנחמכם, ובירושלים תנוחמו. כאיש אשר אמו תנחמנו, ווי א מאן וואס זיין מאמע טרייסט אים אויף די צרות וואס זענען אריבער אויף אים. און פארוואס פונקט זיין מאמע? זאגט דער רד"ק, וויבאלד די פרוי רעדט איבער מיט ווייכע ווערטער מער פונעם מאן. די גמרא זאגט אז אין די ציווי פון די תורה איבער כיבוד אב ואם שטייט כבד את אביך ואת אמך, ס'איז פריער דערמאנט דעם טאטן פאר די מאמע. אקעגן דעם ביי מורא שטייט איש אמו ואביו תיראו. ער האט פריער געשטעלט איר מורא פאר זיין מורא, איש אמו ואביו תיראו. וואס איז די סיבה? זאגט די גמרא אז דעם טאטן... די מאמע ציט דער זון מער איר צו קובד זיין. פארוואס? וויבאלד די מאמע רעדט אים איבער מיט ווערטער. די מאמע ווייסט וויאזוי צו רעדן צום הארץ פונעם זון, איז ער איר מכבד. אבער אקעגן דעם, פונעם טאטן האט ער מער מורא. דער טאטע ווייסט ווייניגער וויאזוי אים צו איבעררעדן, אבער דער טאטע ווייסט אויב ס'פעלט זיך אויס צו געבן א פאטש. איז דאס קינד האט מער מורא פונעם טאטן און ער איז מער מכבד די מאמע. דעריבער, כבד את אביך, זאלסט מכבד זיין אויך דעם טאטן, נישט נאר די מאמע. און איש אמו ואביו תיראו, האב מורא אויך פון די מאמע, האב נישט מורא נאר פונעם טאטן. קומט דאך אויס, ווי ס'זאל נאר זיין, האבן מיר געלערנט אז די פרוי רעדט איבער מיט ווערטער. איז דאס אויך וואס ער זאגט דא, כאיש אשר אמו תנחמנו, וויבאלד די מאמע רעדט מער איין מיט ווערטער, זי בארואיגט מער, זי רעדט מער צום הארץ, כן אנוכי אנחמכם, ובירושלים תנוחמו. דורך דעם וועט איר האבן א נחמה אין ירושלים. דער מלבי"ם ערקלערט אז כאיש אשר אמו תנחמנו, די כוונה איז ווי א מאן וואס קלאגט נאך זיין מאמע. אויף וואס קלאגט ער? ווייל ער האט געמיינט אז זיין מאמע איז נפטר געווארן. זיין מאמע איז דערווייטערט געווארן אין אן אנדער ארט, אין אן אנדער לאנד, און ער איז געווען זיכער אז זי איז טויט. אזוי ווי עס איז באקאנט אין פיל פאלן פון מענטשן וואס זענען צוריקגעקומען פון די חורבן אייראפע און האבן נישט געפינען זייערע קרובים, און אין א סאך פאלן זענען זיי געווען זיכער אז דער טאטע איז נפטר געווארן, די מאמע איז נפטר געווארן. און פלוצינג אנטדעקט מען זיי ערגעץ וואו. ווער עס געדענקט צוריק יארן איז געווען אן אפטיילונג פאר זוכונג פון קרובים. מענטשן וואס האבן נישט געוואוסט וואס ס'טוט זיך מיט זיי, וואו זיי זענען, און פלוצינג אנטדעקט ער, דער מענטש לעבט. און אט פלוצינג זיין מאמע וואס לעבט, זי קערט זיך פלוצינג צוריק צו אים. און דעמאלט טרייסט זי אים אויף אלע צער וואס ער האט געהאט ביז יעצט. זאגט דער הקדוש ברוך הוא, כן אנוכי אנחמכם. ווייל אויף וואס האט איר דען געקלאגט? אויף דעם גלות השכינה, אויף די שכינה וואס איז נישט מיט אונז און איז ארויס פון איר שטוב, אויף דעם קלאגט איר. וואס דאס איז די בחינה פון אנוק בה, דאס איז די בחינה פון די הייליגע שכינה, בחינת המלכות. זאגט דער הקדוש ברוך הוא, ווען די הייליגע שכינה וועט זיך אומקערן, וועט זי אייך טרייסטן. אנוכי אנחמכם. דאס הייסט די קלאג איז דאך געווען אויף מיר, דערפאר בין איך דער טרייסטער. ובירושלים, וויבאלד אויך אויף ירושלים האט איר געקלאגט, שם תנוחמו. די זאכן אויף וואס איר האט געקלאגט, זיי אליין וועלן אייך טרייסטן. יא? דאס איז טאקע וואס מיר זאגן ביי מנחם אבל זיין. מיר טרייסטן די אבלים אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיי טרייסטן בבניין ירושלים. דאס הייסט ווען עס וועט זיין די גרויסע שמחה פון בניין ירושלים, דעמאלט וועט ממילא דער גאנצער אבל און אלע צער און אלעס וואס איז אריבער אויף אונז אין אלע שנות הגלות, אלעס וועט פארגעסן ווערן. און דאס איז וואס ער זאגט אנוכי אנחמכם ובירושלים תנוחמו. און דאס איז אקעגן דעם וואס מיר האבן געזען נחמו נחמו עמי יאמר אלוקיכם. דער הקדוש ברוך הוא וועט אונז זאגן ווערטער פון נחמה, אז די נחמות וועלן מאכן אונז פארגעסן אלע צרות וואס זענען אריבער, און דעמאלט וועט זיין נאר א בחינה פון שפע און גוטס וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט השפעה טון אויף אונז אקעגן אלע יארן - שנות ראינו רעה.
וראיתם ושש ליבכם, ועצמותיכם כדשא תפרחנה. ונודעה יד השם את עבדיו, וזעם את אויביו. וראיתם ושש ליבכם ועצמותיכם כדשא תפרחנה. פון ווען אן בליען ביינער ווי גראז (כדשא תפרחנה)? נאר מיר האבן געזען אז עס איז דא א באגריף פון 'רוח נכאה תייבש גרם' (א צובראכענער גייסט טריקנט אויס די ביינער). ווען א מענטש איז אין דעפרעסיע, איז רוח נכאה, די גייסט וואס איז אזוי צובראכן, זי איז גורם צו אויסטריקענען די ביינער. אויב אזוי אין א משל, ווען ער וויל זאגן אז איר וועט נישט זיין מיט קיין צובראכן גייסט נאר פארקערט, מיט ששון און שמחה, זאגט ער אז די ביינער וועלן נישט נאר וואס נישט אויסטריקענען, נאר כדשא תפרחנה. ונודעה יד השם את עבדיו, די כוונה איז אז די האנט פון הקדוש ברוך הוא וועט זיין מיט זיינע קנעכט צום גוטן, און מיט זיינע פיינט צום שלעכטן, וזעם את אויביו. דער מלבי"ם ערקלערט, ביז יעצט האט איר געגלייבט מיט האפענונג אויף דעם וואס די נבואות פארשפרעכן אייך, אבער מיט די אייגענע אויגן האט איר עס נישט געזען. יעצט וועט איר דאס אויך זען מיט אייערע אויגן. וראיתם ושש ליבכם. דאס איז א גאולה וואס איר זעט איר מיט די אויגן. און דעריבער ושש ליבכם. דורך דעם וועט איר האבן ששון. און ווי מיר האבן עטליכע מאל ערקלערט לויט דעם מלבי"ם, אז שמחה איז אינעווייניג און ששון איז ווען עס ברעכט אויס און קומט ארויס אינדרויסן. און די דאזיקע שמחה וועט זיך פארשפרייטן פון הארץ צו די אויסערליכע איברים, ביז די טרוקענע ביינער וועלן כדשא תפרחנה. און דעמאלט ונודעה יד השם את עבדיו. ביז יעצט האט דער הקדוש ברוך הוא נישט באלוינט די צדיקים און נישט באשטראפט די רשעים, און דערפאר זענען געמערט געווארן די כופרים, און דערפאר זענען געמערט געווארן די עובדי עבודה זרה, וויבאלד מען האט נישט געזען די האנט פון הקדוש ברוך הוא אויף אן אפענעם אופן. אבער פערטיג, די וועלט אין איר יעצטיגן פארעם האט זיך געענדיגט, וואס דאס איז א וועלט פון א נסיון, און פארקערט, יעצט הויבט זיך שוין אן א וועלט פון שכר ועונש. און דעריבער דורך דעם ונודעה יד השם את עבדיו. יעצט וועט מען זען אויף אן אפענעם און קלארן אופן די יד השם, וויאזוי ער גיט גוטס אויף זיינע קנעכט. און פון די אנדערע זייט, וזעם את אויביו. וויאזוי דער הקדוש ברוך הוא צערנט און גערעגט זיך אויף די וואס ברעכן זיין בונד.
