דער רד"ק ערקלערט, אז די כלים פונעם אויבערשטן אין זיין מלחמה קעגן די אומות וועלן זיין פון צוויי סארטן. כלי צדקה, וואס דאס איז בעצם א ישועה צו העלפן כלל ישראל, און פון דער אנדער זייט זענען דא בגדי נקם, וואס די בגדי נקם זענען צו נעמען נקמה פון די שונאים. פון די וואס האבן אונדז געדריקט און מצער געווען. די כלי הישועה, וואס דאס איז בעצם צו ראטעווען אונדז פון די גויים, דאס פארגלייכט ער צו א מגן, א שריון און א כובע. ווייל בעצם דארף מען אונדז באשיצן פאר די אומות. און וואס איז בעצם דער מגן, שריון און כובע, אויב נישט א באשיצונג פונעם קעמפער? כביכול דערמיט באשיצט אונדז דער אויבערשטער. 'וילבש צדקה כשריון וכובע ישועה בראשו', דאס איז כדי צו ראטעווען אונדז. יא, א שירעם וואס זאל אונדז באשיצן פאר די אומות. און דערקעגן, אפשר פריער זאגט דא דער רד"ק א וואונדערליכע זאך. זאגט דער רד"ק, אז דער שריון און דער כובע זענען נישט קיין מלבושים נאר לפי שעה, אין דער צייט פון דער מלחמה. ווען טוט אן א מענטש א שריון? נאר בשעת מלחמה, ער גייט נישט ארויס צו דער ארבעט מיט א שריון. נישט אמת? נאר בעת מלחמה. זאגט אויף דעם דער רד"ק, אז די תשועה וועט זיך ציען פון איר אנהייב ביז כלל ישראל וועלן זיין אין זייער לאנד און ביי דער צייט פון מלחמת גוג ומגוג. זאגט א וואונדערליכע זאך דער רד"ק. די תשועה וועט זיך אנהייבן אבער עס וועט נעמען צייט. מיר זעען דאס פארווירקליכט פאר אונדזערע אויגן. די נבואה ווערט מקויים אז די ישועה האט זיך נישט אנגעהויבן און פארענדיקט אין איין טאג. מיר זעען אז דאס איז א לאנגער און גאנצער פראצעס. עס איז אונדז קלאר אז דער פראצעס האט זיך אנגעהויבן, עס איז אונדז קלאר אז מיר זענען אינמיטן, אבער דער רד"ק זאגט, די תשועה וועט זיך ציען פון איר אנהייב. ווייל דאס וועט נישט זיין תיכף, דאס וועט נעמען, דאס וועט זיך ציען צייט. די כלי נקם פארגלייכט ער צו בגדים און א מעיל. גיט אכט ווי וואונדערליך. דאס איז ווי אזוי צו נעמען נקמה פון די גויים. דער אויבערשטער, ווי אזוי וועט ער זיך נוקם זיין פון זיי? 'ילבש בגדי נקם תלבושת ויעט כמעיל קנאה'. גיט איר אכט? די בגדי נקם אין די גויים זענען ווי א מעיל און א מלבוש. פארוואס? זאגט דער רד"ק, פשוט. ווייל בגדים טוט מען דאך אן תמיד. א שריון נישט תמיד. צו באשיצן אונדז, דאס איז דער שריון, דאס איז צייטווייליק. מען דארף אונדז נאר באשיצן איצט פון די שונאים. איצט האט זיך דער אויבערשטער אנגעהויבן נוקם צו זיין אין די שונאים. וויפיל וועט ער זיך נוקם זיין אין זיי? דאס איז תמידיק. די נקמה אין די גויים וועט זיין תמידיק ווי א בגד וואס איז תמידיק. דערקעגן, די באשיצונג פון אונדז פאר די גויים דארף זיין נאר אין אנהייב. נאר ביי דער צייט פון דער גאולה דארף אונדז דער אויבערשטער באשיצן. אבער דערנאך דארף מען שוין נישט קיין שריון, ווייל די גויים וועלן דאך זיין קנעכט צו ישראל, 'ורדו בשונאיהם', 'ובני נכר איכריהם וכורמיהם'. און דער נקם און די קנאה וואס זיי האבן אונדז געקנעכט די גאנצע תקופה פון גלות, דאס וועט זיך ציען איבער יארן. וויבאלד די מציאות וועט זיך ציען איבער יארן, דאס פארגלייכט ער צו א שטענדיקן בגד. דערקעגן די באשיצונג פון אונדז איז נאר צייטווייליק, נאר צו נעמען אונדז ארויס פונעם גלות, דארף מען אונדז באשיצן פאר די שונאים, אבער דערנאך וועלן דאך די שונאים זיין אונטער אונדזערע פיס. 'והיו שרים אומנייך ומלכים מיניקותייך' וכולי. דער פירוש איז אז די חשובע וועלן זיין די נידעריקע ביי אונדז. אבאמא וועט דיר וואשן די פאדלאגע. קונדוליסה רייס וועט דיר וואשן די כלים. און אויב זי וועט נישט וואשן גוט, וועסטו איר זאגן צו וואשן נאכאמאל. זיי, די מלכים, די שרים, וועלן זיין 'אומנייך', 'מיניקותייך'. אויב אזוי, דארפן מיר שוין נישט קיין ישועה. די ישועה איז געווען נאר פאר איר צייט. וואס יא? די נקמה וועט זיך ציען, זי איז ווי א בגד. ווי א בגד וואס א מענטש טוט אן תמיד, דאס וועט זיך ציען ווייטער.
און גיב אכט, עס שטייט 'וילבש בגדי נקם תלבושת'. וואס איז תלבושת? קודם כל תלבושת, ערקלערט דער רד"ק אז די כוונה איז ווי א שם העצם. עס איז דא א פעולה, ווי מיר האבן גערעדט עטליכע מאל אין דער פארגאנגענהייט, דאס איז ללבוש (אנטאן). און עס איז דא דער שם העצם, דאס הייסט לבישה. לבישה דריקט נישט אויס א פעולה. לבישה דריקט אויס דעם תואר. ווי איך זאג, למשל, ריצה (לויף), און איך זאג לרוץ (לויפן). דו דארפסט לויפן, לויף, זיי וועלן לויפן, דאס זענען פעולות. ריצה איז דער שם העצם. אזוי אז למעשה איז תלבושת דער שם העצם. און פארוואס נאך דעם וואס עס האט געזאגט 'וילבש', זאגט עס נאכאמאל תלבושת? זאגט דער רד"ק א כלל. יעדער מאל וואס דו זעסט אז נאך דעם וואס עס באשרייבט א פעולה גייט עס אריבער צום שם העצם, איז דער פירוש אז די זאך וועט זיין מיט שטארקייט און מיט תוקף. ער ברענגט א דוגמא. 'ויצם דוד צום'. 'ויצם' איז די פעולה, 'צום' איז דער שם העצם. פארוואס? עס האט דיר געוואלט זאגן אז די זאך איז געווען מיט שטארקייט. 'קצף השם על אבותינו קצף'. 'קצף' איז דער שם העצם, 'קצף' איז די פעולה. פארוואס האט עס צום סוף געזאגט דעם שם העצם? צו פארשטארקן די זאך. 'ומעלה בו מעל'. 'מעל' איז דער שם העצם, 'מעלה' איז די פעולה. עס זאגט דיר, זי איז 'מעלה מעל', דאס איז געווען זייער חמור. 'למען טבוח טבח'. און אזוי אלע די דוגמאות קומען אויסצודריקן אז ווען דער שם העצם ווערט דערמאנט נאך דעם, איז די זאך געטון געווארן מיט תוקף און מיט שטארקייט.
דער מלבי"ם זאגט, 'וילבש צדקה כשריון וכובע ישועה בראשו, וילבש בגדי נקם תלבושת ויעט כמעיל קנאה'. זאגט דער מלבי"ם, כדי צו פארשטיין דעם פסוק ריכטיג, דארפסטו האבן גרונטליכע ידיעות אין לשון הקודש. וויבאלד עס זענען דא עטליכע און עטליכע זאכן וואס פאדערן א הבנה. וואס איז א שריון און וואס איז א כובע ישועה? וואס איז צדקה און וואס איז ישועה? וואס איז נקם און וואס איז קנאה? וואס איז לבישה און וואס איז תלבושת? און פארוואס איין מאל שטייט מעיל און איין מאל שטייט בגדי? אלע די זענען כפילויות וואס בעצם פאדערן אונדז צו פארשטיין וואס דא וויל דער נביא זאגן מיט די דאזיקע ווערטער, און בעצם אויב מיר וועלן פארשטיין די זאכן ריכטיג וועלן מיר אויך פארשטיין דעם אופי פון דער ישועה און דער גאולה וואס וועט זיין אין דער צוקונפט.
