ספר ישעיהו פרק ס. קומי אורי כי בא אורך. וכבוד השם עלייך זרח. דא, זאגט דער רד"ק, ווענדט זיך דער נביא צו ירושלים און זאגט איר קומי אורי. אורי איז אַ לשון פון אַ ציווי, די כוונה איז דו זאלסט מאיר זיין דיין אור, כי בא אורך. וכבוד השם עלייך זרח. בא אורך מיינט עס איז אָנגעקומען די צייט פון דיין ישועה. וואָרן אַ מענטש וואָס געפינט זיך אין אַ צרה איז ווי איינער וואָס איז אין דער פינסטערניש, און ווען עס קומט די ישועה איז עס ווי דער אור לויכט אויף אים. וכבוד השם עלייך זרח.
וואָס מען דאַרף פֿאַרשטיין, און דער רד"ק האָט דאָ אַ שוועריקייט: בא אורך איז לכאורה ווי בא השמש. בא השמש מיינט די זון איז אונטערגעגאַנגען. און אויב אַזוי, כי בא אורך מיינט דיין אור איז אונטערגעגאַנגען. ווי קען מען דאָס פֿאַרשטיין? דאָס שטייט אין סתירה מיט וואָס מיר האָבן איצט דערקלערט, קומי אורי, זיי מאיר, וואָרן דיין אור איז אָנגעקומען, כבוד השם עלייך זרח. איז ווי אַזוי זאָגסטו כי בא אורך? מען האָט געדאַרפט זאָגן קומי אורי כי זרח אורך, ניט כי בא. וואָרן כי בא איז אַ לשון פֿון אַ שקיעה, ווי מיר האָבן געזאָגט, כי בא השמש.
איז דערקלערט דער רד"ק אַז קומי אורי כי בא אורך מיינט: דיין אור פון עולם הזה איז אונטערגעגאַנגען. און דערפֿאַר האָסטו דעם אור פֿון עולם הבא. און דאָס איז אַ פֿיל גרעסערער און געוואַלדיקערער אור. איז יאָ דאַרף מען זאָגן כי בא אורך. כי בא אורך, וואָרן דער גשמיותדיקער אור איז אונטערגעגאַנגען, וואָרן עס וואַרט אויף דיר און איז דיר באַשטימט אַ רוחניותדיקער אור וואָס איז פֿיל גרעסער און פֿיל העכער. ווי עס שטייט לא יהיה לך עוד השמש לאור יומם. וואָס זעסטו פֿון דאַנען? אַז די זון איז געשאַצט אַ שוואַכער און אַ טריבער אור, און אויף אים זאָגט ער אַז ער וועט מער ניט זיין לאור יומם, נאָר וואָס עס וועט זיין וועט זיין בלויז דער דערהויבענער אור, דער אור פֿון אלוקים, ווי מיר זעען אַז עס איז דאָ אַ הבטחה און עס איז דאָ אַ נבואה אַז דער אור החמה וועט זיין ווי דער אור פֿון דער לבנה און דער אור פֿון דער לבנה וועט זיין זיבן מאָל ווי דער אור פֿון די זיבן טעג. קומט אויס דאָ אַז דער איצטיקער אור איז אַ שוואַכער אור. איז בא אורך, דער דאָזיקער אור איז אונטערגעגאַנגען, און דערפֿאַר וועסטו באַקומען אַ גרויסן, געוואַלדיקן און פֿילן אור.
דער מלבי"ם דערקלערט, ווי מיר האָבן פֿריער דערקלערט, אַז די צרה איז בעצם באַצייכנט מיט אַ פֿינסטערניש און אַ חושך. איצט זאָגט ער איר: זיי מאיר פֿון דעם חושך, ניט בלויז פֿאַר זיך אַליין נאָר פֿאַר דער גאַנצער וועלט. קומי אורי, זיי מאיר פֿאַר דער גאַנצער וועלט. כי בא אורך, וואָרן דו האָסט דעם אור פֿון דער גשמיותדיקער און דער רוחניותדיקער ישועה, און דער אור דאָ ברענגט אַרויס ביידע די זאַכן. חוץ פֿון דיין אור, וואָס דאָס איז דער נאַטירלעכער אור כי בא אורך, איז אויך דאָ דער רוחניותדיקער אור. וכבוד השם עלייך זרח. און דערפֿאַר איז דאָס ניט אַ כפֿל פֿונעם ענין מיט אַנדערע ווערטער. נאָר, זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ דאָ צוויי זאַכן: דער אייגענער אור פֿון אונדז, און דער אור וואָס דער אייבערשטער וועט משפיע זיין אויף אונדז. און דאָס איז וכבוד השם עלייך זרח, וואָס דאָס איז אַן אור אָפּגעטיילט פֿון אונדזער פּריוואַטן אור, און דאָס איז דער אור פֿונעם עליונ'דיקן כבוד, פֿון דער אַנטפּלעקונג פֿונעם אלוקישן אור אויף זיינע נביאים און שרידים. דאָס הייסט עס איז דאָ אונדזער אייגענער אור און עס איז דאָ דער אור פֿון נבואה, אַז אויף די שרידים אשר השם קורא לויכט דער אייבערשטער אַרויס זיין אור.
און דאָס נוגע צו דער שאלה וואָס דער רד"ק האָט געפֿרעגט: ווי אַזוי שטייט כי בא אורך, בא איז אַ לשון פֿון אַ שקיעה און דו ווילסט דאָך זאָגן אַז אונדזער אור לויכט אויף? האָט דער רד"ק דערקלערט אַז די כוונה איז דער געוויינטלעכער אור איז אונטערגעגאַנגען און איצט הייבט זיך אָן אַ נייער אור. אָבער דער מלבי"ם זאָגט אַז די דאָזיקע שאלה הייבט זיך בכלל ניט אָן. זאָגט דער מלבי"ם, ווייל דער וואָס וועט פֿרעגן אַזאַ שאלה האָט די זאַך ניט גוט אויסגעפֿאָרשט. און ווער איז אַזוי אַ בקי אין לשון הקודש ווי דער מלבי"ם. זאָגט דער מלבי"ם, ריכטיק, בא השמש ברענגט אַרויס אַ שקיעה ווען דו רעדסט וועגן גוף השמש. און דערפֿאַר בא השמש איז ריכטיק צו זאָגן אַז דאָס איז אַ שקיעה. פֿאַרוואָס? וואָרן די זון, פֿון וואַנען גייט זי אַרויס? אינדערפֿרי? אין מזרח. און וווּהין קומט זי אָן? אין מערב. דאָס הייסט אויב די זון איז שוין געקומען, וואָס מיינט דאָס? זי איז אָנגעקומען צו איר תעודה. פּאַסט אויף דעם דער אויסדרוק בא השמש. וווּהין קומט זי? צו דעם אָרט וווּ צו איר תעודה זי דאַרף אָנקומען, צו מערב. איז די באַטייטונג אַז זי איז אונטערגעגאַנגען.