כי הנה יד השם באש יבוא, וכסופה מרכבותיו. להשיב בחמה אפו, וגערתו בלהבי אש. כי הנה יד השם באש יבוא. אזוי ווי עס שטייט אין די נבואות פון יחזקאל, אש וגופרית אמטיר עליו ועל אגפיו. און דארטן רעדט מען אויף די מלחמת גוג ומגוג. און אויף דעם אויך רעדט ער דא, אז יד השם וועט זיין מיט פייער. וכסופה מרכבותיו. די גזירות וואס קומען אראפ פון הימל, זאגט דער רד"ק, וועלן זיין ווי א שטורעם (כסופה). די כוונה איז מיט א גרויסן כוח, מיט א געוואלדיגע קראפט. ווייל דער רד"ק ערקלערט אז 'אף' דאס איז א כעס, און 'חימה' דאס איז א גרויסע כעס, עס איז א סאך כעס. און דעריבער זאגט ער להשיב בחימה אפו. ווייל חימה איז גרעסער פון אף. ווייל אף דאס איז אן אויפרעגונג, און חימה דאס איז ווען די זאך ווערט היציגער און דער כעס ווערט דאן גרעסער. ווי תרגום יונתן טייטשט 'להטבה בתקוף רוגזיה'. עס איז דא א רוגז און ס'איז דא בתקוף רוגזיה, וואס די כוונה איז א פיל שטארקערער רוגז, וואס איז שוין אין דער גדר פון חימה. און דאס וואס עס שטייט דא 'הנה השם באש יבוא להשיב בחימה אפו', ברענגט דער רד"ק א ביאור אין נאמען פון זיין טאטן, אז 'להשיב' קען מיינען אזוי ווי צו ברענגען (להביא). אבער דער רד"ק ערקלערט אין נאמען פון זיין טאטן אז להשיב, און אזוי אויך ערקלערט דער מלבי"ם, דאס איז א לשון פון שביבי אש (פונקען פייער). להשיב בחימה אפו, עס וועלן זיין פונקען פייער פון חימה, וואס דאס וועט אויסדרוקן זיין כעס. דער מלבי"ם ערקלערט, אקעגן דעם וואס מיר האבן אלץ געזען אז דער הקדוש ברוך הוא גיט באלוינונג פאר זיינע פיינט, אט יעצט וועט ער דיר ווייזן ווי דער הקדוש ברוך הוא שטראפט זיינע פיינט. דער אויבערשטער וועט באצאלן פאר די רשעים מיט פייער. און וויבאלד א פייער, ווי באקאנט, דער וועג וויאזוי זי צעשפרייט זיך שנעל איז דורך א שטורעם-ווינט (רוח סערה). מיר אלע געדענקען (זאל נישט קומען א צווייטע מאל קיין שום צרה) די טראגעדיע פון קארמל. אין עטליכע מינוטן זענען זיי ארומגענומען געווארן מיט פייער, עפעס וואס קיינער האט נישט געקענט אפילו טראכטן אדער גלייבן. אבער עס זענען געווען אזעלכע געפערליכע ווינטן אז אין געציילטע מינוטן האט אלעס ארום זיי געברענט. און צוליב דעם איז געשען די שוידערליכע טראגעדיע. אלזא פארשטייט מען אז די סופה און שטורעם טראגט אריבער דאס פייער אין איין רגע פון איין פלאץ צום צווייטן, און צינדט אן א סאך ערטער. זאגט ער דיר, קום און זע, ס'וועט נישט זיין אזוי ווי יעצט וואס ווען דער הקדוש ברוך הוא ברענגט א שטראף אויפן מענטש, פארשפעטיגט ער זיין שטראף, מאריך אפיה וגבי דיליה, ער שטיפט עס אים אפ אויף נאכן טויט, און דעמאלט עונש ועונש הגיהנום. דא זעען מיר אז זאכן ארבעטן מיט א פארשפעטיגונג, בהשהיה. זאגט ער אבער, דעמאלט וועט עס נישט זיין אזוי. דעמאלט וועט זיין כסופה יבוא. דהיינו, דאס פייער וועט קומען כסופה, ווי א שטורעם וואס צעבלאזט דאס פייער, אזוי אויך וועט דער שטראף זיין זייער שנעל. וכסופה מרכבותיו, ס'וועט זיין ווי א מרכבה וואס לויפט און פליט מיט א שנעלקייט, אזוי אויך וועט דאס פייער זיך אנצינדן דורך דעם גרויסן ווינט. להשיב בחימה אפו. דער מלבי"ם ווי באקאנט ערקלערט אז דער אונטערשייד צווישן חימה און אף, איז אז אף דאס איז אויסערליך און חימה איז אינעווייניג. דער מלבי"ם דערויף האט א וואונדערליכן ביאור, ווער עס וויל קען הערן אינעם דיסק אויף מגילת אסתר, וואס מיינט עס אז דער קעניג האט זיך גערעגט 'וחמתו בערה בו'. וואס... וואס מיינט עס וחמתו בערה 'בו'? ער האט דארט א ממש וואונדערליכע ערקלערונג. אבער אין קורצן לויט אונזער ענין, חימה איז אן אינעווייניגסטע זאך, דעריבער ווען עס שטייט וחמתו בערה, ס'שטייט בו (אין אים). וואס הייסט בו? בו מיינט אינעווייניג. די חימה ברענט אינעווייניג. אבער פארקערט, אש (פייער) דאס איז א קענטיגע זאך. אש קדחה באפי. אף זעט מען ווי ס'גייט ארויס רויך פון די נאז (אף). דאס הייסט אז דאס איז אן אויסערליכער כעס וואס אנדערע קענען זען. אויף דעם זאגט ער, להשיב בחימה אפו. די חימה איז די אינעווייניגסטע אויפרעגונג, די אף דאס איז די שטראף. זאגט דער הקדוש ברוך הוא אז ער כביכול בלאזט און צינדט אן זיין אף, דאס הייסט זיין אויסערליכן כעס, בחימה, דורך די אינעווייניגסטע חימה. ווייל די אף וואס איז אויסערליך, אויב עפעס אינעווייניג בארואיגט דאס, דעמאלט קען דער כעס בארואיגט ווערן. אבער אויב עס איז פארהאן אן אויסערליכע אויפרעגונג און די אינעווייניגסטע חימה צינדט עס נאך מער אן, איז פארהאן א שאנס אז עס זאל רואיג ווערן? ס'איז פונקט פארקערט, ס'גייט און ווערט מער אנגעצינדן, עס גייט און אנטוויקלט זיך. אויף דעם זאגט ער להשיב שביבי אש בחימה אפו. די כוונה איז אז די חימה וועט גיין און ווערן מער אנגעצינדן און עס וועט מער אנצינדן די אף. וגערתו בלהבי אש. ממילא די גערעגטקייט וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט גוער זיין אין די רשעים, אין די אומות, וועט זיין אין פלאמען פון פייער, א געוואלדיגע פייער, א פייער וואס פלאמט.
כי באש השם נשפט, ובחרבו את כל בשר, ורבו חללי השם. כי באש השם נשפט. וואס איז דער טייטש פון נשפט? עס וואלט דאך געדארפט שטיין שופט. זאגט דערויף רש"י אז נשפט מיינט אזוי ווי בא עמו למשפט. כביכול ער משפט זיך צוזאמען מיט אים. אזוי ווי ונשפטתי אותו בדבר, ובאבני אלגביש, הנני נשפט אותך. די כוונה איז אז ער דינגט זיך מיט אים, ער שטעלט זיך מיט אים צום געריכט. דער מלבי"ם ערקלערט, ביים מלחמת גוג ומגוג ווערט קלאר געמאכט אין יחזקאל אז אנהייב וועט זיין חרב איש באחיו, און דערנאך וועט דער הקדוש ברוך הוא רעגענען אויף זיי פייער און אבני אלגביש (האגל-שטיינער) פונעם הימל. די פייער דאס איז דעם משפט פון הקדוש ברוך הוא. דאס איז א הימלישער עונש. כי באש השם נשפט. ובחרבו את כל בשר.
