00:00 ספר ישעיהו פרק ו'. "בשנת מות המלך עוזיהו ואראה את אדוני יושב על כיסא רם ונישא ושוליו מלאים את ההיכל". "בשנת מות המלך עוזיהו", זאגט דער רד"ק, אַז יונתן טײַטשט "בשתא דאתנגע בה מלכא עוזיהו". "מות", דער כּוונה איז דאָ נישט אַ ממש פולשטענדיקער טויט, נאָר דער כּוונה איז צרעת. וואָס איז דאָרט געשען? חז"ל זאָגן אַז עוזיהו האָט געוואָלט מקטיר זײַן קטורת אין בית המקדש, און דורך דעם איז ער געוואָרן באַהאַפֿטן מיט צרעת. דאָס וועלן מיר זען ווײַטער מער בפֿירוש, און מיר וועלן אויך זען אַ פֿאַרבינדונג צום ענין אין די פּסוקים וואָס מיר וועלן זען ווײַטער. איך וואָלט נאָר וועלן זיך אָפּשטעלן אויף אַ דקדוק אין לשון הקודש: פֿאַרוואָס זאָגן חז"ל אַז "בשנת מות המלך עוזיהו" מיינט צרעת? פֿאַרוואָס נישט לערנען כּפֿשוטו? לאָמיר זאָגן "בשנת מות המלך עוזיהו", אין דעם יאָר וואָס דער מלך עוזיהו איז געשטאָרבן.
"ויהי מות פרעה מלך מצרים", זאָגן חז"ל אַז ער איז געוואָרן באַהאַפֿטן מיט צרעת. "ויאנחו בני ישראל", ער פֿלעגט נעמען שעכטן 150 קינדער אינדערפֿרי און 150 קינדער אין אָוונט, כּדי זיך צו וואַשן אין זייער בלוט צו ווערן געהיילט פֿון זײַן צרעת. אויך דאָרט, פֿאַרוואָס נעמען חז"ל אַרויס דעם פּסוק פֿון זײַן פּשוטו? "מות", עס שטייט "ויהי מות פרעה מלך מצרים", דער פּירוש איז אַז פּרעה איז געשטאָרבן. פֿאַרוואָס דאַרף מען אַ פּירוש וואָס פּאַסט נישט מיטן פּשוטם של הכתובים? און איך פֿרעג נישט אויף מפֿרשים, איך פֿרעג אויף אַזעלכע וואָס גייען לויט פּשוטם של המקראות. רש"י טײַטשט תּמיד לויט פּשוטו של מקרא, פֿאַרוואָס דאָ זעען מיר אַז זיי זײַנען אַרויס פֿון פּשוטו של מקרא? די תּשובה איז: "אין שלטון ביום המוות". ווען אַ מענטש שטאַרבט שטייט נישט אָנגעשריבן וועגן אים מלכות. דוד המלך שטייט אין דעם גאַנצן וועג "המלך דוד", "דוד המלך", "מלך דוד". "וישכב דוד עם אבותיו", נישט "וישכב המלך דוד". "אין שלטון ביום המוות", מ'קען אים נישט רופֿן מלך ווען ער ליגט, ווען ער איז נפֿטר, ווײַל "לכלב החי טוב מן הארי המת". עס איז נישטאָ קיין מלכות ווען אַ מענטש שטאַרבט. אויב אַזוי, איז נישט שייך אים צו רופֿן מלך, און דאָס זעט מען אין פֿיל מקראות.
אויב אַזוי, ווי איז מעגלעך "בשנת מות המלך עוזיהו"? עס האָט געדאַרפֿט שטיין "בשנת מות עוזיהו", אָן דעם טיטל "המלך", ער איז דאָך געשטאָרבן. אויב אַזוי, ווי קען זײַן אַז עס שטייט "ויהי מות פרעה מלך מצרים"? עס האָט געדאַרפֿט שטיין "ויהי מות פרעה". וואָס איז "מלך מצרים"? עס איז דאָך "אין שלטון ביום המוות". על כּרחך אַז ער עקזיסטירט נאָך. איז וואָס מיינט "מת"? "מת" קען זײַן אַן אָרעמאַן, "מת" קען זײַן אַ מצורע, "מת" קען אויך זײַן אַ בלינדער. אָבער פֿון אַלע דרײַ זאַכן איז דער וואָס מסתּבּר איז די צרעת. פֿאַרוואָס? ווײַל בפֿירוש האָבן מיר געזען בײַ עוזיהו "והצרעת פרחה במצחו". דאָס הייסט מיר האָבן געזען בפֿירוש אַז וועגן אים שטייט "מת", און וואָס איז די מיתה וואָס מען מיינט וועגן אים? צרעת. אַזוי אויך אַז בײַ פּרעה שטייט "מת", "מת" כּפֿשוטו האָבן מיר שוין דערקלערט קען נישט זײַן ווײַל מען רופֿט אים מלך, איז וואָס קען זײַן? איינע פֿון די אַנדערע זאַכן. אָרעם קען אויך זיכער נישט זײַן ווײַל אַלס מלך איז ער דאָך נישט קיין אָרעמאַן, און מיר האָבן שוין געזען אַז מיתה ווערט אָנגערופֿן צרעת, און דעריבער טײַטשן מיר אַז "פרעה מת" מיינט אַז ער איז געוואָרן באַהאַפֿטן מיט צרעת. אַזוי אויך דאָ "מות המלך עוזיהו" "בשתא דאתנגע בה מלכא עוזיהו", אין דעם יאָר וואָס ער איז באַהאַפֿטן געוואָרן מיטן נגע צרעת.
