והבית ימלא עשן. לאָמיר קודם כל זען וואָס רש"י זאָגט, פֿון "מכל הקורא", דאָס איז פֿון אַלע מלאכים וואָס רופֿן "וקרא זה אל זה ואמר", וואָס איז געווען דעם טאָג וואָס די אמות הסיפים האָבן זיך גערירט? זאָגט רש"י, דאָס איז געווען דער טאָג פֿון דעם רעש. יום הרעש מיינט דער טאָג וואָס עס איז געווען אַן ערד-ציטערניש, אַז דעם טאָג ווערט געזאָגט "ונסתם כאשר נסתם מפני הרעש בימי עוזיה", אַזוי זאָגט ער זיי אין ספר זכריה, איר וועט אַנטלויפֿן ווי דער רעש וואָס איז געווען אין די טעג פֿון עוזיה. ווען איז דאָס? דעם טאָג, וואָס דורך אים "וינועו אמות הסיפים". וואָס האָט געמאַכט אַז די אמות הסיפים זאָלן זיך רירן? אמות הסיפים מיינט די אמה וואָס איז אינעם סף פֿון בית, דער סף מיינט פֿאַר דעם אַרייַנגאַנג. אָט דעם טאָג האָט זיך עוזיהו געשטעלט צו מקטיר זייַן אינעם היכל, האָבן די הימלען גערוישט אים צו פֿאַרברענען. פֿון עוזיהו המלך שטייט אַז דורך זייַן גאווה האָט ער געוואָלט אַרייַנגיין אינעם היכל און מקטיר זייַן קטורת. האָבן זיי אים געזאָגט עוזיה, לאָז דאָס אָפּ, דאָס איז נישט דייַן תפֿקיד, די קטורת געהערט נישט צו דיר, זי געהערט צו די כהנים, דו האָסט די מדרגה פֿון מלוכה אָבער נישט די מדרגה פֿון כהונה. און ער האָט נישט געוואָלט הערן. "רעשו שמיים לשורפו", דהיינו צו זאָגן אַז זייַן דין וועט זייַן אין שריפֿה, ווי עס שטייט בייַ עמעצן וואָס האָט זיך דערנענטערט וווּ ער האָט זיך נישט געדאַרפֿט דערנענטערן, בייַ קורח. דאָרט שטייט "ותאכל את החמישים ומאתיים איש", זיי זײַנען געגאַנגען מקטיר זייַן קטורת, האָט זיי פֿאַרברענט אַ פֿייַער פֿון הימל, אַראָפּגעקומען און זיי פֿאַרברענט. רעשו שמיים לשורפו.
און דערפֿאַר האָט ער זיי גערופֿן שרפים, "שרפים עומדים ממעל לו", "וקרא זה אל זה ואמר", זיי האָבן געוואָלט אים פֿאַרברענען, דערפֿאַר וואָס ער איז געקומען מקטיר זייַן קטורת. "רעשה הארץ לבועלעו". פֿאַרוואָס? האָט זי געזאָגט זייַן דין איז צו ווערן אייַנגעשלונגען ווי קורח, ווייַל קורח האָט זיך אויסגעשטעלט קעגן די כהונה און איז אייַנגעשלונגען געוואָרן אין דער ערד, און דערפֿאַר "וינועו אמות הסיפים", דאָס איז דער רעש, די ערד רוישט כדי אייַנצושלינגען עוזיהו המלך. איז אַרויסגעגאַנגען אַ בת קול און האָט געזאָגט, עס שטייט אינעם פסוק "זיכרון לבני ישראל למען אשר לא יקרב איש זר אשר לא מזרע אהרון הוא להקטיר קטורת לפני השם, ולא יהיה כקורח וכעדתו כאשר דיבר השם ביד משה לו". און עס זאָל מער נישט זייַן אַ מענטש וואָס שטעלט זיך אויס קעגן די כהונה ווי קורח מיט בליעה און ווי זייַן עדה מיט שריפֿה. הערט איר ווי די בת קול כביכול דורש'ט דעם פסוק? "ולא יהיה כקורח וכעדתו", עס וועט מער נישט זייַן אַ מצב אַז עמעצער וואָס שטעלט זיך אויס קעגן די כהונה זאָל זייַן ווי קורח, דאָס מיינט אַז אים זאָל אייַנשלינגען די ערד, און עמעצער וואָס שטעלט זיך אויס קעגן די כהונה ווי זייַן עדה זאָל זייַן זייַן דין אין שריפֿה. עס וועט נישט זייַן אַזאַ זאַך, מען ריכט מער נישט מיט אָט דעם דין דעם וואָס שטעלט זיך אויס קעגן די כהונה.
אַלזאָ וואָס יאָ? דער סוף פֿון פסוק, "כאשר דיבר השם ביד משה לו". כאשר דיבר השם ביד משה. ווען האָט השם גערעדט און מיר האָבן געזען אַ פּעולה בנוגע דער האַנט פֿון משה? בייַם סנה. דאָרט שטייט "הבא נא את ידך בחיקך". כאשר דיבר השם ביד משה, ווען השם האָט גערעדט אַ דיבור, וואָס איז דאָס, ווייך אָדער האַרט? השם האָט גערעדט ביד משה. ווען האָט השם גערעדט אַ האַרטן דיבור דורך דער האַנט פֿון משה? בייַם סנה. שטעק אַרייַן די האַנט אין דייַן בוזעם און נעם זי אַרויס ווען זי איז מצורע ווי שניי. אַזוי אויך דאָ, עס וועט נישט זייַן ווי קורח און ווי זייַן עדה צו ווערן געריכט אין שריפֿה אָדער אין בליעה, נאָר "כאשר דיבר השם ביד משה", ווען השם האָט גערעדט אַ האַרטן דיבור דורך דער האַנט פֿון משה מיט צרעת, אויף דעם ווערט געזאָגט בייַ עוזיהו "והצרעת פרחה במצחו". דהיינו זייַן שטראָף איז געווען מיט צרעת.
אַזוי דורש'ן חז"ל און דאָס איז מער אויפֿן דרך דרש. מיר וועלן איצט מבֿאר זייַן לויט דעם ביאור פֿונעם מלבי"ם. וינועו אמות הסיפים. זאָגט דער מלבי"ם, ישעיהו זעט אין דעם חזון, אַז פֿונעם רעש פֿונעם קול וואָס קומט פֿון דרויסן דעם בית אַרייַן אינעם בית, ציטערן די אמות הסיפים כביכול, דער גאַנצער בית האָט אָנגעהויבן זיך אָנפֿילן מיט רויך. וואָס איז דאָ דער רמז? וואָס וויל מען אים ווייַזן אין דעם מראה? מען לאָזט אים וויסן אין דעם חיזיון, זאָגט דער מלבי"ם, אַז דער בית איז אַ משל צו דער נידעריקער וועלט. די גשמיות'דיקע וועלט איז נמשל צום בית, און צו כנסת ישראל, עם ישראל, זיי סימבאָליזירן דעם בית. אַז אויף דעם ווערט געזאָגט "ושוליו מלאים את ההיכל", דאָס מיינט די נידעריקע וועלט, די וועלט דאָ, עס קומט אַראָפּ די השגחה פֿון השם צו דער מציאות פֿון דער גשמיות'דיקער וועלט. און די וועלט פֿילט זיך אָן מיט רויך. פֿון וואָס דאָס אָנפֿילן זיך מיט רויך? דאָס איז קצף, כעס וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט אויף ישראל, ווי עס שטייט "עלה עשן באפו". רויך דריקט אויס כעס, קצף. מען ווייַזט אים אַז אין אָנהייב האָבן זיך צעטרייסלט די סיפים פֿונעם היכל און זייַנע טויערן. וואָס איז דער לשון "וינועו אמות הסיפים"? עס קומט אַראָפּ כעס פֿון הימל, רויך, ווער ווערט אין אָנהייב כביכול אַ טרעט, אין וועמען טרעפֿט דאָס צוערשט? אין די אמות הסיפים. ווער זײַנען די אמות הסיפים אינעם נמשל? דאָס זײַנען די נביאים. די נביאים זײַנען די שומרי הסף. זיי זײַנען די וואָס דאַרפֿן זייַן די שומרים, די וואַרענער, די מוכיחים, זיי זײַנען די נביאים. ווי עס שטייט "צופה נתתיך לבית ישראל". אויף זיי הענגט דער עוון, ווייַל זיי זײַנען די וואָס דאַרפֿן מוכיח זייַן. אַלזאָ "וינועו אמות הסיפים" מפני הרעש, מפני דעם גרויסן רויך וואָס איז געוואָרן, מפני דעם כעס. פֿאַרוואָס? ווייַל זיי פֿאַרשטייען אַז דאָ איז אַ תביעה אויף אייַך. פֿאַרוואָס האָט איר נישט מוכיח געווען? פֿאַרוואָס גלייַכט איר נישט אויס דאָס פֿאָלק אויפֿן ריכטיקן וועג?