זאָגט דער מלבי"ם, דאָ רעדן מיר ניט וועגן דער זון, דאָ רעדן מיר וועגן דעם אור. דער אור, וואָס איז די הגדרה פֿונעם אור? דער אור איז ווען זיינע ניצוצות קומען אָן צו דער באַלויכטענער זאַך, דעמאָלט זאָג איך ער איז געקומען צו זיין אָרט. פּירוש הדבר, יעדע זאַך וואָס מיר זעען, פֿון וואָס האָבן מיר די כח הראייה? פֿון דעם וואָס די ניצוצות פֿונעם אור טרעפֿן אָן אין יענער זאַך, פֿון דעם ווערט די זאַך אויפֿגענומען אין אונדזערע אויגן. איז אויב די זאַך איז באַלויכטן, קען איך זאָגן דער אור איז געקומען. וואָס מיינט דער אור איז געקומען? דער אור איז אַרויס פֿון זיין תעודה, האָט אָנגעטראָפֿן אין דער זאַך אויף וועלכער ער דאַרף לויכטן. אויף אַ באַלויכטענער זאַך זאָג איך עס איז געקומען אויף איר דער אור. איז אויב אַזוי ברענגט דאָס בכלל ניט אַרויס אַ שקיעה, דאָס איז פּונקט פֿאַרקערט. ווען דו רעדסט וועגן אור, אַדרבה, ווען דער אור לויכט אויף אַ געוויסער זאַך דעמאָלט קומט ער אָן צו דעם אָרט וווּהין ער דאַרף אָנקומען. ווען דו רעדסט צו דער זון, ברענגט דאָס אַרויס אַ שקיעה, וואָרן ווען קומט די זון אָן צו דעם אָרט וווּהין זי דאַרף אָנקומען? ווען זי גייט אונטער. זי איז אַרויס אינדערפֿרי פֿון מזרח און זי וועט אָנקומען צו איר תעודה אין מערב, זאָג איך זי איז געקומען. דער אור, ווען ער וועט לויכטן אויף אַ געוויסער זאַך זאָג איך ער איז געקומען, וואָרן ער איז אָנגעקומען צו דעם אָרט וווּהין ער דאַרף אָנקומען. איז אויב אַזוי איז בכלל ניט דאָ קיין שאלה. ביי דער זון ברענגט אַ ביאה אַרויס אַ שקיעה, ביים אור ברענגט אַ ביאה אַרויס אַ הארה. און אויב אַזוי, פּאַסט דער פּסוק קומי קומי אורי כי בא אורך, וואָרן דער אור איז טאַקע אָנגעקומען צו דעם אָרט וווּהין ער דאַרף אָנקומען.
און אורך, ווי מיר האָבן געזאָגט, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז דער אייגענער אור. און וכבוד השם עלייך זרח, דאָס, זאָגט דער מלבי"ם, איז אַ בחינה פֿונעם אור פֿון נבואה. און פֿאַרוואָס רופֿט מען דאָס דעם אור פֿון נבואה? ווייל דער דאָזיקער אור וואָס מיר באַקומען, מיר זענען אַ בחינה פֿון אַ לבנה קעגן דער זון. מיר זאָגן די זון לויכט אויף דער לבנה. האָט די לבנה אַן אייגענעם אור? ניין. נאָר וואָס? אַלץ וואָס זי גיט צוריק איז דער אור פֿון דער זון. קומט אויס אַז וואָס דאָ שטייט אור השם עלייך זרח, דאָס איז ווי אַ זריחה פֿון אַן אור אויף דער לבנה ביחס צו דער זון. אויף דעם וועט ער אונדז דערנאָך זאָגן אַז מלכים ילכו לנוגה זרחך. וואָרן אַלע מאָל, אויף וואָס קומט דער אויסדרוק נוגה? אויף אַ הארה וווּ דו זעסט ניט דעם גוף פֿונעם אור, נאָר דו זעסט בלויז אַ הילה אַרום. דאָס איז אַלע מאָל דער אויסדרוק נוגה. איז זאָגט ער, זע ווי דאָס פּאַסט. וואָרן כי כבוד השם עלייך זרח, מיר זענען ווי אַ לבנה אַז כבוד השם לויכט אויף אונדז. מיר האָבן ניט פֿון זיך אַליין. ווי עס שטייט פני משה כפני חמה ופני יהושע כפני לבנה. וואָרן ביי יהושע איז די מדרגה פֿון זיין נבואה ווי די מדרגה פֿון אַלע נביאים, וואָס זיי זענען בגדר מקבלים. לגבי משה רבנו וואָס האָט געהאַט אַ העכערע און געוואַלדיקערע מדרגה און דעמאָלט איז ער כפני חמה. ווי עס איז ניט, פּאַסט אויב אַזוי דער פּסוק אַז די גויים וועלן גיין לנוגה זרחך. וואָרן נוגה פּאַסט צו דער לבנה. וואָרן ביי דער לבנה, ווי מיר האָבן געזאָגט, זעט מען אַ הילה, זעט מען אַ נוגה, וואָרן זי האָט ניט קיין אייגענעם אור. אָבער מיר וועלן קיין מאָל ניט זאָגן נוגה השמש. די זון האָט ניט קיין נוגה, זי האָט אַן אור. די זון האָט אַן אייגענעם אור. לגבי דער לבנה אויף וועלכער עס פּאַסט דער אויסדרוק נוגה. איז נוגה זרחך, דאָס איז אַז צום אור פֿון נבואה וועלן אויך גיין די גויים.
כי הנה החושך יכסה ארץ. וערפל לאומים. ועלייך יזרח השם. וכבודו עלייך יראה. וואָס וועט זיין די תקופה? כי הנה החושך יכסה ארץ. חושך, ערפל, זאָגט דער רד"ק, דאָס איז אַ משל אויף צרות. און השם, ועלייך יזרח השם וכבודו עלייך יראה, זאָגט דער רד"ק ווי עס וואָלט געשטאַנען ועלייך יזרח השם ובכבודו עלייך יראה. מיטן כבוד השם וועט ער זיך אויף דיר באַווייזן און אַנטפּלעקן.
דער מלבי"ם דערקלערט, חושך איז אַן העדר פֿונעם אור. וערפל לאומים, ערפל דאָס זענען אַדים און קיטורים וואָס פֿילן די לופֿט אויך ווען די זון לויכט. מיר ווייסן דאָס, אַז עס קען זיין אַ מצב אַז עס איז דאָ אַ זון און עס איז דאָ אַ נעפּל. געוויינטלעך פֿאַרגייט זיך דער נעפּל אין דער זון, דערפֿאַר איז דאָס ניט אויף לאַנג, אָבער עס איז ניט קיין סתירה. פּירוש הדבר, ערפל דאָס זענען אַדים, דאָס איז אַ וואָלקן וואָס איז נידעריק אַראָפּגעקומען, דאָס איז אַ גדר פֿון נעפּל. לגבי דעם, חושך מיינט עס איז בכלל ניטאָ קיין אור. אין אַ נעפּל קען זיין אַן אור, אָבער דער נעפּל וועט אים פֿאַרמיידן פֿון לויכטן ווי געהעריק. אָבער חושך דאָס איז בכלל ניטאָ קיין אור, דאָס איז אַן העדר פֿונעם אור.