דער אברבנאל דאָ באַטאָנט אַ זאַך וואָס מיר האָבן געזען אין אָנהייב פֿון ספֿר, אַז אין אמת ישעיהו פּרק ו' איז דאָס דער אָנהייב פֿון ספֿר ישעיה. און די פֿריערדיקע סימנים זײַנען געזאָגט געוואָרן נאָך דעם, די פֿריערדיקע פּרקים פֿון פּרק א' ביז פּרק ה' זײַנען געזאָגט געוואָרן נאָך דעם. נאָר וואָס, "אין מוקדם ומאוחר" אויך אין נביא, און דעריבער האָט ער אָנגעהויבן מיט די פֿריערדיקע פּרקים. און דער ראיה: ווײַל עס שטייט דאָרט אין די פֿריערדיקע פּרקים "ונותרה בת ציון כסוכה בכרם", און דאָס איז דאָך געווען אַז די פֿריערדיקע פּרקים זײַנען געזאָגט געוואָרן צו יהודה נאָך דעם ווי עס זײַנען שוין גלות געגאַנגען די עשרת השבטים, עס זײַנען געבליבן נאָר יהודה און ירושלים. "חזון ישעיהו על יהודה וירושלים", דאָס הייסט די עשרת השבטים זײַנען שוין גלות געגאַנגען. "על מה תוכו עוד תוסיפו סרה", ווער איז "תוכו"? די עשרת השבטים, "עוד תוסיפו סרה" איר יהודה און ירושלים. דאָס הייסט אַז דאָרט רעדן מיר שוין אין דעם צווייטן שלב אַז עס איז שוין געווען אַ גלות איינער. אויב אַזוי, קען נישט זײַן אַז דאָס איז דער אָנהייב פֿון ישעיהו'ס נבֿואות. דעריבער קומט ער און זאָגט: וויס דיר, דאָ אין דעם פּרק, דאָס איז געווען דער אָנהייב פֿון ישעיהו'ס נבֿואה ווען עוזיהו המלך איז געוואָרן באַהאַפֿטן מיט צרעת.
זאָגן חז"ל: אַלץ וואָס יחזקאל האָט געזען, האָט ישעיהו געזען. יחזקאל האָט דאָך אויך געזאָגט נבֿואה אויף דער מרכבה, שרפֿים שטייען איבער אים און אַלץ וואָס מיר וועלן זען דאָ אין פּרק, אויך אויף דעם האָט יחזקאל געזאָגט נבֿואה. נאָר וואָס, זאָגן חז"ל, יחזקאל צו וואָס איז ער געגליכן? צו אַ בן כפֿר וואָס האָט געזען דעם מלך. ישעיהו צו וואָס איז ער געגליכן? צו אַ בן כרך וואָס האָט געזען דעם מלך. וואָס מיינט דאָס? יחזקאל פֿירט אויס מיט אַ סך פּרטים, דער מראה החשמל און אַלץ וואָס עס שטייט דאָרט אין ענין המרכבה, דאָס איז געווען בײַ יחזקאל. לעומת זה, בײַ ישעיהו שרײַבט ער בקיצור: השם זיצט אויף אַ כיסא רם ונישא, זײַנע שוליים פֿילן אָן דעם היכל, שרפֿים שטייען איבער אים. ער פֿירט נישט אויס אין אַלע מראות וואָס יחזקאל האָט אויסגעפֿירט. ווײַל יחזקאל איז געגליכן געווען צו אַ בן כפֿר וואָס זעט דעם מלך. אַ בן כפֿר וואָס זעט די שיירה פֿון מלך מיטן מלך אין דער מיט, ווען ער קומט צוריק אין דאָרף פֿירט ער אויס אין באַשרײַבונגען, וואָסער אַ באַזונדערע שיירה און וואָסערע פֿאָנען עס זײַנען געווען און וואָסערע חצוצרות און וואָסערע מאָטאָציקליסטן עס זײַנען געווען פֿאַר אים, ער פֿירט אויס אין פּרטים, ער איז נתפֿעל דאָס ערשטע מאָל וואָס ער זעט אַזאַ עפּעס. לעומת זה אַ בן כרך וואָס זעט דעם מלך זעט אים שוין אַ סך, אַזוי זאָגט ער נאָר: יאָ, עס איז דורכגעגאַנגען די שיירה פֿון מלך. ער דאַרף נישט באַשרײַבן אַלע פּרטים מיט די דקדוקדיקע באַשרײַבונגען אויף יעדן פּרט און פּרט, ער איז נישט אַזוי נתפֿעל דערפֿון. ישעיהו, צוליב זײַן גרויסן מעלה, איז דאָס מראה בײַ אים נישט געווען אַזוי אַ חידוש, און אויך זײַנע דור זײַנען געווען שלמער ווי יחזקאל'ס דור, וואָס יחזקאל