איצט זאָגט דער מלבי"ם גיב אַכט, אַ מאָל אַנטפּלעקט זיך השם אין אַ וואָלקן, אַ מאָל אַנטפּלעקט ער זיך אין רויך. וואָס איז דער חילוק צווישן אַ וואָלקן און רויך? וואָלקן און רויך זײַנען פֿאַרקערט אינעם טבֿע. דער רויך איז טרוקן, דער וואָלקן איז פֿייַכט, דער רויך איז טרוקן. דער רויך איז טרוקן. וואָס דאָס דריקט אייגנטלעך אויס אַז ווען עס איז דאָ אַ וואָלקן דריקט ער אויס שפֿע, ער דריקט אויס ברכה, פֿייַכטקייט, וואָרן דער וואָלקן איז דער וואָס ברענגט אַראָפּ דעם רעגן. לעומת זה דער רויך איז טרוקן. דער רויך דריקט אויס חרון אף, ער דריקט אויס שריפֿה, ער דריקט אויס כעס. און דערפֿאַר דאָ דווקא איז דאָ רויך. און אויב וועסטו פֿרעגן, האָבן מיר דאָך געזען "והר סיני עשן כולו", דאָרט האָבן מיר דאָך מקבל געווען תורה. זאָגט דער מלבי"ם די תשובה איז לעבן אים, "כפה עליהם הר כגיגית", און דאָרט איז געווען דער תוקף פֿונעם דין פֿאַר דעם וואָס איז ממרה זייַנע מצוות, אויב זיי וועלן נישט מקבל זייַן די תורה וועט דאָרט זייַן זייער קבורה. אַלזאָ ממילא זעסטו אַז אין רויך איז דאָ אַ באַגריף פֿון כעס, פֿון חרון אף. אַלזאָ איך זע דעם רויך אָנפֿילן דעם בית. וואָס איז דער בית? די נידעריקע וועלט. און אין וועמען טרעפֿט ער צוערשט? אין די אמות הסיפים. זיי זײַנען די נביאים וואָס האָבן געדאַרפֿט זייַן די שומרי הסף, מוכיח זייַן און וואָרענען אין טויער, און זיי האָבן נישט אָנגעפֿילט זייער תפֿקיד.
און ער זאָגט, "אוי לי כי נדמיתי, כי איש טמא שפתיים אנוכי, ובתוך עם טמא שפתיים אנוכי יושב, כי את המלך השם צבאות ראו עיניי". נאָך דעם ווי ער זעט דעם חיזיון אַז די אמות הסיפים האָבן זיך גערירט, דער בית פֿילט זיך אָן מיט רויך, פֿאַרשטייט ער דעם נמשל. און זאָגט "אוי לי כי נדמיתי". דהיינו וויי איז מיר וואָס עס האָט זיך מיר געדמה'ט און איז מיר נמשל געוואָרן אַזאַ משל, וווּ מען ווייַזט מיר אייגנטלעך, "איש טמא שפתיים אנוכי". דהיינו די אמות הסיפים האָבן זיך גערירט, דאָס זאָגט דייַנע ליפּן זײַנען טמא, דו איז זיי נישט מקדש מיט אַ תוכחה קעגן עם ישראל, דו האָסט זיי געדאַרפֿט מוכיח זייַן. "טמא שפתיים אנוכי", איך טו נישט מייַן פּעולה. נאָך אַ זאַך, "ובתוך עם טמא שפתיים אנוכי יושב". דער פירוש איז, איך געפֿין זיך צווישן אַ פֿאָלק וואָס הערט נישט צו אַ תוכחה, ווייַל אויב נישט פֿאַרוואָס זײַנען די נביאים נישט מוכיח? דאָס וואָס זיי זײַנען נישט מוכיח איז ווייַל דאָס פֿאָלק וויל נישט צוהערן אַ תוכחה. און דערפֿאַר פֿילט זיך אָן דער בית מיט רויך, השם איז ברוגז אויף מיר, השם איז ברוגז אויף מייַן פֿאָלק. וויי איז מיר וואָס איך האָב געזען דעם מלך השם צבאות, "את המלך השם צבאות ראו עיניי" אין זייַן כעס אויף אונדז, וויי איז מיר וואָס איך האָב אַזוי געזען.
"ויעף אליי אחד מן השרפים, ובידו רצפה, במלקחיים לקח מעל המזבח". און דעמאָלט זע איך אַז עס פֿליט צו מיר איינער פֿון די שרפים. איינער פֿון די שרפים זאָגט דער מלבי"ם, מען רעדט וועגן אַ מלאך וואָס זייַן תפֿקיד איז צו ברענגען די נבֿואה צו די נביאים. "בידו רצפה". רצפה, רש"י דערקלערט, אַ קויל. "עוגת רצפים" מיינט אַ קוכן וואָס מען פֿלעגט אים באַקן אויף קוילן. און דאָס איז "רצפים" ווי "רשפים". רצף און רשף, די צ' און שי'ן טוישן זיך דאָ. אַלזאָ "בידו רצפה" מיינט פֿון לשון רשפה, רשף, רשף אש, קוילן. דאָ דערמאָנט רש"י די דרשה פֿון חז"ל, אַז מיר געפֿינען דעם לשון אויך בייַ ישעיהו, אויך בייַ אליהו. אויך בייַ אליהו שטייט אַז ער האָט געגעסן פֿון די "עוגת רצפים". וואָס קומט דאָס אָנצוּוייַזן? אַז די צוויי האָבן געזאָגט דלטוריא אויף עם ישראל. ביידע האָבן געלערנט חובֿה אויף עם ישראל. און דערפֿאַר זעען מיר אַז זיי זײַנען געשטראָפֿט געוואָרן. וווּ? בייַ אונדז זעסטו אַז ער האָט געזאָגט "בתוך עם טמא שפתיים אנוכי". ער האָט געזאָגט האַרטע ווערטער קעגן עם ישראל, זיי זײַנען אַ פֿאָלק מיט טמא'נע ליפּן. נו, זאָגסטו איך בין טמא שפתיים, איז דו נעמסט אויף זיך אַליין, אָבער צו זאָגן גנאי קעגן מייַנע קינדער? אליהו האָט געזאָגט "כי עזבו בריתך". ער האָט געזאָגט צום קדוש ברוך הוא עם ישראל האַלטן נישט ברית מילה. האָט געזאָגט דער קדוש ברוך הוא, נעם אין דייַן האַנט אַ רצפה. זאָגט השם צום מלאך נעם אַ רצפה. רצפה איז פֿון לשון "רצוץ פה". צעברעך דאָס מויל פֿון דעם וואָס האָט גערעדט דלטוריא אויף מייַנע קינדער. דאָס איז דער דרש.
אָבער מיר וועלן ממשיך זייַן לויט דעם ביאור פֿונעם מלבי"ם, אַז ער האָט אייגנטלעך דאָ געזען אַ מסר, און דעמאָלט זאָגט ער, איך זע אַז עס קומט צו מיר איינער פֿון די שרפים, וואָס דאָס איז דער מלאך ווי מיר האָבן געזאָגט וואָס זייַן תפֿקיד איז צו געבן די נבֿואה פֿון השם צום נביא. חז"ל זאָגן דאָס איז געווען מיכאל, דער שר צבֿא ישראל. "ובידו רצפה". וואָס איז דאָס "ובידו רצפה"? מבֿאר דער מלבי"ם כתרגומו, "ובפומיה ממלל". אין זייַן מויל איז דאָ אַ דיבור. איצט דער דיבור איז נמשל צו אַ רשף אש. ווי מיר האָבן דערקלערט, דעם דיבור באַקומט דער מלאך פֿון השם, און גיט אים איבער צום נביא. און דאָס איז נמשל צו אַ רשף אש. אַלזאָ איצט גיט אַכט, כאָטש דעם מלאך אַליין רופֿן מיר אים שרף. וואָס פֿאַר אַ לשון איז שרף? אַ פֿייַער וואָס ברענט, וואָס לויכט. דער מלאך הייסט שרף. מיט אַלץ, דער דיבור וואָס ער באַקומט פֿון השם איז פֿיל מער לויכטיק ווי דער שרף אַליין. און דערפֿאַר דער מלאך ווען ער דאַרף איבערגעבן דעם דיבור, איז ער כביכול אינעם משל, ער האַלט דעם דיבור אין זייַן האַנט, ער איז נישט מסוגל, ווייַל דער דיבור איז פֿיל מער, לאָמיר עס דעפֿינירן אין אַ גראָבן משל, אין אַ פֿיל העכערער טעמפּעראַטור ווי דער מלאך אַליין. אַלזאָ ממילא איז דער מלאך נישט מסוגל צו נעמען דעם דיבור פֿון השם. און דערפֿאַר וואָס טוט ער? במלקחיים. ער נעמט דעם דיבור פֿון השם מיט אַ צוואַנג. וואָס איז דאָס פֿון השם? מעל המזבח. דער מזבח איז דער אָרט וווּ עס וווינט דער אלהי צבֿאות, דער אלהי הכרובים, ער וווינט דאָרט מעל המזבח. און דעמאָלט זאָגט ער דיר כביכול אינעם משל, מען האָט געדאַרפֿט אַ צוואַנג וואָס דער מלאך זאָל אים ניצן, ווייַל אויב נישט וואָלט דער דיבור אים כביכול פֿאַרברענט. ער האָט עס גענומען דורך אַ צוואַנג און דאָס האָט ער איבערגעגעבן צום נביא. איצט פֿאַרוואָס דווקא האָט ער דאָס גענומען פֿונעם מזבח? ער האָט אויך געקאָנט זאָגן אַז ער האָט עס גענומען צווישן די כרובים. דאָס איז אויך ריכטיק, ווייַל דאָרט איז דאָך אויך די שכינה. פֿאַרוואָס מעל המזבח? ער קומט אים אָנצוּוייַזן אַז דער דיבור, דער רשף אש, די רצפה, זי וועט אויך מכפֿר זייַן זייַנע עוונות. אַלזאָ זייַנע עוונות ווי מיר וועלן זען ווייַטער אין אַ כלל'דיקן אופֿן, ווייַל אָט באַלד באַקומט ער אַ שליחות, אַלזאָ דאַרף ער זייַן ריין און זויבער, און אויך אויף דעם וואָס ער האָט גערעדט סרה אויף עם ישראל, דאַרף ער כּפֿרה.