זאָגט דער מלבי"ם, דאָ רעדט ער קעגן צוויי מיני אומות. עס זענען דאָ אומות וואָס זיי זענען בגדר החושך יכסה ארץ. זיי געפֿינען זיך אין אַ גאַנצער פֿינסטערניש. פּאַגאַנער עובדי אלילים. די דאָזיקע מענטשן ווערן גערופֿן יושבים בחושך. עס לויכט אויף זיי בכלל ניט דער אור השם. לגבי דעם, עס זענען דאָ אומות וואָס זיי זענען ניט ממש אין חושך, אָבער עס איז דאָ אַ נעפּל אויף זייער אמונה און דת. ווי צום ביישפּיל בני ישמעאל. בני ישמעאל דאָס איז ניט ממש חושך, וואָרן זיי גלייבן שוין אין השם. און זיי זענען אויך בעסער פֿון די נוצרים, ווי מיר האָבן גערעדט אין ספר הכוזרי, וואָרן זיי גלייבן אויך אין זיין נביא און ניט אין דעם טמא'נעם שילוש. דאָס הייסט זיי האָבן ניט די פּראָבלעם פֿון עבודה זרה. קומט אויס אויב אַזוי אַז זיי האָבן זיך שוין פֿיל פֿאָרויסגערוקט. אָבער זענען זיי אָנגעקומען? נאָך ניט. ערשטנס דאָס אַליין וואָס זיי גלייבן אין יענעם טמא וואָס איז זייער נביא, און זיי גלייבן אַז ער האָט כלומרשט געהאַט אַ נבואה פֿונעם השם, איז דאָס שוין אַ שיבוש. חוץ פֿון דעם, האָבן זיי אויך גרויסע שיבושים אין דער עצם אמונה זייערער וועגן בחירה חופֿשית. ביי די מוסלמענער, מיר האָבן שוין אַ מאָל גערעדט, אַז די מוסלמענער גלייבן ניט אין דער בחירה חופֿשית פֿונעם מענטש. ביי אַ מוסלמענער וועט ער דיר זאָגן, כולו מן אללה, כולו מן אללה. וואָס איז מיט דיר? ניין, גאָרנישט, כולו מן אללה, אַלץ פֿונעם השם. און דאָס איז שוין אַ גאַנצער שיבוש, ווי מיר האָבן עטלעכע מאָל דערקלערט, וואָרן די יהדות גלייבט אויפֿן קלאָרסטן אופֿן, וידעת היום והשבות אל לבבך, און די יהדות גלייבט מיט אַ שלמות'דיקער אמונה אַז ובחרת בחיים. אין דער האַנט פֿונעם מענטש איז דאָ די בחירה, צי צו טאָן גוט אָדער שלעכט. ווי עס איז ניט, אויף יעדן פֿאַל פֿאַרשטייסטו אַז זיי געפֿינען זיך ניט ווי, לאָמיר זאָגן, בודהאַ, וואָס איז אין אַ גאַנצער פֿינסטערניש, פּאַגאַנער עובדי אלילים. זיי זענען ניט ווי אינדיע, וואָס שעכט אָדער רייכערט צו אַ קו. זיי זענען שוין פֿיל בעסער, זיי גלייבן אין השם. אָבער זיי זענען נאָך אין אַ נעפּל. און קעגן זיי זאָגט ער, הנה החושך יכסה ארץ, דאָס זענען די כופֿר'דיקע אומות. וערפל לאומים, דאָ רעדט ער וועגן די לאומים וואָס האָבן בלויז אַ נעפּל. די כוונה איז עס איז דאָ אַן אור, עס איז דאָ אַ זון, אָבער אַ נעפּל אויף אים.
ועלייך, קעגן וואָס מיר האָבן געזאָגט החושך יכסה ארץ, אַז עס איז בכלל ניטאָ קיין זון, עלייך יזרח השם. ביי אונדז איז דאָ אַ ממש'דיקע זריחה פֿון קודשא בריך הוא. קעגן וואָס מיר האָבן געזאָגט וערפל לאומים, אַז עס זענען דאָ גויים ווי צום ביישפּיל ישמעאלים אַז ביי זיי איז נאָך דאָ אַ נעפּל, זיי זענען אין אַ גאַנצער קלאָרקייט, עס איז דאָ אַ זון וואָס לויכט אָבער דער נעפּל פֿאַרמיידט די זון פֿון אָנקומען, זאָגט ער כבודו עלייך יראה. כבוד השם וועט אָנקומען צו אונדז און זיך באַווייזן אויף אונדז אָן נעפּלען וואָס פֿאַרמיידן די הארה פֿונעם השם. נאָר דער אייבערשטער אַנטפּלעקט זיך אויף אונדז בגלוי, מיט אַ גאַנצער נבואה, עין בעין וועלן זיי זען כבוד השם וואָס האָט זיך אַנטפּלעקט צו די נביאים, איז כבודו ממש עלייך יראה און ניט דורך אַ נעפּל וואָס וועט זיין ווי אַ מסך וואָס טיילט אָפּ צווישן דעם אור השם און אונדז.
און דעמאָלט, והלכו גויים לאורך. ומלכים לנוגה זרחך. והלכו גויים לאורך, זאָגט דער רד"ק, אַז דאָס איז פֿון די נבואות וואָס באַשרייבן וואָס עס וועט געשען אין אחרית הימים. ווי עס שטייט והלכו עמים רבים ואמרו לכו ונעלה אל הר השם ואל בית אלוהי יעקב ויורנו מדרכיו ונלכה באורחותיו. עס איז דאָ נאָך אַ פּסוק וואָס דער רד"ק ברענגט ניט, דאָס איז אַ פּסוק אין זכריה. ובאו עמים רבים וגויים עצומים לבקש את השם צבאות בירושלים ולחלות את פני השם. כה אמר השם צבאות בימים ההמה אשר יחזיקו עשרה אנשים מכל לשונות הגויים והחזיקו בכנף איש יהודי לאמור נלכה עמכם כי שמענו אלוהים עמכם. איז והלכו גויים לאורך ומלכים לנוגה זרחך.
זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז לאורך? די גויים וואָס זענען פֿונעם המון פֿון די עכו"ם וועלן גיין לאורך, וואָס דאָס איז דער אור פֿון תורה. די מלכים, וואָס זיי זענען שוין געשאַצט פֿון אַ העכערער מדרגה, וועלן גיין לנוגה זרחך. וואָס זרחך, ווי מיר האָבן געזאָגט, עלייך יזרח השם, וואָס דאָס איז דער אור השם וכבודו עלייך יראה. דאָס הייסט זיי, כדי צו גיין מיט אונדז, וועט זיי ניט קלעקן דער אור פֿון תורה, נאָר זיי וועלן שטרעבן מער אויך צום אור פֿון נבואה, אַז זיי וועלן וועלן ממש זען ווי עס איז דאָ די נוגה זרחך, און דעמאָלט וועלן אויך די מלכים גיין לנוגה זרחך ווען זיי וועלן זען כלל ישראל אין דער מדרגה פֿון זייער נבואה.
שאי סביב עינייך וראי. כולם נקבצו באו לך. בנייך מרחוק יבואו. ובנותייך על צד תאמנה. שאי סביב עינייך וראי כולם נקבצו באו לך. כולם, זאָגט דער רד"ק, דאָס איז בנייך ובנותייך. נאָר לכאורה איז דאָס אַ תמיה, וואָרן דו זאָגסט כולם נקבצו באו לך, בנייך מרחוק. איז פֿאַרוואָס האָסטו אָנגעהויבן צו רעדן בלשון נסתר ווען דו גייסט דערנאָך אַריבער צו רעדן בלשון גלוי? דו זאָגסט כולם און דו קערסט זיך אום און דערקלערסט בנייך. זאָגט דער רד"ק, מיר האָבן שוין געזען עטלעכע און עטלעכע אַזעלכע דוגמאות, ווי ותפתח ותראהו את הילד. דערנאָך שטייט מפֿורש וואָס זי האָט געזען. אויב דו זאָגסט שוין את הילד, פֿאַרוואָס ותראהו? דו זעסט אַז אַזוי איז דער דרך פֿון די כתובים אַ סך מאָל צו רעדן בלשון נסתר און דערנאָך צו רעדן בלשון גלוי.
כולם נקבצו באו לך, בנייך מרחוק יבואו ובנותייך על צד תאמנה. תאמנה מיינט אַזוי ווי דער אמן טראָגט דעם יונק, אַזוי בנייך בנותייך על צד תאמנה. און ובנותייך על צד תאמנה מיינט על צד המלכות והשרות. פּירוש הדבר, דער תרגום זאָגט על צד תאמנה על גיססין. גיססין, ווער ווייסט וואָס דאָס איז? דאָס זענען די כסלים. גיססייא, דאָס דערשיינט אין תרגום עטלעכע און עטלעכע מאָל. חלב אשר על הכסלים. ועל צד תאמנה, ווען די מוטער נעמט דאָס קינד, טראָגט זי עס אויף דער זייט. ווי אַזוי נעמט זי עס? אויף די כסלים, ריכטיק, אויף די לענדן, אויף דער זייט, אויפֿן אָרט פֿונעם כסל. איז דאָס על צד תאמנה. די כוונה אַז מען וועט זיי נעמען אַזוי ווי דער אמן טראָגט דעם יונק. איז דאָס על צד תאמנה, מען וועט זיי נעמען אויף זייערע זייטן ווער? דורך דער מלכות און שרות, ווי עס שטייט ושרים מניקותייך.
