מוליך לימין משה זרוע תפארתו, בוקע מים מפניהם לעשות לו שם עולם. דער הייליקער באשעפער האט געפירט צו דער רעכטער האנט פון משה זיין זרוע הגבורה. אזוי לאנג ווי מען האט געדארפט די הילף פון השם, איז די זרוע פון דעם הייליקן באשעפער געווען כביכול צו זיין רעכטער האנט. דער רד"ק ערקלערט אז ער באשרייבט איצט, אין דעם מאמענט וואס ער האט גערעדט וועגן העכן די מים, הייבט ער אן צו באשרייבן די נסים פון ים. און דאס זענען די קומענדיקע פסוקים אין וועלכע מיר וועלן זען די נסים וואס דער הייליקער באשעפער האט מיט אונדז געטאן בעת מיר זענען ארויף פון ים. אזוי באשרייבט ער און זאגט, קומט און זעט וואס פאר א וואונדערלעכער נס עס איז געווען. און ער הייבט אן צו באשרייבן און זאגט, ער האט געפירט צו דער רעכטער האנט פון משה. ווען דער ים האט זיך געשפאלטן, אויף וואספארא אופן האט זיך דער ים געשפאלטן? דער הייליקער באשעפער זאגט צו משה, הייב אויף דיין שטעקן און שטרעק אים אויס איבערן ים. ווי אזוי איז דאס געווען? השם האט געפירט צו דער רעכטער האנט פון משה. השם איז געגאנגען אין דער רעכטער האנט פון משה כביכול, און ער איז געווען דער וואס האט אים געהאלפן אויפהייבן דעם שטעקן און שפאלטן דעם ים. ווייל קיינער פון אונדז מיינט נישט אז א שטעקן האט די כח צו שפאלטן א ים. נאר וואס? עס איז דא א פעולה פון קודשא בריך הוא, וואס האט געפירט צו דער רעכטער האנט פון משה. און דער הייליקער באשעפער האט געשפאלטן דעם ים פאר די בני ישראל כדי מצרים זאלן דארט אונטערגיין. און גיט אכט וואס דער רד"ק זאגט דא, לעשות לו שם עולם. זאגט מיר, פארוואס האט דער הייליקער באשעפער געשפאלטן פאר עם ישראל דעם ים? איך וואלט געזאגט, ווייל עם ישראל דארפן דורכגיין דעם ים, און זיי האבן נישט געהאט וואו דורכצוגיין, האט דער הייליקער באשעפער געשפאלטן פאר זיי דעם ים כדי זיי זאלן קענען דורכגיין. זאגט דער רד"ק, דאס איז נישט ריכטיק. דאס איז נישט ריכטיק, זאגט דער רד"ק. ווייל עם ישראל, ווער עס ווייסט ווי אזוי קריעת ים סוף האט אויסגעזען, ווייסט אז זיי זענען נישט אריבער פון איין ברעג צום אנדערן. קריעת ים סוף איז נישט געווען קיין דורכגאנג, אזוי ווי די גמרא דערציילט וועגן רבי פנחס בן יאיר, וואס האט געדארפט אריבערגיין דעם טייך, נהר גינאי חלוק לי מימיך, איך דארף אנקומען צום צווייטן ברעג, דער וועג איז דורך דעם וואס דער טייך זאל זיך שפאלטן. עם ישראל האבן נישט געדארפט אנקומען צו קיין שום ברעג. זיי האבן נישט געהאט וואוהין אנצוקומען. אזוי וואס איז בעצם געווען דער ענין? זיי זענען אריין פון דער זייט און ארויסגעגאנגען פון דער זעלבער זייט ווייטער. זיי האבן געמאכט אזוי ווי א בויגן, בעצם צוועלף בויגנס, ווייל דאס זענען געווען די צוועלף שבטי יה, און זיי האבן געמאכט אזא האלבע דרייונג און זענען ארויסגעגאנגען פון דער זעלבער זייט ווייטער. אזוי אז בעצם, זאגט דער רד"ק, אויב דו וועסט זיך אריינטראכטן, איז נישט געווען קיין נויט צו קריעת הים. אזוי וואס איז געווען דער ענין? לעשות לו שם עולם. דורך דעם וועלן אים געדענקען אלע פעלקער, דורך דעם שמעו עמים ירגזון, זיי וועלן זיך פאר אים שרעקן. זאגט דער רד"ק, ווייל אין אמת'ן האט מען דאס נישט געדארפט. פארוואס האט דער הייליקער באשעפער דאס טאקע געטאן? ער האט דערמיט געטאן עטלעכע ענינים. איין ענין, מצרים לויפן אונדז נאך. ווי אזוי נעמט מען זיי אראפ, ווי אזוי נעמט מען זיי אראפ פון אונדזער רוקן? דורך דעם וואס מיר גייען אריין אין ים, זיי גייען אריין נאך אונדז און דער ים פארשליסט זיך אויף זיי. אזוי נעמען מיר זיי אראפ פון אונדזער עק. אבער דאס איז נישט גענוג, ווייל דער הייליקער באשעפער האט געקענט מיטן עמוד האש וואס האט געטיילט צווישן אונדז, ווארום דער עמוד האש וואס האט ער אויף זיי געווארפן? פיילן, און וואס נאך? נפט און פייער, זאגט דער תרגום. ער האט אויף זיי געווארפן נפט און פייער. אזוי אויב אזוי, האט ער געקענט אויף זיי ווארפן נפט און פייער ביז ער האט זיי פארלענדעט. פארוואס דארף מען דעם ים? עס איז געווען דערין נאך א ענין, כדי זיי זאלן באקומען מידה כנגד מידה. מעשה ידיי טובעים בים און איר זאגט שירה? און עס איז דא אמאל אין נאמען פונעם רבי ר' השיל, אז מען האט געוואלט זאגן שירה, האבן די מלאכי השרת געוואלט זאגן שירה. וואס זאגט דער הייליקער באשעפער, מעשה ידיי טובעים בים און איר זאגט שירה? אזוי פרעגן אלע, עם ישראל האט דאך געזאגט שירה. וואס איז דער פראבלעם אז מלאכים זאלן זאגן שירה? אויף דעם, אויף דעם אונטערגאנג פון מצרים. דאס איז איין זאך. די צווייטע זאך, וואס הייסט מעשה ידיי טובעים בים? עס גייט דאך רייד וועגן רשעים, און דער הייליקער באשעפער פרייט זיך מיטן אונטערגאנג פון רשעים. ערקלערט דער רבי ר' השיל, עס שטייט בײַ דעם חיל וואס איז געווען אין מחנה אשור, ווען סנחריב איז געקומען אויף ירושלים אין די צייטן פון חזקיה, שטייט אז דער הייליקער באשעפער האט אנטפלעקט זייערע אויערן און זיי האבן געהערט די שירה פון די מלאכים, און דערמיט האט זיך אפגעריסן זייער נשמה פון זיי, ווייל דער זיסקייט און דער אנגענעמקייט פון דער נשמה וואס ווערט געצויגן נאך דער שירה פון די מלאכים איז אזא הויכע ביז זי רייסט זיך אפ פונעם גוף. אזוי האבן די מלאכי השרת געוואלט זאגן שירה, און דורך דעם וואלטן געשטארבן מצרים. וואס זאגט דער הייליקער באשעפער, דאס איז וואס זיי קומט? זיי האבן דאך דערטרונקען עם ישראל אינעם יאור. זיי האבן דערטרונקען עם ישראל אינעם ים נילוס. אזוי מעשה ידיי טובעים בים, עם ישראל, מעשה ידיי, טובעים בים, און איר זאגט צו טייטן מצרים מיט שירה? דאס איז מידה כנגד מידה? דאס איז א צו לייכטע מיתה. נאר זיי דארפן באקומען מידה כנגד מידה, און דעריבער האבן זיי אונדז דערטרונקען אין מים, און אויך זיי וועלן דערטרונקען ווערן אין מים. אזוי איז דא געווען נאך א ענין אז דאס זאל זיין דווקא דורכן ים. נאך א זאך, ווען זיי שטארבן דורכן ים, זענען אויך דא מדריגות. עס זענען דא אזעלכע ווי שטרוי, אזעלכע ווי א שטיין, אזעלכע ווי בלייַ, לויט דער מאס פון רשעות. נאך א זאך, עס איז דא דא אויך ביזת הים, וואס ביזת הים ברענגט ארויס אלע אוצרות ארויסן, און אויך דאס איז א חלק פון וואס דער הייליקער באשעפער האט געוואלט אז זאל זיין דורכן ים. ווייל אזוי, זעסט, זאגט דער רד"ק, אבער בכללות אויב מיר טראכטן זיך אריין, איז נישט געווען קיין נויט צו קריעת ים סוף. עס איז נישט געווען קיין נויט צו קריעת ים סוף, נאר וואס איז געווען דער ענין? לעשות לו שם עולם.