ניין, וואס הייסט מיט א שווערד, ס'שטייט דאך נישט 'כי בחרב השם נשפט', ווייל מיט א שווערד וועט דיין חבר דיר הרגענען. מיט דער שווערד וועט זיין 'חרב איש באחיו', און דעריבער שטייט נישט 'בחרב השם נשפט', נאר 'בחרב את כל בשר'. איין בשר וועט הרגענען זיין חבר, ווען מיר וועלן נישט דארפן ארבעטן אקעגן זיי, נאר זיי וועלן עס מעלדן, די אלע זענען געהרגעט געווארן דורך די אייגענע פייער (אש כוחותינו). יא, זיי וועלן הרגענען איינער דעם צווייטן, מען וועט נישט דארפן אנקומען צו אזא מצב אז דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי באשטראפן, נאר זיי אליין וועלן זיך הרגענען. אבער די פייער דאס איז א הימלישע שטראף, און דעריבער 'באש השם נשפט', דאס וועט קומען פון אים יתברך.
המתקדשים והמטהרים אל הגנות אחר אחת בתווך, אוכלי בשר החזיר והשקץ והעכבר, יחדיו יסופו נאום השם. המתקדשים והמטהרים אל הגנות. וואס מיינט מתקדשים? וואס טוען זיי? רש"י זאגט, מתקדשים מיינט מען מאכט זיך גרייט ('מזדמנים'). מיר ווייסן אז קדשה די כוונה איז אז זי איז גרייט (מזומנת). גרייט אויף צו זינדיגן. להבדיל איז א קדוש א מענטש וואס מאכט זיך גרייט פאר עבודת השם. דאס איז אייביג דער באדייט פון די אותיות ק' ד' ש', עס קען זיין צום שלעכטן, און ס'קען זיין צום גוטן. דעריבער אזוי אויך דא, זיי זענען זיך מתקדש, וואס מיינט מזדמנים. דו קומסט, מארגן וועלן מיר גיין צו יענער עבודה זרה, מארגן וועלן מיר גיין צו דעם באשטימטן אשרה-בוים און אזוי ווייטער.
וואס איז דאס המטהרים? המטהרים איז אויך דער זעלבער געדאנק, די כוונה איז זיי רייניגן זיך כדי צו קענען דינען זייער עבודה זרה. וואס איז אל הגנות? רש"י ערקלערט אז מען פלעגט פלאנצן אין די גערטנער (גנות) גרינסן, און דארטן אין יענע ערטער פלעגן זיי אויפשטעלן אן עבודה זרה. זיי פלעגן אוועקשטעלן די עבודה זרה אין די גערטנער. דאס איז אויך די סיבה פארוואס נבות היזרעאלי, פאר ווער עס געדענקט וואס מיר האבן דעמאלט מסביר געווען, ער קען זיך צוהערן צום דיסק אויף ספר מלכים דארט האבן מיר דאס ערקלערט, אז נבות היזרעאלי האט אין קיין שום פאל נישט געוואלט געבן זיין וויינגארטן (כרם) פאר אחאב. און די סיבה דערצו איז ווייל ער האט געוואוסט אז ער וויל דעם וויינגארטן פאר אן עבודה זרה. און דערפאר האט ער אים געזאגט, עס זאל מיר גאט באהיטן פון אוועקגעבן די נחלה פון מיינע עלטערן פאר דיר, די נחלה פון מיינע עלטערן וואס איז הייליג, זאל איך דיר דאס געבן אז דו זאלסט דארט אראפשטעלן אן עבודה זרה? פון דא זעט איר טאקע אז דאס איז געווען זייער געוואוינהייט אין די גערטנער, אז דארטן אין די שיינע ערטער האבן זיי אריינגעלייגט זייער עבודה זרה. איז דאס דער טייטש פון מתקדשים ומטהרים אל הגנות, גרינס-גערטנער, אהין אוועקצושטעלן די עבודה זרה.
אחר אחת בתווך. וואס מיינט אחר אחת? איבער דעם איז דא עטלעכע ביאורים. רש"י גייט אין די טריט פון תרגום יונתן'ס ערקלערונג: סיעה בתר סיעה (גרופע נאך גרופע). דאס איז דער טייטש פון אחר אחת בתווך. כביכול איינס נאכן צווייטן. דאס איז אחר אחת בתווך. א גרופע, נאכדעם וואס איר חבר'טע ענדיגט די ארבעט, קומט גלייך די צווייטע גרופע. דאס הייסט אחר אחת בתווך. בתווך די כוונה איז אינמיטן. מען האט אראפגעשטעלט די עבודה זרה אינמיטן דעם גארטן, און מען האט איר געדינט איינער נאכן אנדערן, גרופע נאך גרופע.
דער רד"ק ערקלערט, המתקדשים די כוונה איז אז זיי פלעגן טון פעולות כדי זיך צוצוגרייטן צו קענען דינען די עבודה זרה. און וואס מיינט עס מתקדשים? דער רד"ק ערקלערט מיט א ביאור וואס אויך דער מלבי"ם גייט אין זיינע טריט, אז אייביג ווען עפעס איז געשריבן בלשון מתפעל, איז די אפטייטש אז ס'איז נאר דמיונות'דיג און נישט באמת אזוי. למשל, יש מתעשר ואין כל (עס איז פארהאן א מענטש וואס מאכט זיך רייך, און ער האט גארנישט). איז ער רייך געווארן אדער נישט? עס איז א דמיון, עס איז א פאנטאזיע. אייביג ווען עפעס שטייט אין לשון מתפעל, זאגט דאס אז באמת איז דאס נישט אזוי, נאר עס דאכט זיך אים אז עס איז אזוי. יש מתרושש והון רב. ער מאכט זיך ארימאן, כביכול עס איז א דמיון, עס זעט אויס אז ער ווערט אן ארימאן, אבער באמת ווערט ער נישט ארימאן, ער פארמאגט גאר א סאך געלט. אייביג ווען עס איז געשריבן בלשון מתפעל, עס איז באמת נישט אזוי, נאר ס'זעט נאר אזוי אויס. איז ווען עס שטייט המתקדשים והמטהרים, ס'איז באמת נישט אז ער ווערט הייליג, נישט באמת ווערט ער ריין, נאר ס'דאכט זיך אים נאר אז ער טוט די זאכן און אז עס איז כביכול משפיע אויף אים.
ווייטער זאגט דער רד"ק, אויך דער זעלבער זאך אז די מתקדשים ווייזן זיך ארויס אלס קדושים בעת זיי זענען באמת טמאים. אזוי אויך המטהרים זאגט דער רד"ק און דאס זענען די פערסישע, וואס זיי טוען תמיד רייניגן זייער גוף און זיי וואשן זיך כסדר, אבער זיי זענען טמא דורך זייערע שלעכטע מעשים און זענען שמוציג. און אט ווייזן זיי זיך אזוי ווי זיי זענען ריין און זיי זענען נישט. איז אויך דא, עס איז אין א וועג פון דמיונות וואס דאכט זיך פאר אים. וואס איז דאס אל הגנות? דער רד"ק ערקלערט אז די גנות זענען די וואסער-קוואלן וואס זענען געווען אין די גערטנער, וואס די כוונה איז דאס ארט וואו זיי האבן זיך געוואשן און מתקדש געווען. לויט רש"י, המתקדשים והמטהרים אל הגנות, די כוונה איז אז אין די גערטנער איז געשטאנען די עבודה זרה. אבער לויט דעם רד"ק, איז דאס די פלאץ וואו זיי זענען זיך מתקדש און מטהר אל הגנות, ווייל אין די גערטנער זענען געווען קוואלן, איז דארט האבן זיי זיך געטונקען כדי זיך צוצוגרייטן פארוועגן די עבודה זרה.
אחר אחת בתווך. לויט רש"י האבן מיר געזאגט אז דאס איז גרופע נאך גרופע כדי צו דינען די עבודה זרה וואס שטייט אינמיטן. אבער אקעגן דעם ערקלערט דער רד"ק אז זיי פלעגן גיין צום ספעציעלן גרויסן קוואל וואס איז געווען בתוך הגן, אינמיטן דעם גארטן. איז לויט זיינע רייד גייט דאס ווייטער ארויף אויף דעם ענין פון המתקדשים והמטהרים. וואו? אחר אחת, ביים איינציגן ספעציעלן קוואל (בריכה אחת) וואס איז געווען אינעווייניג אין גארטן. און מיר דארפן באמערקן, ס'שטייט כאטש 'אחר אחד' (בלשון זכר) אבער מען לייענט 'אחת' (קרי). לויט דעם רד"ק, וויבאלד מען רעדט איבער דעם קוואל, זאגט ער אז עס איז פאסיג סיי אין לשון זכר סיי אין לשון נקבה. וויבאלד איך קען רעדן פונעם 'מעיין' וואס איז דער אפשטאם פונעם קוואל, און איך קען רעדן אויף די 'בריכה' וואס איז דאס פול זיך אליין. און 'מעיין' איז א זכר בעת 'בריכה' איז א נקבה. אלזא קען איך זאגן 'אחר אחד', וואס רעדט פונעם מעיין, אדער 'אחר אחת', וואס דאס איז די בריכה. און דעריבער איז דא דא א קרי וכתיב.