משפט, איך העלף מיין נעכסטן וכולי, אלץ לויט דעם משפט. דאס הייסט משפט. אזוי אויך ווען עס ווערט געזאגט ביים אויבערשטן אז דער אויבערשטער טוט משפט איז די כוונה אז דער אויבערשטער באצאלט דעם מענטש פון דעם וואס עס קומט אים פון דער זייט וואס ער איז א מענטש. און דאס איז משפט פון דער זייט פונעם גמול, עס קומט דיר אזוי, אין משפט קומט דיר פון דער זייט פון די זכויות, פון די מעשים באצאלט דער אויבערשטער דעם מענטש. ווייל משפט איז ביחס צום מענטש. אזוי אז ווען א מענטש טוט משפט און בין אדם לחברו, ווען דער אויבערשטער טוט משפט איז די כוונה ביחס צום מענטש, לויט דער מדה פונעם מענטש, וואס עס קומט דעם מענטש. צדקה, ווען מיר רעדן פון צדקה ביי מענטשן וועט דער מלבי"ם שטענדיק ערקלערן אז דאס איז בין אדם למקום. צדיק איז בין אדם למקום. ווען מיר זאגן 'עשה משפט וצדקה', משפט ווי מיר האבן געזאגט איז אז א מענטש העלפט זיין חבר, טוט משפט מיט זיין חבר און בין אדם לחברו, און ווען איך זאג 'עשה צדקה' איז דער פירוש אז ער ווערט א צדיק און בין אדם למקום. און דאס איז שטענדיק דער אויסדרוק צדקה, פון דער זייט וואס עס איז בין האלוקים, אזוי דעפינירט דאס דער מלבי"ם, דאס זענען די מעשים וואס זענען בין אדם למקום. און ווען איך זאג אז דער אויבערשטער טוט צדקה, וואס איז די באדייטונג פון די זאכן? פון דער זייט נאכאמאל וואס ער איז אלוקים. אזוי ווי צדקה דריקט אויס דעם קשר מיטן אויבערשטן, איך זאג ער איז א צדיק און בין אדם למקום, אזוי ווען איך זאג דער אויבערשטער טוט מיט אונדז צדקה, איז די כוונה פון דער זייט פונעם אלוקים, נישט פון דער זייט פונעם מענטש, נישט ווי בין אדם לחברו נאר פון דער זייט פונעם אלוקים אליין, די כוונה איז אז מיר זענען נישט ראוי, מיר זענען נישט הגון, מיר האבן נישט קיין זכויות, אבער וויבאלד דער אויבערשטער טוט דאס פון זיין גרויסן חסד, טוט דער אויבערשטער מיט אונדז צדקה. ווייל צדקה קומט שטענדיק אויסצודריקן בין אדם למקום. אזוי אויך ווען דער אויבערשטער טוט צדקה איז די כוונה פון דער זייט פונעם מקום, פון דער זייט פונעם רבונו של עולם, פון דער זייט פון זיינע זכויות, נישט פון אונדזער זייט. דערקעגן משפט, וואס משפט רעדט בין אדם לחברו, אזוי אז ווען דער אויבערשטער טוט מיט אונדז משפט איז דאס פון אונדזער זייט, פון דער זייט פונעם מענטש, פון דעם וואס עס קומט אים. אזוי אז משפט איז ביחס צום מענטש, איך העלף מענטשן, איך טו משפט, דער אויבערשטער גיט מיר לויט דעם וואס עס קומט מיר פון דער זייט פונעם מענטש, פון דעם וואס איך בין א מענטש, דאס הייסט משפט. צדקה, ווען מענטשן טוען צדקה איז דאס אין זיין עבודה בין אדם למקום, ווייל מען רעדט ביחס פון דער זייט וואס ער איז אלוקים, איך דין דעם אלוקים, דאס הייסט צדקה, צדקות, צדיק. ווען דער אויבערשטער טוט מיט מיר צדקה, נאכאמאל, איז דאס פון דער זייט פונעם אלוקים, נישט פון מיין זייט, מיר קומט נישט. נאר דער אויבערשטער טוט צדקה פון דער זייט פונעם אלוקים, ווייל צדקה איז שטענדיק ביחס צו דער הנהגה פונעם אלוקים.
אויב עס שטייט ישועה, 'צדקה וישועה', זאגט דער מלבי"ם אז דער פירוש איז אויף א כללדיקע ישועה וואס איז אפגעהיטן פונעם אויבערשטן כדי צו פארריכטן די גאנצע וועלט, און דאס איז וואס מיר האבן ערקלערט, אז דאס מיינט די בחינה פון דער הנהגת הייחוד. 'אין עוד מלבדו', דער אויבערשטער ברענגט א ישועה, ראוי אדער נישט ראוי, דאס איז צדקה ווי מיר האבן געזאגט, איינס פון דער זייט פונעם רבונו של עולם, עס הענגט נישט אין אונדז. און עס איז דא די כללדיקע ישועה וואס דארף אנקומען אין יעדן מצב פון דער זייט וואס דער אויבערשטער האט באשטימט אז עס וועט זיין א צייט פון ביאת המשיח, עס וועט זיין א צייט פון א כללדיקער ישועה, ראוי אדער נישט ראוי, הגון אדער נישט הגון, עס איז דא א פלאן, עס איז דא א כללדיקע ישועה וואס וועט אנקומען אין דער צוקונפט, און דאס איז דער אויסדרוק ישועה ווען ער איז פארבונדן מיטן באגריף צדקה.
זאגט דער מלבי"ם, די נביאים ווען זיי קומען צו באשרייבן די פעולות פונעם אויבערשטן, ווייל דעם אויבערשטן צו פארשטיין קענען מיר נישט, עס איז בכלל נישט שייך צו פארשטיין דעם רבונו של עולם. אזוי ווי דו זעסט א מענטש, דו ווייסט אז דאס איז א חשובער מענטש, ווי אזוי ווייסטו? לויט זיינע מלבושים. ער קומט נישט אן מיט קורצע הויזן אן א העמד מיט א מלבורו אריינגעשטופט אין די הויזן. ער קומט אן, דו זעסט אים אנגעטון מיט א ניט און דו זאגסט דאס איז אן עורך דין, דאס איז א רואה חשבון, דו פארשטייסט אז עס רעדט זיך פון א חשובן מענטש. אזוי אויך ווען איך וויל באשרייבן דעם רבונו של עולם קען איך אים נישט באשרייבן אין זיין עצם. וואס דארף איך אים באשרייבן? לויט זיינע בגדים אין גענדזפיסלעך. וואס איז דער גדר פון זיינע בגדים ביים רבונו של עולם? דאס זענען לבושים. לבושים ביים רבונו של עולם זענען הנהגות, פעולות, איך קען משפט'ן דעם רבונו של עולם פון דער זייט פון זיינע פעולות. ווען דער אויבערשטער טוט א מעשה פון רחמים זאג איך דער אויבערשטער האט זיך מרחם געווען אויף אונדז. ווען דער אויבערשטער טוט א מעשה וואס מיר זענען דערפון געווארן משפיע, למשל דין, זאג איך אז דער אויבערשטער האט זיך געפרעגט (נקמה גענומען) פון אונדז און אזוי ווייטער אויף דעם וועג. דאס הייסט אין גדר פון לבוש, ווייל איך קען נישט אויסדריקן דעם רבונו של עולם, דעם אויבערשטן, מיר האבן שוין גערעדט אז איך קען נישט רעדן פון זיין עצמות יתברך. נאר וואס יא? איך קען רעדן פון דער זייט פון דעם וואס מיר האבן באקומען, און דאס איז ווי ער אנטפלעקט זיך צו אונדז, און ווי ער אנטפלעקט זיך צו אונדז דאס הייסט לבוש, ווייל דעם מענטש קען איך נישט, וואס ווייס איך פון אים? איך זע נאר אז ער איז אנגעטון חשוב, ווייס איך אז ער איז א חשובער מענטש. אזוי דעם קודשא בריך הוא קען איך נישט, אבער ווען איך זע אז דער אויבערשטער טוט א געוויסע פעולה, פון דעם פארשטיי איך וואס איז יענע הנהגה.
זאגט דער מלבי"ם, דער משפט וואס דער אויבערשטער וועט טון אין די גויים ווערט באשריבן ווי א מלחמה. דער אויבערשטער וועט מאכן א מלחמה קעגן די אומות. און ווי אזוי באשרייבט דער נביא די דאזיקע מלחמה? ווי א גיבור וואס גייט ארויס צום קאמף אנגעטון. די לבושים נאכאמאל פונעם גיבור וואס גייט ארויס צום קאמף, אז דער גיבור, איש מלחמה, דא איז דאס דער אויבערשטער איש מלחמה, דער לבוש פון דעם איש מלחמה וועט אונדז ווייזן דעם אופי פון דער מלחמה. זאגט דער מלבי"ם, גיב אכט דא ווי דער לבוש מלחמה פונעם רבונו של עולם: 'וילבש צדקה כשריון וכובע ישועה בראשו וילבש בגדי נקם תלבושת ויעט כמעיל קנאה'. האט איר אכט געגעבן, אלץ דא איז שוין גערעדט פון א מלתחה (קלייד-שאפע). מען רעדט פון א שריון, א כובע ישועה, בגדי נקם, תלבושת, מעיל. און אלע די זאכן פאדערן בעצם א הבנה אין וועלכן לבוש דער קודשא בריך הוא אנטפלעקט זיך צו אונדז, כדי לויט דעם זאלן מיר פארשטיין ווי אזוי דער אויבערשטער טוט זיינע פעולות.