דער מלבי"ם זאגט, דער דאזיקער פסוק קומט אונדז אנווייזן, קום און זע אז די נסים וואס דער הייליקער באשעפער האט מיט אונדז געטאן זענען געווען נסים בחשיבות פון פיר סיבות. פון וועגן פיר מעלות וואס זענען אין זיי געווען. די ערשטע זאך, די נסים זענען געווען תמידיים. מוליך. מוליך מיינט אויף א תמידיקן אופן פירט דער הייליקער באשעפער מיט אונדז געדיכט. נישט קיין נס וואס איז נאר איין מאל, נישט עפעס אן אומגעווענלעכע זאך וואס גייט ארויס פון דעם דרך הטבע און דערנאך גייט אלץ ווי געוואוינטלעך. נאר מוליך, דער הייליקער באשעפער פירט די גאנצע צייט צו דער רעכטער האנט פון משה. דער הייליקער באשעפער זאגט איך בין מיט דיר אויף א תמידיקן אופן, אלץ וואס דו דארפסט בין איך דא. נאך א זאך, ווער איז מיט אונדז? נישט קיין מלאך. האט געזאגט דער הייליקער באשעפער, הנה אנוכי שולח מלאך. וואס זאגט אים משה? אם אין פניך הולכים, אל תעלנו מזה. מען וויל נישט קיין מלאכים. קודשא בריך הוא אליין באגלייט אונדז. און דאס איז מוליך לימין משה, די נסים'דיקע זרוע איז געשטאנען בײַ זיין רעכטער האנט אן קיין מיטל. דאס איז דער מוליך לימין משה. די דריטע זאך, עס זענען דא נסים וואס ווערן געטאן דורך דעם דרך הטבע. דער פירוש פון דעם, איך מיין נישט איצט צי דאס איז א נאטירלעכער נס אדער אן אומנאטירלעכער, נאר דער פירוש איז לויט די זכויות וואס מיר האבן. האסט זכויות, ביסט ראוי אז מען זאל דיר טאן א נס. האסט נישט קיין זכויות, אזוי ווי דער מנהג הטבע, האסט נישט, האסט נישט קיין זכויות, ווי אזוי וועט דיר השם טאן א נס? דא זאגט ער דיר, דער דריטער ענין איז אז דער הייליקער באשעפער האט אונדז געטאן נסים אפילו אז מיר זענען נישט געווען ראוי מצד עצמנו. און דאס פארגרעסערט דעם נס. ווייל דיר טאן א נס ווען עס קומט דיר, וועלן מיר זיך נישט אנשטוינען אויב מען וועט אונדז זאגן אז דער בבא סאלי האט געטאן א נס. אבער אויב מען וועט אונדז זאגן אז אונדזער שכן האט געטאן א נס, וועלן מיר זיך אנשטוינען. דער בבא סאלי האט גענוג זכויות צו טאן נסים. מיין שכן, האב איך נישט געוואוסט, איצט ערשט זע איך. ווען א געוואוינטלעכער מענטש טוט א נס, איז דאס אנשטוינענדיק. ווען דער הייליקער באשעפער טוט א נס פאר עמעצן וואס עס קומט אים נישט כביכול, פון דעם שטוינט מען. אבער ווען דאס איז פאר עמעצן וואס עס קומט אים, נו, דאס איז קלאר, ער איז ראוי צו אזא הנהגה. זאגט דער מלבי"ם, קום זע, דא זענען די נסים געווען פאר אזעלכע וואס זענען נישט געווען ראוי, דורך דעם כח און רצון פון השם. און וואו איז דאס אנגעדייטעט? אין דער זרוע. און אויב איר געדענקט, מיר האבן שוין דערוועגן גערעדט, אז עס איז דא א הנהגה פון זרוע און עס איז דא א הנהגה פון יד. יד דאס איז דער חלק פונעם דלאדעם פון דער האנט, דאס הייסט יד. און פארוואס הייסט זי יד? ווייל עס זענען אין איר דא י"ד פרקים. עס זענען אין איר דא י"ד, ציילט די פרקים וואס עס זענען דא, די ביינער, ווער עס האט אמאל געזען א רענטגן בילד, קען ציילן, 14 פרקים. דעריבער הייסט זי יד, י"ד. פארקערט, די זרוע הייבט זיך אן פונעם אקסל. דאס אלץ הייסט זרוע. זאגט דער מלבי"ם, ווען די הנהגה איז יד השם, איז דאס א הנהגה וואס איז דורך דער הילף פון די תחתונים. וואס איז דער פירוש פון דעם? זאגט דער הייליקער באשעפער, איך האב געטאן די יד, אבער ווער האט זי גערירט? די זרוע. ווער איז דאס? דאס איז נישט איך, דאס איז איר. אײַערע זכויות, אײַערע מעשים.
אײַערע צדקות. איר האט געטאן די זרוע, און דורך דעם האב איך געקענט מיט דער יד טאן א נס. פארקערט, אויב דער הייליקער באשעפער זרוע השם אנטפלעקט זיין הייליקע זרוע, איז דאס הייסט אז מיר האבן דא גארנישט. גארנישט, אויך די זרוע דאס איז השם. ווער האט דאס גערירט? זאגט דער הייליקער באשעפער, איך. אזוי וואס זענען מיר? גארנישט. פון אונדזער כח איז נישט געקומען קיין שום זאך. זאגט ער, קום זע, די נסים דא זענען נישט געווען דורך אונדזערע זכויות, נאר אלץ איז געווען אין דער בחינה פון זרוע, זרוע השם. דער פירוש פון דעם, א רוחניות'דיקע העכערע כח וואס איז נישט אפהענגיק פון אונדז. זרוע תפארתו, דאס זאגט אז מיר האבן נישט געטאן קיין שום זאך.
און די פערטע זאך, אז די נסים זענען נישט געווען נסים אינעם טבע, ווי איך האב פריער ערקלערט ווי די נסים פון מגילת אסתר, אז אין אמת'ן איז דער צונויפפאל א נס און קלאר פאר יעדן, אבער עס זענען דא אנטפלעקטע נסים, ווי מיר האבן דערמאנט קריעת ים סוף, מן וואס איז אראפגעפאלן פונעם הימל, נו שליו קען מען נאך אנשפארן אז דאס איז ענלעך צו דעם דרך הטבע, אבער שמש בגבעון דום ירח בעמק איילון און דומה וואס דאס זענען נסים איבערנאטירלעך. און אויף דעם זאגט ער תפארתו. תפארתו, ווייל ווען דו טוסט א זאך וואס איז איבערנאטירלעך, איז אין דעם דא א התפארות פאר יעדנס אויגן, אזוי איז אין דעם געווען א תפארת פאר השם פאר די אויגן פון דער גאנצער וועלט.
און דאס איז וואס ער זאגט בוקע מים מפניהם. וואס עס איז געווען די שפאלטונג פון מים פאר זיי, דאס איז נישט געווען כדי צו ראטעווען זיי אזוי ווי דער רד"ק האט אונדז ערקלערט, דער מלבי"ם גייט אין דער זעלבער ליניע, דאס איז נישט געווען נאר כדי צו ראטעווען זיי ווייל השם האט זיי געקענט ראטעווען מיט אנדערע נסים, נאר דער תכלית איז געווען כדי לעשות לו שם עולם, אזוי ווי דער רד"ק האט געזאגט שמעו עמים ירגזון.
מוליכם בתהומות כסוס במדבר לא יכשלו. אין קריעת ים סוף זענען געווען נאך נסים. חז"ל זאגן צען נסים אויפן ים. און איינער פון די נסים איז געווען מוליכם בתהומות כסוס במדבר לא יכשלו. דאס הייסט, אויב מיר וועלן איצט אויסטריקענען די מים פון ים, זענען די מים פון ים אליין, דער דנא פונעם ים מצד עצמו האט אין זיך קאראלן, האט אין זיך שטיינער, האט אין זיך, דאס איז נישט קיין אויטאסטראדע. און דער הייליקער באשעפער האט זיך נישט באנוגנט מיט דעם וואס ער האט אונדז געפירט אין תהומות, מיינענדיק אז ער האט אונדז געשפאלטן דעם ים, נאר ער האט אויך געזארגט אז דער פלאץ זאל זיין גלאט און גרינג צו גיין. און דאס איז וואס ער זאגט מוליכם בתהומות כסוס במדבר. אזוי ווי א פערד וואס לויפט אין מדבר. מדבר דאס איז אן ארץ מישור. מיר האבן נישט קיין חשש אז ער וועט זיך אנשטויסן, אז עס וועט אים עפעס פאסירן, ער לויפט, דער פלאץ איז פרייַ, גלאט. אזוי האט דער הייליקער באשעפער אונדז געגרינגערט דאס גיין. נישט נאר וואס עס איז דארט אונטן נישט געווען קיין בלאטע, וואס די בלאטע פאראורזאכט אז מיר זאלן זיך אנשטויסן, נאר אויך דער שטויב וואס איז דארט געווען איז געווען ווי א געפלאסטערטער שטויב, כסוס במדבר.