נאך אן ערקלערונג זאגט דער רד"ק, עס זענען דא וואס ערקלערן אז אחר אחת בתווך די כוונה איז איינס פון די אשרה-ביימער וואס זענען געווען אינעווייניג אין גארטן. אבער דער רד"ק שרייבט דערויף אז אט היינט זענען שוין מער נישטא קיין דינערס פון אשרות, אפשר איז נאך דא עפעס ביים עק פון די וועלט. און באמת איז דאס שוין געווען אזוי אז אין די צייטן פון דעם רד"ק איז מען שוין נישט באגעגנט קיין עובדי האשרות.
אוכלי בשר החזיר והשקץ והעכבר יחדיו יסופו נאום השם. זאגט דער רד"ק, השקץ והעכבר, מען רעדט פון די פערסישע וואס זיי פלעגן עסן די שקצים און די מייז. שקץ דאס איז א נאמען וואס נעמט אריין אלע מינים שרצים. אן עכבר, דאס איז טאקע פונקטלעך א מויז. זיי פלעגן עסן סיי דאס און סיי דאס. יחדיו יסופו, די כוונה איז ביי די מלחמת גוג ומגוג. ווייל די אלע קעניגרייכן וועלן זיין די וואס וועלן זיין אין דער צייט פון מלחמת גוג ומגוג, וואס דארטן רעדט מען אויף דאס אויסזען פון די פערטע קעניגרייך וואס איז געווען אין די מראות פון דניאל, און זיי ווערן פאררעכנט ווי איין קעניגרייך, ווייל זיי וועלן האבן בלויז איין קעניגרייך אין די וועלט, דעריבער ווערט דאס דארט כאראקטעריזירט מיטן אייזן און ליים (ברזל וחרס). ווער עס וויל קען הערן די דיסק אויף סייפר דניאל, דארט רעכענען מיר פונקטליך אויס די פיר קעניגרייכן און מיר ערקלערן מער לויט די מלבי"ם וויאזוי די קעניגרייכן קומען למעשה ארויס טאקע היינט צו טאגס אין אונזער צייט. און דא שילדערט ער דיר ווי די קעניגרייכן וועלן יחדיו יסופו, אלע צוזאמען וועלן זיי פארלוירן גיין.
דער מלבי"ם זאגט אז המתקדשים והמטהרים, אזוי ווי דער רד"ק האט געזאגט, די כוונה איז אז זיי זעען נאר אויס אז זיי זענען זיך מתקדש און מטהר. אחר אחת, די כוונה איז צו א געוויסע פארעם פון עבודה זרה וואס האט זיך ביי זיי געפינען, וואס דאס איז געווען לויט זייער מיינונג, זאגט דער מלבי"ם, א כוח וואס איז פאמיטלען (ממצע) צווישן זיי און השם. דאס הייסט, בתווך, לויט דעם מלבי"ם באקומט דער 'בתווך' דא א נייעם ביאור. לויט יעדן איז בתווך אין צענטער פונעם גארטן, סיי די בריכה סיי די עבודה זרה אין צענטער פון גארטן. לויט די מלבי"ם, אבער, איז דאס נישט אזוי, ס'גייט ארויף אויף די עבודה זרה. זיי זענען זיך מתקדש און מטהר אחרי אחת פון די עבודה זרה'ס וואס איז ביי זיי נאר בתווך (אינמיטן). זי פאמיטלט נאר צווישן זיי און השם. זי איז נאר א מיטלער אגענט, און זיי פלעגן בעצם נישט דינען די דאזיקע עבודה זרה אלס א כוח פאר זיך אליין.
ואנוכי מעשיהם ומחשבותיהם באה לקבץ את כל הגויים והלשונות, ובאו וראו את כבודי. זאגט דער הקדוש ברוך הוא, ואנוכי כביכול וואס האב איך צו טון? זייערע מעשים און מחשבות באה אליי און עס צווינגט מיך איין צוזאמענצונעמען די אלע פעלקער און זיי איבערצייגן אז זייערע מעשים זענען א מעשה הבל, און די מחשבות וואס זיי טראכטן אז ס'איז כביכול פאר כבוד השם, דאס איז א ליגן. נישט מיט דעם דינט מען השם. און ווען וועט דאס זיין, זאגט רש"י? ווען נעמט דער הקדוש ברוך הוא צוזאם די אלע פעלקער? דאס איז וואס שטייט אין זכריה, 'ואספתי את כל הגויים לירושלים', דאס איז ביים מלחמת גוג ומגוג. וראו את כבודי, דארט שטייט המק בשרו ועיניו ולשונו, דארט וועלן זיין גרויסע ניסים וואס דורך זיי וועט קענטיג זיין דעם כבוד השם.
דער רד"ק ערקלערט, ואנוכי מעשיהם ומחשבותיהם באה, איך וועל זיין מיט זייערע מעשים און מיט זייערע מחשבות פון אט די פעלקער. ווארום יעצט איז שוין אנגעקומען די צייט מקבץ צו זיין אלע גוים, און איך וועל ברענגען דערצו אז זיי אלע וועלן זען דעם כבוד השם, יעדער וועט זען אז קיינער הערשט נישט נאר דער ריבונו של עולם. און דאס וועט זיין מיט געוואלד, ווי ס'שטייט ונתתי חחים בלחייך (כ'וועל געבן רינגען אין דיינע באקן), והוצאתי אותך והעליתיך והבאותיך. ווער ס'וויל קען דאס הערן ביי די נבואות וואס מיר טייטשן אין ספר זכריה און אין ספר יחזקאל. מיר האבן אויף דעם נאך נישט ארויסגעגעבן קיין דיסק אבער מ'קען דאס הערן אויף קול הלשון. דארט ערקלערן מיר די נבואות, אז דער הקדוש ברוך הוא בעצם וועט זיי ארויסברענגען קעגן זייער ווילן. פון זייער אייגענעם רצון וועלן זיי אהער נישט וועלן קומען, נאר דער הקדוש ברוך הוא זאגט ונתתי חחים בלחייך, פונקט ווי א בהמה וואס דורך א רינג שלעפט מען איר, אזוי אויך והוצאתי אותך והעליתיך והבאותיך, דאס אלעס כדי זיי אראפצואווארפן דא אין ירושלים. און דארט שטייט 'יעלו דברים על לבבך וחשבת מחשבה רעה', זאגט דער הקדוש ברוך הוא ואנוכי מעשיהם ומחשבותיהם, דאס וואס דארט שטייט וחשבת מחשבה רעה, די אלע זאכן זענען געקומען (באו), זענען געקומען צו מיר, און איך וועל צוזאמעננעמען אלע פעלקער קיין ירושלים.
דער מלבי"ם ערקלערט, ואנוכי מעשיהם ומחשבותיהם באה, די מעשים פון די בעלי אמונה און זייערע מחשבות און צומישטע גלויבן וואס איז פארדארבן, באה אליי (קומט צו מיר). כדי אז דורך דעם זאל איך זיי קאנצענטרירן און דעמאלט וועלן זיי דערקענען דעם אחדות השם. ווייל לויט דעם מלבי"ם איז בעצם דער ציל פון דעם גאנצן פראצעס דאס וואס ס'שטייט 'וראו את כבודי'. כדי אז דורך דעם ונשגב השם לבדו ביום ההוא, יהיה השם אחד ושמו אחד, וידע כל יצור כי אתה יצרתו ויבין כל פעול כי אתה פעלתו, ויאמר כל אשר נשמה באפו השם אלוקי ישראל מלך ומלכותו בכל משלה. דאס איז אין אמת'ן אריין דער ציל. ואם כן (אויב אזוי), דאס מקבץ זיין את כל הגויים והלשונות וועט זיין מיטן ציל פון 'ובאו וראו את כבודי'.
ושמתי בהם אות, ושילחתי מהם פליטים אל הגויים תרשיש פול ולוד מושכי קשת תובל ויוון, האיים הרחוקים אשר לא שמעו את שמעי ולא ראו את כבודי, והגידו את כבודי בגויים. ושמתי בהם אות ושילחתי מהם פליטים אל הגויים וכולי. עס פרעגט זיך א קשיא דא, און די קשיא איז דאך אז די וואס וועלן אהער קומען וועלן דאך אפשטארבן. אויב אזוי וויאזוי שטייט ושילחתי מהם אל הגויים? וועמען וועט השם שיקן צו די פעלקער ארויסצוגעבן איבערן דורכפאל פון די אומות? דעריבער זאגט רש"י, פליטי מן הניצולו מן המלחמה. דאס איז ושילחתי מהם פליטים. די פליטים די כוונה איז אז עס וועלן זיין אזעלכע וואס וועלן אנטרינען ווערן, ס'וועלן זיין אזעלכע וואס וועלן געראטעוועט ווערן, איך וועל זיי איבערלאזן כדי זיי זאלן גיין מבשר זיין פאר די ווייטע אינזלען את כבודי, דאס וואס זיי האבן געזען אין דער מלחמה.