זאגט דער מלבי"ם, גיב אכט אז ביי די כלי מלחמה זענען דא אנגרייף-כלים און עס זענען דא באשיץ-כלים. למשל ווען איך רעד פון א שריון און א כובע רעד איך בעצם פון באשיץ-כלים. מיט א שריון אנגרייפט מען נישט, מיט א שריון באשיצט מען זיך. ווען איך רעד פון א כובע דארף דער כובע אים באשיצן אין שלאכטפעלד פון א פייל, פון א שווערד, בעצם רעדט זיך דא פון כלים וועמענס ציל איז צו באשיצן. דער שריון און דער כובע העלפן אז ער זאל נישט באזיגט ווערן, מיטן שווערד און דעם שפיז דערמיט באזיגט ער די שונאים. ווען מיר רעדן פון קודשא בריך הוא וואס גייט ארויס צו קעמפן און ער דארף א שריון און א כובע, קודשא בריך הוא דארף נישט קיין באשיצונגען, נאר וואס רעדט זיך בעצם? עס רעדט זיך אז דער אויבערשטער קעמפט אונדזערע מלחמות. און אויב דער אויבערשטער קעמפט אונדזערע מלחמות, אז ווען עס איז דא א שריון איז דער פירוש אז מיר ווערן נישט געשעדיקט. דער אויבערשטער גייט ארויס צו דער מלחמה מיט א שריון, מיט א כובע, איז דא א באשיצונג אויף אונדז, ווייל ביי קודשא בריך הוא איז זיכער נישט שייך קיין שאדן. נאר דאס קומט אויסצודריקן אז דער אויבערשטער ראטעוועט אונדז און באשיצט אונדז, אז מיר זאלן נישט באזיגט ווערן און מיר זאלן נישט געשעדיקט ווערן דורך די שונאים, דאס איז די צדקה, דאס איז די ישועה.
דאס איז וואס עס שטייט 'ותושע לו זרועו וצדקתו היא סמכתהו'. וואס וויל דער פסוק זאגן? דער פסוק וויל זאגן, פון וועלכן כוח זענט איר ראוי צום כובע און צום שריון? פון וועלכן כוח זענט איר ראוי צו באשיצונג? מיר האבן דאך שוין געזען אז עס איז נישטא קיין מענטש, מיר האבן דאך שוין געזען 'אין מפגיע'. זאגט ער, פון וועלכן כוח? דער המשך פונעם פסוק, 'אין איש אין מפגיע ותושע לו זרועו וצדקתו היא סמכתהו'. ווי מיר האבן ערקלערט, צדקה איז פון דער זייט וואס ער איז אלוקים, נישט פון דער זייט פונעם מענטש וואס עס קומט אונדז. פון דער זייט פונעם מענטש וואס עס קומט אונדז, אויף דעם האבן מיר געזאגט אז דאס הייסט משפט, עס קומט אונדז אין משפט, אבער דער אויבערשטער טוט נישט קיין משפט ווייל עס קומט אונדז נישט און 'אין איש'. וואס יא? דער אויבערשטער טוט צדקה. פון כוח פון 'זרועו וצדקתו היא סמכתהו'. די צדקה וואס דער אויבערשטער טוט איז ווי א שריון וואס באשיצט דעם גוף, און די ישועה איז דער כובע וואס באשיצט דעם קאפ.
פארוואס דארף מען סיי צדקה און סיי ישועה? ערקלערט ער אז דער אנהייב פון דעם מחשבה איז אינעם קאפ, און דערקעגן איז דא דער כובע, אז דער כובע איז בעצם א באשיצונג אויפן קאפ. און ווידער דער שריון איז א באשיצונג אויפן גוף, וואס דאס איז די באשיצונג בפועל, צו באשיצן אז עס זאל נישט אריינדרינגען א שווערד אין גוף. וואס וויל דאס זאגן? עס איז דאך אונדז אלעמען קלאר אז די צוקונפטיקע גאולה איז נישט קיין זאך וואס דער אויבערשטער וועט פלאנירן ווען עס וועט קומען. מיר זעען פון די נביאים אז די דאזיקע זאך איז שוין ארויף אין מחשבה און אז די זאך איז שוין פון אים יתברך, און הבטחות אויף דעם זענען געזאגט געווארן אין די נביאים, אלץ איז שוין גרייט פון פריער. גרייט פון פריער, פון וואו פלאנירן מיר זאכן? אין קאפ. דעריבער באשרייבט ער די ישועה, די ישועה ווי מיר האבן ערקלערט איז די הנהגת הייחוד, 'אין עוד מלבדו', דער אויבערשטער קוקט נישט אויף זכויות, קוקט נישט אויף חובות, קוקט נישט אויף גארנישט, גאולה'ט כלל ישראל, באשיצט כלל ישראל, דאס איז דער גדר פון ישועה. און דעריבער 'כובע ישועה בראשו', דער אויבערשטער האט שוין פון פריער געפלאנירט א גאנג פון הנהגת הייחוד, וואס דאס איז כובע ישועה, דאס איז 'בראשו', דאס איז געפלאנירט איינס פון פריער, צווייטנס איז די מחשבה סימבאליזירט אין קאפ. און דערנאך זאגט ער דיר, דורך דעם וועט מיר האבן א גדר פון צדקה, צדקה מיינט אז דער אויבערשטער וועט טון מיט אונדז לויט זיין צדקות, נישט לויט וואס עס קומט אונדז נאר לויט דער הנהגה פונעם אלוקים. אלץ דאס ביז אהער זענען הנהגות אין וועלכע כלל ישראל וועט נישט געשעדיקט ווערן דורך די שונאים. און דעריבער זענען זיי הנהגות פון באשיצונג, דאס איז א שריון, דאס איז א כובע, דאס איז אן אויסדרוק פון צדקה לויט דער מעלה פונעם אויבערשטן יתברך און לויט דעם אריגינעלן פלאן פונעם אויבערשטן יתברך, וואס דאס איז די ישועה וואס וועט זיין א הנהגת הייחוד, אלץ דאס ווי מיר האבן געזאגט א באשיצונג אויף כלל ישראל.
אבער דערנאך הייבט זיך אן דער שטאפל אין וועלכן דער אויבערשטער טוט משפט אין די גויים, פרעגט זיך (נעמט נקמה) פון די אומות. צוויי שטאפלען, דער ערשטער שטאפל צו נעמען אונדז ארויס פון אונטער זייער צעטרעטענדן שטיוול, דער צווייטער שטאפל אז זיי הייבן אן צו באצאלן דעם פרייז. דאס האט זיך שוין אנגעהויבן אין סוריה, מיר האפן אז דאס וועט זיך ווייטער ציען אויך צו די איבעריקע אומות, זיי וועלן באצאלן דעם פרייז אויף דעם וואס זיי האבן געטון צו כלל ישראל. זאגט דער מלבי"ם, דערקעגן טוט דער אויבערשטער אן 'בגדי נקם תלבושת ויעט כמעיל קנאה'. די דאזיקע מלבושים, זאגט דער מלבי"ם, קומען אונדז ווייזן און לערנען אז דער אויבערשטער קומט נישט נאר צו העלפן, ווייל צו העלפן איז גענוג א מעיל און א שריון, ווי מיר האבן ערקלערט א כובע, שריון און מעיל איז גענוג. אבער דער אויבערשטער קומט אויך נוקם צו זיין נקם. זאגט דער מלבי"ם, דער וועג פון די קעמפער ווען זיי קומען צו קעמפן, אויב ער קומט נאר צו ראטעווען איז דא א ספעציעלע צייכן אז מען זאל וויסן אז זיי זענען געקומען נאר צו ראטעווען, כדי מען זאל זיי נישט שאדן. ווי עס שטייט 'מי זה בא מאדום חמוץ בגדים מבצרה' וכולי. אזוי ווייסט מען אז ער קומט נאר צו ראטעווען, מען קעמפט נישט קעגן א רפואה-כוח. ביי די פאלעסטינער איז אלץ אין ארדענונג, אבער בדרך הטבע אין א מלחמה גייסטו נישט באמבארדירן קיין אמבולאנסן ווייל דו ווייסט אז דאס איז א רפואה-כוח, דו באמבארדירסט א טאנק. דאס הייסט עס איז געווען באקאנט ביי די קעמפער ווער עס קומט נאר צו באשיצן און ווער עס קומט טאקע צו קעמפן.