כבהמה בבקעה תרד רוח השם תניחנו. כן נהגת עמך לעשות לך שם תפארת. כבהמה בבקעה תרד רוח השם תניחנו. כבהמה בבקעה, זאגט ער, זיי זענען אראפ אינעם ים, זאגט דער רד"ק, אזוי ווי א בהמה גייט אראפ אין א טאל אן קיין מי. ווייל דאס אראפגיין איז שטענדיק גרינג, דו גייסט אראפ בנחת, און דער טאל איז א באקוועמער פלאץ צו גיין. רוח השם תניחנו. די כוונה רוח השם תניחנו פאר עם ישראל. אזוי ווי ותראהו את הילד. כן נהגת עמך, ווייל עס שטייט תניחנו, אמאל בלשון נסתר און אמאל דערנאך ווענדט ער זיך און זאגט עמך, דערמאנט השם. זאגט אזוי אויך ותראהו את הילד. ותראהו בלשון נסתר, דערנאך שטייט מפורש את הילד. אזוי אויך, רוח השם האט צוגערוט עם ישראל פון די מצרים און די רודפים נאך אים, און כן נהגת עמך לעשות לך שם תפארת. ער ברענגט נאך א ביאור פונעם יונתן אז תניחנו מיינט ווי תנחנו, פון לשון לך נחה את העם. און דאס איז געווען לעשות לך שם תפארת, אז קודשא בריך הוא זאל האבן א נאמען און תפארת און כבוד עולם. דאס אלץ האסטו געטאן אין די פארצייטיקע יארן, און פארוואס פארלאזטו אונדז איצט? דאס איז בעצם די שאלה פון עם ישראל.
דער מלבי"ם ערקלערט, ניין, דער רד"ק האט בעצם גענומען דעם דאזיקן פסוק ווי דעם פריערדיקן פסוק. מוליכם בתהומות כסוס במדבר, כבהמה בבקעה. און פארן רד"ק איז נישט דא קיין פראבלעם דערמיט, ווייל זיין שיטה איז אז עס איז א כפל הענין מיט פארשידענע ווערטער. אזוי מיר זענען געווען אזוי ווי א פערד אין מדבר לא יכשלו, אזוי ווי א בהמה אין א טאל תרד וואס זי גייט אראפ גרינג. אבער דער מלבי"ם ווי באוואוסט האט נישט בײַ זיך קיין כפל הענין מיט פארשידענע ווערטער, און ווײַל אזוי, ערקלערט דער מלבי"ם אז דא גייט רייד וועגן נאך א נס. און דער נאך א נס איז געווען אז עם ישראל האבן נישט געדארפט אראפגיין אין ים. ווייל לאמיר זיך אריינטראכטן, לאמיר זאגן אז איצט וועט זיך אונדז אויסטריקענען דער ים אין א לענג פון עטלעכע קילאמעטער. וואס פאסירט ווען מיר גייען אראפ אין ים ווען עס איז דא מים? מיר גייען אראפ, אראפ, אראפ, גייען און זינקען, נישט אמת? איצט וואס הייסט דאס? דאס הייסט אז דער שטויב דארט איז אזוי ווי א פאס. עס גייט און ווערט, יא, טיף. דער הייליקער באשעפער האט נישט אזוי געטאן. דער הייליקער באשעפער האט געמאכט א ראמפע. ער האט אונדז דערהויכט דעם שטויב אין אזא צורה אז ווען מיר זענען געגאנגען האבן מיר נישט געדארפט אראפגיין אזוי ווי דו גייסט היינט אראפ אין ים. דו גייסט אין א הויכן פלאץ און גייסט ארויס פונקט אין דער הייך פונעם ברעג. און דאס איז געווען דער נאך א נס. כבהמה בבקעה תרד רוח השם תניחנו כן נהגת עמך לעשות לך שם תפארת. כבהמה בבקעה תרד, בקעה מיינט אזוי ווי א מישור. א גלייכער און גלייכער טאל. כן רוח השם תניחנו. ווי מיר זענען אראפ אין ים, גלייך איז דער תהום ארויפגעשוואומען און איז געווארן א טאל. איז געווארן א גלייכער פלאץ. כן נהגת עמך כדי לעשות לך שם תפארת מיט פילע נסים, נאר נסים וואס נאר דו קענסט טאן, אזוי האסטו געפירט דיין פאלק דורך דעם גאנצן פארלויף פון די דורות.
הבט משמיים וראה מזבול קודשך ותפארתך. איה קנאתך וגבורותיך המון מעיך ורחמיך אלי התאפקו. הבט משמיים וראה, מען בעט בײַם הייליקן באשעפער אז ער זאל קוקן אויף דעם נידעריקן מצב פון עם ישראל. איה קנאתך וגבורותיך. זאגט רש"י, זאגט דער רד"ק, האסט מקנא געווען ווען דו האסט געזען דעם עוני פון דיין פאלק, און נאך דיין קנאה גבורותיך, האסטו געוויזן גבורה און געשלאגן די פעלקער וואס פייַניקן אונדז. וואו זענען זיי איצט? המון מעיך, איה המון מעיך ורחמיך, וואס עס איז דערוועגן געזאגט אינעם פסוק אז אזוי האסטו אונדז געזאגט, המו מעי לו. נאך דעם וואס עס שטייט המו מעי לו, וואס האסטו געזאגט? רחם ארחמנו. אויף דעם זאגט ער, איה המון מעיך, מיינענדיק אז ווען א מענטש בענקט צו עמעצן, בענקט נאך עמעצן, זענען זיינע געדערעם אין אויפרודער. אזוי זאגט ער, עס איז דא וואס היינט דעפינירט מען פלאטערן אין בויך. אזוי איה המון מעיך, און נאך דעם וואס המו מעי לו, אזוי רחמיך, נאך דעם רחם ארחמנו. אויב עס איז נישט דא המון מעיך, אזוי איה המון מעיך ורחמיך. וואו איז דער רחמיך וואס קומט נאך המון מעיך? איה המון המעיים און איה די רחמים? און איך זע אז אלי התאפקו. התאפקו מיינט פון לשון איפוק, האלט זיך איין און ברענגט נישט ארויס זיינע רחמים אויף מיר. שטעלט זיך אפ און ברענגט נישט ארויס זיין רחמנות אויף מיר. דאס איז דער התאפקו.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא בעצם ווענדט זיך דער נביא און זאגט רבונו של עולם, נאך אלע נסים און וואונדער וואס דו האסט מיט אונדז געטאן אין די פארצייטיקע יארן, וואס דאס האט ער פארטיילט דעם אויבערשטן, מוליכם בתהומות כסוס במדבר לא יכשלו, כבהמה בבקעה תרד, קריעת ים סוף, יציאת מצרים, קום זע רבונו של עולם ווי אזוי איצט האט זיך אריבערגעדרייט דאס ראד. עס איז געווארן א פארקערטער מצב. הבט משמיים וראה מזבול קודשך. דער מלבי"ם דא זאגט, גיב אכט, עס איז דא א כפילות אינעם פסוק, און מיר וועלן ערקלערן אז דו וועסט זען אז בעצם דאס איז נישט קיין כפילות. הבט משמיים וראה מזבול קודשך. משמיים, וועגן שמיים שרייבט ער הבט. דערנאך זאגט ער ראה מזבול קודשך. ערשטנס פארוואס שמיים און פארוואס זבול קודשך? פארוואס הבט און פארוואס ראה? וואס איז די כפילות און וואס קומט ער בעצם זאגן? זאגט דער מלבי"ם, עס זענען דא צוויי סארט הנהגות פונעם הייליקן באשעפער. עס איז דא די נאטירלעכע הנהגה, וואס איז א תמידיקע הנהגה אז דער הייליקער באשעפער פירט מיט אלע באשעפענישן דורך דעם דרך הטבע. און עס איז דא די נסים'דיקע הנהגה, די איבערנאטירלעכע. א הנהגה אין וועלכער דער הייליקער באשעפער ברעכט די סדרים פון טבע. די הנהגה וואס איז א נאטירלעכע הנהגה הייסט שמיים. דאס איז מיוחס צו שמיים, הנהגת שמיים. פארקערט זבול קודשך, דאס איז דער פלאץ וואו עס איז דארט שכינת עוזו. דאס איז די באזונדערע, גטלעכע, הימלישע הנהגה, אז דער הייליקער באשעפער פירט עם ישראל איבער דעם דרך הטבע.