דער מלבי"ם זאָגט, שאי סביב עינייך, די כוונה איז צו די פֿיר ווינטן פֿון דער וועלט. וראי כולם נקבצו. נקבצו, מיר זענען שוין געוווינט אַז מען זאַמלט זיך אויף אונדז. און אַלע מאָל אַז מען זאַמלט זיך אויף אונדז איז דאָס צו אַ מלחמה. זאָגט ער ניין ניין ניין, כולם נקבצו באו לך. באו לך די כוונה איז זיי זענען געקומען צו לערנען תורה, זיי זענען געקומען צו לערנען דבר השם. און בנייך וועלן זיי מיטברענגען פֿון דער ווייטנס. כולם, קומט אויס אויב אַזוי אַז לויט דעם רד"ק, כולם נקבצו באו לך און דערנאָך פּירט ער אויס ווער דאָס איז כולם, בנייך. לויט דעם מלבי"ם ניט. כולם דאָס זענען אַלע גויים. כולם נקבצו וואָרן זיי זענען געקומען צו לערנען תורה. און בנייך מרחוק יבואו, דאָס איז קיבוץ גלויות. איז עס איז דאָ דאָ צוויי זאַכן. אויך די גויים וועלן קומען כדי צו לערנען תורת השם, און אויך כלל ישראל וועלן זיך אומקערן פֿון זייער גלות.
אז תראי ונהרת. ופחד ורחב לבבך. כי יהפך עלייך המון ים. חיל גויים יבואו לך. אז תראי ונהרת ופחד ורחב לבבך. פחד ורחב לבבך איז לכאורה אַ סתירה. אויב דו זאָגסט פחד איז דאָס ניט קיין רחב, אַ רוחב לב איז עפּעס וואָס ברענגט אַרויס אַ שמחה. פחד ברענגט אַרויס אַ מורא. ווי אַזוי זאָגסטו פחד ורחב לבבך? זאָגט רש"י אַז ער וועט זיך וווּנדערן און אונדזער האַרץ וועט זיך פֿאַרברייטערן. פחד ווי, אַ, אַ מענטש שטייט דערשטוינט. פחד ורחב לבבך. כי יהפך עלייך המון ים. דערקלערט רש"י, די כוונה אַז דער המון וועט זיך אומקערן און קומען צו אונדז פֿונעם ים. וואָס איז ים? מערב. ימה. יאָ? איז יהפך עלינו, זיי וועלן קומען אויף אונדז דורכן ים. וחיל גויים יבואו לך, די כוונה איז די נכסים פֿונעם חיל פֿון די אומות וועלן קומען צו אונדז. דאָס איז די כוונה חיל גויים, וואָרן נאָך אַ מאָל, חיל גויים פֿאַרשטייט זיך ווי אַ קרב, ווי אַ מלחמה. זאָגט ער ניין ניין, די כוונה איז אַלע נכסים און חיל פֿון די גויים וועט אַלץ באַקומען כלל ישראל.
איך האָב אַזוי געלייענט אז תראי ונהרת. וויכטיק צו וויסן, דער מנחת שי ברענגט אַז עס זענען דאָ אין דעם צוויי גרסאות. עס זענען דאָ וואָס גרסן אז תראי ונהרת און דאָס איז די אָנגענומענע נוסחה, און זיין באַטייטונג איז אַ לשון פֿון ראייה. אָבער לגבי דעם ברענגט ער אַז עס זענען דאָ וואָס גרסן די ת' מיט אַ דגש, און דעמאָלט תיראי ונהרת. און אויב איך גרס אַזוי, איז דאָס אַ לשון פֿון יראה. אַזוי גרסט טאַקע דער רב אבן עזרא, און ער ברענגט נאָך אַזעלכע וואָס גרסן אַזוי. אָבער אויף יעדן פֿאַל, זאָגט דער מנחת שי אַז די ריכטיקע גרסה איז תראי, ווי די גרסה וואָס איז אונדז אָנגענומען, און דאָס איז אָן אַ י', וואָס דאָס איז ניט אַ לשון פֿון יראה נאָר דאָס איז אַ לשון פֿון ראייה. איז דו וועסט זוכה זיין צו זען ונהרת. יאָ? נהרת די כוונה איז אַ לשון פֿון אורה. אַ מענטש, זיין פּנים ווערט באַלויכטן, ער זעט אַ זאַך, ער איז פֿרייליך, אַ, וואָס פֿאַר אַ שיינקייט, ער הייבט אָן צו שמייכלען, זיין פּנים גיט אַרויס אַן אור. איז דו וועסט זען דיינע קינדער קערן זיך אום פֿון דער ווייטנס און ונהרת, דו וועסט האָבן אַ שמייכל אויפֿן פּנים. ופחד ורחב לבבך.
וואָס איז פחד ורחב לבבך? זאָגט דער רד"ק, ווי אַ מענטש וואָס עס קומט צו אים אַ טובה מיט אַ מאָל, פּלוצלינג ציט זיך צוזאַם דאָס האַרץ און דערנאָך עפֿנט עס זיך. דאָס איז ווי מען וויל זאָגן זיין האַרץ האָט אָפּגעפֿעלט אַ קלאַפּ. וואָס עס טוט זיך אין יענעם רגע ווען די זאַך... עס איז דאָ מאָל, השם ירחם, מענטשן וואָס באַקומען אַ פֿרייליכע בשורה, זעט מען דאָס האַרץ ציט זיך צוזאַם און דאָס איז אַלץ, עס קומט שוין ניט אָן צום שלב פֿון דער עפֿענונג. וואָרן פֿון פֿיל בהלה און דער רגעדיקער התרגשות קען מען באַקומען אַ האַרץ־אַטאַק, השם ירחם. איז ער זאָגט דאָ, ביי אונדז אין אָנהייב ופחד, פֿון דער רגעדיקער התרגשות, און דעמאָלט רחב לבבך, אַ שמחה פֿון דער פֿילער טובה וואָס מיר וועלן זוכה זיין צו זען מיט אונדזערע אייגענע אויגן.
כי יהפך עלייך המון ים. לויט רש"י האָבן מיר געזען אַז די כוונה איז אַ המון וואָס קומט פֿונעם ים, פֿון מערב. אָבער לגבי דעם דערקלערט דער רד"ק אַז המון ים דאָס איז ווי אַ משל. ביז איצט ביסטו געווען חרוב און שומם, און איצט וועט זיין פֿאַרקערט, עס וועלן קומען אויף אונדז אַ סך פֿעלקער ווי אַ המון ים. ווי דאָס ברומען פֿונעם ים. וואָרן המון האָבן מיר שוין אַ מאָל דערקלערט, דאָס איז אַ לשון פֿון המיה. פֿאַרוואָס רופֿט מען דאָס... הייבט מען אָן צו זאָגן אַ סך מענטשן זאָגט מען אַ המון? וואָרן ווען עס איז דאָ אַ המון איז דאָ אַ רעש. עס איז דאָ אַ המיה. אויב עס איז דאָ אַ המון פֿרויען איז דאָס אַ שטאַרקערער רעש, יאָ? אָבער אויף יעדן פֿאַל, עס איז דאָ אַ המון, עס איז דאָ אַ המיה. המיה מיינט אַ רעש. איז זיי וועלן קומען ווי אַ המון ים, די כוונה אַז עס וועלן קומען אַ סך פֿעלקער, כלל ישראל וועלן קומען פֿון אַ סך פֿעלקער, מען וועט זיי מקבץ זיין אַהער ווי אַ המון ים, ווי כוואַליעס פֿונעם ים וואָס פֿלייצן.