"ויגע על פי ויאמר, הנה נגע זה על שפתיך, וסר עווונך וחטאתך תכופר". אַלזאָ ער באַשרייַבט אַז אָט דער רשף, די קויל וואָס דער מלאך האָט כביכול גענומען פֿונעם מזבח, דער רשף פֿון נבֿואה, איז אָנגעקומען אויף זייַן מויל, און דאָס איז וואָס עס שטייט אַז השם זאָגט אים "ראה נתתי דבריי בפיך". וואָס איז דאָס "דבריי"? דאָס איז דער זעלבער רשף אש. אין דעם וואָס ער איז נוגע אויף דייַנע ליפּן, דהיינו אויב וועסטו גיין אין מייַן שליחות מיט נבֿואה און מוכיח זייַן דאָס פֿאָלק, איז "וסר עווונך וחטאתך תכופר". מיר האָבן דאָך דערקלערט פֿריער לויט דעם מלבי"ם, וואָס איז דער עוון און דער חטא? אויף דעם וואָס דו ביסט אַן איש טמא שפתיים. אין וואָס איז דאָס טמא שפתיים? ווי ער האָט געזאָגט אויף זיך אַליין, ער איז נישט מוכיח דאָס פֿאָלק. און דאָס פֿאָלק איז טמא שפתיים, זיי נעמען נישט אָן אַ תוכחה. אַלזאָ אויף דעם וואָס דו וועסט איצט מקבל זייַן אָט דעם רשף אש אויף דייַן מויל, דהיינו וועסט מקבל זייַן אויף זיך צו זאָגן מייַנע ווערטער און זיי איבערגעבן צום פֿאָלק און זיי מוכיח זייַן, וועט אַפֿילו דייַן חטא מכופֿר ווערן. אַפֿילו אַ חטא פֿון שגגה וועט נישט זייַן אין דיר. נישט נאָר דייַן עוון, וואָס אַן עוון איז אַ מזיד, אַפֿילו אַ חטא פֿון שגגה וועט נישט זייַן אין דיר. און לויט דעם פירוש וואָס מיר האָבן פֿריער דערקלערט אין רש"י, איז דער עוון און דער חטא אייגנטלעך דאָס וואָס חז"ל זאָגן אַז ער האָט גערעדט דלטוריא אויף עם ישראל, און דער קדוש ברוך הוא איז כביכול דורך דעם מזכך און מזכך אים פֿון דעם לשון הרע וואָס ער האָט גערעדט אויף ישראל.
"ואשמע את קול השם אומר, את מי אשלח ומי ילך לנו? ואומר הנני שלחני". איצט קומט ער דערקלערן דעם נמשל. מיר האָבן דערקלערט אַז די קויל, די רצפה, דער רשף אש קומט אָן אין זייַן מויל, דאָס איז דער דיבור. איצט אָט דער גאַנצער דיבור איז געווען דורכן מלאך. און כביכול הער איך השם פֿרעגן "את מי אשלח"? דהיינו, כדי צו שיקן עמעצן לצורך אַ שליחות, דאַרף מען צוויי עלעמענטן. ווייַל אין יעדער שליחות איז דאָ אַ משלח און אַ שליח. אֵ', מען דאַרף אַז דער שליח זאָל פּאַסן צום משלח. דער משלח וויל אַ שליח, אָבער עס דאַרף מיר פּאַסן לצורך דעם ציל וואָס איך וויל שיקן. און דאָס שטייט "את מי אשלח", ווער איז דער פּאַסיקער מענטש. די צווייטע זאַך, נאָך דעם ווי איך האָב געפֿונען דעם שליח, דאַרף עס אויך פּאַסן צום שליח. אַז דער שליח זאָל זייַן גרייט צו טאָן די שליחות. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, "ומי ילך לנו"? ווער וועט זייַן גרייט צו גיין אין דער שליחות וואָס מיר שיקן? אויף דעם קומט ער און זאָגט "הנני שלחני". דהיינו, פֿון מייַן צד, אויב מען דאַרף מייַן הסכמה, הנני. אָט איז דאָ מייַן הסכמה. נאָר וואָס, מען דאַרף בלויז דייַן הסכמה רבונו של עולם, צי איך בין ראוי אין דייַנע אויגן. און דערפֿאַר קומט ער און זאָגט "שלחני", אויב דו ווילסט, אויב דו ביסט מעוניין, אויב איך בין ראוי אין דייַנע אויגן.
זאָגט דער רד"ק, "וישמע את קול השם", פֿון דאַנען איז אייגנטלעך אַ ראיה אַז דאָ איז געווען דער אָנהייב פֿון זייַן נבֿואה. אַז אייגנטלעך ספר ישעיה הייבט זיך אָן פֿון פרק ו', ווי מיר האָבן גערעדט אין די פֿריערדיקע פרקים. ווייַל אָט זעסטו אַז פֿון דאַנען הייבט זיך אָן זייַן שליחות, "את מי אשלח ומי ילך לנו". דאָס הייסט אַז די נבֿואות וואָס האָבן געעפֿנט ספר ישעיה זײַנען שוין געווען נאָך דעם פסוק, ווייַל יענע נבֿואות זײַנען שוין נאָך דעם ווי השם האָט אים כביכול געשיקט. און דאָ שטייט "מי ילך לנו", זאָגט דער רד"ק "לנו" מיינט פֿאַר אונדז. און פֿאַרוואָס אין לשון רבים? כביכול השם רעדט מיט די שרפים. ווער וועט גיין פֿאַר אונדז? ווער וועט גיין פֿאַר אונדז מוכיח זייַן דאָס פֿאָלק? ווי "הבה נרדה ונבלה שם את שפתם". כביכול השם האַלט אַן עצה מיט זייַן בית דין, מיט די שרפים.
חז"ל דורש'ן "את מי אשלח", איך האָב געשיקט מיכה און מען פֿלעגט אים שלאָגן אויף דער באַק. און דאָס איז וואָס עס שטייט "בשבט יכו על הלחי את שופט ישראל". איך האָב געשיקט עמוס און מען פֿלעגט אים רופֿן פסילוסה. האָבן זיי געזאָגט, און האָט דער קדוש ברוך הוא נישט געהאַט אויף וועמען משרה זייַן זייַן שכינה נאָר אויף דעם פסילוסה? וואָס איז פסילוסה? דער פירוש איז "קטיע לישנא". עמוס האָט נישט געהאַט אַ קלאָרע צונג. קטיע לישנא, זייַן צונג איז געווען אָפּגעהאַקט. האָט געזאָגט רבי פנחס פֿאַרוואָס הייסט ער עמוס? ווייַל ער איז געווען עמוס (באַלאָדן) אין זייַן צונג. עס איז דאָ אַ מענטש וואָס זייַן צונג אייַלט זיך צו רעדן. דאָס איז אַ מענטש מיט אַ ריטאָרישן כשרון, ער בלייַבט קיין מאָל נישט שטעקן, ער רעדט אָן איבעררייַס. אָבער דאָ איז עמוס געווען עמוס אין זייַן צונג, ווי עפּעס אַ שווערע זאַך זיצט אים אויף דער צונג, ביז ער ברענגט אַרויס אַ דיבור, ביז ער ברענגט אַרויס אַ וואָרט, איז דעם פֿאָלק כביכול שווער געווען אים צוצוהערן. כביכול וואָס, האָט השם נישט אויף וועמען משרה זייַן זייַן שכינה נאָר אויף אָט דעם אָפּגעהאַקטן צונג? און ער זאָגט "הנני שלחני". דערפֿאַר קומט ישעיהו און זאָגט רבונו של עולם, דו זוכסט את מי אשלח? מיכה איז נישט געגאַנגען, עמוס איז נישט געגאַנגען, את מי אשלח? זאָגט אים ישעיהו "הנני שלחני". האָט אים געזאָגט דער קדוש ברוך הוא, ישעיה, מייַנע קינדער זײַנען טרחנים, זיי זײַנען סרבנים. וואָס מיינסטו, איך האָב פֿאַר דיר אַ גרינגע אַרבעט? ווי אַזוי האָט ער געזאָגט צו השם, שררה גיב איך אייַך? עבֿדות גיב איך אייַך. אויב דו נעמסט אָן צו ווערן פֿאַרשעמט, גיי. פּאַסט דיר צו ווערן פֿאַרשעמט? מיט כבֿוד. און ער האָט אים געזאָגט על מנת כן. האָט אים געזאָגט ישעיה איך בין גרייט צו ווערן פֿאַרשעמט פֿאַרן כבֿוד פֿון דייַנע קינדער. און דאָס איז וואָס עס שטייט "גווי נתתי למכים ולחיי למורטים, פניי לא הסתרתי מכלימות ורוק". מען פֿלעגט אים פֿאַרשעמען, אים דערנידעריקן, און אַף על פי כן איז ער געווען גרייט צו גיין מיט מסירות נפֿש כדי צו זאָגן דאָס וואָרט פֿון השם צום פֿאָלק.