זאגט דער מלבי"ם, גיב אכט אז עס איז דא א חילוק צווישן א בגד און א מעיל. דעם מעיל טוט מען אן איבער אלע בגדים פון אויבן, דערקעגן איז דער בגד דער אינערליכער. עס שטייט דא אויך צוויי זאכן, עס שטייט דא קנאה, עס שטייט דא נקמה. זאגט דער מלבי"ם, דו דארפסט וויסן אז אין לשון הקודש איז אויך דא א חילוק צווישן קנאה און נקמה. דער אויבערשטער איז מקנא זיין קנאה און איז נוקם. וואס איז דער חילוק אויב איך זאג מקנא זיין קנאה און פרעגט זיך פון זיי, אדער נוקם און פרעגט זיך פון זיי? לכאורה איז דאס דאס זעלביקע. זאגט דער מלבי"ם, ניין, עס איז דא א חילוק. שטענדיק איז נקמה אויף עפעס וואס דו האסט מיר געטון אין דער פארגאנגענהייט. דו האסט מיר נישט געגעבן, איך וועל דיר נישט געבן, 'לא תיקום ולא תיטור'. נקמה איז אויף עפעס וואס איז געווען אין דער פארגאנגענהייט. דערקעגן, מקנא זיין די קנאה פונעם אויבערשטן, גיב אכט דאס איז אויך אין אויסדרוקן וואס מיר ניצן היינט, ווען איך זע איצט עפעס וואס די זאך איז א ביזיון בין איך מקנא די קנאה פונעם אויבערשטן און שטיי אויף און טו א פעולה. מקנא זיין די קנאה פונעם אויבערשטן איז נישט אויף עפעס וואס איז געווען פאר צוויי יאר, מקנא זיין די קנאה פונעם אויבערשטן איז בעצם אין דער צייט, אין דער פעולה. ווי אזוי האט משה געזאגט צו יהושע? 'המקנא אתה לי?' וואס איז דארט געשען? אדוני משה, זיי איז נמאס, איצט זענען זיי מתנבא, איצט האלט זיי אפ, א חילול השם וכו'. זאגט ער אים 'המקנא אתה לי'? דאס איז א סארט קנאה. מקנא זיין מיינט צו טון די פעולה אין דער צייט וואס די צרה אדער דער נישט-גוטער מצב איז דא. דערקעגן נקמה, וואס נקמה איז זיך צו פרעגן אויף עפעס וואס איז געווען אין דער פארגאנגענהייט, צו באצאלן א פרייז, צו פאדערן א פרייז אויף עפעס וואס איז געווען אין דער פארגאנגענהייט.
זאגט דער מלבי"ם, דעם נוקם איז אים גענוג אויב ער באצאלט דיר רעה תחת רעה אפילו אויב די נקמה איז בסתר. אפילו אויב ער פרעגט זיך פון דיר, וואס מען רופט אונטער דעם גארטל, אן קיינער זאל וויסן, אן... עס איז גענוג אז דו און ער ווייסט, האסט מיר געטון אזוי האב איך באצאלט דעם פרייז. פון דעם מענטש איז שוין דא די הנאה אין דער נקמה אפילו אויב עס איז נישט געווען בפרהסיה, אפילו אויב עס איז נישט געווען פובליק. וואס איז דער ציל? נוקם צו זיין אין דיר, איך האב זיך גענומען נקמה פון דיר, זאלסט וויסן א צווייט מאל זיך נישט אנצורירן מיט מיר. דאס איז נקמה. דערקעגן, זאגט דער מלבי"ם, ווער עס איז מקנא פאר זיין כבוד טוט דאס אין דער אפענעם, ווייל דאס איז דאך דער גאנצער ציל. כבוד השם, לאמיר זאגן מיר רעדן פון קנאה פאר כבוד השם, כבוד השם איז מחולל געווארן, בין איך מקנא פאר כבוד השם. וואס מיינט מקנא זיין פאר כבוד השם? צו אויפשטיין און טון עפעס בפרהסיה, ווי פנחס, ער גייט נעמט א שווערד, דורכשטעכט און דרייט זיך ארום דערמיט אין גאנצן מחנה. אויב נישט קיין מעשה, נאר, איך האב זיך גענומען נקמה, איך בין געווען מקנא פאר כבוד השם אין דער הסתר. וואס איז מקנא זיין פאר כבוד השם אין דער הסתר? קנאה איז שטענדיק אין דער אפענעם, זיך צו פרעגן אין דער אפענעם כדי מקנא צו זיין דערמיט דעם כבוד השם.
זאגט דער מלבי"ם, לויט דעם וועסטו פארשטיין וואס ער זאגט דא. ער זאגט דיר 'וילבש בגדי נקם'. וואס איז בגדי נקם? אויף דעם וואס די שונאים האבן אים שלעכטס געטון. און די דאזיקע בגדים וועלן זיין אין גדר פון תלבושת. וואס איז תלבושת? נישט קיין צייטווייליקע זאך, דאס איז א שטענדיקע זאך. א שטענדיקער מלבוש כביכול אויף וואס? צו נעמען נקמה קעגן די שונאים אויף דעם וואס זיי האבן אונדז מצער געווען. און חוץ מזה אויפן ביזוי פון זיין כבוד און תפארת, אויף חילול שם שמים אין דער וועלט, 'ויעט קנאה כמעיל'. קנאה ווי מיר האבן ערקלערט איז מקנא צו זיין אויף זיין מחולל'ן כבוד. אויף דעם וואס זיי זענען מחלל זיין כבוד טוט דער אויבערשטער אן קנאה. אבער מיר האבן געזאגט, קנאה, ווי איז מען שטענדיק מקנא? אין דער אפענעם. דעריבער איז דאס ווי א מעיל. וואס האבן מיר געזאגט אויפן מעיל? חיצוני. דער מעיל איז אין דער אפענעם. ווען עס רעדט זיך פון קנאה מוז דאס זיין אין דער אפענעם, דאס מוז זיין בפרהסיה, און דעריבער 'ויעט קנאה כמעיל', כדי דורך דעם זאל געהייליקט ווערן זיין מחולל'ער נאמען אין די גויים, און דורך דעם וועט ער באזיגן די שונאים.
וואו וועט די זאך זיך אויסדריקן אין קנאה און אין נקמה? ווי אזוי וועט די זאך משפיע זיין ביחס צו די גויים? אויף דעם קומט דער קומענדיקער פסוק. פסוק י"ח: 'כעל גמולות כעל ישלם חמה לצריו גמול לאויביו לאיים גמול ישלם'. 'כעל גמולות' וועט דער אויבערשטער באצאלן זיי, דאס איז פשוטו של מקרא. דער רד"ק זאגט, אזוי ווי ער האט אנגעטון קנאה 'על גמולות', וואו? וואס ער האט באצאלט פרעה און סנחריב און אלע צוררי ישראל, דאס איז 'כעל גמולות'. אזוי ווי דו געדענקסט די גמולות אין דער היסטאריע, דו געדענקסט ווי אזוי דער אויבערשטער האט זיך געפרעגט פון זיי? אזוי וועט דער אויבערשטער אנטון קנאה אויך אין דער צוקונפט. דאס איז דער 'כעל גמולות', 'כעל גמולות' איז דוגמת די גמולות וואס זענען געווען דעמאלט. 'כעל ישלם', אזוי ווי ער האט באצאלט יענע גמולות צו אונדזערע שונאים, אזוי וועט ער איצט באצאלן די שונאים וואס זענען דא איצט. און ווי אזוי וועט זיין די באצאלונג? 'חמה לצריו גמול לאויביו'. זאגט דער רד"ק, דער גמול איז קעגן דעם שלעכטן גמול וואס זיי האבן געטון צו כלל ישראל, וועט דער אויבערשטער באצאלן זיי. און נישט נאר דאס, נאר אויך 'גמול לאיים ישלם', די כוונה איז די אינדזלען פון די גויים. וואס איז דער פירוש? וויבאלד כלל ישראל זענען צעשפרייט אין אלע אינדזלען פון די לענדער, זאגט ער דיר אז דער גמול וועט זיין צו אלעמען. אז דו זאלסט נישט מיינען אז מען וועט פארגעסן עמעצן, אז דו זאלסט נישט מיינען אז מען וועט פארגעסן אן אומה וואס האט אונדז מצער געווען, אונדז וויי געטון, אונדז געשעדיקט, אז דו זאלסט נישט מיינען אז מען וועט זי פארגעסן, סוף כל סוף וועלן אלע באצאלן דעם פרייז.
לאמיר ווייטער גיין אין דעם באר פונעם מלבי"ם, ווייל דער באר פונעם מלבי"ם אין דעם פסוק שטעלט פאר א דערגאנצונג צו דעם וואס מיר האבן געזען אינעם פריערדיקן פסוק. און דער מלבי"ם ווי זיין וועג זאגט אז דא זענען די מאמרים פאראלעל. דער פירוש איז אז א טייל פון דעם וואס איז געזאגט געווארן אינעם פריערדיקן פסוק, זיין המשך איז אין אונדזער פסוק, און דאס אין צוויי פאראלעלע זאצן. לאמיר ערקלערן. מיר האבן געזען פריער 'וילבש בגדי נקם תלבושת', דער המשך דערפון אין אונדזער פסוק איז 'כעל ישלם חמה לצריו'. מיר האבן געזען פריער 'ויעט כמעיל קנאה', דער המשך דערפון אין אונדזער פסוק איז 'כעל גמולות גמול לאויביו'. כדי צו פארשטיין וואס עס איז בעצם דא געזאגט, זאגט דער מלבי"ם, דארפסטו פארשטיין אין לשון הקודש וואס איז דער חילוק צווישן גמול און תשלומים. ווייל עס שטייט דא 'ישלם' און עס שטייט דא 'גמול'. וואס איז דער חילוק אויב איך זאג ער האט אים באצאלט אדער ער האט אים גמל'ט?