זאגט דער מלבי"ם, נאך דעם וואס מיר האבן פארשטאנען וואס איז דער חילוק צווישן שמיים לבין זבול, וועלן מיר איצט ערקלערן וואס איז דער חילוק צווישן הבטה לבין ראייה. ראייה, ראות העין החושי. דער פירוש פון דעם, א מענטש האט אויגן, ער זעט. דאס הייסט ראייה. הבטה פארקערט, דאס איז אן איינקוק אויף דער זאך. אריינקוקן אין דער זאך, זיך אריינטראכטן אין איר, אכט געבן אויף איר. זאגט דער מלבי"ם, איצט ווענדט זיך דער נביא און זאגט הבט משמיים. וואס איז דער פירוש פון דעם? שמיים האבן מיר געזאגט דאס איז די נאטירלעכע השגחה. אין דער נאטירלעכער השגחה איז לכאורה נישט ניכר קיין חילוק צווישן דעמאלט און היינט. ווײַל נאטירלעכע השגחה איז נישט קיין נסים. דאס איז א השגחה אינעם טבע. ווער עס קוקט זאגט הער זיך צו, דער טבע פירט זיך פונקט אזוי. אבער ווער עס וועט אן איינקוק טאן, וועט זיך גוט אריינטראכטן, וועט זען אז אויך אין דעם איז דא א חילוק. אויך אין דער נאטירלעכער השגחה איז דא א חילוק צווישן דעמאלט און היינט. דאס איז הבט משמיים. טראכט דיך אריין און זע רבונו של עולם אז די נאטירלעכע הנהגה מיט אונדז איז נישט ווי אמאל. וראה מזבול קודשך. זבול קודשך האבן מיר געזאגט דאס איז די נסים'דיקע הנהגה. די נסים'דיקע הנהגה דארף מען נישט קיין איינקוק. דאס יעדער וואס האט א פאר אויגן זעט אז מיר האבן נישט קיין נסים'דיקע הנהגה ווי דעמאלט. עס לאנגט צו זען. עס לאנגט צו זען, מען דארף זיך נישט אריינטראכטן. מען דארף נישט קיין הבטה. און דעריבער וראה מזבול קודשך. דאס וואס מיר האבן נישט קיין זבול קודשך, מיר האבן נישט קיין הנהגה פון זבול קודשך וואס איז א נסים'דיקע הנהגה, וואס דאס מיינט קריעת ים סוף, אבני אלגביש וואס פאלן אראפ פונעם הימל, נסים אזוי ווי עס איז געווען בײַ אונדזערע אבות, דאס לאנגט צו זען.
און דעמאלט וועסטו זען רבונו של עולם, איה קנאתך וגבורותיך. אז אט זענען זיי נישט מיט אונדז אזוי ווי זיי זענען געווען אין די פארצייטיקע טעג. קנאתך, זאגט דער מלבי"ם, די נסים וואס דער הייליקער באשעפער האט אונדז געטאן אין די פארצייטיקע יארן זענען בעצם געווען פאר צוויי ציילן. א', דער הייליקער באשעפער איז מקנא פאר זיין נאמען וואס ווערט מחולל אין די גויים. ווען עם ישראל ליידן, ווערט מחולל שם שמיים. דאס איז דאס פאלק פון השם. דאס זענען די קינדער פונעם רבונו של עולם, זע ווי זיי זענען פארלאזט. זע ווי זיי ליידן. און דעמאלט וואס קומט ארויס? עס ווערט מחולל שם שמיים. ער קען זיי נישט היטן, ער איז נישט מסוגל צו באשיצן זיי. חס ושלום איז דא א חילול שם שמיים. אויף דעם זאגט ער, איה קנאתך וגבורותיך. רבונו של עולם, זייַ מקנא פאר וועגן דיין נאמען וואס ווערט מחולל. וואו אז אין זיין צייַט אמאל האסטו מקנא געווען פאר דיין נאמען אין די גויים און האסט זיך גענומען נוקם זיין פון די אומות כדי זיי זאלן וויסן אז זיי האבן אדונים איבער זיי. זיי האבן א טאטן צו דעם דאזיקן פאלק. און דעמאלט איז בעצם דא קנאתך, מקנא צו זיין די קנאה השם צבאות אז דיין נאמען זאל נישט מחולל ווערן אין די גויים.
נאך א זאך, אמאל איז די ישועה פאר עם ישראל, ווייל דער הייליקער באשעפער דערבארעמט זיך אויף אונדז. ווייל דעם הייליקן באשעפער האבן זיך געעפנט זיינע רחמים אויף אונדזער שווערן מצב. דאס איז נישט בעצם פאר וועגן זיין גרויסן נאמען, נאר פאר אונדז, ווייל השם זעט אז מיר ליידן. אויף דעם זאגט ער, איה המון מעיך ורחמיך אלי. פריער איז געווען המון מעיך ורחמיך, און איצט התאפקו. און איצט זענען המון מעיך ורחמיך פאראיינגעהאלטן אויף מיר. אזוי בעצם איז די טענה דא, רבונו של עולם, אין פארגאנגענהייט א' איז געווען א קנאה פאר דיין נאמען, ב' זענען געווען רחמים אויף אונדז. און היינט איז נישט דא נישט דאס און נישט יענץ. און פון זיך אליין איז עם ישראל למשיסה אין די גויים.
כי אתה אבינו, כי אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו. אתה השם אבינו גואלנו מעולם שמך. כי אתה אבינו, אזוי דארפסטו קוקן און זען אין אונדזערע צרות, זאגט רש"י. כי אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו. אין אמת'ן זענען דא דא פילע דרשות אויף דעם אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו. רש"י זאגט אברהם לא ידענו אין דער צרה פון מצרים, וישראל לא יכירנו אין מדבר. זיי זענען שוין אוועקגעגאנגען פון דער וועלט. דו רבונו של עולם ביסט געווען אן אב פאר אונדז. רש"י ברענגט, אונדזערע רבותינו האבן געדרש'נט דערין אזוי ווי זיי האבן געדרש'נט אין מסכת שבת. דער רד"ק ערקלערט מער, אז וואס עס שטייט דא איז אויפן וועג פון כי אבי ואמי עזבוני והשם יאספני. דאס הייסט, אז ווען עס איז נישט דא קיינער וואס קען אונדז העלפן, אזוי כביכול זעט דער הייליקער באשעפער א חוב צו קומען און מושיע זיין עם ישראל. אזוי ווי דער בעל חובת הלבבות ערקלערט, אז אזוי לאנג ווי דער מענטש פארלאזט זיך אז עמעצער וועט אים העלפן, לאזט אים דער הייליקער באשעפער אין דער האנט פון דעם אויף וועמען ער פארלאזט זיך. ווער ווילסטו זאל דיר העלפן? פלוני? גיי צו אים. יקומו ויעזרוכם יהי עליכם סתרה. אי אלוהימו צור חסיו בו. ווער איז דיין ג-ט? אויף וועמען פארלאזטו זיך? פארלאזטו זיך אויף אים? גיי צו אים אז ער זאל דיר העלפן. עס שטייט ווען וועט קומען משיח? אין וועלכן שטאדיע וועט קומען משיח? די גמרא זאגט, און אויף וועמען האבן מיר זיך אנצושפארן? אויף אונדזער טאטן אין הימל. אלע פרעגן, וואס און פריער דעם האבן מיר געהאט אויף עמעצן אנדערן זיך אנצושפארן? נאר אין דער תקופה פון עקבתא דמשיחא אויף וועמען האבן מיר זיך אנצושפארן? מען האט דאך שטענדיק נישט אויף וועמען זיך אנצושפארן נאר אויף אונדזער טאטן אין הימל. נאך פאר די סטיקערס און נאך די סטיקערס, האבן מיר נישט אויף וועמען זיך אנצושפארן, דאס איז שטענדיק אזוי. די תשובה איז ריכטיק, זיכער אז דאס איז שטענדיק אזוי. די שאלה איז ווען קומסטו אן צו דער דאזיקער הכרה. מען זאגט, ווייסטו ווען וועט קומען די גאולה? ווען דו וועסט אנקומען צו דער הכרה אז מיר האבן נישט אויף וועמען זיך אנצושפארן נאר אויף אונדזער טאטן אין הימל, דעמאלט וועט קומען די גאולה. אבער דו ביסט גערעכט, אין אמת'ן איז מאז ומעולם נישט געווען אויף וועמען זיך אנצושפארן נאר אויף אונדזער טאטן אין הימל. די שאלה איז אויב מיר האבן דאס געפילט. אזוי אזוי לאנג ווי מיר מיינען אז אמעריקע וועט אונדז העלפן, און מיר האבן א שטארקן חיל, און מיר זענען מסוגל וכו' וכו' וכו', זאגט דער הייליקער באשעפער זייַט אזוי גוט, גייט צו זיי. אבער אין דעם מאמענט וואס דו וועסט פארשטיין רבונו של עולם נאר אויף דיר האבן מיר זיך פארלאזט, נאר אין דיר האבן מיר בטחון געהאט, אזוי זאגט דער הייליקער באשעפער כביכול, כביכול איז ער נישט האבן קיין ברירה נאר צו העלפן אונדז. ווייל דער מענטש העלפט ווען ער ווייסט אז עמעצער האט זיך אויף אים פארלאזט אין הונדערט פראצענט. אויב נישט איך ווער וועט אים העלפן. אזוי אזוי דער הייליקער באשעפער, ווען עם ישראל פארלאזן זיך אויף אים, אזוי כביכול איז דער הייליקער באשעפער אזוי ווי אונדז נויטן דעם רבונו של עולם צו טאן אונדזער רצון. און דאס איז וואס מיר קומען דא און זאגן. רבונו של עולם, אברהם לא ידענו דאך, אבי ואמי עזבוני, און ווען אבי ואמי עזבוני אזוי השם יאספני.