איז שוין ממש געווען אין גלות אויף נהר כבֿר. דעריבער האָט ישעיהו דערמאָנט שרפֿים, נישט דערמאָנט די חיות. דער פּירוש דערפֿון איז בעצם דאָס זעלביקע, און זאָלסט נישט טראַכטן אַז יחזקאל האָט געזען מער, נאָר איפּכא, פּונקט פֿאַרקערט, דווקא ישעיהו האָט געזען מער, נאָר וואָס יחזקאל איז נתפֿעל געוואָרן מער און דעריבער זײַנען יחזקאל'ס באַשרײַבונגען אַ סך מער פֿול און מפֿורש. אָבער דאָס זאָגט נישט אַז ער האָט געזען מער ווי ישעיהו האָט געזען.
"ואראה את השם". זאָגט דער מלבי"ם: דער "עצם הנשגב" ווערט נישט דערגרייכט מיט אַן אויג פֿון פֿלייש. "העצם הנשגב" איז אַ כינוי אויף השם יתברך. "נשגב" פֿון מענטשלעכן שׂכל, "לא יראני האדם וחי", עס איז נישט שייך צו זען דעם קדוש ברוך הוא. איז וואָס מיינט "ואראה את השם"? "ואראה את השם" מיינט אַ ראִיה פֿון שׂכל, מיינט אַ השׂגה. ראִיה מיטן אויג וועלן דאָך נישט דערגרייכן די משיגי הגוף, ווי איז שייך צו זען דעם השם? נאָר דער כּוונה איז אויף ראִיית השׂכל. און ווײַל, זאָגט דער מלבי"ם, אַז עס איז אוממעגלעך צו דערגרייכן דעם קדוש ברוך הוא פֿון זײַן עצמות זײַט, פֿון וואָס קען מען אים דערגרייכן? פֿון זײַן פֿעולות זײַט. דאָס איז אַ זאַך וואָס מיר האָבן געשמועסט עטלעכע מאָל אין עטלעכע געלעגנהייטן, אויך ווען מיר האָבן געלערנט אין נפֿש החיים, אויך ווען מיר האָבן געלערנט אין כּוזרי: דעם קדוש ברוך הוא קענען מיר נישט תּופֿס זײַן פֿון זײַן עצמות זײַט, נאָר מיר קענען תּופֿס זײַן פֿון זײַן פֿעולות זײַט און די השפּעות וואָס גייען אַרויס פֿון אים. ווען דער קדוש ברוך הוא איז מרחם, זאָג איך השם רחום. ווען דער קדוש ברוך הוא איז חן, זאָג איך השם חנון. אָבער צו דערגרייכן ווער איז השם? וואָס איז השם? זײַן איכות, זײַן מהות, אַ תּפֿיסה אין אים, "לית מחשבה תפיסא ביה כלל". וואָס קען איך יאָ וויסן? וואָס טוט ער, וואָס איז ער פּועל. לויט זײַנע פֿעולות קען איך דערגרייכן מסקנות וועגן אים, אָבער נישט לויט אַ הכּרה פֿון זײַן עצמות און מהות.
דעריבער האָבן חז"ל באמת שוין געשטעלט די פֿראַגע: "ואראה את השם יושב על כיסא רם ונישא", איז דאָך געשריבן "כי לא יראני האדם וחי"? ווער האָט געפֿרעגט וועמען די דאָזיקע פֿראַגע? געפֿרעגט האָט דאָס מנשה וועמען? זײַן זיידן, דעם ישעיהו הנביא, איידער ער האָט אים געהרגעט. ער האָט אים געפֿרעגט: ווי אַזוי זאָגסטו "ואראה את השם יושב", דו זאָגסט אַזוי נבֿואה, דו סותר דאָס וואָס עס שטייט "כי לא יראני האדם וחי"? זאָגט די גמרא אַ תּשובה, נישט וואָס ישעיהו האָט אים געענטפֿערט, נאָר אַ תּשובה אויף דער עצם פֿראַגע, זאָגט די גמרא: דאָ מיט אַן אספּקלריא המאירה, דאָ מיט אַן אספּקלריא שאינה מאירה. אספּקלריא המאירה, איך וועל ערשט דערקלערן פּשוטם של דברים, אַן אספּקלריא מאירה איז אַ בלאַנקער שפּיגל, וואָס דו זעסט בבֿירור. אַן אספּקלריא שאינה מאירה איז אַ פֿאַרשמוצטער שפּיגל, דו זעסט נישט בבֿירור. דעריבער צו זען דעם השם מיט אַן אספּקלריא המאירה, "לא יראני האדם וחי". צו זען דעם השם מיט אַן אספּקלריא שאינה מאירה, "ואראה את השם יושב על כיסא רם ונישא", דאָס איז יאָ שייך צו זען.