זאגט דער מלבי"ם, די תשלומים זענען לויט דעם מעשה. אזוי ווי ער האט געטון אזוי וועט מען באצאלן. אן געפילן, אן מחשבה, ער האט געטון, מען באצאלט. האסט מיר געטון, מיך אריבערגעפירט אין א טאקסי, באצאל איך דיר געלט. דאס הייסט תשלום. איך זאג נישט איך האב דיר גמל'ט. וואו וועלן מיר זיך אויסדריקן מיטן אויסדרוק גמל? זאגט דער מלבי"ם, ווען עס איז דא א געוויסע התפעלות אין דעם תשלום ביים באצאלער. סיי פון ליבשאפט, סיי פון שנאה, סיי פון כעס, וועט דאס זיך אויסדריקן מיטן אויסדרוק גמול. און מיר זעען דאס אויך אין דער גערעדטער שפראך היינט. ער האט אים גמל'ט, וואס מיינט ער האט אים גמל'ט? ער האט מיר זייער געהאלפן, זייער געהאלפן, און איך אלס א צייכן פון ליבשאפט האב אים געגמל'ט און אים געגעבן קעגן. דאס איז דער גמל. שטענדיק דריקט גמל אויס צו גמל'ן מיט א געוויסער רגש'דיקער התפעלות. דערקעגן תשלום, וואס תשלום איז שטענדיק א זאך אפגעטיילט פון רגש. דער מכולת-בעל האט מיר געגעבן מילך, האב איך אים באצאלט געלט און בין געגאנגען. איך האב אים נישט געגמל'ט, עס איז דא גארנישט קיין רגש'דיקע זאך. ער האט מיר געגעבן, ער האט באקומען. דאס הייסט תשלום. תשלום איז שטענדיק אן דער התפעלות פון ליבשאפט, שנאה, ווילן אדער כעס. באצאלט, פארטיק. אבער גמול דריקט שטענדיק אויס אז דאס קומט פון ליבשאפט, איך האב אים געגמל'ט, אויב עס איז די פעולה פון גמול אויב פון שנאה, אזוי האסטו מיר געטון, האט דאס דערוועקט ביי מיר א שנאה און איך האב אים געגמל'ט ווי עס קומט אים, שטענדיק וועט גמול אויסדריקן א געוויסע התרגשות פון וועלכער עס נעמט זיך יענע פעולה.
לאמיר אכט געבן, זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן צר און אויב. און דאס ערקלערט דער מלבי"ם אויך אין עטליכע און עטליכע ערטער, מיר האבן דאס אויך געלערנט אין מגילת אסתר, ווער עס וויל קען הערן אין דעם דיסק פון מגילת אסתר, אז עס איז דא א חילוק צווישן צר און אויב, 'איש צר ואויב המן הרע הזה'. וואס איז דער חילוק צווישן צר און אויב? זאגט דער מלבי"ם, צר איז שטענדיק דער וואס איז אונדז מצער. ער איז אונדז מצער בפועל. דאס הייסט צר. דערקעגן אויב איז א מענטש וואס האלט איבה, אויב איז פון לשון איבה, אין זיין הארץ. דאס הייסט נישט בהכרח אז ער איז מ..., אבער ער האסט. אין זיין הארץ האט ער א שנאה צו אונדז. דאס הייסט אויב. צר דערקעגן, איך בין מיצר וועגן אים, איך בין אין מיצר וועגן אים, ער איז מיר מצער, ער טוט מיר בפועל א צרה. דערקעגן, דער אויב טוט מיר נישט בפועל אבער אין זיין אינערסטן זאמלט ער א שנאה צו מיר. זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א צר וואס איז נישט קיין אויב. ער איז מיר מצער נישט פון דעם וואס ער איז מיר אן אויב נאר נאר פאר זיין געשעפט, פאר זיין הנאה ווייל ער האט דערפון א תועלת. עס גייט אים נישט אן אז איך זאל ליידן, ער האט נישט עפעס פערזענליכס קעגן מיר, אבער ער האט דערפון א תועלת. דער דאזיקער מענטש הייסט אז ער איז א צר און ער איז נישט קיין אויב. דערקעגן איז דא אן אויב וואס איז נישט קיין צר. וואס איז דאס? אויב ער האלט מיר, טראגט מיר א שווערע איבה אין הארץ אבער ער האט מיר נישט געשעדיקט. איז ער אן אויב וואס איז נישט קיין צר. אבער אויב ער טראגט מיר איבה און גייט אויך שעדיקן מיר בפועל, איז דאס צר ואויב. ער איז מיר סיי מצער און דאס נעמט זיך אויך פון דעם וואס ער האסט מיר, נישט סתם פאר שפאס נאר פון דעם וואס ער האסט מיר.
זאגט דער מלבי"ם, ביים אויבערשטן ווען מיר רעדן פון מענטשן וואס זענען ממרה פי השם, זענען עובר עבירות, זענען דא אזעלכע וואס זענען אין גדר פון צרים צום אויבערשטן, זענען דא אין גדר פון אויבים צום אויבערשטן. זאגט דער מלבי"ם, אויף וועמען וועלן מיר רופן צר און אויף וועמען וועלן מיר רופן אויב? ווער עס טוט בפועל עבירות איז א צר צום אויבערשטן. ווי מיר האבן געזאגט צר איז דער וואס טשעפעט בפועל. און ווען א מענטש טוט עבירות איז ער דאך מוסיף כוח אין דער טומאה, ער נעמט דאך פון דער קדושה און גיט צו די כוחות פון טומאה, פארגרעסערט דעם כוח פון סטרא אחרא, דאס גיט א חלישות כביכול אין קודשא בריך הוא. פארקערט פון דעם וואס האלט מצוות וואס גיט עוז לאלוקים, דער וואס איז עובר עבירות איז מצער בפועל, שאפט א פארשמוצונג אין אלע אויבערשטע וועלטן, ווי מיר האבן גערעדט אין נפש החיים, ווער עס וויל קען הערן אין דעם דיסק אויף נפש החיים. דערקעגן, ווער עס איז כופר אין אויבערשטן, ער איז משפיל דעם כבוד שמים, דער דאזיקער מענטש איז אן אויב ווייל ער האט נישט געזינדיקט בפועל. ער האט נישט געטון א געוויסע עבירה בפועל, ער איז נישט געגאנגען דינען עבודה זרה, ער איז נישט געגאנגען גנב'ען, ער איז נישט געגאנגען עסן חזיר, אבער אין זיין אינערסטן איז ער כופר אין אויבערשטן. אויף דעם דאזיקן מענטש וועלן מיר רופן אויב. פארוואס אויב? ווייל ער האט א איבה צו קודשא בריך הוא אבער ער איז נישט מצער בפועל, ער האט נאך נישט געטון עבירות בפועל.