זאגט דער רד"ק, אברהם אבינו איז דאך שוין פון עטלעכע דורות וואס ער איז געשטארבן, און אפילו אן אב ואם בשר ודם ווייסן נישט זייערע זין און טעכטער נאך דעם וואס זיי זענען שוין נפטר געווארן פון דער וועלט. אזוי וואס דא בעצם ווילן זיי זאגן? נאר ער זאגט, ער האט דא געכאפט די דוגמה פון אברהם. אברהם איז דער ראש האבות. און דער הייליקער באשעפער האט אים געזאגט כי ביצחק יקרא לך זרע. און עס זאגט ויתן לו את יצחק. עס שטייט נישט ויתן לו את ישמעאל. ישמעאל איז נישט נחשב ווי א זרע פון אברהם, ער איז אפגעריסן. אזוי ווי די בני הפילגשים זענען נישט נחשב ווי א המשך פון אברהם. און אויך דערנאך בײַ יצחק, ויתן ליצחק את יעקב ואת עשיו, און דערנאך את עשיו האט דער הייליקער באשעפער אויסגעקליבן. אט קום זע, דווקא ער האט דא דערמאנט ישראל, ווייל ישראל זיין זרע איז זרע אמת. נישט ווי יצחק וואס פון אים איז ארויסגעגאנגען עשיו, און עס שטייט ויאהב יצחק את עשיו. אזוי קומט ארויס אויב אזוי אז ווען מען וויל אונדז זאגן עמעצן וואס איז פארבונדן צו אונדז, גיט מען א דוגמה פון אברהם און פון ישראל, פון יעקב. אברהם, ווייל ער האט נישט קיין אנדער זון. וואס וועסטו זאגן אלע איבעריקע זין? זיי זענען נישט קיין זרע. כי ביצחק יקרא לך זרע. אזוי אויב מען וויל זאגן אן אויסשליסלעכן אב, זאגט מען אונדז דאס איז אברהם. אויב דו ווילסט כאפן נאך איינעם, דאס איז יעקב. ווייל יעקב צוועלף שבטי יה, אויך ער איז אן אויסשליסלעכער אב אויף זיי. יצחק דא האבן מיר שוין א ביסל א פראבלעם. פארוואס? ווייל ויאהב יצחק את עשיו. אזוי איך קען נישט געבן יצחק ווי א דוגמה פאר א טאטן וואס איז נאר מיין טאטן. יצחק האט זיך געפילט א טאטן אויך פאר עשיו. אזוי דעריבער איז אונדזער דוגמה אברהם און יעקב.
דער מצודת דוד ערקלערט, כי אתה אבינו און אן אב איז ראוי צו דערבארעמען זיך אויף זיינע קינדער. און וואס איז דאס כי אברהם לא ידענו? ער האט זיך געמאכט אזוי ווי לא ידענו. דאס איז חז"ל. אז דער הייליקער באשעפער האט זיך אנטפלעקט אויף אים אין ברית בין הבתרים און האט געזאגט ידוע תדע כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם, און אברהם בעט נישט קיין רחמים. ער האט זיך געמאכט ווי אויב לא ידענו. עס איז דא דערצו אגב א סיבה, ווער עס וויל וועט קענען זען אין משנת הגלגולים אינעם לעצטן מאמר פונעם ערשטן חלק, ער באהאנדלט דעם סוד פון גלות מצרים און דעם חטא פון אדם הראשון. דארט ברענגען מיר טאקע די דאזיקע שאלה אין איר גאנצער שטארקייט. ווי אזוי איז דאס אז אברהם אבינו אויף די רשעי סדום דערבארעמט זיך, און זיצט און דאווענט א לאנגע שעה אולי ימצאו אולי ימצאו, און ווען דער הייליקער באשעפער זאגט אים אויף אזא שרעקלעכער צרה וואס זאל אראפפאלן אויף זיין פאלק, שווייגט אברהם אבינו. אפילו בעט ער נישט רבונו של עולם אפשר פונדעסטוועגן, אפשר וועסטו זיך דערבארעמען, אפשר וועסטו חוס זיין, גארנישט. עס איז דערצו דא א הסבר וואס איז מתקבל אויפן שכל. אבער אויף יעדן פאל דא כאפט דער נביא דאס ווי א דוגמה, אברהם לא ידענו, השם אנטפלעקט זיך אים אין ברית בין הבתרים, ידוע תדע כי גר יהיה זרעך, אברהם בעט נישט קיין רחמים. וישראל לא יכירנו. ווען איז דאס געווען אז ישראל יעקב האט זיך געמאכט ווי אויב ער האט אונדז נישט געקענט? ווען ער האט געזען סולם מוצב ארצה ומלאכי אלוהים עולים ויורדים בו. וואס איז דאס מלאכי אלוהים עולים ויורדים? זאגן חז"ל, אז ער האט געזען דעם שר פון דער דאזיקער אומה גייט ארויף און דעם שר פון דער דאזיקער אומה גייט אראפ. און דאס זענען אומות וואס הערשן איבער עם ישראל. און ער האט נישט געבעטן רחמים אויף אונדז. ער האט נישט געבעטן אז דער הייליקער באשעפער זאל אראפנעמען פון אונדז די דאזיקע צרה פונעם עול פון שיעבוד מלכיות. און דעריבער אתה השם אבינו. אלע טעג, שטענדיק און אין יעדער צייַט האסטו געגעבן דיין הארץ אויף אונדז, אזוי רבונו של עולם, גואלנו מעולם שמך. מאז ומעולם האסטו אונדז געגאולה'ט, אזוי האבן מיר נישט אויף וועמען זיך אנצושפארן און מיר האבן נישט צו וועמען זיך צו ווענדן נאר צו דיר רבונו של עולם.