זאָגט דער מלבי"ם, לויט וואָס מיר האָבן דערקלערט, וועט בעצם דער ביאור זײַן אַזוי: אַן אספּקלריא המאירה מיינט צו זען דעם קדוש ברוך הוא אין זײַן עצמות, צו דערגרייכן זײַן עצמות יתברך איז נישט שייך ווי מיר האָבן געזאָגט. דאָס הייסט אַן אספּקלריא מאירה. אַן אספּקלריא שאינה מאירה מיינט צו באַקומען און דערגרייכן זײַן עצמות פֿון זײַן פֿעולות זײַט. דורך דעם וואָס איך זע זײַנע פֿעולות, פֿון דעם כּוח בין איך מסיק מסקנות וועגן אים יתברך, אָבער אים דערגרייכן אין זײַן עצמות דאָס הייסט אַן אספּקלריא מאירה. משל למה הדבר דומה? ווי אויב איך למשל וויל קוקן אויף דער ליכט פֿון דער זון קען איך נישט, אָבער איך קוק, דאָ איז אַ ווײַסער וואַנט וואָס איך קוק אויף אים און איך זע אַז ער איז זייער באַלויכטן. פֿון וואָס איז ער באַלויכטן? פֿון דער זון. וואָס האָב איך באַקומען? די ליכט פֿון דער זון, אָבער נישט באַקומען זי אין איר עצמות, איך האָב זי באַקומען ווי זי איז פּועל אויף אַ גשמיש עצם און פֿון אים האָב איך באַקומען די ליכט פֿון דער זון. אַזוי אויך, השם יתברך, אַפֿילו זײַנע משמשים און משרתים קענסטו נישט זען, וואָס דאָס איז די זון. דאָס קענסטו נישט זען. איז אים איז שייך צו זען? ניין. נאָר וואָס, אַן אספּקלריא שאינה מאירה. וואָס איז אַן אספּקלריא שאינה מאירה? דער כּוונה איז פֿון די מקבלים זײַט, דהיינו פֿון זײַן פֿעולות זײַט, דאָס קען איך יאָ דערגרייכן. און דאָס איז וואָס עס זאָגט "ואראה את השם", דער כּוונה איז אַ שׂכלדיקע ראִיה פֿון די השפּעה פֿון די פֿעולות פֿון השם יתברך, דאָס איז יאָ געווען שייך צו דערגרייכן.
זאָגט דער מלבי"ם: וויס דיר, די הנהגה עליונה, מיר דערקלערן דאָך אַז ער האָט געזען די וועגן פֿון זײַן הנהגה יתברך. ווײַל ער האָט דאָך געזען דאָס וואָס איז פּועל געוואָרן פֿון אים יתברך לויט זײַנע פֿעולות. וויס דיר אַז די הנהגה עליונה טיילט זיך אויף אין צוויי מצבֿים. עס איז דאָ איין הנהגה וואָס איז אַ נאַטירלעכע הנהגה. די נאַטירלעכע הנהגה איז אַ קבֿועע הנהגה, אַ הנהגה וואָס בײַט זיך נישט, דאָס איז דער "רצון היותר מתמיד" פֿון בורא עולם, אַזוי מגדיר דאָס דער חזון איש. זאָגט דער מלבי"ם: דורך וואָס פֿירט דער קדוש ברוך הוא די נאַטירלעכע הנהגה? וואָס זײַנען זײַנע כּלים כּדי אַראָפּצוברענגען אַהער די נאַטירלעכע הנהגה? דאָס איז דער צבֿא השמים. די שטערן, די מזלות, דורך זייער דרייען, זייער הנהגה קומט אַראָפּ און משתּלשל זיך אַהער די נאַטירלעכע הנהגה. און דאָס איז וואָס מיר האָבן דערקלערט עטלעכע מאָל: "מזל" פֿון לשון נוזל, און עס קומט אַראָפּ און משתּלשל זיך און איז משפּיע. איז דורך די הנהגה פֿון די שטערן און מזלות פֿירט דער קדוש ברוך הוא זײַן וועלט אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן. אַ צווייטע זאַך איז די ניסידיקע הנהגה. די ניסידיקע הנהגה איז אַ הנהגה וואָס השם פֿירט מיט איר לפֿרקים, ווען דער קדוש ברוך הוא וויל משדד זײַן די מערכות הטבֿע, פֿירט דער קדוש ברוך הוא די וועלט אויף אַ ניסידיקן אופֿן. ווער איז דאָס וואָס פֿירט, דורך וועמען פֿירט דער קדוש ברוך הוא די וועלט אויף אַ ניסידיקן אופֿן? דאָס איז דורך דעם צבֿא המלאכים, נישט דער צבֿא השמים, די שטערן און מזלות, נאָר די מלאכים. די מלאכים זײַנען אויף אַ העכערער מדרגה און דרגה ווי דער צבֿא השמים, דהיינו ווי די שטערן און מזלות. און זיי, בכּוח פֿון זײַן פּקודה יתברך, בכּוח פֿון השם הרם ונישא, זײַנען זיי משדד די מערכות הטבֿע. זיי באַווײַזן צו מבֿטל זײַן די נאַטירלעכע הנהגה וואָס קומט דורך די שטערן און מזלות. אָבער דאָס איז נישט אַ קבֿועע הנהגה, דאָס איז אַ הנהגה וואָס איז נאָר, ווי מיר האָבן געזאָגט, לפֿרקים און נאָר צוליב עפּעס אַ גרויסן צורך, צו גואל זײַן ישראל פֿון מצרים. נאָר אין זייער באַשטימטע אופֿנים פֿירט דער קדוש ברוך הוא די דאָזיקע הנהגה.
און איצט באַשרײַבט אונדז דער נבֿיא ישעיה די הנהגות פֿון השם יתברך וואָס ער זעט זיי. און אין אָנהייב באַשרײַבט ער ווי אַזוי ער זעט די נאַטירלעכע הנהגה, נאָך דעם באַשרײַבט ער ווי אַזוי ער זעט די ניסידיקע הנהגה. אין אָנהייב באַשרײַבט ער די נאַטירלעכע הנהגה און ער באַשרײַבט השם יתברך כּבֿיכול אַ מלך וואָס זיצט אויף אַ כיסא. וואָס איז דער גדר פֿון "יושב על כיסא"? אַ מענטש וואָס זיצט אויף אַ כיסא איז אַ מענטש וואָס איז קבֿוע אין זײַן אָרט, אײַנגעפֿלאַנצט אין זײַן אָרט, ער זיצט, ער איז אין מנוחה, דאָס איז דער וואָס מען רופֿט זײַן סטאַנדאַרטער מצבֿ. ווען אַ מענטש שטייט איז דאָך דאָס נישט זײַן געוויינטלעכער מצבֿ, דער געוויינטלעכער מצבֿ פֿון אַ מענטש איז ווען ער זיצט. דעם קדוש ברוך הוא, ווען איך וויל באַשרײַבן זײַן קבֿועע הנהגה, באַשרײַב איך אים ווי אַ מלך וואָס זיצט אויף אַ כיסא. אַ מלך וואָס זיצט אויף אַ כיסא מיינט אַז די הנהגה וואָס איז די ישיבֿה, זי איז געוויינטלעך בײַ אים, זי איז קבֿוע בײַ אים, דאָס איז די נאַטירלעכע הנהגה. דער כיסא איז דער צבֿא השמים. דער צבֿא השמים, די שטערן און מזלות, דער מלך זיצט אויף דעם כיסא כּבֿיכול, דער מלך פֿירט זײַן וועלט דורך דעם צבֿא השמים אין דער קבֿועער הנהגה. דאָס מורה די ישיבֿה. ישיבֿה אַלס אַ קבֿועע זאַך, אַלס אַ זאַך וואָס איז פּועל אויף אַ תּמידיקן אופֿן. ווי עס שטייט "השמים כיסאי". וואָס איז "השמים"? דער כּוונה די שטערן און מזלות, זיי זײַנען די בחינה פֿון כיסא כּבֿיכול, זיי זײַנען די קבֿועע הנהגה, השם אין הימל האָט צוגעגרייט זײַן כיסא, אויף זיי איז די נאַטירלעכע תּמידיקע הנהגה.