"ויאמר, לך ואמרת לעם הזה, שמעו שמוע ואל תבינו, וראו ראו ואל תדעו. השמן לב העם הזה, ואוזניו הכבד, ועיניו השע. פן יראה בעיניו, ובאוזניו ישמע, ולבבו יבין, ושב ורפא לו". "לך ואמרת לעם הזה שמעו שמוע ואל תבינו וראו ראו ואל תדעו". דער רד"ק גיט דאָ צוויי מעגלעכקייטן צו פֿאַרשטיין די פסוקים. איין מעגלעכקייט, אַז דאָס איז אין לשון ציווי. "לך ואמרת לעם הזה שמעו שמוע", השם באַפֿעלט אַז איר זאָלט הערן, און השם באַפֿעלט אויך אַז איר זאָלט נישט פֿאַרשטיין. און השם באַפֿעלט אַז איר זאָלט זען, און ער באַפֿעלט אויך אַז איר זאָלט אויך נישט וויסן. און אַ טייל פֿונעם ציווי פֿון השם איז אַז דאָס האַרץ פֿונעם פֿאָלק זאָל זייַן שמן, זייַנע אויערן זאָלן ווערן שווער, זייַנע אויגן השע. השע, פֿון וואָס פֿאַר אַ לשון איז דאָס? וואָס איז "שעיע" אין אַראַמיש? גלאַט, נישט אמת? מיר האָבן דערויף גערעדט. שעיע איז גלאַט. "ואנוכי איש חלק", אנא גבר שעיע. משעי מיינט גלאַט. אַלזאָ זייַנע אויערן, זייַ מוחל, זייַנע אויגן השע, די כוונה איז צו פֿאַרשטאָפּן זייַנע אויגן זיי זאָלן זייַן גלאַט, אַז מען זאָל נישט קענען, ווי עפּעס איז געשמירט אויף זיי, ווי עפּעס פֿעטס איז געשמירט אויף זיי, און זיי זאָלן זייַן גלאַט, פֿאַרשטאָפּט. "עיניו השע, פן יראה בעיניו ובאוזניו ישמע ולבבו יבין ושב ורפא לו". אַלזאָ פֿאַרוואָס טאַקע וויל השם אַז מען זאָל פֿאַרשטאָפּן זייערע אויערן, אויגן, האַרץ? און דער קדוש ברוך הוא ווי באַפֿעלט אַז אַזוי זאָל זייַן. פֿאַרוואָס? זאָגט דער רד"ק, לויטן ערשטן פירוש, דאָס איז אַ גזירה. און די גזירה מיינט, ווען דער חוטא וועט זיך פֿאַרמערן צו טאָן חטא, און וועט נישט תשובה טאָן אין דער צייַט וואָס מען גיט אים, וועט אָנקומען אַ שטאַפּל וווּ השם פֿאַרהאַלט פֿון אים די וועגן פֿון תשובה און דערלויבט אים מער נישט צוריקצוקערן. "נישט דערלויבט אים" מיינט נישט אין גאַנצן, נאָר די כוונה איז אַז ער האָט נישט די סייעתא דשמיא צו זיך אומקערן. און אויב דער קדוש ברוך הוא איז נישט זייַן העלפֿער, קען ער אים נישט. אָבער דעמאָלט אויב ער וויל טאַקע זיך אומקערן דאַרף ער מאַכן זייער זייער גרויסע אָנשטרענגונגען. אויך בייַ פרעה האָבן מיר געזען, "ויחזק השם את לב פרעה". בייַ סיחון שטייט "כי הקשה השם אלוהיך את רוחו ואימץ את לבבו". בייַ די קינדער פֿון עלי שטייט "ולא ישמעו לקול אביהם", פֿאַרוואָס האָבן זיי נישט תשובה געטאָן ווען עלי איז זיי מוכיח? "כי חפץ השם להמיתם". השם וויל זיי טייטן, דער פירוש איז פֿון פֿיל וואָס זיי האָבן געזינדיקט, וויל דער קדוש ברוך הוא שוין נישט אַז ער זאָל תשובה טאָן. ווייַל תשובה איז דאָך אַ פּריווילעגיע. וואָס איז תשובה? אַ מענטש קומט אים 20 יאָר תפֿיסה, ער קומט צום ריכטער, "חטאתי עוויתי פשעתי", ער האָט תשובה געטאָן, גיי אַהיים. ווי אַזוי? קען מען 20 יאָר תפֿיסה מיט "חטאתי עוויתי פשעתי" מבֿטל מאַכן? אַזאַ זאַך איז נישט געווען אויפֿן דעת. נאָר בייַם קדוש ברוך הוא איז דאָס מעגלעך. זאָגט דער קדוש ברוך הוא אויף אַ תנאי, אַז דו זאָלסט נישט אויסניצן מייַן גוט האַרץ פֿאַר שלעכטס. אָבער אויב דו ניצסט אויס דעם חסד עליון פֿאַר שלעכטס, ווילסט טאָן וואָס דיר קומט אָן, און זאָגסט אין סוף פֿון מייַנע טעג וועל איך תשובה טאָן, זאָגסט "אחטא ואשוב", דערלאָזט מען אים נישט צו טאָן תשובה. ווער עס האָט זיך פֿיל פֿאַרזינדיקט, דאַרף אין סוף באַצאָלן דעם פֿולן פּרייַז. און דערפֿאַר זאָגט דער קדוש ברוך הוא פֿון פֿיל וואָס אייַער חטא איז שווער, "שמעו שמוע ואל תבינו", איך גזר אַז אַלץ וואָס מען וועט מיט אייַך רעדן וועט אייַך נישט העלפֿן. איר וועט נישט פֿאַרשטיין, איר וועט נישט וויסן, איך גזר. "השמן לב העם הזה, אוזניו הכבד, עיניו השע". ווייַל איך וויל נישט "פן יראה בעיניו ובאוזניו ישמע ולבבו יבין ושב ורפא לו". איך וויל נישט "ושב ורפא לו". איך וויל נישט אַז זיי זאָלן איצט תשובה טאָן, איך וויל אַז איצט נאָך אַלץ וואָס זיי האָבן געטאָן זאָלן זיי מקבל זייַן זייער ראוי'דיקן שטראָף. דאָס איז איין ביאור.
דער רד"ק שלאָגט פֿאָר נאָך אַ ביאור, אַז אייגנטלעך "השמן לב העם הזה" מיינט אַז ער באַשרייַבט כביכול זייער מצב, ער קומט נישט צו גזר'ן אויף זיי. "לך ואמרת להם שמעו שמוע", איך זאָג אייַך שמעו שמוע, אָבער וואָס איר? "ואל תבינו". איר פֿאַרשטייט נישט וואָס מען רעדט מיט אייַך. "וראו ראו", איך באַפֿעל, זעט, און וואָס איר? "ואל תדעו". איך באַפֿעל אַז זיי זאָלן מקבל זייַן די דברים, אָבער זיי זײַנען "השמן לב העם הזה". זייער האַרץ איז שמן, זייער אויער איז שווער, זייערע אויגן זײַנען פֿאַרשטאָפּט. און ער איז חושש אַז דאָס פֿאָלק זאָל נישט זען מיט זייַנע אויגן און נישט הערן מיט זייַנע אויערן און נישט פֿאַרשטיין. און ער וויל נישט תשובה טאָן. אייגנטלעך אויב אַזוי, לויטן צווייטן פירוש איז דאָס נישט אַ גזירה, נאָר אַ באַשרייַבונג פֿונעם מצב. איך שיק צו רעדן מיט זיי, אָבער זיי זײַנען פֿאַרשטאָפּט. איך שיק זיי מוכיח צו זייַן, אָבער זייערע אויגן זײַנען פֿאַרשטאָפּט. ער באַשרייַבט זייער מצב, ער גזר'ט חלילה נישט אויף זיי אַז זיי זאָלן נישט תשובה טאָן. און צו אָט דעם פירוש פֿירט אויך מער דער תרגום. וואָס זאָגט "שמעין משמע ולא מסתכלין". זיי הערן אָבער זיי זעען נישט. ער איז נישט שם לב אויף וואָס ער הערט. "חזן מחזה ולא ידעין". זיי זעען אָבער פֿאַרשטייען נישט, זיי ווייסן נישט.
גוט, נאָך דעם ווי מיר האָבן צוויי ביאורים אויף דעם כלל פֿונעם פסוק, צי דער כלל פֿונעם פסוק איז אַ גזירה אויף זיי אַז זיי זאָלן נישט תשובה טאָן, אָדער דאָס איז אַ באַשרייַבונג פֿונעם מצב אַז בפֿועל טוען זיי נישט תשובה, לאָמיר איצט אַראָפּגיין צו די פּרטים פֿון וואָס עס שטייט דאָ. עס זײַנען דאָ דאָ פּרטים אַז זיי "שמעו שמוע", קעגן דעם "אל תבינו". עס איז דאָ "ראו ראו", קעגן דעם "אל תדעו". דערנאָך רעדט ער וועגן דעם שמן מאַכן דאָס האַרץ, שווער מאַכן די אויערן, אויגן, פֿאַרשטאָפּן די אויגן. און "פן יראה בעיניו ובאוזניו ישמע ולבבו יבין". און די גאַנצע אַריכות און דער גאַנצער פֿיל פּירוט דאַרף אַ ביאור. מיר וועלן מבֿאר זייַן צוויי ביאורים. איין ביאור לויטן גאון מווילנא, ווי עס שטייט אינעם ספר קול אליהו, און דערנאָך ווי אונדזער דרך וועלן מיר זען דעם ביאור פֿונעם מלבי"ם.