דער מלבי"ם ערקלערט אז איצט הייבט ער אן צו טענה'ן טענות אקעגן די צוויי זאכן וואס ער האט פריער געזאגט. פריער האבן מיר געזען ווי המון מעיך ורחמיך אלי התאפקו. רבונו של עולם דו האסט דאך זיך דערבארעמט אויף אונדז, אדער מצד רחמים אויף אונדז אדער מצד וואס דו האסט מקנא געווען פאר דיין נאמען וואס ווערט מחולל אין די גויים. און ער הייבט אן מצד וואס דו האסט זיך דערבארעמט אויף אונדז. ער זאגט דו ביסט דאך אבינו. מיר האבן נישט קיין אנדער טאטן. ווי אזוי דערבארעמט זיך דער טאטע נישט אויף זיין זון? דא קומט ער אויפוועקן דעם ענין פון רחמים. אברהם לא ידענו דאך, אזוי ווי אזוי וועט זיך דער טאטע נישט דערבארעמען אויף אונדז? ערקלערט דער מלבי"ם, אברהם לא ידענו, ישראל לא יכירנו. זאגט דער מלבי"ם, די ידיעה איז אין שכל. די הכרה איז אין חוש. איך קען אים, נו, איך זע אים, איך קען אים. דאס איז אין חוש, אין חוש הראות. פארקערט די ידיעה, כי ידעתיו, למען אשר יצווה את בניו ואת ביתו אחריו. ידעתיו מיינט, די ידיעה אין שכל. איך איך קען דעם מענטש, איך קען דעם טיפ, איך איך בין געשטאנען אויף זיינע טבעים און מידות, דאס הייסט ידעתיו. פארקערט צו דערקענען דאס איך האב געזען, איך קען אים, יא. ווער עס וועט דערקענען צווישן תכלת צו כרתי. אן אויסערלעכע ראייה, א חושים'דיקע. איך ווייס צו דערקענען צווישן תכלת צו לבן, צווישן תכלת צו כרתי וכולי. די אויסערלעכע הכרה הייסט יכיר. אזוי וועגן אברהם זאגט ער, אברהם לא ידענו. פארוואס? ווייל פון אברהם פון זיינע לענדן איז ארויסגעגאנגען אויך ישמעאל און ארויסגעגאנגען אויך עשיו. אזוי ער לא ידענו, ער האט נישט געוואוסט אז מיר וועלן ווערן דאס פאלק פון השם בייחוד. נאר פון זיין זייט זענען פון אים ארויסגעגאנגען נאך פילע גויים. פארקערט ישראל, מען קען נישט זאגן לא ידענו. ישראל האט שוין געוואוסט אז מיר וועלן ווערן דאס פאלק פון השם בייחוד, ווייל ער האט געוואוסט אז זיינע קינדער וועלן זיין שבטי יה. אבער אויף יעדן פאל, כאילו קוקט ער נישט אויף אונדז. לא יכירנו. כביכול ווי איינער וואס דערקענט אונדז נישט. בעט נישט אויף אונדז קיין רחמים. אזוי דאס איז איין ענין. רבונו של עולם, מיר ווארטן אויף דיינע רחמים ווייל דו ביסט אבינו. און אקעגן וואס ער האט זיך באקלאגט און געזאגט איה קנאתך וגבורותיך, רבונו של עולם צום ווייניקסטן זייַ מקנא פאר דיין גרויסן נאמען וואס ווערט מחולל אין די גויים, עס איז דא א ביזיון פאר שם שמיים. אקעגן דעם טענה'ט ער, הלא אתה השם אבינו גואלנו מעולם שמך. שמך, גיב אכט, דיין גרויסער און הייליקער נאמען, דער נאמען אין וועלכן דו ביסט נודע געווארן מעולם, איז אז דו ביסט דער טאטע פון ישראל. און אויב אזוי, איה קנאתך אויף דיין נאמען וואס ווערט מחולל צווישן די גויים? אז די פעלקער זאלן זאגן מבלתי יכולת השם האט זיי געטייט אין מדבר וכולי. האסט מקנא געווען די קנאה פון דיין נאמען וואס ווערט מחולל. פארוואס ביסטו היינט נישט מקנא די קנאה פון דיין נאמען וואס ווערט מחולל ווען עם ישראל ליידן, זענען צעבראכן, ארויסגעשטופט אין גלות און דיין נאמען ווערט מחולל צווישן די אומות.
למה תתענו השם מדרכיך, תקשיח ליבנו מיראתך, שוב למען עבדיך שבטי נחלתך. למה תתענו השם מדרכיך? דאס איז א זייער שווערער פסוק. וואס אין אמת'ן די מפרשים ראנגלען זיך פיל אין אים. תתענו השם מדרכיך? וואס, דער הייליקער באשעפער פירט אונדז אין אן טעות? וואס שייך צו זאגן למה תתענו השם מדרכיך? כביכול אזוי ווי עס שטייט וועגן די אומות אז ער האט זיי מאכן אריבערגליטשן. החליקם, ער האט זיי געגעבן א פלאץ זיך אריבערצוגליטשן. גוט, דאס איז די אומות. אבער אויף עם ישראל צו זאגן אז דער הייליקער באשעפער גייט און פירט אונדז אין אן טעות? אזוי ערקלערט רש"י, למה תתענו השם מדרכיך? עס איז דאך אין דיין האנט אראפצונעמען דעם יצר הרע. ווייל מיר זענען דאך כחומר ביד היוצר. און עס שטייט דאך והסירותי את לב האבן מבשרכם. אזוי פארוואס תתענו השם מדרכיך תקשיח ליבנו מיראתך? וואס איז דער פירוש דו פארהארטעווסט אונדזער הארץ? ווי אזוי פארהארטעווסטו אונדזער הארץ? נישט חס ושלום אז דער הייליקער באשעפער האלט אונדז אפ פון דער תשובה אדער פארהארטעוועט אונדזער הארץ אקעגן אים. נאר דו, ווייל דו קענסט טאן א פעולה צו ווייכן אונדזער הארץ און דו טוסט נישט, דאס הייסט אז דו פארהארטעווסט אונדזער הארץ. ווייל דו קענסט אראפנעמען פון אונדז דעם יצר הרע און דו נעמסט נישט אראפ, דאס הייסט אז דו תתענו מדרכיך.
דער רד"ק פארקערט ערקלערט, ווען מיר זעען די אומות אין שלוה, און די איינציקע אומה וואס ליידט דאס איז עם ישראל. ווען מיר זעען די רשעים, שלו כל בוגדי בגד, שטיל און רואיק, און ווער עס ליידט דאס איז נאר עם ישראל. וואס, דאס פירט נישט אין אן טעות פונעם וועג פון השם? דאס פארפירט אונדז נישט פון דעם אמת'ן אמונה? קום זע אז דווקא די וואס וויכן אפ פון וועג האבן הצלחה. דאס הייסט תתענו השם מדרכיך. ווען דרך רשעים צלחה, און דו ווייזט אונדז א מצב אין וועלכן ווער עס איז א רשע גוט אים און ווער עס איז א צדיק שלעכט אים, האסטו נישט קיין זאך וואס פירט מער אין אן טעות פונעם וועג פון עבודת השם ווי די דאזיקע זאך. אזוי פארוואס תתענו השם מדרכיך? און דו פארלענגערסט אונדז נאך דעם גלות, און דאס גיט אונדז אזא מין געפיל פון אין תקוה, פון אין סיכוי צו ארויסגיין פונעם מצב. די דאזיקע זאך ברענגט צום ייאוש. די דאזיקע זאך פאראורזאכט אז מיר בלאנדזשען פון דיינע וועגן און פארהארטעוועט אונדזער הארץ פון דיין יראה. אז אט זעען מיר אז פילע פון עם ישראל האבן זיך שוין מייאש געווען פון דער גאולה. דאס איז תקשיח ליבנו מיראתך, מען איז שוין געווארן א הארטע הארץ. אמאל איז נאך געווען א ווייכע הארץ, מען ווארט אויף די גאולה, אויף די ישועה, אבער ווייל די צרות גייען און ווערן מער און די ישועה איז ווייַט, אזוי פון זיך אליין דו רבונו של עולם אזוי ווי פירסט אונדז אין אן טעות פון דיינע וועגן און פארהארטעווסט אונדזער הארץ פון דיין יראה. און זייַ נישט תמה אז עס קען זיין אז פילע האבן זיך מייאש געווען פון דער גאולה, אבער עס קען זיין אז רוב עם ישראל נישט. אזוי פארוואס רעדסטו אויף א זייער כלליקן אופן? תתענו, תקשיח ליבנו, וואס אלע האבן געבלאנדזשעט? אלע איז זיי פארהארטעוועט געווארן דאס הארץ? אזוי זאגט דער רד"ק, זייַ נישט תמה אויף דעם. דו זעסט אז פיל מאל ווען מען רעדט וועגן די חוטאים, ווענדט מען זיך אויף א קאלעקטיוון אופן. ווי האט געזאגט השם צו משה, עד אנה מאנתם לענות מפניי? אויף וואס? ווען א מיעוט פונעם פאלק זענען ארויסגעגאנגען צו קלייבן. בסך הכל דתן ואבירם. זיי זענען די וואס זענען ארויסגעגאנגען, און השם זאגט עד אנה מאנתם, אין א כללית'ן לשון. אזוי ווי מיר האבן געזען וועגן מעשה העגל, אז דארט שטייט הרף ממני ואשמידם, כאטש עס איז געווען בסך הכל 3,000 מאן. אזוי ווי מיר האבן געזען וועגן מעשה עכן וואס האט מעל געווען אינעם חרם, און אויך דארט האבן מיר געזען אז כאטש דער וואס האט מעל געווען אינעם חרם איז געווען איינציק, חטא ישראל וגם גנבו וגם כיחשו וגם עברו את בריתי. אין אזא כללית'ן לשון ווי אויב דער כלל עם ישראל האט געזינדיקט. און אזוי אויך האט דניאל געזאגט, חטאנו והרשענו והעווינו ומרדנו. וואס זעסטו? אז ווען עס גייט רייד וועגן א קלקול, אזוי איז דער קלקול מיוחס צום כלל.