"יושב על כיסא רם ונישא". "רם ונישא", ווער איז "רם ונישא"? דאָס איז השם יתברך. ער קומט און זאָגט דיר: איך האָב דיר געזאָגט אַז דעם קדוש ברוך הוא האָב איך באַשריבן ווי אַ מלך וואָס זיצט אויף אַ כיסא. דו מעגסט טראַכטן אַ רגע אַז אפֿשר באַשרײַב איך דאָ עפּעס גשמיש, חומרדיק, ווי מען זעט אַ מענטש זיצן אויף אַ כיסא. זאָגט ער אים: ניין ניין ניין, זײַ זיך נישט מבֿלבל. "רם ונישא", השם איז רם ונישא, נעם נישט די זאַכן כּפֿשוטם. דערווײַטער זיך פֿון דער הגשמה, ווי די ספֿרי המקובלים פֿירן אויס אין דער פּתיחה צו באַווײַזן אַז דער א' ב' פֿון אַ מענטש וואָס וויל לערנען קבלה איז זיך צו דערווײַטערן פֿון דער הגשמה. "שלא תעשון אלוהים אחרים עמדי", אַז ער זאָל זיך נישט מצייר זײַן אַ כיסא, טראַכטן אַ כיסא, זיך מצייר זײַן דעם השם, זיך מצייר זײַן אַז דאָ איז אַ גוף וואָס זיצט אויף אַ כיסא. ניין, נאָך דעם ווי ער האָט געזאָגט די זאַך אַלס אַ משל, קומט ער תּיכף און איז מזהיר "רם ונישא", השם איז רם ונישא, ער איז איבער אַלע די דאָזיקע תּוארים, דאָס איז נאָר צו סבר זײַן דעם אויער. דאָס איז ווי אַ מאמר המוסגר. "רם ונישא", היט זיך נישט אַרויסצוגיין מיט דײַן שׂכל.
"ושוליו מלאים את ההיכל". "שוליו" איז נישט השם יתברך, נאָר "שוליו" גייט שוין צוריק אויפֿן כיסא. און די שוליים פֿונעם כיסא פֿילן אָן דעם היכל. "שוליו", אויב מיר האָבן דערקלערט אַז דער כיסא איז בעצם דער וועג פֿון דער נאַטירלעכער הנהגה, איז "שוליו מלאים את ההיכל" קומט ער און זאָגט דיר: די הנהגה פֿון דער ממשלה פֿון כיסא, וואָס קומט צו סימבאָליזירן די נאַטירלעכע קבֿועע הנהגה, זי פֿילט אָן דעם היכל, דער כּוונה זי קומט אַראָפּ און משתּלשל זיך און פֿילט אָן אַלע היכלות ביז דער גשמישער וועלט. דאָס איז "שוליו מלאים את ההיכל", און "הארץ הדום רגליי". דער כיסא, די שוליים פֿון כיסא דערגרייכן כּבֿיכול ביז דער ערד. ביז אַלע די היכלות ביז אונטן. און וואָס איז דער פּירוש "מלאים את ההיכל"? וואָס איז דער גדר פֿון "מלא"? דהיינו אַז דו זאָלסט נישט טועה זײַן אַז די הנהגה איז נאָר אַ כּללדיקע הנהגה. זאָגט ער: ניין, דאָס איז אַ פּרטדיקע הנהגה וואָס קומט אַראָפּ צו פּרטי פּרטים. "מלאים את ההיכל", עס איז נישטאָ קיין פּרט, נישטאָ קיין נקודה, נישטאָ עפּעס דין מן הדין וואָס איז נישט אין אַ השגחה פּרטית פֿון השם יתברך. און דאָס איז די קבֿועע הנהגה, די נאַטירלעכע הנהגה, אין וועלכער דער קדוש ברוך הוא איז משגיח אויף יעדן פּרט און פּרט ביז ווו זײַנע שוליים פֿילן ממש אָן דעם גאַנצן היכל.