זאָגט דער גאון מווילנא, פֿיל און אויך שלמים האָבן זיך געוווּנדערט אויף דעם פסוק אויף דעם כפֿל הלשונות. פֿאַרוואָס דאַרף מען אַזוי פֿיל מאריך זייַן? "הכבד לב העם הזה", גענוג. שמעו שמוע, ראו ראו, אוזניו הכבד, עיניו... פֿאַרוואָס די גאַנצע אַריכות דברים? איין זאַך. די צווייטע זאַך, בייַ שמיעה זאָגט ער "שמעו שמוע ואל תבינו". בייַ ראיה זאָגט ער "ואל תדעו". וואָס איז דער חילוק צווישן הבנה און ידיעה? אַלזאָ וואָס איז דער שייַכות צווישן שמיעה און הבנה, און צו ראיה פֿאַרבינדט ער דווקא ידיעה? איין זאַך. די צווייטע זאַך, ווער עס איז שם לב האָט ער איבערגעדרייט די סדר. אין אָנהייב האָט ער געזאָגט שמעו שמוע, ראו ראו. שמיעה, ראיה. דערנאָך פֿירט ער ווייַטער, אוזניו הכבד ועיניו השע. ער פֿירט ווייַטער אויף דעם זעלבן סדר, די אויערן איז די שמיעה, נאָך דעם זייַנע אויגן איז די ראיה, דער זעלבער סדר וואָס ער האָט פֿריער געזאָגט. אָבער דאָ מיט אַ מאָל דרייט ער איבער די סדר. "פן יראה בעיניו", זייַנע אויגן איז געווען לעצט. נאָך דעם "באוזניו ישמע", דאָס איז געווען אין מיטן. און איצט קערט ער זיך צוריק צום ערשטן, "ולבבו יבין". אין אָנהייב האָסטו געזאָגט "השמן לב", און דערויף באַציסטו זיך צום לעצטן. צום לעצטן האָסטו געזאָגט "עיניו השע", און אין דעם שטראָף אין "פן" זאָגסטו "פן יראה בעיניו", באַציסטו זיך צו אים ערשטן. מיט אַ מאָל האָסטו איבערגעדרייט די סדר. פֿאַרוואָס האָסטו געטוישט די סדר אין סוף פֿון וואָס דו האָסט אים געזאָגט אין אָנהייב?
זאָגט דער גאון מווילנא, זאָלסט וויסן, די הייליקע תורה טיילט זיך אויף דרייַ טיילן. עס איז דאָ תורה שבכתב, עס איז דאָ תורה שבעל פה, און עס איז דאָ תורת הסוד, קבלה. דאָס זײַנען די דרייַ טיילן פֿון דער תורה. די תורה וואָס איז תורה שבכתב איז געגעבן געוואָרן צום זען פֿאַר יעדן מענטש. אויך אַ גוי, אַפֿילו פֿאַר די גויים האָט מען איבערגעזעצט די תורה. תורה שבכתב איז געגעבן פֿאַר יעדן מענטש, אויך פֿאַר די גויים. זי ווערט געזען מיט די אויגן. לעומת זה, תורה שבעל פה איז נישט געגעבן געוואָרן צו ווערן געשריבן. תורה שבעל פה איז געגעבן געוואָרן צו ווערן איבערגעגעבן פֿון אַ חכם צום תלמיד, פֿון אַ פֿאָטער צו זייַן זון. דערפֿאַר הייסט זי אויך תורה שבעל פה. דאָס וואָס הייַנט איז זי געשריבן, דאָס איז "עת לעשות להשם הפרו תורתך", רבי איז געווען געצוווּנגען צו שרייַבן די תורה ווייַל די תורות האָבן זיך אָנגעהויבן פֿאַרמינערן און די הערצער פֿאַרמינערן זיך. דאָס איז תורה שבעל פה. אַלזאָ תורה שבעל פה איז מיוחס צו די אויערן, זי דאַרף מען הערן. און די קבלה, דאָס קען מען נישט אַנטפּלעקן פֿאַר יעדן מענטש. די תורת הסוד קען מען נישט אַנטפּלעקן פֿאַר יעדן מענטש. אַלזאָ וווּ געפֿינט זיך די תורת הסוד? זי איז מער אין האַרצן. דאָס זײַנען זאַכן וואָס זײַנען אין האַרצן פֿון אַ מענטש, מען גיט זי נישט איבער פֿאַר יעדן מענטש. און דערפֿאַר, לויט דעם וועסטו פֿאַרשטיין, די ראיה מיט די אויגן איז ער מיחס צו תורה שבכתב. דאָס זעען אַלע. ווי איך האָב געזאָגט אויך אַ גוי קען זען. דאָס איז די ראיה. "באוזניו ישמע", דאָס איז תורה שבעל פה, זי הערט מען נאָר מיט די אויערן. "ולבבו יבין", דאָס האָבן מיר געזאָגט אין האַרצן, דאָס איז די קבלה.
איצט, זאָגט דער גאון מווילנא, אַ מענטש וואָס האָט געלערנט די דרייַ טיילן, און דערנאָך קומט דער יצר הרע און פּרוּווט אים אַרויסצורעדן. דער יצר הרע צו וועלכן טייל ווענדט ער זיך? צו תורה שבכתב? אָדער הייבט ער אָן אים אַרויסצורעדן פֿון דער קבלה? זאָגט פֿון דער קבלה. דער פירוש איז, תורה שבכתב איז זייער געגרונטפֿעסטיקט. תורה שבעל פה איז שוין זאַכן בעל פה. קבלה איז נאָר זאַכן אין האַרצן. דער יצר הרע גייט נישט צו אונדז גלייַך צו די יסודות. ער הייבט אָן פֿונעם דאַך, פּאַמעלעך פּאַמעלעך פּאַמעלעך, אַ קבלן פֿון צעשטערונגען. פּאַמעלעך הייבט ער אָן צעשטערן ביז ער קומט אָן צו די יסודות. ער זאָגט אים נישט הייַנט טו אַזוי, מאָרגן זאָגט ער אים... ביז ער זאָגט אים גיי דין עבֿודה זרה. ער גייט נישט גלייַך צו עבֿודה זרה גילוי עריות שפֿיכות דמים. ער וועט נישט קענען נעמען אַ ירא אלקים מענטש און אים פֿאַרוואַנדלען אין אַ רוצח פֿון הייַנט אויף מאָרגן. אָבער אויב ער וועט אים באַאַרבעטן אויף אַ סיסטעמאַטישן אופֿן וועט ער אויך אָנקומען צו דעם. דאָס הייסט תמיד איז דער דרך פֿונעם יצר הרע פֿון די ווייניקער געגרונטפֿעסטיקטע זאַכן, ווייניקער יסוד'דיקע, און פֿון דעם פּאַמעלעך פּאַמעלעך פּאַמעלעך ביז ער קומט אָן צו די יסודות. און דערפֿאַר אין אָנהייב וועט דער יצר הרע זאָגן הער נאָר, דאָס איז קבלה, ווער האָט געזאָגט, נישט באַוויזן, וווּ איז געווען דער זוהר ביז הייַנט? ווי אַזוי קומט אַז מיר האָבן נישט קיין רמז דערויף אין די רייד פֿון די חז"ל המקובלים בייַ אונדז, דאָס מיינט אין די רייד פֿון די מדרשים, אין די רייד פֿון תלמוד. ער הייבט אין אָנהייב אָן זיך אויסצושטעלן און מפֿקפֿק זייַן אין די רייד פֿון קבלה. און עס זײַנען דאָ אַזעלכע וואָס ביז הייַנט זײַנען מפֿקפֿק אין די רייד פֿון קבלה. עס איז דאָ בייַ די תימנים אַזעלכע וואָס הייסן דרדעים. "והודרדה". דאָס זײַנען מענטשן וואָס נעמען נישט אָן די קבלה, רמב"מיסטן. זיי ווערן אַגבֿ אַז איר זאָלט וויסן, דאָס ווערט גערעכנט פֿאַר אַ כופֿר אין יעדער זאַך. ווער עס איז כופֿר אַפֿילו אין איין זאַך פֿון דער הייליקער תורה, האָט נישט קיין חלק לעולם הבא. כופֿר אין איין זאַך. און דאָס איז וואָס עס איז אונדז איבערגעגעבן געוואָרן דורך די קדושי עליון, דורכן רמב"ן, דורכן אר"י הקדוש, דורך אַלע קדושים וואָס מיר האָבן געהאַט ביז הייַנט. אַלזאָ ווער קען... יאָ, אָבער זיי זאָגן אַז דאָס איז נישט רבי שמעון. פֿאַרשטייסטו? אַלזאָ ווער קען קומען און זייַן כופֿר קעגן דעם? נישט וויכטיק, צו אונדזער ענין, דער יצר הרע הייבט אָן פֿון די ווייניקער יסוד'דיקע זאַכן. וואָס וועט ער דיר זאָגן, עס שטייט נישט אין דער תורה, דאָס שטייט. נאָך דעם פֿון דאָרט גייט ער אַריבער צו תורה שבעל פה. הער נאָר, תורה שבעל פה איז אַריבער פֿון פֿאָטער צו זון, זעסט אַז דאָס זײַנען נישט קיין געשריבענע זאַכן, נאָר נאָך דעם, ווייסט ווען אַ זאַך גייט אַריבער פֿון מויל צו אויער, זײַנען דאָ שיבושים אין וועג, אַ צעבראָכענער טעלעפֿאָן, גיי ווייס וואָס מען האָט צוגעלייגט אין מיטן, וואָס האָבן די חכמים אַראָפּגענומען. נאָך דעם ווי אויך די יסודות ער צעלאָזט, גייט ער צו צו תורה שבכתב. ווער האָט געזאָגט, וואָס זײַנען די ראיות, אפֿשר קען מען פֿאַרשטיין אַנדערש ווי עס שטייט אין דער תורה, ביז ער איז נוגע אין די יסודות אַליין און איז כופֿר אין תורה שבכתב.