און דעמאלט בעטן מיר, שוב למען עבדיך שבטי נחלתך. שוב למען עבדיך, די כוונה קער זיך אום פון דיין חרון אף. און אויב נישט למעננו ווייל מיר זענען חוטאים, אזוי שוב למען עבדיך. ווער איז דאס עבדיך? דאס זענען די הייליקע אבות. און שוב למען שבטי נחלתך. דאס זענען 12 שבטים, וואס זיי זענען די וואס זענען דיר געווען פאר א נחלה, אזוי ווי עס שטייט יעקב חבל נחלתו. נחלתו דאס זענען די 12 שבטים. אזוי אויך אויב מיר האבן נישט קיין זכויות, זכות אבותינו זאל זיין די סיבה און דער גורם וואס דו זאלסט זיך אומקערן. שוב למען עבדיך שבטי נחלתך.
דער מלבי"ם ערקלערט, למה תתענו השם מדרכיך? דער נביא קומט און טענה'ט צום הייליקן באשעפער, רבונו של עולם, דו דארפסט זיך דערבארעמען אויף אונדז פון נאך סיבות. א', דורך דעם וואס דו וועסט אונדז ווייזן דיין המון מעיך ורחמיך, לערנען מיר פון דיינע מידות. מה הוא רחום, אף אתה רחום. מה הוא חנון, אף אתה חנון. און אויב מיר זעען אז דו ביסט נישט רחום און חנון אקעגן אונדז, פאראורזאכט די דאזיקע זאך אז תתענו פון די דאזיקע וועגן, אז מיר אויך וועלן זיך נישט פירן מיט רחמים. קומט ארויס אויב אזוי, אז די הנהגה פון השם אקעגן אונדז מיט א שווערער האנט אזוי ווי וועקט אויף אין אונדז די אכזריות חלילה. נאך א זאך, דורך דעם וואס דו רבונו של עולם וועסט ווייזן דיין קנאה און גבורות צו שטראפן די חוטאים, וועלן מיר לערנען יראת השם. האסט נישט קיין זאך וואס ברענגט צו יראת השם מער ווי ווען דער מענטש זעט ווי דער חוטא ווערט געשטראפט. ווי דער רשע צאלט א פרייז. א מענטש זעט שכר ועונש, מידה כנגד מידה, דאס איז די זאך וואס וועקט אויף צו יראת שמיים. און דא זאגן מיר רבונו של עולם, תקשיח ליבנו מיראתך. ווייל דו ווייזט נישט דיין קנאה און גבורות, אזוי זאגן די מענטשן פארוואס מקיים זיין מצוות? פארוואס צו זיין א צדיק? אדרבה, עס מאכט אן איינדרוק אז ווער עס האט הנאה דא דאס זענען דווקא די רשעים. און דעמאלט דורך דעם תקשיח ליבנו מיראתך. און דעריבער בעטן מיר, שוב למען עבדיך שבטי נחלתך. די וואס דינען דיר, דאס איז דאס פאלק וואס דו האסט אויסגעקליבן פאר א נחלה, אויף יעדן פאל שוב למענם, און דעמאלט דורך דעם וועט המון מעיך ורחמיך זיין אקעגן אונדז, און דעמאלט וועלן מיר לערנען פון דיינע מידות און אויך מיר וועלן זיין רחמנים. דורך דעם וועסטו טאן א דין אין די גויים און זייַן מקנא פאר דיין נאמען און אין דיינע גבורות, און דורך דעם וועט דאס פאראורזאכן אז מיר וועלן זען שכר ועונש, מיר וועלן זיך אפשרעקן פון טאן עבירות, מיר וועלן נישט גיין אין א פארדארבענעם וועג.
למצער ירשו עם קודשך, צרינו בוססו מקדשך. למצער, למצער מיינט אין א קורצער צייַט. אין א ווייניקער זאך. צוער, יא, דארט שטייט אז ער האט געבעטן צו גיין קיין צוער, אז צוער איז געווען א שטאט וואס איז ערשט צוגעזעצט געווארן, יא, אירע מענטשן ווייניק. אזוי אויך דא, למצער ירשו עם קודשך. די כוונה אויף א קורצער צייַט האבן עם ישראל געירש'נט דאס לאנד, ערקלערט דער רד"ק. דער פירוש פון דעם, מיר האבן נישט זוכה געווען פיל צייַט הנאה צו האבן פונעם לאנד. א קורצע תקופה האסטו זיי געגעבן דאס לאנד, און דערנאך זענען זיי גלות געגאנגען. וויפל צייַט האבן מיר געהאט דעם בית המקדש הראשון? 410 יאר. און רוב ישראל דערנאך האבן זיך שוין נישט אומגעקערט צו איר. אזוי למצער ירשו עם קודשך. פאר א קליינער און מזערע תקופה האבן עם קודשך געירש'נט דאס הייליקע לאנד. און דערנאך צרינו בוססו מקדשך. עס זענען אנגעקומען אונדזערע צרים און זענען געקומען און האבן אונדז ארויסגעטריבן פון דיין מקדש און האבן צעטראטן און צעטראמפלט און צעדריקט דיין מקדש.
דער מלבי"ם ערקלערט, מיר בעטן שוב למען עבדיך למצער אשר ירשו עם קודשך. פארשטייט ווי אזוי דער מלבי"ם לערנט דעם פסוק? דאס איז א המשך פונעם פריערדיקן פסוק. שוב למען עבדיך שבטי נחלתך, קער אום דיינע עבדיך וואוהין? אל מצער אשר ירשו עם קודשך, צום מזערן און קליינעם חלק וואס עם קודשך האבן געירש'נט. קער דיך אום צו דעם דאזיקן מצער'דיקן חלק, קער דיך אום צו דעם דאזיקן קליינעם חלק. דאס הייסט, וואס בעטן מיר? מיר בעטן נישט נאר רבונו של עולם נאר דו זאלסט זיך אומקערן צום בית המקדש. אז ירושלים זאל נישט זיין וויסט. דאס הייסט, מען קען בעטן אויף דעם לאנד, מען קען בעטן אויף די פעלדער, אויף די ווילעס וואס מיר האבן געהאט, אויף ניין, מיר בעטן נישט אויף דעם. רבונו של עולם וואס בעטן מיר? שוב למען עבדיך שבטי נחלתך למצער ירשו עם קודשך. צום קליינעם און מצער'דיקן פלאץ וואס עם קודשך האבן געירש'נט, וואס דאס איז דער פלאץ פון מקדש און שכינה. אין פשוטע ווערטער, רבונו של עולם האבן מיר נישט קיין בקשות פאר גשמיות'דיקע הנאות. האבן מיר נישט קיין בקשות פאר נכסים. נישט דערפאר בעטן מיר זיך אומצוקערן צום לאנד. מיר בעטן אז רבונו של עולם זאלסט זיך אומקערן צו אונדז, אז די שכינה זאל זיך אומקערן און רוען אינעם בית המקדש. דאס איז וואס מיר בעטן. ווייל צרינו בוססו מקדשך דאך. נישט אויף א נחלה פון פעלד און וויינגארטן, זאגט דער מלבי"ם פארלאנגען מיר, נאר אויף דעם קודש און אויף דעם מקדש און אויף דעם חילול פון דיין גרויסן נאמען.
היינו מעולם לא משלת בם, לא נקרא שמך עליהם. לו קרעת שמיים ירדת מפניך הרים נזולו. לו קרעת שמיים ירדת מפניך הרים נזולו. דער דאזיקער פסוק איז א פסוק וואס דארף פארשטאנען ווערן, און עס זענען אין אים דא עטלעכע ביאורים. רש"י זאגט, היינו מעולם לא משלת בם. מיר זענען איצט אזוי ווי א פאלק וואס דו האסט קיינמאל נישט געהערשט איבער אים. כאילו קיינמאל איז דיין נאמען נישט גערופן געווארן אויף זיי. דאס הייסט, ווען איך וויל זאגן א מענטש אז ער העלפט מיר נישט, זאג איך דו פירסט זיך צו מיר ווי אויב דו קענסט מיך נישט. און דאס איז כביכול זייער טענה. היינו, אונדזער מציאות איז איצט, מעולם לא משלת בם. אזוי ווי א פאלק וואס קיינמאל האסטו נישט געהערשט איבער אים. כאילו א פאלק וואס דו קענסט אים נישט, וואס דיין נאמען איז נישט גערופן געווארן אויף אים. לו קרעת שמיים און ביסט אראפ צו ראטעווען אונדז איצט אזוי ווי דעמאלט אין פארגאנגענהייט האסטו אונדז געראטעוועט פון דער האנט פון מצרים, אזוי מפניך הרים נזולו. אזוי פאר דיר וואלטן די בערג צעגאנגען אין ציטער און שוויצן. דעמאלט, אזוי איז געווען אין מצרים. לו, די כוונה אזוי ווי הלוואי, אז עס זאל זיין איצט אויך אזוי ווי אין פארגאנגענהייט. אבער היינט, כביכול היינו מעולם לא משלת בם. מיר זענען היינט ווי א פאלק וואס כביכול דו קענסט אים נישט.