און אויך אויף יענע פליטים, זאגט ער אויף זיי ושמתי בהם אות. דאס מיינט, ער וועט נישט קומען ריין, גלאט, אן קיין שום פעלער. שמתי בהם אות, ביי די פליטים וועט קענטיג זיין אויף זיי אז זיי זענען אנטלאפן פון די מלחמה. מ'וועט זען אויף זיי אז זיי זענען געשעדיגט געווארן. ווער ס'ווייסט, אז ס'שטייט אויף דער צוקונפטיגער מלחמה, דער וילנא גאון (הגר"א) זאגט אז דאס וועט געדויערן 12 סעקונדעס. און ס'שטייט דארט אז זיי וועלן שטיין, המק בשרו על עורו, און ס'שטייט אז זיי וועלן צעגיין. מען קען אזוינס באגרייפן נאר אויב מיר רעדן אויף אן אטאם באמבע. ווייל סיי וועלכע אנדערע וועג דערגרייכט עס נישט צו אזא מדרגה און אויך נישט אין אזא קורצער צייט. און אויב שרייבט דער הגר"א, א לאנגע צייט פאר די אטאם באמבע, אז דאס וועט געדויערן 12 סעקונדעס, דאס מיינט דאך אז זיכער רעדט מען נאר פון אזא סארט וואפן, סיידן אויב מ'וועט ערפינדן עפעס נאך מער פארגעשריטן. אבער ביזדערווייל, לויט וואס איז אונז באקאנט, איז דאס אן אטאם באמבע. יא, וואס דאס איז די מכה וואס קען באמת שאפן אן אנטשיידונג אין 12 סעקונדעס. אבער אויסער דעם, זאגט ער דיר, די וואס וועלן אנטלויפן, פארשטייסטו דאך אז אויב איז ער געווען דא, דאן איז ער אנטלאפן מיט אסאך ראדיאאקטיווע שטראלונג. ער איז נישט אנטלאפן געזונט און גאנץ. דאס איז ושמתי בהם אות. מען וועט אנזען אויף זיי אז די דאזיקע מענטשן זענען אנטלאפן פון שלאכטפעלד, און מען וועט אויף זיי זען וואס איז געווען דער שטראף פון זייערע חברים. דאס הייסט, מ'וועט זען זייערע חברים'ס משפט, איר זעט דאך וויפיל איך האב געליטן, מיט דעם פארשטיי וואו מיינע חברים זענען אומגעקומען. און דאס וועט זיין מיט דעם צוועק צו באקאנט מאכן פאר די ווייטע פעלקער אז אין די דאזיקע מגפה וואס אט די האבן ארומגערינגלט ירושלים, מיט דעם זענען זיי געשלאגן געווארן.
ושמתי בהם אות, זאגט דער רד"ק, דאס איז וואס שטייט פון די נבואה פון זכריה 'ועיניו תימקנה בחוריהם'. דאס איז דער צייכן וואס גאט וועט לייגן אין זיי, ס'וועט זיין א צייכן קענטיג אין זיי. און די וואס וועלן גיין צווישן די אומות וועלן זיין עדות אויף דעם צייכן. ושילחתי מהם פליטים, און דאס איז וואס שטייט והיה כל הנותר מכל הגויים הבאים על ירושלים ועלו מדי שנה בשנה. וואס זעסטו פון דא? אז עס וועלן יא בלייבן פליטים, און ס'וועלן זיין אזעלכע וואס דערנאך וועלן זיי עולה רגל זיין. ווייל דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי איבערלאזן מיטן ציל צו אנטפלעקן זיין כבוד אין די גוים, צו ווייזן פאר די וואס זענען נישט געקומען קיין ירושלים אויף זייער פעלער און אומגעלומפערטקייט, און די וואס זענען יא געקומען קיין ירושלים וועלן קומען די כוונה דאווענען, בוקן, ברענגען קרבנות, אויף זייער מעלה. ווייל ס'שטייט אז נישט יעדער וועט קומען, אין מצרים וועט מען איבערבלייבן, ס'שטייט אז ס'וועט זיין 'ולא יבואו ולא עליהם יהיה הגשם' און אזוי ווייטער, ווי מיר באריכטן לאנג באריכות ביי די נבואות דארטן ווען מיר זענען מסביר יחזקאל און זכריה. און אט די פליטים וועלן גיין אין אלע לענדער צו פארציילן, אויך צו מושכי קשת. זייער אינטערעסאנט זאגט דער רד"ק, ווייס איך נישט אויף וואספארא יסוד, אז מושכי קשת דאס זענען די טערקן. די טערקן. דעמאלט אין זייער צייט האבן די טערקן, ווי ס'זעט אויס, געהאט א ספעציאליטעט זיך צו באנוצן מיט א בויגן.
תובל ויוון. זאגט דער רד"ק, און כאטש עס שטייט גוג נשיא משך ותובל, און אויב אזוי ווי מיר האבן א קשיא געפרעגט, ווי איז דאס מעגליך אז אט די וואס זענען געקומען מלחמה האלטן זאלן נאך איבערבלייבן? זאגט דער רד"ק, די כוונה איז אז עס וועלן ארויסגיין פון די פירער פון מלחמה און פליטים וועלן ארויסברענגען די ידיעות פאר די איבערגעבליבענע וואס בלייבן אין זייערע לענדער. דאס הייסט, אז זיי וועלן טאקע פאלן דארטן, אבער ס'וועלן איבערבלייבן אזעלכע וואס וועלן די נייעס איבערגעבן, די וואס טראגן די ידיעות, אז זיי זאלן דאס פארעפנטליכן און פראקלאמירן אין אלע לענדער.
און דער מלבי"ם ערקלערט, דאס וואס שטייט דא ושילחתי מהם פליטים, דא רעדט ער איבער די ווייטע אינזלען (האיים הרחוקים). עס זענען דא ווייטע אינזלען כביכול וואס דינען נאך עבודה זרה, אט די וואס אשר לא שמעו את שמעי, די וואס האבן קיינמאל נישט געהערט אז ס'איז דא אזא באגריף ווי אלקים. ווארום מיר ווייסן אז די פארשפרייטונג פון רעליגיעס אין די וועלט, ווי מיר האבן שוין געשמועסט עטליכע מאל, אז דער רמב"ם זאגט, אזוי האבן מיר דערמאנט אין דעם דיסק איבערן כוזרי, אז דער רמב"ם זאגט אז דאס איז מיטן ציל צו פארשפרייטן אלוקותו בעולם. און בעצם, סיי דאס קריסטנטום און סיי די נאך-מער מאדערנע ווערסיע וואס איז איסלאם, וואס גלייבט שוין נישט אין קיין בוים אדער א שטיין נאר אין דעם ריבונו של עולם, ביידע זענען נאר א שטיפע כדי אנצוקומען צום ריינעם אלקים. ווייל פאר דעם פלעגט מען דינען אינגאנצן עבודה זרה. בעת וואס יעצט, צום ווייניגסטן, אנערקענען די אומות אז עס געפינט זיך איין איינציגער גאט וואס איז אבסטראקט און מען ברויך אים דינען, איז אויב אזוי איז שוין פארהאן א שריט פאראויס. אבער זאגט דער מלבי"ם, ס'זענען פארהאן אזעלכע וואס זענען נאך דערווייטערט. עס געפינען זיך אזעלכע אין ווייטע אינזלען, זיי זענען עובדי עבודה זרה, זיי האבן נישט געהערט מיין נאמען, זיי ווייסן גארנישט פון אלקי ישראל און זיי האבן אויך נישט געזען מיין כבוד. אלזא זאגט ער, צו זיי, אויך צו זיי וועלן אהינקומען פליטים און וועלן פאר זיי מבשר זיין אויף מציאות השם.
והביאו את כל אחיכם מכל הגויים מנחה להשם, בסוסים וברכב ובצבים ובפרדים ובכרכרות על הר קודשי ירושלים אמר השם, כאשר יביאו בני ישראל את המנחה בכלי טהור בית השם. והביאו את כל אחיכם מכל הגויים. וויאזוי וועלן זיי זיי ברענגען? מנחה להשם, בסוסים וברכב ובצבים ובפרדים ובכרכרות על הר קודשי. רש"י ערקלערט, צבים דאס זענען באדעקטע וועגענער. אזוי ווי א טשערעפאכע (צב) וואס איר פאנצער דעקט זי איבער, אזוי אויך דא זענען דאס באדעקטע וועגענער. פונקט ווי די עגלות צב וואס זענען געווען אינעם מדבר, וואס דארט האבן די נשיאים געברענגט זעקס עגלות צב. דאס זענען וועגענער ארומגעדעקט מיט א געצעלט. אזוי ווי די וועגענער מיט וועלכע מען צייכנט אלץ אראפ די ערשטע באזעצערס אין אמעריקע, יא, מ'זעט אזא סארט וואגן מיט אזא גרויסע געצעלט דערויף, אזוי וועלן זיי אויך צוקונפטיג קומען.