און דערפֿאַר, זאָגט דער גאון מווילנא, זייַ שם לב אַז דאָ ווענדט זיך צו זיי דער נביא און זאָגט זיי אין נאָמען פֿון השם, זעט אַז דער יצר הרע האָט אייַך געטאָן אַזוי, אַז אין אָנהייב "השמן לב העם הזה". דער יצר הרע האָט שמן געמאַכט דאָס האַרץ. וואָס האָבן מיר געזאָגט וואָס איז דאָס האַרץ? קבלה, תורת הנסתר. דערנאָך "אוזניו הכבד". פֿון דאָרט פֿירט ער ווייַטער, ער שטעלט זיך נישט. ער גייט צו תורה שבעל פה, וואָס דאָס זײַנען די אויערן. און דערנאָך "עיניו השע". און דעמאָלט אויך דאָס וואָס מען זעט מיט די אויגן, די תורה שבכתב, אויך דערויף האָט ער כביכול הערות און השגות. פֿאַרוואָס? און ער זאָגט דער יצר הרע איז חושש. פֿאַרוואָס טוט דער יצר הרע דאָס? ווייַל דער יצר הרע איז חושש און איז ירא "פן יראה בעיניו". ער איז חושש "פן יראה בעיניו". וואָס איז דאָס האָבן מיר געזאָגט? תורה שבכתב. אפֿשר וועט ער לערנען תורה שבכתב, און דערנאָך פֿון דעם "באוזניו ישמע", ער וועט ווייַטערגיין צו תורה שבעל פה און זיך נאָך העכער דערהייבן. און דערנאָך פֿון דעם וועט ער ווייַטערגיין צו "לבבו יבין", וואָס דאָס איז תורת הסוד. "ושב ורפא לו". דורך דעם וועט ער טאָן אַ מעולה'דיקע תשובה ווי עס דאַרף צו זייַן. און זייַט שם לב, דאָ אָרדנט ער די דרגות, ווייַל דאָ אָרדנט ער ווי אַזוי דער לומד לערנט. שפּרינגט דער לומד צו קבלה? נישט. נאָר וואָס איז דער דרך פֿונעם לומד? תורה שבכתב, תורה שבעל פה, קבלה. און דערפֿאַר איז דער יצר הרע חושש. פֿון וואָס איז ער חושש? "פן יראה בעיניו" תורה שבכתב, "באוזניו ישמע", ער וועט נאָך דעם לערנען תלמוד און מדרשים, און דערנאָך "לבבו יבין", ער וועט לערנען די קבלה, און דורך דעם "ושב ורפא לו". פֿון דעם איז חושש דער יצר הרע. ממילא קומט אַרויס אַז די דברים דאָ זײַנען געאָרדנט אין אַ ראוי'דיקן סדר. דאָס איז לויטן גאון מווילנא.
דער מלבי"ם זאָגט, דער שיעור הכתוב איז אַזוי. ווען דער מלבי"ם זאָגט "שיעור הכתוב" איז אַזוי, איז דער פירוש, איך וועל דיר געבן אַ ריכטיקע גירסה צום פסוק כדי דו זאָלסט אים פֿאַרשטיין ריכטיק. ווייַל ווי דו לייענסט די דברים, קען זייַן אַז דו גורס'ט זיי נישט ריכטיק, און ווי באַוווּסט זאָגט מען אין דער וועלט פֿון די ישיבות אַז אַ ריכטיקע גירסה איז אַ האַלבע הבנה. אַ מענטש וואָס נעמט די גמרא און גורס'ט נישט ריכטיק, זײַנען די סיכויים אַז ער וועט פֿאַרשטיין נישטיק. אָבער אויב מען גורס'ט לכל הפחות פֿאַר אים ריכטיק, מען פּסק'ט די פסיקים, די נקודות, מען זאָגט דאָס אויף אַ ריכטיקן אופֿן, איז דאָ אַ סיכוי אַז ער וועט פֿאַרשטיין. שיעור הכתוב איז אַזוי. "לך ואמרת, שמעו שמוע, ואל תבינו". די כוונה "ואל תאמר תבינו". "ואמרת", זאָג זיי, "ראו ראו", אָבער היט זיך, "ואל תאמר תדעו". "פן יראה בעיניו ושב ורפא לו". לאָמיר דערקלערן. עס זײַנען דאָ יהודים, עס זײַנען דאָ מצבים פֿון מענטשן וואָס מען קען מיט זיי נישט רעדן. פֿאַרוואָס קען מען מיט זיי נישט רעדן? ווייַל זיי האָבן זיך אַליין פֿאַרשפּאַרט. ווי אַזוי? ער זאָגט דיר זע, אויב איך וועל גיין צו דרשות, אויב איך וועל גיין צו הרצאות, אויב איך וועל הערן שיחות מוסר, איז דאָס געפֿערלעך, איך קען נאָך תשובה טאָן. אַלזאָ נעם איך נישט קיין ריזיקעס, איך קום פֿון פֿאָרנט אָן נישט. איך קום פֿון פֿאָרנט אָן נישט. דאָס פֿאַרפֿליכט, ער וויל זיך נישט פֿאַרפֿליכטן. און דערפֿאַר פֿון פֿאָרנט אָן, זאָגסט אים הער, נאָר הער צו. ניין, טו גאָרנישט, מען וועט דיר נישט זאָגן צו לייגן תפֿילין און נישט צו היטן שבת, הער נאָר וואָס די דתיים האָבן צו זאָגן. ניין ניין, לאָז אָפּ, די דתיים דאָס איז געפֿערלעך, דו קענסט זיי צוהערן, ווייַל "דת דמשכה". און ער איז חושש אַז אויב ער וועט נאָר צוהערן, וועט ער זיך צוגעצויגן ווערן, ער איז נישט גרייט אַפֿילו צוצוהערן. זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז געווען דער מצב פֿון יענעם דור. און טאַקע זײַנען זיי גערעכט, ווייַל עס שטייט דאָך "שמעו ותחי נפשכם". נאָר איר הערט, דאָס האַלט שוין לעבעדיק די נפֿש. די נפֿש ווערט שוין צוגעצויגן. זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא, איך ווייס דעם מצב פֿונעם דור. און דער מצב פֿונעם דור איז אַז אויב וועסטו זיי געבן מוסר און פּרוּוון זיי אומקערן אין תשובה, וועלן זיי זיך דערווייַטערן. און דערפֿאַר, זאָגט דער קדוש ברוך הוא, דו דאַרפֿסט צו זיי צוגיין מיט חכמה. און די עצה פֿון השם איז אַגבֿ ריכטיק אויך פֿאַר אונדזער דור. זאָגט אים השם, ווען דו קומסט צו זיי רעדן, זאָג זיי גלאַט, שמעו שמוע. זאָג זיי גלאַט, ראו ראו. און נישט, וואָס איז דער המשך פֿונעם פסוק? "שמעו שמוע ואל תאמר תבינו". וואָס איז דאָס "תבינו"? "ראו ראו ואל תאמר תדעו". זאָג זיי נישט "תדעו". וואָס איז דאָס "תדעו"? דאָס איז אַרויסציִען מסקנות. שמעו שמוע, "תבינו" מיינט, נו איז פֿאַרשטיי אַז דו טוסט נישט ריכטיק. איז וויס איצט אַז דו טועסט אין דייַן וועג. זיי וועלן אַנטלויפֿן. זיי וועלן אַנטלויפֿן, אָן אַרויסציִען מסקנות. גיב אַ דרשה אָן אַרויסציִען מסקנות. לאָז יעדן איינעם פֿאַרשטיין די מסקנה אַליין. אויב וועסטו אים אַרויסציִען מסקנות, בייַ דער קומענדיקער דרשה וועט ער שוין נישט זייַן. ער וועט שוין נישט זייַן גרייט דיך צוצוהערן. דערפֿאַר זאָגט אים השם, אויב "ואמרת לעם הזה שמעו שמוע", נאָר הערט וואָס איך האָב צו זאָגן. איך גיב אייַך נישט קיין מוסר, איך בין אייַך נישט מוכיח, איך וועל אייַך נישט ברענגען צום מצב פֿון "תבינו". נאָר שמעו שמוע. נאָר ראו ראו. איך וועל אייַך נישט ברענגען צום מצב פֿון "תדעו", ציִ איצט אַרויס מסקנות, נו, ווי אַזוי וואָס טוסטו שוין מאָרגן? צי וועסטו מאָרגן לייגן תפֿילין? צי וועסטו מאָרגן היטן שבת? נישט. לאָז אים דאָס אַרויסציִען מסקנות פֿאַר זיך אַליין. ווייַל אויב וועסטו קומען און זיי זאָגן מיט די מסקנות, זאָגט ער וועסטו פֿאַרלירן "פן יראה בעיניו וישמע באוזניו ולבבו יבין". אפֿשר דורך דעם וואָס וועסט זאָגן אַזוי, אפֿשר צום סוף וועט ער זען מיט זייַנע אויגן, ער וועט שוין פֿון זיך אַליין זען מיט זייַנע אויגן. און אפֿשר דורך דעם וועט ער צום סוף הערן מיט זייַנע אויערן. און אפֿשר דורך דעם וועט צום סוף אויך זייַן האַרץ פֿאַרשטיין. און דעמאָלט ממילא האָסטו אים נישט אַנטלאָפֿן געמאַכט. ער האָט דיר געגעבן די מעגלעכקייט צו רעדן, ער האָט צוגעהערט די דברים, דאָס פֿירט נישט תיכף, אָבער אפֿשר, זאָגט השם, אפֿשר וועט ער זען מיט זייַנע אויגן, אפֿשר וועט ער הערן מיט זייַנע אויערן, אפֿשר צום סוף וועט זייַן האַרץ פֿאַרשטיין.