דער מלבי"ם דערקלערט, אז תראי ונהרת. זאָגט דער מלבי"ם, ער פֿאַרגלייכט זיי צו איינעם וואָס זעט אַ זאַך וואָס איז אים ניט אַרויף אויפֿן האַרצן. אַ זאַך וואָס ער גלייבט עס ניט, ער איז וואָס מען רופֿט אַ קניפּ זיך אַליין, איז דאָס אמת וואָס איך זע? איז דאָס מציאות וואָס איך זע? אפֿשר איז דאָס בלויז אַ דמיון? ביז ער קוקט גוט, ער קוקט און ער באַטראַכט זיך, תראי, קוק זיך צו מיט אַ התבוננות, ונהרת. וואָס איז ונהרת? נהרת, זאָגט דער מלבי"ם, איז אַ לשון פֿון אַ קלאָרער ראייה. ווי הביטו אליו ונהרו. וווּ די כוונה איז אַ ראייה. מנהרות, וואָס זענען מנהרות? מנהרות דאָס זענען הייְלן וואָס מען פֿלעגט מאַכן אויבן אַ לאָך כדי אַז דורך דעם לאָך זאָל אַריינקומען די נהרה. נהרה מיינט אורה. דאָס הייסט אַז דער לשון נהרה איז אַ לשון פֿון אור, אַ לשון פֿון ראייה. און דאָס איז וואָס עס שטייט אז תראי ונהרת. די כוונה אין אָנהייב האָט זיך געטראָפֿן אַ זאַך, ווי מיר האָבן דערקלערט, וואָס איז מיר ניט אַרויף אויפֿן האַרצן, און דערנאָך הייב איך אָן צו כאַפּן אַז די זאַכן זענען אמת, און דעמאָלט קוק איך און זע ונהרת, די כוונה איך זע די זאַכן מיט אַ גוטער און אַ פּינקטלעכער ראייה. לויט דעם רד"ק האָבן מיר דערקלערט אַז נהרת איז אַ לשון פֿון שמחה, אַ לשון פֿון אַ נהרה אויפֿן פּנים. אָבער לגבי דעם, לויט דעם מלבי"ם איז דאָס אַ קלאָרע ראייה, אַז די זאַכן וועלן זיך אונדז איצט אַנטפּלעקן אויף אַ מוחשי'דיקן אופֿן אַז מיר וועלן זיי זען מיט אַ דיוק.
ופחד ורחב לבבך. נאָך דעם וואָס מיר וועלן זען די זאַך אין קלאָרקייט ונהרת, וועט זיין אַ שלב אַז אין אָנהייב וועט זיך פֿאַרכטן דאָס האַרץ, דערנאָך ורחב לבבך. פֿאַרוואָס? זאָגט דער מלבי"ם, וואָרן אין אָנהייב, ווי איך האָב פֿריער געזאָגט, זענען מיר געוווינט אַז ווען פֿעלקער זאַמלען זיך צו אונדז איז דאָס צו אַ מלחמה, ניט צו קיין שום אַנדער זאַך. און דערפֿאַר אין אָנהייב, ווען מיר וועלן זען אַז יהפך עלייך המון ים, ווי אַלע וואָס פֿאָרן אויפֿן ים און זיין המון האָבן פּלוצלינג פֿאַרקערט זייערע פּנימער צו קומען צו אונדז, וועלן מיר זיך שרעקן, זיך דערשרעקן, וואָס ווילן זיי? וואָס זענען זיי געקומען דאָ טאָן? איז דאָס אַ מלחמה, זענען זיי געקומען אונדז אונטערצוברעכן? דאָס איז אין אָנהייב. אָבער דערנאָך ונהרת ורחב לבבך. דערנאָך וועלן מיר זען אַז דאָס איז חיל גויים, דאָס איז דער עשירות פֿון די גויים וואָס זענען געקומען צו דיר, כדי צו באַרייכערן כלל ישראל. און דעמאָלט ונהרת ורחב לבבך. נאָך דעם וואָס איך ונהרת, עס וועט זיין אַ פּינקטלעכע ראייה, ורחב לבבך. אַ, דאָס האַרץ וועט זיך פֿאַרברייטערן, מיר וועלן זיך פֿרייען אַ גרויסע שמחה. און דער מלבי"ם זאָגט אַז עס וועלן זיין פֿיר זאַכן וואָס וועלן אונדז גורם זיין אין אָנהייב צו ספֿקן און דערנאָך זיך צו פֿרייען. און דאָס איז די ערשטע זאַך, אין אָנהייב יהפך עלייך המון ים, מיר וועלן זיך דערשרעקן, אָבער דערנאָך וועלן מיר זען אַז דאָס איז חיל גויים וואָס איז געקומען צו אונדז, דאָס ממון פֿון די גויים וואָס דער אייבערשטער ברענגט אונדז צו באַרייכערן.
שפעת גמלים תכסך. בכרי מדין ועיפה. כולם משבא יבואו. זהב ולבונה ישאו. ותהילות השם יבשרו. שפעת גמלים תכסך, זאָגט דער רד"ק, שפעת דאָס איז אַ ריבוי. שפע, שפע ברענגט אַרויס אַ ריבוי. ווי בשפעת ימים תכסך וכולי, שפע ימים יינקו. בכרי מדין ועיפה. בכרי דאָס זענען די קליינע קעמלען. ווי בכרה קלה משרכת דרכיה. בכרי מדין ועיפה. ותהילות השם יבשרו. די קעמלען און די סוחרים און דאָס גאָלד און די לבונה, דאָס אַלץ וואָס ער זאָגט זהב ולבונה ישאו, דאָס אַלץ וועלן זיי מיטברענגען אין אַ סחורה, און זיי וועלן דאָס אויך ברענגען ווי אַ מנחה פֿאַרן מלך המשיח. וואָרן דער מלך המשיח שטייט אויף און אַלע וועלן קומען לחלות פניו.
און פֿאַרוואָס וועלן זיי יבשרו? וואָרן פֿאַרוואָס רופֿט מען דאָס אַ מבשר? אַלע מאָל איז אַ בשורה עפּעס נייעס. עפּעס וואָס איז ניט געווען פֿריער. מען איז דיר מבשר אַ בשורה. איז ער זאָגט, מיר כלל ישראל, מיר ווייסן, מיר קענען די מציאות פֿונעם השם. אָבער לגבי דעם, ביי די גויים איז פּלוצלינג צו דערקענען די מציאות פֿונעם השם, אַ, דאָס איז אַ נייע בשורה. דאָס איז אַ נייע בשורה. און דערפֿאַר פֿאַר זיי איז דאָס תהילות השם יבשרו. מיר קענען שוין, מיר ווייסן, אָבער ביי זיי איז דאָס אַ בשורה וואָס זיי האָבן זי כלומרשט ניט געוווּסט פֿריער.