"שרפים עומדים ממעל לו, שש כנפיים שש כנפיים לאחד. בשתיים יכסה פניו ובשתיים יכסה רגליו ובשתיים יעופף". "שרפים עומדים ממעל לו", שרפֿים שטייען איבער השם יתברך, דאָס איז פּשוטו של המקרא. און די דאָזיקע שרפֿים, מלאכים, האָבן זיי יעדער איינער זעקס פֿליגלען. מיט צוויי דעקט ער צו זײַן פּנים, מיט צוויי דעקט צו דער שרף זײַנע פֿיס, און מיט צוויי פֿליט ער, מיט צוויי פֿליגלען, צוויי נאָך פֿליגלען מיט וועלכע ער פֿליט. דאָס האָב איך דערקלערט די ווערטער. רש"י דערקלערט: "שרפים עומדים ממעל לו", נישט דער כּוונה צו אים משמש זײַן. יאָ? זיי זײַנען משמש פֿאַר אים יתברך. "בשתיים יכסה פניו", פֿאַרוואָס דאַרף דער שרף צודעקן זײַן פּנים מיט זײַנע פֿליגלען? ווײַל ער שטייט דאָך אַנטקעגן השם יתברך, ער דאַרף צודעקן זײַן פּנים כּדי ער זאָל נישט קוקן אויף דער שכינה, ווײַל דאָס האָט אין זיך אַ חסרון פֿון כּבֿוד. "בשתיים יכסה רגליו", כּדי עס זאָל זיך נישט זען זײַן גאַנצער גוף פֿאַר זײַן בורא. אויך אין דעם איז דאָ אַ חסרון פֿון כּבֿוד, אַז זײַן גוף זאָל זיך זען פֿאַר השם יתברך, און בפֿרט די פֿיס, וואָס די פֿיס סימבאָליזירן דעם נידעריקן חלק אין אַ מענטש. ווי מיר זעען אַז אַ מכובדער מענטש דעקט צו זײַנע פֿיס. רש"י ברענגט נאָך אַ הסבר פֿונעם תּנחומא, אַז אין מדרש תּנחומא ווערט געברענגט אַז דאָס צודעקן פֿון די פֿיס, ווײַל וואָסערע פֿיס האָבן די שרפֿים? "רגליהם ככף עגל". כּדי נישט צו דערמאָנען דעם עוון העגל פֿאַר השם יתברך אויף אַ תּמידיקן אופֿן, און "בשתיים יכסה רגליו", זיי פֿלעגן צודעקן מיט זייערע צוויי פֿליגלען זייערע פֿיס, נישט צו דערמאָנען דעם עוון העגל. "שרפים עומדים", און "בשתיים יעופף", דער כּוונה מיט צוויי איז ער משמש פֿאַר אים יתברך. דאָס איז דער כּוונה פֿון "ובשתיים יעופף".
דער מלבי"ם דערקלערט, לויט וואָס מיר האָבן פֿריער דערקלערט, אַז אין אָנהייב האָט ער באַשריבן די נאַטירלעכע הנהגה, וואָס דאָס איז אין דעם גדר פֿון "השם יושב על כיסא רם ונישא", יענע הנהגה וואָס איז משפּיע דורך דעם צבֿא השמים, דורך די שטערן און מזלות. אין אונדזער פּסוק גייט ער איבער צו באַווײַזן די ניסידיקע הנהגה. די הנהגה וואָס איז איבער דעם טבֿע, די הנהגה וואָס איז העכער ווי די נאַטירלעכע הנהגה, און זי ווערט נישט געטאָן דורך דעם צבֿא השמים, זי ווערט געטאָן דורך די שרפֿים. די שרפֿים זײַנען די מלאכים וואָס זײַנען אויף אַ העכערער דרגה ווי דער צבֿא השמים. פֿאַרוואָס רופֿט ער זיי שרפֿים און נישט מלאכים? דאָס וועלן מיר זען אַ הסבר ווײַטער. "שרפים עומדים ממעל לו", דער "לו" דאָ מוסב זיך אויפֿן כיסא. ווי מיר האָבן געזאָגט "שוליו מלאים את ההיכל" דאָס איז די שוליים פֿון כיסא, "שרפים עומדים ממעל לו" דער כּוונה איבערן כיסא. דהיינו זיי זײַנען די וואָס באַוועגן דעם כיסא און זיי זײַנען העכער ווי ער. דאָס הייסט דער כיסא איז די נאַטירלעכע הנהגה, עס איז דאָ עמעצער וואָס באַוועגט אים פֿון אויבן, דאָס זײַנען די שרפֿים. און ווען די שרפֿים ווילן, בײַטן זיי בעצם די הנהגה פֿון כיסא. דער כיסא, האָבן מיר געזאָגט, רמזט אויף די נאַטירלעכע הנהגה, די שרפֿים האָבן אַ כּוח צו בײַטן די נאַטירלעכע הנהגה ווען עס איז דאָ אַ צורך, לויט וועמען? לויט וואָס זיי באַקומען פֿון אים יתברך, נישט לויט זייער עצם כּוח.
און ער האָט געזאָגט "שרפים עומדים". וואָס איז דער פּירוש "עומדים"? "עומדים" מיינט ווי איינער וואָס שטייט און וואַרט און קוקט אַרויס. איך בין אין סטענד־בײַ. דער שרף שטייט און וואַרט, ווען איז דאָ אַ הוראה? משדד די מערכות הטבֿע, טוט דער שרף דאָס תּיכף. דעריבער איז דאָס נישט אין דעם גדר פֿון "יושב". "יושב" דאָס איז די קבֿועע הנהגה, האָבן מיר געזאָגט, דאָס איז די נאַטירלעכע הנהגה. לעומת זה, ווען איך רעד וועגן דער ניסידיקער הנהגה, זיצט ער נישט, ער שטייט נאָר, גרייט. גרייט צו וואָס? צו באַקומען אַ הוראה, צו משדד זײַן די מערכות הטבֿע. איז די נאַטירלעכע הנהגה איז "יושב", און די ניסידיקע הנהגה איז אין דעם גדר פֿון "עומד".