פֿאַרוואָס זאָג איך דיר אַז דו זאָלסט זיי נישט זאָגן "תבינו" און "תדעו"? ווייַל ער זאָגט איך קען דאָס האַרץ פֿונעם פֿאָלק, ווייַל "השמן לב העם הזה". ער איז שמן זייער האַרץ, עס איז אין זיי נישטאָ קיין חכמה און שכל. און פֿון דער סיבה "אוזניו הכבד", פֿון דער סיבה איז אויך שווער געוואָרן זייער אויער, זיי זײַנען נישט גרייט צו הערן. פֿון דער סיבה אויך "עיניו השע". זייַנע אויגן זײַנען שוין געוואָרן פֿאַרשטאָפּט און גלאַט, זיי זײַנען נישט גרייט צו זען. און אויב זיי וועלן הערן אַז אין דייַנע דברים איז דאָ בינה, איז דאָ חכמה, איז דאָ שכל, איז דאָ ידיעה, וועלן זיי נישט זייַן גרייט צו הערן. זיי וועלן נישט זייַן גרייט צו קומען צוצוהערן. אָבער נאָר דורך דעם וואָס וועסט זיי זאָגן נאָר שמעו שמוע, אָן מסקנות, אָן "תבינו" און "תדעו", אפֿשר דורך דעם וועט ער זען מיט זייַנע אויגן און ממילא וועט זייַן האַרץ פֿאַרשטיין. איצט וואָס איז דער סדר? פֿאַרוואָס אין אָנהייב רעדט ער וועגן ראיה, נאָך דעם שמיעה, נאָך דעם הבנה? זאָגט דער מלבי"ם, ווייַל ער רעדט וועגן דעם סדר פֿון השגת הבורא. דער סדר פֿון השגת הבורא איז אין אָנהייב אַז דער מענטש זאָל זען מיט זייַנע אויגן. "שאו מרום עיניכם וראו מי ברא אלה". אַ מענטש באַטראַכט די הימלען, באַטראַכט די ערד, באַטראַכט דעם גוף פֿונעם מענטש, דאָס קען יעדער איינער זען. מען דאַרף נישט קיין מיקראָסקאָפּ, מען דאַרף נישט זייַן אַ מענטש פֿון וויסנשאַפֿט, מען דאַרף נישט זייַן אַ גרויסער חכם. יעדער וואָס באַטראַכט די שיינקייט פֿון דער בריאה און דעם סדר פֿון דער בריאה, דאַרף אָנקומען צו דער מסקנה אַז עס איז דאָ עמעצער וואָס האָט באַשאַפֿן די וועלט. "השמיים מספרים כבוד אל". נאָר הער צו. נאָר באַטראַכט, נאָר קוק, קענסטו שוין זען אַז עמעצער האָט באַשאַפֿן די וועלט, זי איז נישט באַשאַפֿן געוואָרן פֿון זיך אַליין. דערנאָך, איז אויך דאָ דאָס וואָס איך האָב מקבל געווען פֿון מייַנע עלטערן, וואָס מייַן פֿאָטער האָט מקבל געווען פֿון זייַנע עלטערן, דאָס איז די קבלה פֿון דור צו דור. אַלזאָ אין אָנהייב איז דאָס די ראיה, דערנאָך די שמיעה. און די דריטע זאַך איז דורך ראיות פֿון שכל און דעת, דאָס איז שוין אין דעם גדר פֿון ידיעה. און דערפֿאַר די דריטע זאַך איז זייַנע אויגן, זייַ מוחל, דאָס איז "לבבו יבין". דאָס וואָס איך פֿאַרשטיי שוין, ראיות און הוכחות מער פֿילאָסאָפֿישע, מער טיפֿע, כדי צו וויסן די מציאות פֿונעם בורא. און דערפֿאַר זאָגט ער אַזוי, אפֿשר וועסטו זיי מוכיח זייַן אויף דעם גלאַטן דרך ווי מיר האָבן געזאָגט, אָן צוגיין מיט זיי צו מעשה'דיקע מסקנות, אפֿשר דורך דעם וועט ער זען. און פֿון דעם כח וועט ער הערן, און דערנאָך וועט ער פֿאַרשטיין.
אַלזאָ אויב אַזוי לאָמיר פֿרעגן, פֿאַרוואָס אין אָנהייב האָט ער געזאָגט פֿאַרקערט? פֿאַרוואָס פֿאַרוואָס אין אָנהייב האָט ער געזאָגט "שמעו שמוע ואל תבינו וראו ראו ואל תדעו"? ער זאָגט אין אָנהייב זאָגט ער זיי שמעו שמוע, איך בעט אַז איר זאָלט הערן, די כוונה איר זאָלט מקבל זייַן וואָס איר האָט מקבל געווען פֿון די פֿריערדיקע דורות. און אויב נישט דאָס, איז לכל הפחות זעט. ווייַל לכל הפחות דאַרף מען אָנהייבן פֿאַרקערט. לויט דעם סדר פֿונעם מלבי"ם האָט מען געדאַרפֿט זאָגן קודם כל זעט, דאָס איז וואָס אַלע זעען. נאָך דעם הערט, דאָס וואָס דו באַקומסט פֿון דייַן פֿאָטער. פֿאַרוואָס האָט ער איבערגעדרייט די סדר? זאָגט דער מלבי"ם, אין אָנהייב האָט ער איבערגעדרייט די סדר ווייַל אין אָנהייב האָט ער זיך געווענדעט צו זיי הויך. און אויב נישט דאָס, איז לכל הפחות זע. לכל הפחות דאָס וואָס יעדער איינער איז מסוגל צו זען. אויב דו ביסט נישט מסוגל צו הערן, איז לכל הפחות זע, אפֿשר וועלן דורך דעם די דברים טוישן דייַנע מעשים.
און ער זאָגט, "עד מתי השם"? "ויאמר, עד אשר אם שאו ערים מאין יושב, ובתים מאין אדם, והאדמה תישאה שממה". וואָס איז די פֿראַגע "עד מתי"? מיר האָבן געזען דרייַ פֿירושים. מיר האָבן געזען דעם רד"ק, מיר האָבן געזען נאָך אַ פירוש אין רד"ק, און מיר האָבן געזען דעם מלבי"ם, און לויט דעם וועלן מיר איצט דערקלערן. עד מתי? לויטן ערשטן פירוש פֿונעם רד"ק, האָט ער דאָך אים געזאָגט איך פֿאַרהאַלט פֿון זיי די וועגן פֿון תשובה. זיי וועלן הערן, זיי וועלן זען, אָבער זיי וועלן נישט פֿאַרשטיין. איך פֿאַרהאַלט פֿון זיי די וועגן פֿון תשובה. פֿרעגט ער דעם רבונו של עולם, עד מתי וועסטו פֿאַרהאַלטן פֿון זיי די וועגן פֿון תשובה? קיין מאָל וועסטו זיי נישט אָננעמען אין תשובה? זיי זײַנען דאָך שוין געשטראָפֿט אין זייער חטא, עד מתי? זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא, ביז זייער מלוכה וועט זייַן אַז "שאו ערים מאין יושב", בתים מאין אדם, האדמה תישאה שממה, דעמאָלט וועט מען קענען אָנהייבן זיי הערן. און דאָס פּאַסט לויטן ערשטן פירוש. ווייַל אינעם ערשטן פירוש, וואָס מיינט דאָס אַז השם וויל נישט אַז ער זאָל תשובה טאָן? איז השם קעגן אַז ער זאָל תשובה טאָן? נישט. נאָר השם איז קעגן אַז דו זאָלסט אַרויסקומען ביליק אָן צו באַצאָלן קיין פּרייַז. דאָס איז השם נישט מסכים. נאָך דעם ווי דו האָסט זיך פֿיל פֿאַרזינדיקט, דאַרפֿסטו שוין מקבל זייַן וואָס דיר קומט. און דערפֿאַר זאָגט ער נאָך דעם ווי זיי וועלן מקבל זייַן וואָס זיי קומט, וועט זיך פֿאַרשליסן דער חשבון, פֿון דאַנען וועלן זיי ווען זיי וועלן וועלן, קענען תשובה טאָן און דעמאָלט וועל איך זיי אָננעמען. לויטן צווייטן פירוש, אַז דאָס איז נישט אַז השם זאָגט צו אַז זיי וועלן נישט הערן, נאָר דאָס איז אַ באַשרייַבונג פֿונעם מצב, זיי הערן נישט. זיי הערן, זיי ווילן נישט פֿאַרשטיין. לויטן צווייטן פירוש וואָס דער רד"ק האָט דערקלערט, פֿרעגט ער אים עד מתי וועלן זיי זיך פֿירן מיט דער אויפֿפֿירונג? עד מתי וועלן זיי פֿאַרהאַרטעווען זייער האַרץ און זייַן נישט גרייט צו הערן און צו פֿאַרשטיין? זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא, איך ווייס, על פי וואָס איז אַנטפּלעקט בייַ מיר, אַז דער קדוש ברוך הוא ווייסט אַלע נסתרות, איך ווייס אַז בפֿועל וועלן זיי דיך נישט צוהערן ביז אויב "שאו ערים מבלי יושב". ביז די ערד וועט אויסגעלערט ווערן, וועט זייַן אַ גרויסע שממה, ביז דעמאָלט וועלן זיי דיך נישט צוהערן. לויטן מלבי"ם, האָט דאָך דער קדוש ברוך הוא אים געזאָגט רעד מיט זיי נישט מעשה'דיק. רעד מיט זיי טעאָרעטיש, ריכטיק? זאָג זיי נישט אַלזאָ טוט, אַלזאָ שטעלט אויף, ווייַל מיר האָבן געזאָגט זיי וועלן נישט זייַן גרייט מקבל צו זייַן. אַלזאָ לויטן מלבי"ם איז די פֿראַגע עד מתי? עד מתי וועל איך מיט זיי רעדן אין אַזאַ לשון וואָס איז נישט קיין לשון פֿון תוכחה, וואָס איז נישט קיין לשון וואָס זאָגט קלאָר ווי מען דאַרף טאָן און מקיים זייַן מצוות אויף אַ מעשה'דיקן אופֿן און זיך דערווייַטערן פֿון די עבֿירות? עד מתי דאַרף איך מיט זיי רעדן אין אַזאַ לשון פֿון שמעו שמוע אָן זיי צו זאָגן תבינו? איך זאָל זיי זאָגן ראו ראו אָן זיי צו זאָגן תדעו? עד מתי דאַרף איך רעדן אין אַזאַ לשון? עד מתי וועלן זיי זייַן סוררים פֿונעם וועג און איך וועל דאַרפֿן מיט זיי רעדן אין אַ לשון חלקות? זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא, דו וועסט זיך נבֿא זייַן צו זיי אַזוי און זיי וועלן נישט פֿאַרשטיין, עד מתי? ביז זייערע שטעט וועלן חרובֿ ווערן. ביז עס וועט אין זיי בלייַבן אַלץ וואָס עס שטייט דאָ, אַז זיי זאָלן זייַן ווי אלה און אלון. נאָר דעמאָלט וועלן זיי הערן. נאָר דעמאָלט וועלן זיי פֿאַרשטיין. אין אָנהייב ווען דו וועסט מיט זיי רעדן אין אַזאַ לשון, זאָגט ער אים זאָלסט וויסן, די דברים וועלן נישט אַרייַנגיין אין זיי. ווען וועלן די דברים משפּיע זייַן אויף זיי צום סוף? ווען זיי וועלן זען די דברים קומען בפֿועל. און דאָס איז וואָס ער זאָגט אים, "אם שאו ערים מאין יושב". ער אָרדנט דאָ די אסונות וואָס וועלן געשען לויט זייער סדר. אין אָנהייב וועלן די שטעט חרובֿ ווערן, אָבער עס וועלן נאָך בלייַבן בתים. אינעם צווייטן שטאַפּל "ובתים מאין אדם", אויך די בתים וועלן חרובֿ ווערן. אָבער עס וועלן נאָך בלייַבן אַזעלכע רועי צאן, געצעלטן אין די מדבריות. אָבער נאָך דעם אינעם דריטן שטאַפּל "והאדמה תישאה שממה". אין דעם רגע ווען די ערד וועט זייַן אַ שממה איז אויך שאָף וועט מען נישט קענען פֿיטערן דאָרט. און ממילא וועט שוין נישט בלייַבן קיין איינער אין אַלע הרי יהודה.