דער מלבי"ם דערקלערט, אַז ווי מיר האָבן געזאָגט אין אָנהייב תראי ופחד לבבך און דערנאָך ורחב, דערקלערט דער מלבי"ם אַז אַלע קומענדיקע פּסוקים קומען צו באַשרייבן נאָך בחינות פֿאַרוואָס אין אָנהייב וועט זיך פֿאַרכטן אונדזער האַרץ און דערנאָך וועט זיך פֿאַרברייטערן אונדזער האַרץ. וואָס וועט דאָס גורם זיין? האָבן מיר געזען איין ביאור, המון ים, מיר וועלן זיך דערשרעקן, דערנאָך וועלן מיר זען ניין, דאָס איז בלויז דער חיל פֿון די גויים וואָס איז געקומען אַהער. נאָך אַ זאַך, זאָגט דער מלבי"ם, תראי ופחד לבבך פֿאַרוואָס? וואָרן שפעת גמלים תכסך. דו וועסט זען אַ סך קעמלען וואָס קומען, און נאָך אַ מאָל, אפֿשר זענען זיי געקומען צו אַ מלחמה. דו וועסט זען בכרי מדין ועיפה. בכרי, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס זענען פֿערד. ניט קעמלען ווי דער רד"ק זאָגט, ווי שלחו כר מושל הארץ אָדער לכרי ולרצים, וואָס די כוונה איז דאָרט אויף פֿערד. דו וועסט זען בכרי מדין ועיפה. מדין דאָס איז אַן אומה און עיפה דאָס איז אויך פֿון די אומות פֿון מדין, פֿון בני מדין עיפה ועפר, ווי עס דערשיינט אין בראשית כ"ה. דו וועסט זען מענטשן וואָס קומען מיט לויפֿנדיקע פֿערד פֿון מדין און עיפה. אָבער האָב ניט מורא, כולם משבא יבואו. פֿון וואַנען קומען זיי? משבא. שבא דאָס איז אַן ווייטער אָרט. פֿון אַלע די, משבא יבואו, דאָס איז אַן ווייטער אָרט. וואָס ווילן זיי? נאָך אַ מאָל, וואָס טוט זיך מיט אונדז? ופחד. דאָס האַרץ פֿאַרכט זיך, זאָרגט זיך, וואָס איז די בשורה? וואָס וועט זיין? אָבער דערנאָך ונהרת, ווען מיר וועלן זען אַ פּינקטלעכע ראייה ורחב לבבך. פֿאַרוואָס? וואָרן עס וועט זיך דיר קלאָר מאַכן אַז די דאָזיקע קעמלען טראָגן משאות פֿון גאָלד, זהב ולבונה ישאו. און בכרי מדין, וואָס קומען זיי מבשר זיין? ווי מיר האָבן געזאָגט אַז די לויפֿנדיקע פֿערד קומען מבשר זיין אַ בשורה, תהילות השם יבשרו. זיי קומען מבשר זיין תהילות השם, דהיינו ווי מיר האָבן דערקלערט אַז פֿאַר זיי איז דאָס נייעס, און זיי קומען מבשר זיין די זאַכן פֿאַר דער גאַנצער וועלט, און צווישן זיי קומען זיי אויך צו כלל ישראל.
פּסוק ז'. כל צאן קדר יקבצו לך. אילי נביות ישרתונך. יעלו על רצון מזבחי. ובית תפארתי אפאר. כל צאן קדר. ערשטנס זאָגט דער רד"ק, כל דאָ איז לאו דווקא, נאָר מען מיינט רוב. ווי וכל הארץ באו מצרימה, וואָס די כוונה דאָרט איז רוב פֿון דער ערד. כל צאן קדר יקבצו לך, אילי נביות ישרתונך. אילי נביות און צאן קדר, זאָגט דער רד"ק, קדר און נביות דאָס זענען צוויי אומות וואָס זייער דרך איז געווען צו האָדעווען שאָף. וואָרן זיי זענען געווען יושבי אוהלים און זענען געפֿאָרן פֿון אָרט צו אָרט צוליב דעם וויידן די שאָף. ווי עס זאָגט אוי לי כי גרתי משך, שכנתי עם אוהלי קדר. וואָס די כוונה דאָרט זענען די בעדואינער, די וואָס וווינען אין מדבריות אַז זיי גייען פֿון אָרט צו אָרט כדי צו וויידן זייערע שאָף. כל צאן קדר, דאָס זענען קדר און נביות, זיי וועלן מקבץ זיין צו דיר קיין ארץ ישראל די שאָף און די אילי הנביות. אילי נביות ישרתונך, די כוונה איז ווי באלי נביות ישרתונך. זיי וועלן דיר דינען און וועלן דיר ברענגען אַ מנחה פֿון אילי נביות.
ישרתונך, דער רד"ק זאָגט אַז דער טעם געפֿינט זיך אונטער דער ת'. מען לייענט דאָס ניט ישרתונך, יאָ, די כוונה מען לייענט דאָס מלעיל און ניט מלרע. איז דער מתג געפֿינט זיך אונטער דער ש', איז דאָס ישרתונך. די כוונה מען דאַרף אויפֿהייבן די ת', וואָרן די ת' איז בעצם דער טעם געפֿינט זיך אונטער איר. וואָרן אויב דער טעם וואָלט געווען אונטער דער נ', וואָלטן מיר געלייענט ישרתונך. ישרתונך. דאָ לייענט מען ישרתונך. די כוונה מען הייבט אַ ביסל אויף די ת'.
איז זאָגט דער רד"ק, אַז זיי וועלן דורך דעם אונדז דינען, די כוונה זיי וועלן אונדז ברענגען אַ מנחה. און די וועלן יעלו על רצון מזבחי. יאָ? ווי עס וואָלט געשטאַנען יעלו על מזבחי לרצון. זיי וועלן פֿון זיי ברענגען אַ מנחה און דאָס וועט זיין צום רצון אויף מיין מזבח. פֿון דעם וועלן זיי מקריב זיין אַ קרבן צום השם. אָבער, זאָגט דער רד"ק, עס איז דאָ אַ מחלוקת אין דעם. וואָרן רבי אליעזר זאָגט מען איז ניט מקריב פֿון בהמות פֿון גויים, ניט מיר און ניט זיי. פֿאַרוואָס? וואָרן מיר האָבן חשש דערפֿאַר פֿאַר אַ רביעה. די כוונה מיר האָבן חשש אפֿשר זענען די גויים רובע זייערע בהמות, און דעמאָלט איז די בהמה געוואָרן אסור צו זיין מקריב צום השם. עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס זאָגן אַז ניין, בלויז די גויים זענען מותר און מיר זענען אסור. און פֿון דעם, פֿון דעם דאָזיקן פּסוק פֿרעגט מען אויף רבי אליעזר. דו רבי אליעזר זאָגסט אַז מען איז ניט מקריב ניט גויים און ניט ישראל, שטייט דאָ מפֿורש אַז זיי וועלן אונדז מקבץ זיין שאָף און אילי נביות און דאָס וועט אַרויפֿגיין צום רצון אויפֿן מזבח. ווי טוסטו דאָס מיישב זיין? איז ממילא לויט דער מיינונג פֿון די חולקים זאָגט ער זיי וועלן מקריב זיין, ניט קיין יהודים. אָבער לויט דיין מיינונג, רבי אליעזר, אַז ניט יהודים און ניט גויים, עס איז אסור מקריב זיין בהמות פֿון גויים, ווי וועסטו מיישב זיין דעם דאָזיקן פּסוק? זאָגט רבי אליעזר, כולם גרים גרורים הם לעתיד לבוא. אַלע אומות וועלן זיין בגדר גרים גרורים, ווי עס שטייט כי אז אהפוך אל עמים שפה ברורה לקרוא כולם בשם השם ולעובדו שכם אחד. איז אַלע וועלן זיין אין אַ בחינה פֿון גרים וואָס וועלן ווערן אַ חלק פֿון כלל ישראל.
יעלו על רצון מזבחי ובית תפארתי אפאר. די כוונה די גויים וועלן ברענגען אַ מנחה און קרבנות, און איך וועל כביכול אפאר, איך וועל אריינגעבן אין זייער האַרץ אים צו פֿאַרן. וואָרן בעצם איז דאָ דאָ אַ שוועריקייט. ובית תפארתי אפאר? מען האָט געדאַרפט זאָגן ובית תפארתי יפארו. באַשרייב וואָס זיי וועלן טאָן, וואָס זיי וועלן מקריב זיין. דערפֿאַר דערקלערט דער רד"ק אפאר די כוונה איך וועל אריינגעבן אין זייער האַרץ צו פֿאַרן. איז דאָס קערט זיך טאַקע אום אויף קודשא בריך הוא, אַז זיי וועלן פֿאַרן אָבער דער אייבערשטער האָט אַריינגעגעבן אין זייער האַרץ.