ובכרכרות, בשיר, משחקים ומכרכרים. כרכרות איז דא עטליכע פירושים דערויף. וואס איז דער אפטייטש? א סאך באנוצן זיך מיטן באקאנטן מקור פון ביי דוד המלך, אז דוד איז געווען מפזז ומכרכר. און דערפאר ערקלערט ער דא, אז ווען זיי וועלן קומען וועט עס זיין מיט א געזאנג און רינה, בכרכרות, מיט שיר און שפילעווען, זיי וועלן זיין מפזז ומכרכר. אקעגן דעם ברענגט רש"י אז מנחם האט דאס געטייטשט מלשון כבש (אן אויטס/שאף). ווי ס'שטייט שלחו כר מושל ארץ, און לבשו כרים הצאן, יא, וואס דארט מיינט עס שעפסן, ער רעדט דארט איבער בעלי חיים. איז אזוי אויך דא, שלחו מנחה להשם בסוסים ברכב בצבים ובפרדים ובכרכרות, די כוונה אז א טייל פון די מתנה וועט אויך באשטיין פון שעפסן. וואס איז מנחה להשם? כאשר יביאו בני ישראל את המנחה בכלי טהור בית השם. אזוי ווי מ'ברענגט די מנחה אין א ריינע כלי און עס ווערט אנגענומען לרוצן, אזוי וועלן אייערע ברידערס ברענגען א מנחה צו השם, און דאס וועט זיין פאר אייך צום באוויליגונג ביים אויבערשטן.
דער רד"ק ערקלערט, אז דאס וואס דא שטייט והביאו כל אחיכם, רעדט מען דא איבער כלל ישראל. אט די וואס זענען געבליבן אין די ווייטע אינזלען, די וואס זענען נישט ארויף מיט זיי צוזאמען, די וואס זענען געבליבן ביי די גוים. ווען זיי וועלן הערן איבער דעם אומגעהויערן וואונדער וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געטון אקעגן די לאגערן פון גוג ומגוג, וועלן זיי אליין באשליסן צו מאכן אן עליה. זיי אליין וועלן באשליסן צו ווערן צוגעשלאסן צו זייערע ברידער אין ארץ ישראל. און דעמאלט יביאו ישראל בסוסים, ברכב, מנחה להשם, אנגעטון אין שיינע קליידער, רייטנדיג אויף פערד און אין וועגענער. אזוי אויך וועלן די גוים ברענגען כלל ישראל אין שיינע קליידער, ריינע קליידער און הייליגע טהור'ע קליידער. ובצבים, דאס זענען עגלות צב. וואס זענען דאס עגלות צב? ווי רש"י ערקלערט, און דאס איז באמת די מקור פון תרגום. דער תרגום זאגט עגלות צב 'קדמכפיין'. מכפיין מיינט באדעקט, עגלות וואס זענען איבערגעדעקט. אדער כלים פון האלץ וואס מען פלעגט דערין טראגן מענטשן אויפן רוקן פון א בהמה. ווי ס'איז געווען א שטייגער צו לייגן אויף העלפאנדן, זיי האבן געמאכט אזא מין אפיריון (קעסטל) דערויף, און די העלפאנד האט אים געטראגן. און פארוואס רופט מען דאס מכפיין? לויט וואס דער רד"ק טייטשט, ווייל מען האט אים באדעקט און באצירט אינעווייניג מיט הערליכע באקליידונגען. עס איז געווען באפאלסטערט אינעווייניג. דערפאר ווערט עס גערופן קדמכפיין.
ובכרכרות, בכרכרות לויט דעם רד"ק רעדט מען איבער די קעמלען אדער בהמות וואס זענען געווען לייטזיניג און גרינג אין זייער גאנג, דערפאר רופט מען עס כרכרות, ווייל דער מענטש וואס איז דערויף געזעצן איז געווען מכרכר. פונקט ווי ס'טאנצט, די גאנצע צייט ווען דער קעמל לויפט, טאנצט עס. און אזוי, פון גרויס לויפן זעען זיי אויס ווי טאנצנדיגע. דערפאר רופט מען עס כרכרות, און דאס גייט אויך אין איין ליניע מיט 'דוד מכרכר', וואס טייטשט מרקד - ער טאנצט. און אגב, די וואס זאגן אז בכרכרות מיינט טאקע דעם ווארט כרכרה שטיקליך ווי ס'שטייט און גייט, וואס די כוונה איז ווי א רייט-וואגן, כרכרה דאס וואס מיר רופן היינט א כרכרה, דאס לויפט אויך אויפן זעלבן געדאנק. ווייל ווער ס'פארט אין א כרכרה, טאנצט ער דאך אליין אדורך-און-אדורך, ער שפרינגט ארויף און אראפ ווייל אט דאס רכב שפרינגט דאך (מכרכר), דערפאר רופט מען דאס כרכרה. והם יבואו על הר קודשי.
והביאו את כל אחיכם מנחה בצבים. דער מלבי"ם זאגט אז דאס וועט זיין מיט א געוואלדיגן כבוד, דאס וועט זיין מיט א געוואלדיגע שנעלקייט, דאס איז וואס שטייט בסוסים ובכרכרות, כאשר יביאו את המנחה. אויך אידן וואס געפינען זיך אין די ווייטע אינזלען זאגט דער מלבי"ם, אויך די וואס זענען געווארן איינגעשלינגען צווישן די פעלקער, זיי וועלן זיך נישט אליין צוריקקערן קיין ירושלים נאר מען וועט זיי אהער ברענגען. זיי וועלן נישט אליין צוריקקערן, מ'וועט זיי ברענגען בטהרה פונקט ווי מ'ברענגט א מנחה, מ'וועט זיי ברענגען קיין ירושלים ווי מ'ברענגט די מנחה צו בית השם. מען קען אויך זאגן אז דאס וואס ס'שטייט דא עגלות צב, לויט וואס איז געשילדערט געווארן אז ס'איז באדעקט מיט ווענט און א געצעלט, קדמכפיין, דעריבער הייסן זיי אזוי אויפן נאמען פון טשערעפאכעס (צבים). וויבאלד א צב גייט כסדר מיט איר געצעלט, זי שפאנט אימער מיט איר דאך, מיט איר שטוב שטענדיג אויף איר רוקן. אלזא הייסן אט די עגלות עגלות צב, וויבאלד די עגלות טראגן שטענדיג זייער באדעקונג און זייער געצעלט מיט זיך אויף זייער רוקן.
וגם מהם אקח לכהנים ללויים אמר השם. וגם מהם אקח לכהנים וללויים. ווער זענען די גם מהם אקח לכהנים וללויים? אפילו פון די וואס זענען געווען פארשונקען ביי די גוים זאגט דער רד"ק, אויך די וואס זענען געווען אין די ווייטע אינזלען וואס מ'האט פון זיי בכלל נישט געהערט, זיי אויך וועל איך ברענגען און אוועקנעמען פון זיי פאר כהנים און פאר לוויים. דער רד"ק זאגט, אפשר האבן זיי אביסל געענדערט פון אונזער דת. דאס הייסט, וויבאלד זיי זענען אזוי פארשונקען געווארן אין די אומות, זענען זיי מער נישט מקיים די מצוות ווי ס'באדארף צו זיין. זיי האבן שוין געטוישט פון די רעליגיע. דאך, מהם אקח לכהנים ללויים. פארוואס? זאגט דער רד"ק, ווייל דאס זענען משפחות פון כהונה און לוויה. דאס זענען משפחות וואס שטאמען לכתחילה פון כהנים און לויים, וועל איך זיי נעמען אלס מיינע דינערס, כהנים און לויים.