זאגט דער מלבי"ם, קום זע אז דער אויבערשטער 'וילבש בגדי נקם תלבושת כעל ישלם חמה לצריו'. האט איר אכט געגעבן, איצט וועלן מיר דארפן מאכן א פארבינדונג. דער אויבערשטער, צו די צרים, וואס גיט דער אויבערשטער זיי? 'ישלם'. דערנאך וועלן מיר זען וואס די אויבים גמל'ט דער אויבערשטער. און מיר וועלן וועלן פארשטיין פארוואס צו די אויבים גמל'ט דער אויבערשטער און צו די צרים באצאלט דער אויבערשטער. וויבאלד מיר האבן שוין דעם ווערטערבוך צו פארשטיין דעם חילוק צווישן צר און אויב און צווישן 'ישלם' און 'גמול', וועלן מיר איצט פארשטיין וואס עס שטייט דא. 'צריו' האבן מיר ערקלערט זענען די חוטאים בפועל. דאס איז נישט כדי צו דערצערענען נאר וואס מען רופט להנאתו. צר האבן מיר געזאגט איז א מענטש וואס איז מצער, נישט בהכרח פון א ווילן צו דערצערענען, ער קומט צו דער עבירה, ער איז מצער. דאס הייסט צר. צו אים איז נישט שייך קיין קנאה. ווייל מיר האבן דאך ערקלערט אז מקנא זיין איז שטענדיק קעגן דעם וואס איצט איז מבזה שם שמים. ער איז נישט מבזה שם שמים, דער דאזיקער מענטש פון וועגן זיינע תאוות טוט עבירות. בפועל איז ער מצער, טשעפעט כביכול קודשא בריך הוא, אבער עס איז דא נישט קיין ארט מקנא צו זיין די קנאה פונעם אויבערשטן ווייל דאס איז נישט... ער האט נישט מחלל געווען דעם אויבערשטן, ער איז פאר זיך עובר עבירות, ער עסט אין דער שטוב חזיר. פארוואס? ווייל אים גלוסט זיך ווייל ער איז הונגעריק, ווייל ער האט דערפון הנאה. ער איז א בעל עבירה פאר זיך, ער הייסט א צר, עס איז נישט דא קיין ארט מקנא צו זיין דא די קנאה פונעם אויבערשטן ווייל דאס איז נישט... ער האט נישט מחלל געווען שם שמים. און דעריבער זאגט ער, זע דא איז אויך נישט שייך קיין גמול. ווייל גמול ווי מיר האבן געזאגט איז שטענדיק פון א רגש, שנאה, ליבשאפט. דא, וואס פאר א... עס איז נישט דא דא קיין רגש, עס רעדט זיך דאך דא נישט פון עמעצן וואס איז אן אויב צו קודשא בריך הוא וואס האט א געוויסן רגש פון שנאה צום אויבערשטן און דער אויבערשטער פירט זיך מיט אים אין א וועג פון גמול, ער האט נישט געטון קיין פעולה פון שנאה. וואס יא? עס איז דא שייך נקמה. ווייל בפועל האט דער דאזיקער מענטש וואס איז מצער דעם אויבערשטן געשאפן א קלקול, און איצט דארף מען דאס פארריכטן און איצט דארף מען זיך פרעגן פון אים. אזוי האבן מיר שוין געזאגט אז נקמה איז אויף עפעס וואס דו האסט מיר געשעדיקט אין דער פארגאנגענהייט. דער אויבערשטער וועט זיך נוקם זיין אין זיי. אויף וואס? אויף דעם וואס זיי זענען געווען מצער, ווייל זיי האבן געשאפן א שאדן. און דער אויבערשטער דורך דער דאזיקער נקמה וועט זיך פרעגן פון זיי אויף דעם וואס זיי האבן געטון. דער נקם, גיט אכט, איז תשלומים. דער דאזיקער נקם איז נישט אין גדר פון גמול נאר ווי מיר האבן געזאגט איז דאס תשלומים, לויט דעם וואס דו האסט געטון וועסטו באצאלן. אן התפעלות, אן רגש, אן דעם, לויט יעדער זאך וואס איז א טאריף, יעדע עבירה וואס דו האסט געטון וועסטו דערויף באצאלן בהתאם. אויף דעם זאגט ער אז דער אויבערשטער וועט אנטון בגדי נקם אויף די שלעכטס וואס זיי האבן אים געטון אין דער פארגאנגענהייט, און דער נקם 'כעל ישלם' לויט דעם ווערט פונעם מעשה. 'כעל ישלם' לויט דעם וואס, צו וועמען איז דאס? 'לצריו'. צו דעם וואס איז אים מצער געווען בפועל ווי מיר האבן ערקלערט.
דערקעגן 'ויעט כמעיל קנאה כעל גמולות גמול לאויביו'. פון וועמען רעדט מען איצט? מען רעדט פון די אויבים. די אויבים זענען די שונאים ווי מיר האבן געזאגט, יענע וואס זענען מחלל שם שמים, די כוונה איז אז זיי זענען מורד אין אויבערשטן יתברך, נעמען נישט אן זיין מלכות, זיי זענען נישט חוטא בפועל אבער זענען מכחיש די אלוהות פונעם אויבערשטן יתברך. דא איז נישט שייך צו זאגן אז דער אויבערשטער וועט זיך נוקם זיין אין זיי וויבאלד זיי האבן נישט שלעכטס געטון בפועל. אויך נישט שייך תשלומים ווייל זיי האבן נישט געטון קיין רע אין א מעשה, ווייל שטענדיק זענען תשלומים קעגן א מעשה. אבער וואס יא? דא איז שייך קנאה. קנאה האבן מיר געזאגט איז מען שטענדיק מקנא אויף חילול און ביזוי פון זיין נאמענ'ס כבוד. עס איז שייך מקנא צו זיין, זיי זענען מחלל דעם כבוד פון... משה 'המקנא אתה לי'? מען איז מחלל שם שמים שטייט מען אויף און איז מקנא, פנחס איז מקנא די קנאה פונעם אויבערשטן, 'בקנאו קנאתי בתוכם', און דאס דארף זיין אין דער צייט פון דער פעולה, און שטייט אויף און איז מקנא די קנאה פונעם אויבערשטן, די פעולה, וואס ער האט נישט געשעדיקט. אבער וואס? בפועל איז דא א חילול השם. אויף דעם דארף מען מקנא זיין. דעריבער שטייט דא נישט נקמה נאר 'ויעט כמעיל קנאה', קעגן וועמען? קעגן די אויבים. און לאמיר אכט געבן, און דא שטייט גמול. 'גמולות גמול לאויביו'. פארוואס? וויבאלד דא רעדט זיך פון מענטשן וואס האבן א שנאה צום אויבערשטן, זיי זענען כופר אין אויבערשטן, זיי נעמען נישט אן מלכות השם. און אויף דעם איז שייך צו זאגן גמול. ווייל גמול ווי מיר האבן געזאגט איז שטענדיק מיט א רגש. דאס איז שטענדיק מיט א רגש. גמול, איך וועל אים גמל'ן ווי, סיי א טובה סיי א רעה, אבער דער גמול קומט שטענדיק צוזאמען מיט א רגש. איז דא איז דאס פון שנאה און כעס וואס דער אויבערשטער האט, פארוואס? ווייל זיי זענען אויבים. וואס איז אן אויב? א שונא. אה דו האסט קודשא בריך הוא? אלזא וואס איז דיין תשלום? דאס איז א גמול וואס דער אויבערשטער וועט זיך פרעגן פון אים אויף א וועג פון רגש, אויף א וועג פון שנאה, א השפעה מדה כנגד מדה. די ערשטע האבן נישט קיין שנאה צום אויבערשטן אבער ער איז מצער בפועל, ער טוט איסורים. דער אויבערשטער וועט אים געבן א תשלום. עס איז דא נישט קיין רגש'דיקע התפעלות. אבער ווען דו ביסט אין גדר פון אויב, האסטו א רגש'דיקע שנאה צו קודשא בריך הוא, אלזא איז אויך די ענטפער דערויף א גמול. ווי מיר האבן ערקלערט אז דער גמול איז שטענדיק מיט א רגש'דיקער התפעלות. און דא איז נישט שייך נקם, וויבאלד מיר האבן געזאגט אז נקם איז אויף עפעס וואס איז געווען אין דער פארגאנגענהייט, ווייל ער האט נישט געטון אין דער פארגאנגענהייט, נאר וואס רעדט זיך, אויף דעם וואס עס איז אין אים דא א כפירה און אן אינערליכע שנאה צו קודשא בריך הוא, אלזא אויף דעם איז שייך קנאה, דער אויבערשטער איז מקנא פאר זיין גרויסן נאמענ'ס כבוד, און דער אויבערשטער וועט זיך פרעגן פון זיי אויף א וועג פון איבה, אויף א וועג פון גמול.
לאמיר אכט געבן, מיר האבן געזאגט אז די דאזיקע פרעגונג ווען דו קומסט צו הייליקן דעם נאמען פונעם אויבערשטן דארף זיין בפרהסיה. ווי אזוי האט פנחס געטון? ער האט זיי גענומען אין גאנצן מחנה. ווייל ער איז מקנא די קנאה פונעם אויבערשטן. נישט קיין נקמה, האבן מיר געזאגט, טוסטו בחשאי. נעם נקמה פון אים בחשאי. אבער מיר האבן געזאגט אז קנאה מקנא צו זיין אויף דעם מחולל'ן כבוד פונעם אויבערשטן דארף זיין בפרהסיה. גיט אכט וואס ער זאגט 'ויעט כמעיל קנאה'. וויבאלד דא רעדט זיך פון מקנא זיין די קנאה פונעם אויבערשטן אויף דעם חילול פון זיין גרויסן נאמענ'ס כבוד, וועט די קנאה זיין 'כעל גמולות', וואס איז 'כעל גמולות'? לויט די התפעלות וואס זיי האבן געהאט אין דער איבה קעגן קודשא בריך הוא, מדה כנגד מדה וועט דער אויבערשטער אנטון אן איבה קעגן זיי, און וואס פאר אן איבה וועט דאס זיין און וואס פאר א פרעגונג וועט דאס זיין? 'כעל גמולות כמעיל'. וואס איז 'כמעיל' ווי מיר האבן געזאגט? מעיל איז א חיצוני'ער בגד. די כוונה איז אז דאס וועט זיין א פרעגונג וואס וועט אפהילכן, דאס וועט זיין א פרעגונג וואס אלע וועלן זי זען, וואס אלע וועלן זי דערקענען, וויבאלד זיי זענען געווען אין גדר פון זיינע אויבים, וואס זיינע אויבים ווי מיר האבן געזאגט זענען מכחיש זיין אלוהות. און נישט נאר יענע וואס זענען נאר נאענט, וואס זיי זענען געווען זיינע צרים, די כוונה זיי האבן חרוב געמאכט דעם בית המקדש, חרוב געמאכט ירושלים, נאר אויך צו די ווייטע אינדזלען וואס זיי זענען נישט געווען מצער בפועל, נישט אין זייער שולד, זיי האבן אונדז נישט מצער געווען, זיי האבן נישט געקענט, זיי איז נאר שווער אנצוקומען אהער, מען דארף זיי פארשטיין, אבער כביכול זאגט ער, נישט וויכטיק, איך וועל זיך פרעגן פון אייך אויף דעם וואס אלנפאלס א שנאה און אן איבה צום פאלק פונעם אויבערשטן איז יא ביי אייך געווען, אויך אויף דעם וועט דער אויבערשטער זיך פרעגן פון זיי.