דער מלבי"ם זאָגט, אַ דריטע זאַך וואָס וועט אונדז גורם זיין תראי ופחד לבבך, כל צאן קדר יקבצו לך. אויך אילי נביות. ווער ווער ווער האָט זיי מקבץ געווען אַהער? וואָס איז דער ציל פֿון דעם אַלץ? אין אָנהייב תראי. אין אָנהייב זעען מיר דאָס, מיר קוקן און מיר וווּנדערן זיך, פחד. אָבער דערנאָך ונהרת ורחב לבבך. וואָרן עס וועט זיך קלאָר מאַכן אַז זיי וועלן יעלו על רצון מזבחי. דאָס זענען אַלע וואָס זענען געקומען צו קרבנות צום השם, און זיי וועלן אַרויפֿגיין צום רצון פֿאַרן השם אַז דער אייבערשטער זאָל אָנפֿילן זייערע פֿאַרלאַנגען. און דער מלבי"ם זאָגט אַז עס איז זייער מעגלעך יעלו על רצון מזבחי, אַז עס איז זייער מעגלעך אַז עס איז דאָ דאָ אַ מין האַנשה פֿונעם מזבח, אַז דער מזבח האָט כביכול אַ רצון. און די דאָזיקע קרבנות וועלן זיין צום רצון פֿונעם מזבח, דאָס איז די כוונה יעלו לרצון על מזבחי, אַז די כוונה כביכול דער מזבח וועט זיין צופֿרידן מיט די דאָזיקע קרבנות. און די אילי נביות פֿאַרוואָס זענען זיי געקומען? וואָרן בית תפארתי אפאר. דורך אויסגעצייכנטע קרבנות וואָס דאָס זענען אילי נביות, אילי איז אַלע מאָל דאָס אויסגעצייכנטע, אילי הארץ וכולי, איז זיי וועלן דורך זיי זיין אַ תפארת פֿאַר בית השם.
מי אלה כעב תעופינה. וכיונים אל ארובותיהם. מי אלה כעב תעופינה. דער מלבי"ם דערקלערט, אַ פֿערטע זאַך, וואָס וועט אונדז גורם זיין צו תראי ופחד לבבך? וואָרן דו וועסט פֿרעגן מי אלה כעב תעופינה? די גויים וואָס וועלן ברענגען כלל ישראל אַהער וועלן זיין ענלעך צו אַ עב. וואָס איז אַ עב? דאָס איז אַ וואָלקן. אַ וואָלקן וואָס ברענגט מיט זיך גשמי ברכה. און דו וועסט פֿרעגן מי אלה? און דער ענטפֿער איז כעב תעופינה. דאָס זענען וואָלקנס וואָס זענען געקומען צו ברענגען גשמי ברכה, אַזוי אויך וועלן זיי ברענגען אַ מנחה פֿון זילבער און פֿון גאָלד און וועלן זיך אומקערן צו זייערע היימען. און ישראל, וואָרן די גויים וועלן ברענגען אַהער אַ מנחה ווי מיר האָבן דערקלערט און אויך כלל ישראל וועלן זיך אומקערן צו זייער ארץ. און דאָס איז דער צווייטער חלק, וכיונים אל ארובותיהם. כלל ישראל זענען ענלעך צו טויבן וואָס פֿליען צו זייערע ארובות, צו זייערע נעסטן כדי זיך אומצוקערן און דאָרט צו בלייבן.
דער רד"ק דערקלערט אַז די גיכקייט און די לייכטקייט, ווען מען וויל זאָגן אויף אַ זאַך וואָס לויפֿט גיך, פֿאַרגלייכט מען עס צו אַ פֿויגל. וואָרן די לייכטסטע באַוועגונג איז דאָס פֿליען. די לויף איז אַ שווערע באַוועגונג, דאָס שווימען איז אַ שווערע באַוועגונג, די לייכטסטע און די גיכסטע באַוועגונג איז דאָס פֿליען. איז מי אלה כעב תעופינה וכיונים אל ארובותיהם? אַז די טויבן פֿליען מיט אַ גרעסערער גיכקייט ווען זיי קערן זיך אום צום נעסט. ווען זיי פֿליען צו זייערע ארובות. פֿון דעם ווי זיי פֿליען ווען זיי גייען אַרויס. פֿאַרוואָס? וואָרן ווען זיי קערן זיך אום קערן זיי זיך אום צו זייערע קינדער וואָס זיי האָבן געלאָזט אין נעסט. איז ווייל אַזוי איז זייער פֿליען גיך. איז ער וויל זאָגן מיט וואָס פֿאַר אַ גיכקייט וועט דאָס זיין? וכיונים אל ארובותיהם. זיי אײַלן זיך אומצוקערן צו די יונגע כדי זיי צו שפּייזן. ארובותיהם, די כוונה איז די פֿענצטער פֿונעם טויבנשלאַק. אַן ארובה איז אַלע מאָל אַן אָרט פֿון אַ לאַנגן און אַ טונקעלן פּתח, איז דאָס איז דער פּתח פֿונעם טויבנשלאַק וואָס דורך דאָרט קומען זיי אַריין אין דעם, ווי טויבן וואָס קערן זיך אום צו זייערע ארובות.
כי לי איים יקוו. ואוניות תרשיש בראשונה. להביא בנייך מרחוק. כספם וזהבם איתם. לשם השם אלוהייך ולקדוש ישראל כי פאריך. כי לי איים יקוו ואוניות תרשיש בראשונה. וואָס איז בראשונה? רש"י דערקלערט כבראשונה. ווי עס איז געווען אין די טעג פֿון שלמה, אוני תרשיש למלך בים, אחת לשלוש שנים תבוא אוני תרשיש, דהיינו די שיפֿן וואָס קומען פֿונעם ים תרשיש. איז דערפֿאַר זאָגט ער בראשונה, די כוונה ווי עס איז געווען בראשונה, אין דער תקופה פֿונעם גאָלדענעם דור, די תקופה פֿון דעם רענעסאַנס פֿונעם יידישן פֿאָלק איז געווען אין דער צייט פֿון שלמה. איז כבראשונה, די דאָזיקע תקופה וועט זיך אומקערן. און אַלע די קומען לשם השם אלוהייך. זיי האָבן געהערט דעם שם השם, זיי האָבן געהערט זיין נאָמען, זיין גבורה, און כי פאריך, די כוונה און זיי וועלן דיר געבן אַ פאר לויט וואָס זיי האָבן געהערט, אַזוי דערקלערט רש"י.