און די חז"ל זאגן אז עס זענען דא צוויי ביאורים. ס'איז דא איין ביאור וואס זאגט 'גם מהם אקח', דאס איז איין פירוש ווי מיר האבן ערקלערט אז די כוונה גייט ארויף אויף די אידן. אבער ס'איז דא אן אנדער ביאור וואס זאגט 'גם מהם', גייט ארויף אויף די גוים. די פסוק זאגט דאך אז זיי וועלן ברענגען מכל הגויים מנחה להשם, אויך פון זיי (גם מהם), פון וועמען? פונעם פאלק פון די גוים, וועל איך נעמען כהנים ללויים. ווי אזוי איז אזא זאך מעגליך? נאר, זאגט דער רד"ק, וויבאלד עס זענען דא מענטשן וואס זענען אמאל פארקויפט געווארן אלס קנעכט און זיי זענען פארגעסן געווארן און זענען פארוואנדלט געווארן אין גוים. און אלס א רעזולטאט דערפון - אין פשוטע ווערטער - זענען זיי גענצליך געווארן אן אסימילירט פאלק און פארלוירן געגאנגען צווישן די אומות. אבער דער אויבערשטער ווייסט אז זיי זענען כהנים, אז זיי זענען לויים, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, גם מהם אקח. די וואס זיי האבן געהאט פון די כהנים אדער פון די לויים במקור, אפילו זיי, גלייך ווי אזוי זיי זענען פארוואנדלט, גם מהם אקח. דאס איז אביסל קשה, ווייל אפילו לאמיר זאגן אז זיי זענען געווארן אזוי פארוואנדלט, רעדט מען דאך נישט אז דאס איז געשען נעכטן. נאר אחוץ אויב מיר זאגן טאקע אז יא, זיי זענען הערשט געווארן פארוואנדלט, קען עס שוין מיינען אז ס'איז נישט דווקא אלס קנעכט נאר אפילו אלס א רעפארמער מצדי גלייך אויך. אבער זיי זענען געווארן אסימילירט. דעריבער אויב מיר זאגן אז ס'איז שוין פון כמה דורות, דאן איז זיין מאמע א גויטע, אזוי אז ענדע, ס'העלפט שוין נישט וואס זיין טאטע איז א איד. ער איז ממילא א גוי. און מען קען נישט זאגן אז ער טראגט דעם נאמען איד, אלזא שטימט עס נישט אים יעצט אויך צו שענקען די מעלה פון כהונה, בפרט אז ער איז שוין געווארן נתחלל. באמת דער בעסערער פירוש וואס איז מתקבל על הלב איז וואס דער רד"ק ערקלערט אין נאמען פון זיין טאטן. 'ואדוני אבי ז"ל ביאר, גם מהם אקח לכהנים ללויים', דהיינו, ס'וועט זיין פאר די געברויכן פון די כהנים זיי צו זיין חוטבי עצים ושואבי מים (האלץ-האקערס און וואסער-שעפערס). דאס הייסט, די גוים וועלן אויך קומען, איך וועל פון זיי נעמען פאר די כהנים, ארויסצוהעלפן די כהנים, ללויים, צו דינען די לויים. ווייל ס'שטייט דאך אין נבואת זכריה, 'ולא יהיה עוד כנעני בבית השם'. דאס באדייט, די חז"ל זאגן אז די גבעונים וועלן מער נישט דינען אין בית המקדש. איז ווער יא? פון די גרעסטע לייבן פון די פעלקער וועלן דינען די כהנים. ס'וועט קומען אהער דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, ער וועט זאגן איך, איך וועל אנשעפן וואסער פאר די בית המקדש, איך. וועט מען אים זאגן ניין ניין, דו ביסט געווען אקעגן אונז, גיי שטיי דארט אין א זייט דו. ניין, עס זענען דא בעסערע גוים, גיב אים. מיר וועלן נעמען א-סיסי פון עגיפטן, ער וועט שעפן די וואסער. יא? דו ביסט דאך געווען אקעגן אונז. פארשטייט איר? בקיצור, ס'וועלן אהער קומען די פעלקער און זיך בעטן אויף די קני צו מעגן קומען און טון שווארצע ארבעט אלס חוטבי עצים ושואבי מים אין בית המקדש.
כי כאשר השמים החדשים והארץ החדשה אשר אני עושה עומדים לפניי נאום השם, כן יעמוד זרעכם ושמכם. כי כאשר השמים החדשים. וואס איז השמים החדשים? זאגט דער רד"ק, זיי ווערן גערופן ניי, וויבאלד זיי שטייען אין זייער באנייערונג. זיי זענען קיינמאל נישט אלט געווארן און קיינמאל ווערן זיי נישט אלט, אזוי וועלן זיי בלייבן. והארץ החדשה, די כוונה אז ס'שטייט אין איר באנייערונג. ווייל אירע פראדוקטן (תולדותיה) ווערן אלט זאגט דער רד"ק, אבער די ערד אליין ווערט נישט אלט. די ערד איז שוין געבליבן פאר 6,000 יאר די זעלבע ערד, די הימלען זענען די זעלבע הימלען, זיי ווערן נישט אלט און צעפאלן נישט. פונקט ווי שלמה המלך זאגט 'דור הולך ודור בא והארץ לעולם עומדת'. און די סיבה פארוואס, זאגט דער רד"ק, איז וויבאלד דער וואס שטעלט זיי אוועק און האלט זיי אן איז דער הקדוש ברוך הוא. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט, וויבאלד איך האלט זיי אויף אין זייער נייקייט, כן יעמוד זרעכם ושמכם (אזוי וועט אייער פאלק און אייער נאמען אנהאלטן). אז איר זאלט חלילה נישט קלערן אז די גאולה איז טאקע אין אונזערע טעג אבער אפשר מארגן איבערמארגן וועט מען ווידער מאכן א גלות, אפשר אונזערע קינדער וועלן נאכאמאל גיין צווישן די אומות. זאגט דער הקדוש ברוך הוא ניין, אזוי ווי די באנייטע הימלען, אזוי ווי די באנייטע ערד וואס באנייט זיך אלעמאל פון דאס ניי אין איר קיום און דער אויבערשטער האלט אויף דעם הימל און ער האלט אויף די ערד און טוט עס אלעמאל באנייען 'מחדש בכל יום תמיד', אזוי וועט אויך ביי אייך זיין א שטענדיגע חידוש און איר וועט שטענדיג איבערבלייבן, און ס'וועט נישט צושטאנד קומען אז כלל ישראל זאל אראפגיין פון זיין מדרגה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז ווייטער ציענדיג צו וואס מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן קאפיטל, ווי דער הקדוש ברוך הוא זאגט 'הנני בורא שמים חדשים'. וואס מיינט נייע הימלען? א נייע מציאות ווי עס עקזיסטירט מער נישט א מצב פון פארלוירנגיין (הפסד). ווייל יעצט אין אונזער היינטיגע מציאות יעדע זאך גייט עפעס אמאל אוועק, ס'איז כליון. עס איז נישט דא קיין נאטורליכע זאך וואס ווערט נישט קאליע. אבער אקעגן דעם, אין דעם עתיד'דיגן מציאות, וועט עס זיין שמים חדשים און ארץ חדשה, עס וועט זיין א נייע נאטור. און די נייע נאטור וועט זיין אזוי, א נאטור וואס איז נישט אויסגעשטעלט צו שטארבן (כליה). ווייל דאס ענין פון 'כליה' פראדוצירט אין זיך אן אויסדרוק פון טויט. איז גלייך ווי אזוי עס וועט נישט זיין קיין טויט אין דעם גשמיות'דיגן מציאות פון די מענטשן, אזוי אויך וועט נישט זיין קיין טויט אין דעם פיזישן מציאות פון דוממים. און א מין פוילקייט אדער זשאווער, פון אט די סארט זאכן, איז אויך סארטן א מין טויט. עס וועט זיין נייע הימלען און א נייע ערד וואו ס'וועט נישט זיין קיין טויט, עס וועט נישט עקזיסטירן אזא מציאות פון קאליע ווערן. און פונקט אזוי ווי די שמים חדשים עומדים לפניי (שטייען פאר מיר), אזוי אויך די מענטשן וואס וועלן זיין אין יענעם דור, כן יעמוד זרעכם ושמכם. אייער זרע וועט זיך נישט אויסהערן דורך מערדערייען, אייער נאמען וועט זיך נישט אויסהערן דורך אדאפטירן די רעליגיעס פון די אומות וואס דינען עבודה זרה, און אזוי ארום וועט איר בלייבן עקזיסטירן סיי אין פיזישן געזונט גליק סיי אין נפש'דיגן גליק, וואס דאס באדייט גלייך א פיזישע קיום און א רוחניות'דיגע קיום.