פסוק י"ט: 'וייראו ממערב את שם השם וממזרח שמש את כבודו כי יבוא כנהר צר רוח השם נוססה בו'. 'וייראו ממערב', קודם כל אין דער עצם לייענונג דא זענען דא צוויי שיטות, ברענגט דער מנחת שי. עס איז דא די שיטה פונעם אבן עזרא אז דאס איז פון לשון יראה, און עס איז דא נאך א ביאור וואס דער אבן עזרא ברענגט אז דאס איז כמשמעו, אז די כוונה איז לשון ראייה (זען). לויט אונדזער מסורת איז בכלל נישטא קיין שאלה ווייל עס שטייט צוויי יודי"ן. אין דעם רגע וואס עס שטייט צוויי יודי"ן איז די כוונה זיכער לשון יראה, 'וייראו'. דערקעגן אויב וואלט געשטאנען איין יו"ד וואלט דאס געווען לשון ראייה, יא? און דאס איז ווי איך האב געזאגט צוויי שיטות, מיר האלטן די גירסא 'וייראו ממערב את שם השם'. די כוונה איז זיי זענען מורא געווען פאר זיין נאמען. נאך דעם וואס דער אויבערשטער וועט זיך פרעגן פון די אומות וועלן אלע מורא האבן פאר זיין נאמען. 'יבוא כנהר צר'. וואס איז 'יבוא כנהר צר רוח השם נוססה בו'? ברענגט דער רד"ק, ס'האט מסביר געווען מיין פאטער זכרו לברכה אז 'יבוא' איז לשון פון פארגיין (זינקען) ווי 'ובא השמש וטהר'. דער צר, די צרים און די אויבים צו אונדז, וועלן פארגיין. ער וועט פארגיין ווי א טייך וואס גייט אונטער, דאס איז די כוונה 'יבוא כנהר' ווי 'ובא השמש', די זון איז אונטערגעגאנגען, 'יבוא כנהר', וועט אונטערגיין ווי א טייך דער צר און אויב פון כלל ישראל. און וואס איז 'רוח השם נוססה בו'? 'נוססה בו' ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז פון לשון פארטרייבן. די רוח השם וועט אים פארטרייבן. 'נוססה' פון לשון פון פועל 'נס', פון לשון לנוס (אנטלויפן). דערקעגן ערקלערט רש"י אז 'נוססה' איז א נאמען פון א ווארעם. עס עסט אין אים ווי א ווארעם אין א בוים, ווי 'והיה כמסוס נוסס', וואס דארט איז די כוונה אויף א סארט ווארעם, אלזא אויך די רוח השם וועט אים עסן ווי א ווארעם, דאס איז דער אויסדרוק 'נוססה בו'. און דעמאלט דערנאך וועט קומען דער קומענדיקער פסוק, 'ובא לציון גואל ולשבי פשע ביעקב נאום השם'.
דאס איז וואס חז"ל זענען דורש, אויב האסטו געזען א דור וואס פיל צרות זענען אויף אים, 'יבוא כנהר צר', גרייט זיך, זאלסט וויסן, 'ובא לציון גואל'. די ישועה איז נאענט, די גאולה איז נאענט, און מיר האבן נישט קיין דור ווי אונדזער דור, צרות מבית ומחוץ, און אויב אזוי מיינט עס אז די ישועה איז שוין נאענט. נאך אן ערקלערונג זאגט דער רד"ק, 'יבוא כנהר צר' איז א סיבה צו דעם וואס מיר האבן געזאגט פריער 'וייראו ממערב את שם השם'. פארוואס וועלן זיי מורא האבן פארן נאמען פונעם אויבערשטן? ווייל 'יבוא כנהר צר', עס וועט קומען גוג ומגוג וואס איז דער צר אין ארץ ישראל ווי א טייך וואס קומט אין א לויף. וואס וועט מיט אים געשען? 'רוח השם נוססה בו' וועט אים פארלענדן פון דער וועלט, ווי עס שטייט אין דער נבואה פון יחזקאל, פון דער נבואה פון זכריה, ווער עס וויל קען הערן אין דער גאנצער סעריע ווי אזוי בעצם דער אויבערשטער וועט אויסראטן גוג ומגוג, און דעמאלט פון דעם 'וייראו ממערב את שם השם'. דאס וועט גורם זיין אז אין דער גאנצער וועלט וועלן זיי מורא האבן פארן נאמען פונעם אויבערשטן ווען זיי וועלן זען די נסים וואס דער אויבערשטער וועט אונדז טון קעגן גוג ומגוג. און זאגט דער רד"ק, גיט אכט, זאכן וואס זענען כעין א נבואה. אז הגם כלל ישראל וועלן זיין אין ירושלים איידער עס וועט קומען גוג ומגוג, וויבאלד ער וועט קומען וועלן זיי זאגן אז עס איז נישט געקומען צו זיי קיין גואל היות ווי די עכו"ם קומען און קעמפן אויף זיי. און ווען דער א-ל וועט זיי משפט'ן דארט מיט דבר און דם און גשם שוטף און אבני אלגביש ווי עס שטייט דארט אין די נבואות אין יחזקאל און זכריה, דעמאלט וועלן זיי זאגן אז ס'איז געקומען צו ציון א גואל באמת און 'לשבי פשע ביעקב', ווייל דעמאלט וועלן זיך אומקערן אלע כלל ישראל אין א שלמה'דיקן תשובה. דאס הייסט דער רד"ק דא איז שוין מביע א דעה צי מיר זענען אין אתחלתא דגאולה אדער נישט אין אתחלתא דגאולה. די נישט-אויסגעפסק'טע מחלוקת, זאגט דער רד"ק, כל זמן וואס עס וועט נישט קומען אהער גוג ומגוג און עס וועט נישט זיין קיין נצחון קעגן אים, וועלן מיר נאך נישט פילן אז 'ובא לציון גואל'. ווען וועט זיין 'ובא לציון גואל'? ווען דער אויבערשטער וועט זיך פרעגן פון גוג ומגוג, דעמאלט וועלן זיי וויסן אז 'ובא לציון גואל', דעמאלט וועלן זיי וויסן אז מיר האבן באמת זוכה געווען צו דער שלמה'דיקער גאולה.