דער רד"ק דערקלערט, כי לי איים יקוו. די כוונה אַז די באַוווינער פֿון די אינדזלען, זיי האָפֿן צום השם. פֿאַרוואָס? וואָרן זיי וועלן פֿאַרשטיין אַז דער אייבערשטער איז דער וואָס טוט גוטס און דער וואָס טוט שלעכטס, און דערפֿאַר וועלן זיי ברענגען בנייך, אַפֿילו אויב זיי זענען פֿון דער ווייטנס, וועלן זיי זיי אומקערן צו זייער ארץ. וואָרן זיי ווייסן אַז דאָס גוטס און אַלץ גייט אַרויס בלויז פֿונעם השם. ווייל אַזוי דאַרף מען געפֿינען חן אין די אויגן פֿון קודשא בריך הוא. ווי אַזוי טוט מען דאָס? מען קערט אום כלל ישראל צוריק צו זייער ארץ. ואוניות תרשיש בראשונה, ווי רש"י האָט דערקלערט, די כוונה כבראשונה אין דער צייט פֿון שלמה. כספם וזהבם איתם. וואָס איז כספם וזהבם? דער רד"ק דערקלערט אַז די כוונה איז דאָס זילבער און דאָס גאָלד פֿון כלל ישראל. די גאַנצע צייט רעדט מען וועגן דעם רעכט פֿון אומקער און וועגן אומקערן די פּאַלעסטינער נכסים, און דעמאָלט קערט זיך אַלע מאָל אויף דעם, עס קערט זיך אום די פֿאָדערונג אומצוקערן דעם יידישן פֿאַרמעג וואָס איז געגזלט און געעשקט געוואָרן אין די מדינות פֿון זייערע ווויאָרטער, אַז די גויים האָבן מסכים געווען, צי דאָס איז אין איראַן, צי דאָס איז אין עיראַק, צי דאָס איז אין אַלע ערטער, אַז כלל ישראל, מען זאָל זיי באַפֿרייען און זיי זאָלן זיך אומקערן צו זייער ארץ, צי דאָס איז אין מצרים, האָבן זיי מסכים געווען אויף אַ תנאי אַז זיי זאָלן ניט מיטנעמען גאָרנישט. דעם גאַנצן פֿאַרמעג האָט די מדינה פֿאַרשטאַטלעכט. אַזוי אַז בעצם האָבן מיר ניט וואָס זיך צו זאָרגן, זאָגט דער רד"ק, כספם וזהבם איתם. דאָס זילבער און גאָלד פֿון ישראל, עס וועט אַלץ זיין מיט זיי. מיטן גאַנצן ממון וועלן זיי קומען, זיי וועלן ניט איבערלאָזן קיין זאַך אין די לענדער פֿון גלות. איין מעגלעכקייט. אַ צווייטע מעגלעכקייט, אַז חוץ פֿון וואָס אונדזער זילבער און גאָלד איז מיט אונדז, כספם וזהבם דאָס קערט זיך אום אויף די גויים. כספם וזהבם איתם. ווי מיר האָבן שוין געזען אין דער היסטאָריע אַז די גויים האָבן געבראַכט פֿון זייער זילבער און גאָלד צו דער גאולה פֿון כלל ישראל. ווען איז דאָס געווען? ווען עזרא און נחמיה האָבן באַקומען רשות צו בויען דעם בית המקדש, איז דאָרט האָט דער מלך אַרויסגעגעבן אַ הוראה אַז יעדער וואָס קען קומען און זיי העלפֿן, ער זאָל קומען און זיי העלפֿן. און אַ סך מענטשן האָבן געשענקט צום בנין פֿונעם בית המקדש אַפֿילו פֿון די גויים. און דאָס איז דאָס כספם וזהבם, ווי עס שטייט ביי די עולי בבל, ינשאוהו אנשי מקומו בכסף ובזהב וברכוש ובבהמה לשם השם אלוהיך. און דעמאָלט וועלן זיי זען ווי דער אייבערשטער איז רם ונישא, און אַלע וועלן פֿון זיך אַליין שענקן צום צוועק פֿונעם בנין פֿונעם בית המקדש, צום צוועק פֿונעם אומקערן דעם כבוד פֿון כלל ישראל.
כבוד ישראל כי פאריך. דאָ איז דאָ אַ שוועריקייט פֿאַרן רד"ק, וואָרן אין אָנהייב רעדט ער ווי אַ נקבה. להביא בנייך מרחוק, ניט בניך, בנייך. לשם השם אלוהייך. ולקדוש ישראל כי פאריך, רעדט ער וועגן אַ זכר. ווי איז דאָס מעגלעך? זאָגט דער רד"ק, וווּנדער זיך ניט. כנסת ישראל, מאָל איז דאָ אַן אויסדרוק אויף איר בלשון זכר, מאָל בלשון נקבה. אַ לשון זכר דאָס איז קעגן דעם פֿאָלק. אַ לשון נקבה דאָס איז קעגן זייער התכנסות, דאָס איז כנסת ישראל. כי פאריך, ער האָט דיר געגעבן דעם פאר און דעם כבוד אַז די גויים וועלן דיר דינען.
דער מלבי"ם דערקלערט, בהמשך צום פֿריערדיקן פּסוק אַז מיר שטייען און וווּנדערן זיך, מי אלה כעב תעופינה ויונים אל ארובותיהם? איז ופחדת, מיר געפֿינען זיך אין אַ פחד, תראי, דו קוקסט און פֿרעגסט שאלות און וווּנדערסט זיך, מי אלה און וואָס איז דאָס? דערנאָך ונהרת ורחב לבבך. פֿאַרוואָס? וואָרן עס וועט זיך דיר קלאָר מאַכן דער ענטפֿער. קעגן דער שאלה מי אלה כעב תעופינה, זאָגט דער אייבערשטער כי לי איים יקוו. אויך די ווייטע אינדזלען וועלן קומען, זיי האָפֿן צו מיר. איז זיי זענען כעב תעופינה. און ואוניות תרשיש, זיי זענען די ערשטע וואָס האָפֿן צו מיר. ווי מיר האָבן געזען צום כי יהפך עלייך המון ים, דער המון וואָס וווינט אויף יענער זייט ים, וואָס זיי זענען אין די אינדזלען, זיי וועלן יהפך עלייך, זיי וועלן זיך אומקערן צו אונדז. קעגן דער שאלה וואָס זיי פֿרעגן מי אלה, די וואָס פֿליען און קומען ווי טויבן צו זייערע ארובות? איז דער ענטפֿער להביא בנייך מרחוק. זיי ברענגען בנייך פֿון דער ווייטנס, און זיי וועלן דאָרט בלייבן און ברענגען מיט זיך זייער זילבער און גאָלד. ווי אַ מענטש וואָס קומט אַ ווייטן וועג צו איבערוואַנדערן זיין הויז, ער פֿאַרקויפֿט די חפֿצים און דאָס געלט נעמט ער מיט זיך. ער נעמט ניט קיין פֿרידזשידער און שאַנק. ער פֿאַרקויפֿט זיי דאָרט און דאָס געלט ברענגט ער מיט זיך. אַזוי אויך וואָס עס וועט זיין דאָ, ער זאָגט דיר מי אלה וואָס קומט ווי טויבן צו זייערע ארובות, דאָס זענען בני ישראל וואָס קערן זיך אום צו זייערע ארובות, וואָס זיי קומען און ברענגען זייער זילבער און גאָלד מיט זיך. און אויף וואָס טייטלט די זאַך? אַז בעצם קומען זיי אַהער אויף אַ מוחלט'דיקן אופֿן. וואָרן אויב איך האָב געשפּרונגען אויף אַ ביקור מולדת, פֿאַרקויף איך ניט ניט די שאַנק און ניט דעם פֿרידזשידער און ניט די מכונית, איך לאָז אַלץ דאָרט. וואָרן איך וועל זיך צוריקקערן. אָבער אויב איך האָב פֿאַרמאַכט די געשעפֿטן דאָרט און איך קום איצט אַהער, איז פֿאַרקויף איך אַלץ, קום מיט מזומן. זאָגט ער דאָס וועט זיין. דו וועסט זען אַז אַלע וועלן קומען, כספם וזהבם איתם. מיטן זילבער און גאָלד מיט זיי, וואָרן זיי האָבן ניט מער קיין כוונה צו בלייבן דאָרט. און וואָס זיי וועלן ברענגען פֿון דער ווייטנס וועט זיין לשם קדוש ישראל. אפֿשר פֿריער, זאָגט דער מלבי"ם, וואָס עס שטייט דאָ לשם השם, גיב אַכט, עס איז דאָ אַ כפֿילות. וואָרן ער זאָגט כספם וזהבם איתם לשם השם אלוהייך ולקדוש ישראל כי פאריך. פֿאַרוואָס אַ כפֿילות, לשם השם אלוהייך און ולקדוש ישראל? זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ שם השם, וואָס דאָס איז אַ שם העצם. און עס איז דאָ שם השם קדוש ישראל, וואָס דאָס איז אַ שם התואר. שם השם, פֿאַרוואָס? וואָרן ער איז קדוש ישראל אין זכות פֿון אונדזערע מעשים. און היות ווי אַזוי, וועלן זיי אייך ברענגען פֿון דער ווייטנס, כלל ישראל, און דאָס איז וואָס עס שטייט אין סוף פֿונעם פּסוק כיונים אל ארובותיהם, ווי די טויבן וואָס קערן זיך אום צו זייערע ארובות, אַזוי וועלן כלל ישראל זיך אומקערן צו זייער ארץ, און דערפֿאַר וועלן די גויים נאָך מסייע זיין אין דעם אומקערן פֿון כלל ישראל צוריק ושבו בנים לגבולם.