והיה מדי חודש בחודשו ומדי שבת בשבתו יבוא כל בשר להשתחוות לפניי אמר השם. והיה מדי חודש בחודשו. מדי חודש בחודשו די כוונה איז פון חודש צו חודש. און מדי, מיינט עס אז די זאך איז שטענדיג, אן אפשטעל. מדי חודש בחודשו און מדי שבת בשבתו, יבוא כל בשר, די כוונה דאס אלע מענטשן פון אלע פעלקער וועלן קומען כדי זיך צו בוקן פארן אויבערשטן. כל בשר איז אזוי ווי ס'שטייט ויברך כל בשר את שם קודשו, וואס מיינט אלע אומות, ס'מיינט אלע ברואים פון מענטשליכן ראסע. יעדער וועט קומען צו זיך בוקן און לויבן השם. און דאס איז וואס שטייט אין זכריה, 'כי כל הנותר מכל הגויים הבאים אל ירושלים יעלו מדי שנה בשנה להשתחוות למלך השם צבאות ולחוג את חג הסוכות'. אט דאס ווערט דא געזאגט מדי חודש בחודשו, מען וועט ארויפקומען צו לויבן דעם השם, ומדי שבת בשבתו.
דער מלבי"ם איז מסביר, והיה מדי חודש בחודשו, יעדע חודש און יעדע שבת וועלן קומען נייע מענטשן פון די גוים, די וואס האבן געדינט עבודה זרה פריער, וועלן זיי קומען צו מיר זיך פארצונומען צו אוועקווארפן דעם גלויבן, דער גלויבן וואס איז פוסט און נאריש, און אפצונעמען אויף זיך די ריכטיגע אמונה פון אמת. לויט דעם מלבי"ם קומט אויס אז עס איז א לאנג-צייטיגער און שטאפלדיגער פראצעס, ווייל מדי חודש בחודשו וועלן קומען מער און נאך פרישע מענטשן יעדע חודש און יעדע שבת, מיטן ציל צו איבערלאזן זייער פריערדיגן גלויבן און צונעמען די אמונה אינעם השם יתברך.
ויצאו וראו בפגרי האנשים הפושעים בי, כי תולעתם לא תמות ואישם לא תכבה והיו דראון לכל בשר. און דעמאלט ויצאו וראו בפגרי האנשים הפושעים בי. יענע גוים וואס וועלן קומען זיך צו בוקן מחודש לחודש ומשבת לשבת, וועלן ארויסגיין פון ירושלים, און זיי וועלן גיין קיין עמק יהושפט, און דארט וועלן זיי זען די פגרים פון וואס ס'האט איבערגעבליבן פונעם גוג-ומגוג לאגער. אה, אבער ס'איז לכאורה קשה, ווייל מיר ווייסן דאך אז מען וועט באגראבן די קערפערס אין א שפאן פון זיבן מאנאטן. אויב אזוי, ווי אזוי שטייט ויצאו וראו? ענטפערט דער רד"ק, כאטש מען וועט זיי באגראבן זיבן מאנאטן, איז דאס קרוב צו זאגן וואס ער שרייבט דא וועט דאס זיין צווישן די זיבן מאנאטן אליין. בעפאר מען האט נאך באוויזן צו באגראבן אלע קערפער, ויצאו וראו בפגרי האנשים הפושעים בי, אט די וואס זענען געקומען ווידערשפעניגן אין השם און כובש צו זיין ירושלים, כדי מלחמה צו האלטן קעגן דאס כלל ישראל, דהיינו גוג און מגוג און זיינע צבאות, וועט מען יעצט קענען אבזערווירן די פגרי האנשים הפושעים בי, שתולעתם לא תמות ואישם לא תכבה.
דער רד"ק און אויך דער מלבי"ם ערקלערן דא אויך אז ס'געפינט זיך דא א נס. און דער וואונדער (נס) איז תולעתם לא תמות ואישם לא תכבה, און דאך א ווארעם און פייער גייען עכט נישט צוזאמען. דעריבער זאגט ער דא אז ס'וועט זיין א נס, אז דאס פייער עסט זיך איין אין זיי אבער דאך דאס ווארעם וועט נישט אפשטארבן פון פייער. נאר דאס ווארעם עסט ווייטער, טראצדעם וואס יענע מינוט ברענט אויך א פייער. די פייער פארברענט די מענטשן, אבער עס פארברענט נישט די ווערעם. און די ברענענדיגע פייער לעשט זיך אויך נישט אויס. אזוי ארום זעען מיר דא א נס אין א נס ווי א פלא פאראייניגט. והיו דראון לכל בשר. וואס מיינט דראון לכל בשר? די אלע וואס קומען זיך צו בוקן, ווען זיי זעען וואס פאסירט צו די וואס זענען געקומען מורד זיין אין דעם השם יתברך, אט די וואס זענען געקומען כופר זיין און שלאגן אקעגן עם השם, ווען זיי זעען אט די פגרים, ווי די ווערעם עסן זיי אויף און דאס פייער פלאמט אין זיי, זאגט דער רד"ק 'יעלה באושם באפם'. פשש, ס'איז אן אומדערטרעגליכע שטינק. די מסרח וועט ארויפקומען אין זייער נאז און עס וועט זיין ווי אן עקל פאר זיי (מאוס). און זיי וועלן גלייך אפטראטן, איינמאל זיי וועלן זען דעם משפט, וועלן זיי מער נישט קענען איין שעה דארט פארבלייבן פאר גרויס שטינק און מסרח. אזוי זאגט דער רד"ק. און דאס איז דער טייטש פון דראון. דראון איז אן ענין פון מיאוס און גרויל. עפעס וואס א מענטש קען זיך נישט דערנענטערן צו אים. און זיי וועלן טאקע זיין ווי א דראון עולם (אן אייביגע גרויל).
אבער דער רד"ק זאגט אויך א צווייטן ביאור, אז דראון דאס איז א לשון פון תולעת. ווי די חז"ל זאגן 'הדרא והכנא שבתבואה', דאס זענען נעמען פון ווערים. אלזא איז דראון טייטש אז די ווערים פון דראון וועלן זיי עסן. דער רד"ק ברענגט אויך א ווייטערדיגע אפטייטש, אז פגרי האנשים הפושעים בי זענען גארנישט די וואס האבן געקעמפט קעגן פאלק ישראל, מען רעדט דא לגמרי נישט אויף גוג-ומגוג, נאר ער ברענגט די דרשת חז"ל, וואו חז"ל זאגן אז עס וועט זיין דער יום הדין פאר די פושעי ישראל. ויצאו הצדיקים חוץ לירושלים קיין גיא בן הינום, און דארט וועלן זיי זען די משפט אויף די פושעים, די כוונה דעם משפט וואס ווערט געטון קעגן די רשעי ישראל. אנדערע ערקלערן אז דאס וועט פאסירן נאך תחיית המתים, און דעמאלט וועלן אויפשטיין אויך די רשעים. און אויף די רשעים אדער צדיקים וואס וועלן אויפשטיין שטייט געשריבן אז זיי וועלן יקומו לחיי העולם, און די רשעים וואס יקומו וועלן אויפשטיין לדראון עולם. דאס איז וואס שטייט והיו דראון לכל בשר, וואס צילט צו די רשעים וואס וועלן אויפשטיין.
ס'איז דא וואס ערקלערן אז 'ואישם לא תכבה' באציט זיך אויף די נשמה, וואס זי וועט זיך נישט אפטיילן פון זייער פגר. און דערנאך וועט די נשמה, אויב גייט זי ארויף צו די העכערע וועלט, וואונדערבאר, אבער אויב נישט, ווערט זי פארברענט און פלאמט אין גלגל חמה, אינעם רעדל פון פייער. מיט אנדערע ווערטער, עס שאפט זיך א מצב וואס די נשמה באקומט נישט א שטענדיגער קיום צוריק, נאר פונקט פארקערט, זי ווערט נאך מער פארברענט און צעשטויסן צו די בחינה פון א דראון (גרויל). און א דראון לויט ווי אזוי רש"י ערקלערט עס דאס קומט פון א באדייט פון ביזיון. און נאך אן הסבר וואס ער לייגט פאר איז אז דראון באדייט 'די ראייה' (גענוג ראייה). ביז ווי די טייטש, 'עד דיאמרון עליהון צדיקייא מסת חזינא'. ביז די צדיקים וועלן זאגן מיר האבן גענוג געזען, ס'איז שוין די. דעריבער באדייט לויט דעם דראון - 'די ראינו'. דאס הייסט דאס איז צוויי ווערטער צוזאמענגעשמאלצן און פארבינדן. והיה מדי חודש בחודשו ומדי שבת בשבתו יבוא כל בשר להשתחוות לפניי אמר השם. תם ונשלם ספר ישעיה. דער השם יתברך זאל אונז טאקע העלפן, ווי מיר האבן זוכה געווען צו באשליסן ספר ישעיה, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צי ווייטער לערנען און צו לערנען פאר אנדערע, אויפצוהיטן, טאן אן און מקיים צו זיין נאך פילע אנדערע ספרים אין דער צוקונפט, אמן ואמן.