"וריחק השם את האדם, ורבה העזובה בקרב הארץ". "וריחק השם את האדם", דאָס זײַנען די צען שבטים וואָס דער מלך אשור וועט זיי פֿאַרטרייַבן. און זאָלסט נישט מיינען אַז ער וועט זיי פֿאַרטרייַבן צו אַ נאָענטן אָרט. חלח, חבור, נהר גוזן. זאָגט ער אים ניין, עס איז מער נישטאָ קיין סיכוי אַז זיי זאָלן זיך אומקערן, השם וועט זיי דערווייַטערן, נהר גוזן, וואָס איז מדי. "ורבה העזובה", אויך די וואָס וועלן דאָ בלייַבן פֿון דלת העם, פֿון דלת הארץ, וועלן זייַן כורמים און יוגבים, צום סוף וועלן אויך זיי פֿאַרלאָזן די ארץ פֿון זיך אַליין, ווייַל די ארץ וועט דאָך אויסגעלערט ווערן.
"ועוד בה עשיריה, ושבה והייתה לבער, כאלה וכאלון אשר בשלכת מצבת בם, זרע קודש מצבתה". "ועוד בה עשיריה". וואָס איז דאָס "בה עשיריה"? על פי דעם רד"ק מיינט די כוונה עס וועלן נאָך מלוך'ן אין דער ארץ צען מלכים פֿון דער צייַט פֿון אָט דער נבֿואה. "ועוד בה עשיריה", עס איז נאָך דאָ אַ צענערל פֿון מלכים. אָט די נבֿואה איז געווען אין דעם יאָר פֿונעם טויט פֿונעם מלך עוזיהו און האָט אים געוויזן השם זיצן אויפֿן כסא. זאָגט דערויף דער רד"ק מאַך אַ חשבון, יותם, אחז, חזקיהו, מנשה, אמון, יאשיהו, יהואחז, יהויכין, יהויקים, צדקיהו. מיר זײַנען אָנגעקומען צו צען מלכים. נאָך צען מלכים און "ועוד בה עשיריה", און דערנאָך "ושבה והייתה לבער", די כוונה די ערד וועט ברענען פֿון אין דרינען, זיי וועלן אַלע פֿאַרלענדעט ווערן און פֿאַרטריבן ווערן און ירושלים וועט חרובֿ ווערן. נאָך אַ הסבר, דאָס איז וואָס עס זאָגט דער תרגום יונתן, און אין זייַן דרך גייט אויך דער מלבי"ם, "ועוד בה עשיריה", "וישתארון בה חד מעסרא". און עס וועט אין איר בלייַבן אַ צענטל. "ועוד בה עשיריה", עס וועט נאָך אין איר בלייַבן איינער פֿון צען. און וואָס איז דאָס דער איינער פֿון צען? מבֿאר דער מלבי"ם, איין טייל פֿון צען דאָס איז שבט יהודה. אַז שבט יהודה כביכול תמיד ווען מיר ציילן, ציילן מיר די צען שבטים און שבט יהודה. הגם אַז יהודה כלל'ט אין זיך אַרייַן צוויי, אָבער ער איז דער צענטראַלער, ובפֿרט אַז בנימין האָט זיך דאָך זייער פֿאַרמינערט אינעם מעשה פֿון פילגש בגבעה, אַלזאָ איז ער דער צענטראַלער, מיר ציילן אים ווי עיקר. אַלזאָ ער איז ווי אַ צענטל פֿון די צען שבטים וואָס האָבן גלה'ט. "ועוד בה עשיריה", איינער פֿון צען וועלן בלייַבן, דהיינו בסך הכל וועט דאָ בלייַבן נאָר איין שבט, וואָס איז איינער פֿון צען פֿון יענע וואָס האָבן שוין גלה'ט. און איצט קומט ער און זאָגט אים, "והייתה לבער כאלה וכאלון". ער האָט זיי נמשל צו בוימער, אלה און אלון, וואָס האָבן פֿיל בלעטער. און אין האַרבסט, דהיינו אין ווינטער, ווערן די בלעטער וועלק. וואָס בלייַבט? וואָס עס בלייַבט איז "אשר בשלכת מצבת בם". וואָס עס בלייַבט איז נאָר די מצבת. דער שטאַם, דער וואָרצל. ווי אַזוי זאָגט דער תרגום? "ויתע ונציב". וואָס עס בלייַבט איז דער שטאַם, כביכול די וואָרצלען זײַנען געבליבן. "כאלה וכאלון אשר בשלכת", אַלע בלעטער פֿאַלן אַראָפּ, אָבער "מצבת בם", דער וואָרצל בלייַבט נאָך. אַזוי אויך די רשעים, דאָס זײַנען די קליפּות, דאָס זײַנען די בלעטער, זיי וועלן וועלק ווערן. וואָס וועט בלייַבן? די מצבת בם. די מצבת בם דאָס זײַנען די ווייניקע צדיקים, זיי זײַנען די וואָס וועלן בלייַבן. און דאָס איז די תשובה אויף דער פֿראַגע וואָס ישעיהו האָט געפֿרעגט רבונו של עולם עד מתי? ער זאָגט ביז די רשעים וועלן פֿאַרלענדעט ווערן און די צדיקים וועלן בלייַבן. און דער משל דערין ווי אלה און אלון, וואָס אויך בייַ זיי בלייַבט אין דער צייַט פֿון שלכת נאָר די מצבת, וואָס דאָס איז דער וואָרצל און דער שטאַם. און פֿאַרוואָס? "זרע קודש מצבתה". דאָס איז די סיבה, ווייַל די מצבת, די וואָס וועלן בלייַבן, זיי וועלן זייַן זרע קודש. דאָס איז דער דור פֿון חזקיהו, אַ דור פֿון חזקיהו וואָס האָבן זיך אומגעקערט צו השם מיט זייער גאַנצן האַרץ, זיי זײַנען די וואָס וועלן צום סוף בלייַבן. עס איז דאָ נאָך אַ הסבר, דער רד"ק ברענגט, וואָס איז דאָס "אשר בשלכת מצבת בם"? זאָגט דער רד"ק בשלכת דאָס איז איינער פֿון די נעמען פֿון די טויערן וואָס זײַנען געווען אינעם בית המקדש. עס ווערט דערמאָנט אין דברי הימים "שער השלכת". דאָרט זײַנען געווען געפֿלאַנצט אלה און אלון, און ער האָט געוואָלט נמשל זייַן, אַלזאָ זאָגט ער "כאלה וכאלון אשר בשלכת", וואָס געפֿינען זיך אין שער השלכת. אַזוי ווי זיי וועט זייַן דער מצב פֿון עם ישראל וואָס וועלן בלייַבן איינציקע פֿון יענעם גאַנצן געדיכטן וואַלד, יענעם גרויסן פֿאָלק וואָס איז געווען, נאָר ווי אלה און אלון וואָס זײַנען אין שער השלכת, וואָס זיי זײַנען ווי צוויי דוגמאות פֿון צוויי איינזאַמע בוימער, אַזוי כביכול וועט בלייַבן אַ פֿאַרהעלטנישמעסיקער טייל פֿון עם ישראל.