דער רד"ק ערקלערט, היינו מיר זענען אונטער דיין הערשאפט, נישט אונדזערע צרים, ווייל אונדזערע צרים לא משלת בם, לא נקרא שמך עליהם. אזוי ווי אזוי האבן זיך אריבערגעדרייט די יוצרות? היינו מיר זענען אונטער דיין הערשאפט, און איבער זיי מעולם לא משלת בם. און ווי אזוי איצט פלוצלינג איז געווארן פארקערט? אז איצט זענען זיי אונטער דיין הערשאפט און מיר עם ישראל כאילו קיינמאל האסטו נישט געהערשט איבער אונדז? כביכול לא נקרא שמנו, שמך עלינו? ווי אזוי זענען זיי געקומען אונטער אונדז? ווי אזוי טוישן זיי כביכול אונדז אויס? לו קרעת שמיים ירדת? אפשר האסטו געשפאלטן דעם הימל און ביסט אראפ צו רעדן מיט זיי אזוי ווי דו האסט געטאן צו אונדז? דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז אין א צורה פון א שאלה. נישט הלוואי. לו קרעת שמיים ירדת אזוי ווי צו אונדז? האסט מפניך הרים נזולו אזוי ווי פאר אונדז? האסט זיי געגעבן תורה אזוי ווי דו האסט אונדז געגעבן? אזוי פארוואס אויב אזוי האבן זיך אריבערגעדרייט די יוצרות? פארוואס אויב אזוי דערבארעמסטו דיך איצט אויף זיי און כביכול אקעגן אונדז ביסטו אכזריות'דיק? ווען איז דאס געווען? דאס איז געווען אינעם מעמד הר סיני. עס שטייט אינעם מעמד הר סיני אז ווען דער כבוד השם איז אראפ אויף הר סיני, איז געווען פייער און וואלקן, און דער גאנצער בארג, ויהי רעם ויענו ויחרדו ויענו ויעמדו מרחוק. און דעמאלט האבן שמיים געטריפט, אויך עבים האבן געטריפט מים מפני השם אלוקים. דאס הייסט מען זעט אז עס איז אראפגעפאלן א רעגן דעמאלט אין דעם מעמד הר סיני. און דעריבער זעען מיר אז עס איז געווען א מעכטיקער מעמד. אזוי זאגט דער רד"ק, רבונו של עולם, האסטו זיי געטאן א מעמד אזוי ווי צו אונדז? איז די קרבה פון דיר מיט זיי אזוי ווי מיט אונדז? אזוי פארוואס אונדז האסטו פארגעסן און זיי נעמסטו איצט?
דער מלבי"ם ערקלערט, היינו מעולם לא משלת בם. גיט אכט וואספארא מחודש'דיקער ביאור. זאגט דער מלבי"ם, הלוואי און מיר וואלטן געווען ענלעך אזוי ווי אן אנדער אומה וואס קיינמאל האסטו נישט געהערשט איבער איר. יא? עס איז דא אן אויסדרוק וואס זאגט, יא, אויב עס איז דא איינער וואס אמאל זענען דא עלטערן וואס השם יצילנו, וואס זיי זענען אכזריות'דיק צו זייערע קינדער אויף א זייער שווערן אופן. אזוי זאגט ער אים איך בין דיין טאטע. זאגט ער אים אויב א טאטע ווי דו וואלט איך געוואלט בעסער געבוירן ווערן א יתום. השם יצילנו. אזוי זאגט ער, היינו מעולם לא משלת בם, כביכול, איך דאס איז נאר ווי א פאראפראז, נישט חס ושלום אז מען זאגט דאס טאקע צום רבונו של עולם. נאר כביכול הלוואי און מיר וואלטן געווען ענלעך צו אן אנדער אומה וואס האסט נישט געהערשט איבער איר. און פארוואס? ווייל מיר זעען אז אן אנדער אומה וואס דו הערשסט נישט איבער איר, ווען זי בלאנדזשעט אפ פון וועג, איז נישט דא קיין חילול השם. אויב עס איז נישט דא קיין חילול השם, איז נישט דא קיין מכות. אבער ווען מיר עם ישראל איבער אונדז הערשסטו, אויף אונדז ווערט גערופן דיין נאמען, און דעמאלט דורך דעם ווערט מחולל שם שמיים. דער פירוש פון דעם, לויט ווי אזוי דער מלבי"ם ערקלערט, איז דאס נישט אין דעם מיין וואס איך האב געזאגט פון כביכול חס ושלום מחמת די מכות ווילן מיר בעסער זיין יתומים. ניין. נאר דאס קומט אויף א חיובי'ן אופן. רבונו של עולם, עס וואלט שוין געווען בעסער אז דיין נאמען זאל נישט גערופן ווערן אויף אונדז. ווייל ווען דיין נאמען ווערט גערופן אויף אונדז, פאראורזאכן מיר דיר א צרה, ווייל מיר זענען מחלל דיין נאמען אין די גויים. מיר פאראורזאכן אז דיין נאמען זאל מחולל ווערן אין די גויים. אזוי איז בעסער אז מיר וואלטן געווען ווי אן אנדער אומה וואס דיין נאמען זאל נישט גערופן ווערן אויף איר, און צום ווייניקסטן וועלן מיר דיר נישט מאכן דורך דעם וואס מיר זענען מחלל דיין נאמען אין די גויים. זאגט דער מלבי"ם, דער חוזה בעת ער רעדט דאס ווערט ער נתפעל מיט א שרעקלעך שטארקן געפיל. און דער מלבי"ם אין עטלעכע ערטער דערמאנט דעם דאזיקן ענין, אז דער נביא בשעת זיין רעדן, זעען מיר אז ער זאגט זייער מליצות'דיקע ווערטער וואס גייען ארויס פונעם הארצן, אזוי אמאל האט די זאך אים גורם געווען א התפעלות, און דעמאלט זאגט דער מלבי"ם, ער האט אומגעקערט זיין פנים צו השם און געזאגט, אהה השם אלוקים, האסט זיך זייער דערווייטערט פון אונדז. די שמיים זענען אזוי ווי אייַזן צווישן אונדז און דיר. לו קרעת שמיים ירדת, ביז די בערג וואלטן צעגאנגען און צעשמאלצן פאר דיר. רבונו של עולם, דער סיום בעצם דא פונעם פסוק, איז כביכול רבונו של עולם און הלוואי און דו וואלטסט איצט אונדז געטאן נסים אותות ומופתים אזוי ווי דו האסט דעמאלט געטאן. און דעמאלט דער מליץ, זאגט דער מלבי"ם, איז פארשטומט געווארן פאר רוב זיינע געפילן. די כוונה פאר רוב דער גרויסער התפעלות וואס ער האט געהאט, ווייל בעצם קומט דער מלבי"ם דא מיישב זיין א קושיא. היינו מעולם לא משלת בם, לא נקרא שמך עליהם, די כוונה הלוואי און קיינמאל וואלט נישט גערופן געווארן דיין נאמען אויף אונדז און צום ווייניקסטן וואלטן מיר נישט מחלל געווען דיין נאמען. ווי אזוי פארבינדט זיך דאס צו לו קרעת שמיים ירדת מפניך הרים נזולו? לכאורה איז נישט דא קיין שייכות צום סיום פונעם פסוק. דעריבער ערקלערט דער מלבי"ם אז דער נביא בשעת זיין התפעלות קומט און זאגט רבונו של עולם, הלוואי און דו וואלטסט זיך אומגעקערט צו הערשן איבער אונדז אזוי ווי אין די פארצייטיקע טעג. הלוואי און יענע אייַזערנע מחיצה וואס איז געווארן צווישן אונדז, הלוואי און יענע מחיצה זאל אוועקגענומען ווערן און זאלסט זיך אומקערן און זיך צו אונדז דערנענטערן. און דעמאלט דורך דעם איז ער חלשות געווארן און איז שטיל געווארן, און ביז זיין רוח האט זיך אומגעקערט צו אים, און דאס איז שוין אינעם קומענדיקן פרק.