'רוח השם נוססה בו', דער רד"ק האט נאך א ביאור. 'נוססה' איז ווי 'שאו נס ציונה'. וואס איז א נס? די שטאנג אויף וועלכער מען הענגט די פאן, דאס הייסט א נס. 'ציונה' איז פון לשון ציון, יא? אלזא אויך דא זאגט דער רד"ק, דער מנהג פון דער וועלט, אז דער וואס טראגט דעם נס און הייבט די פאן, ער גייט דאך פאר דעם מחנה. אלזא איז ער דער וואס גיט די ערשטע קלאפ אין די שונאים וואס זענען קעגן אים. 'רוח השם נוססה בו', און ער קלאפט אין דעם חיל פון גוג ומגוג, דאס איז די כוונה, כביכול דער נס, דער ערשטער פאן-טרעגער, ער איז דער וואס וועט קלאפן אין גוג ומגוג. דער מלבי"ם זאגט 'וייראו ממערב את שם השם וממזרח שמש את כבודו'. שם השם איז דער נאמען וואס ווערט געהערט אויף דער ווייטנס. כבוד השם איז וואס מען זעט פון דער נאענט. דעם כבוד קען איך זען ווען דאס איז פון דער נאענט. עפעס פון ווייטנס קען איך נישט זען זיין כבוד אבער איך האב געהערט זיין נאמען. דאס איז שטענדיק דער אויסדרוק, זיין נאמען איז ארויסגעגאנגען אויף דער ווייטנס, אבער זיין כבוד דארפסטו זיין אין זיין היכל, דו דארפסט זיין אין דעם ארט וואו ער געפינט זיך כדי צו זען זיין כבוד. זאגט דער מלבי"ם, שם השם איז דאס וואס ווערט געהערט אויף דער ווייטנס, כבוד השם איז וואס מען זעט פון דער נאענט. אלזא ער ווייזט אונדז אן אז אין מזרח, דארט זענען פארטריבן געווארן די עשרת השבטים, ווי עס שטייט 'ממזרח אביא זרעך וממערב אקבצך'. דארט וועלן זיך אנטפלעקן די נסים און מופתים אין אנהייב, ווייל דער גואל, וואו וועט ער זיך אנטפלעקן? אין מזרח, 'מֵהֵעִיר מִמִּזְרָח צֶדֶק יִקְרָאֵהוּ לְרַגְלוֹ'. ביז אין מזרח וועלן זיי זען דעם כבוד השם און זיינע וואונדער. און אין מערב, דארט זענען יהודה און בנימין, זיי געפינען זיך אין מערבו של עולם, דארט זענען זיי צעשפרייט, דארט וועלן זיי נאר הערן די נסים פון ווייטנס. זיי וועלן זען דעם שם השם וואס קומט פון ווייטנס, ווייל כביכול דער שם השם וועט קומען פון וואו? פון מזרח. ווען וועט ער קומען? ווען דער צר וועט קומען ווי א טייך וואס פליסט, דאס איז דער מחנה פון גוג, 'רוח השם נוססה' אין דעם טייך כדי אז דער טייך זאל כביכול אויפהייבן די גאפל פון זיינע וואלן, דאס איז די כוונה 'רוח השם נוססה בו', די רוח השם צינדט אים אן, דעם דאזיקן טייך, און דעמאלט 'ובא לציון גואל ולשבי פשע ביעקב נאום השם'. עס וועט קומען צו ציון א גואל, רש"י ברענגט שוין, עס זענען דא אנדערע ספרים וואס עס באווייזט זיך אזא גירסא אין רש"י, כל זמן ציון איז חרוב איז נאך נישט געקומען דער גואל. איז ציון געבויט? זיכער אז ציון איז חרוב. אבער דעם היכל בית המשפט האט מען דארט געבויט? דאס איז א צוגאב פון חורבן אויף איר חורבן. און דעם כנסת דארט? דאס איז נאך א צוזעצליכער חורבן. בעצם אלץ וואס מען האט היינט געבויט אין ציון איז אלץ א חורבן אויפן חורבן. וואס איז דער אמתער בנין? אז עס זאל געבויט ווערן דער בית המקדש, אז עס זאל געבויט ווערן דער היכל השם, און דאס איז נאך חרוב. 'ובא לציון גואל' און דאס איז מלך המשיח, 'ולשבי פשע ביעקב'. אויך יענע, זעט איר, עס איז שוין דא דא א נבואה אז אין יענעם דור וועלן זיין שבי פשע און זיי וועלן אויך זוכה זיין צו זיין אין דער גאולה. הערסטו? ווער עס וועט אינעם לעצטן רגע אריינשפרינגען אויפן וואגן וועט זיין א טייל פונעם וואגן. שבי פשע, אויך ער וועט תשובה טון, אויך דער וואס איז ארויס פונעם כלל, זאגט דער מצודת דוד, וועלן זיך אומקערן פון זייער פשע, אויך זיי וועט משיח גאולה'ן און וועט אומקערן די עטרה פון ציון, דעם מקדש, דעם סנהדרין, צו די וואס קערן זיך אום פון פשע ביעקב, צו די קינדער פונעם גלות וואס וועלן תשובה טון.
ווי אזוי וועלן זיך אויפהאלטן כלל ישראל ביז דער דאזיקער תקופה, ביז עס וועט קומען צו ציון א גואל? 'ואני זאת בריתי אותם אמר השם רוחי אשר עליך ודברי אשר שמתי בפיך לא ימושו מפיך ומפי זרעך ומפי זרע זרעך אמר השם מעתה ועד עולם'. זאגט דער אויבערשטער, וואס וועט מיט דיר זיין ביז דער גאולה? איך האב געזארגט פאר דיר פאר צוויי זאכן. איין זאך איז נבואה, איין זאך איז די כתבי הקודש. ביז דער תקופה פון עזרא, חגי, זכריה, מלאכי, האט די נבואה אונדז באגלייט. דאס איז וואס גיט אונדז זויערשטאף צו האלטן דעם קאפ אזוי, איכשהו, נאך איבער דעם וואסער ווען דער שטראם פון גלות שטראמט אויף אונדז. אבער ווען די נבואה וועט אויפהערן איז נישטא 'בריתי רוחי אשר עליך', איז דא 'דברי אשר שמתי בפיך לא ימושו מפיך ומפי זרעך'. וואס עס האט אויפגעהאלטן כלל ישראל דורך אלע יארן פון גלות, איז די תורה שבעל פה וואס מיר לערנען זי, און זי איז וואס האלט אונדז ביים לעבן, וואס דאס איז 'לא ימושו מפיך ומפי זרעך מעתה ועד עולם'. דאס איז א ברית מלח אז כלל ישראל וועלן נישט פארלוירן גיין, און זיין זרע וועט נישט פארלוירן גיין, און זיין נאמען וועט נישט פארענדיקט ווערן לעולם. און טאקע אויפן עצם פשט פונעם כתוב דא איז דא רש"י וואס זאגט 'בא זה הברית הזאת, זאת בריתי אותם', זאגט רש"י, א ברית האב איך געשלאסן מיט זיי אז אויך אין זייער גלות וועט די תורה נישט פארגעסן ווערן. עס איז נישטא צו זארגן אז די תורה זאל פארגעסן ווערן, עס איז דא א ברית, די תורה וועט קיינמאל נישט פארגעסן ווערן. דער רד"ק ברענגט אז רוח הנבואה, אויף דעם איז געזאגט אז דאס איז די ברית וואס איך האב מיט זיי געשלאסן, אז זיי זאלן האבן רוח נבואה, און לויט דעם רד"ק רעדט דאס פון דער צוקונפט. נישט ווי דער מלבי"ם האט ערקלערט אז דאס איז ביז עס וועט קומען דער גואל, וואס וועט אונדז האלטן, לויט דעם רד"ק זאגט עס 'ואני זאת בריתי אותם', איך האב געשלאסן א ברית אז זיי זאלן האבן רוח נבואה, און ווי עס שטייט 'נביאיכם חזיונות יראו בחוריכם חלומות יחלמון' וכולי. דאס הייסט 'אשפוך רוחי על האדם', עס וועט זיין א בחינה פון רוח נבואה פאר כלל ישראל, 'אשפוך רוחי על כל בשר', און די דאזיקע נבואה וועט זיין א נבואה וואס הערט נישט אויף. 'לא ימושו מפיך ומפי זרעך ומפי זרע זרעך' עד עולם, אלע וועלן מיך קענען 'למקטנם ועד גדולם'. 'רוחי אשר עליך', דאס איז א רוח פון טהרה וואס דער אויבערשטער וועט פארשפרייטן אין דער וועלט, 'רוחי אתן בקרבכם', דער אויבערשטער וועט אויסראטן אלע אלילים, אלע צעדרייטע דעות, אלע פארדארבענע השקפות, און דעריבער זאג איך תמיד, נישט צו דערשרעקן. נישט צו דערשרעקן, ווען א מענטש גייט מיט א דימענט פון א מיליאן דאלאר אין קעשענע איז ער קיינמאל נישט זארגן אויף דעם וואס איך האב נישט וואס צו עסן איצט צום פרישטאג. איך האב א דימענט פון א מיליאן דאלאר אין קעשענע, בין איך רואיק. יא אבער דו האסט נישט וואס צו עסן, נישט וויכטיק, איך בין רואיק, איך האב א דימענט פון א מיליאן דאלאר אין קעשענע. מיר האבן א דימענט פון א מיליאן דאלאר אין קעשענע. זאל דער בג"ץ זאגן וואס ער וויל, זאל נתניהו טון וואס אים גלוסט זיך, זאל יענער..., מיר טוען זיך נישט אנרירן דערפון, אלע זענען בר חלוף. די הייליקע תורה איז נצחית. די אידישקייט איז נצחית, דבר השם איז נצחי, די נבואה איז נצחית. אלזא וואס איז דער חילוק אז עס זענען אונדז אויפגעשטאנען שונאים, וואו איז שוין אחשוורוש, וואו איז פרעה, וואו איז נבוכדנצר, זיי אלע, אלע אין דעם מיסטקאסטן פון דער היסטאריע. אלזא פארוואס דערשרעקן זיך? יענער האט געזאגט אזוי, און יענער וועט איצט אריבערגעבן קרימינעלע סאנקציעס, עקאנאמישע סאנקציעס, אמת, דאס מאכט שווערער, דאס מאכט שווערער, דאס פאדערט מער זיך צו האנדלען, אבער דערשרעקן זיך פון זיי? זיי אלע וועט טראגן דער ווינט. ווען א מענטש הערט אזעלכע נבואות און ער זעט אז כלל ישראל האלטן זיך אויף איבער דער נאטור, אלזא אויב אזוי זארגט מען זיך נישט פון קיין זאך, מען איז נישט מורא פון קיין זאך, מען ווייסט אז סוף כל סוף 'רוחי אשר עליך ודברי אשר שמתי בפיך' זענען די וואס וועלן בלייבן בקיום לעולם, און אלץ אנדערע איז בר חלוף. כן יזכנו השם, און זאל אונדז גאולה'ן א שלמה'דיקע גאולה במהרה, אמן ואמן.