איצט באַשרײַבט ער אונדז זייערע פֿליגלען. "שש כנפיים לאחד". זאָגט דער מלבי"ם: פֿאַרוואָס באַשרײַבט ער אונדז די מלאכים ווי בעלי פֿליגלען? כּדי דאָס צו פֿאַרשטיין דאַרפֿסטו פֿאַרשטיין דעם מקור פֿון וואָרט "כנף" אין לשון הקודש און וואָס דאָס וואָרט קומט אויסצודריקן. זאָגט דער מלבי"ם: פֿליגלען, דאָס וואָרט "כנף" אין זײַן מקור זײַנען דאָס די פֿעדערן וואָס זײַנען מחובר צום אבֿר פֿון דער טויב. דער אבֿר פֿון דער טויב, דער גף, ווערט אָנגערופֿן אבֿר. "מי נותן לי אבר כיונה". וואָס איז דער אבֿר? וואָס די טויב באַוועגט. דאָס הייסט אַן אבֿר. וואָס דעקט צו דעם אבֿר, דאָס זײַנען די פֿעדערן, דאָס הייסט אַ כנף. אין זייער כּללות, יעדער איינער הייסט אַ פֿעדער, אין כּללות הייסט דאָס אַ כנף, דער כּוונה אויף די פֿעדערן וואָס דעקן דעם אבֿר. זאָגט דער מלבי"ם: פֿון דעם דאָזיקן ביאור ווערט אויסגעליען דער נאָמען כנף אויף נאָך עטלעכע און עטלעכע זאַכן. ערשטנס, פֿון דעם ווערט אויסגעליען דער נאָמען כנף אויף אַ זאַך וואָס פֿליט לײַכט, מען זאָגט אויף אים דעם אויסדרוק כנף. ווי למשל אויפֿן ווינט, "כנפי רוח". "כנפי שחר", אויף דער זון, "שמש צדקה ומרפא בכנפיה". אַ זאַך וואָס פֿליט אַוועק פֿון אַ מענטשנס זכּרון, "עוף יעופף לו כנפיים", ווי עס שטייט אין משלי. און ווײַל דער פֿויגל, ווען ער פֿליט, שפּרייט ער אויס זײַנע פֿליגלען, איז אויך געפֿינען מיר אַ לשון פּרישה אויף פֿליגלען, "יפרוש כנפיו יקחהו". ווען ער שפּרייט אויס זײַנע פֿליגלען, וואָס טוט ער אונטן? אַ שאָטן. איז געפֿינען מיר אויך כנף אַלס אַן אויסדרוק פֿון שאָטן, "ארץ צלצל כנפיים". ווײַל אונטער די פֿליגלען פֿון פֿויגל, אונטערן שאָטן, קען מען זיך שיצן, איז געפֿינען מיר אויך דעם אויסדרוק "בצל כנפיך יחסיון". מען זעט אַ חסיה אונטער די פֿליגלען. און ווײַל דער פֿויגל באַהאַלט די גוזלות אונטער די פֿליגלען, איז דאָס אויך כנף דריקט אויס אַ לשון הסתּר. "אכסה בסתר כנפיך". ביז מיר געפֿינען אַן אויסדרוק פֿון כנף אַלס אַן אויסדרוק פֿאַר סתר, "לא ייכנף עוד מוריך". ווער איז "לא ייכנף עוד מוריך"? אויף וועמען איז דאָס געזאָגט? "לא ייכנף עוד מוריך". אויף וועמען איז דאָס געזאָגט? אויף השם יתברך. השם יתברך איצט "ואנוכי הסתר אסתיר פניי מהם", השם איז נסתּר פֿון אונדז. אָבער לעתיד "מוריך", השם יתברך "לא ייכנף עוד מוריך", ער וועט זיך נישט מער באַהאַלטן פֿאַר דיר. מיר זעען אַז כנף איז געוואָרן אַן אויסדרוק פֿאַר אַ נאָמען פֿון סתר. און אויך "לא יגלה כנף אביו", דער רמב"ם אין ספֿר מורה נבוכים דערקלערט אין נאָמען פֿון אבן ג'נאח, "כנף אביו" דער כּוונה "סתר אביו". אָט זעסטו אַז כנף דריקט אויך אויס סתר. און כנף איז דאָך דער סוף פֿון גוף פֿון פֿויגל, ווײַל אַזוי דריקט כנף אויך אויס אַ קצה, אַ סוף. ווי "זמירות שמענו" פֿון וואַנען? "מכנף הארץ", ריכטיק? "מכנף הארץ" דער כּוונה פֿון קצה הארץ. אָדער "על כנפי בגדיהם", כנף פֿון לשון קצה, דער קצה פֿון בגד.
איז אויב מיר ווילן מסכם זײַן, כנף דריקט אויס דרײַ זאַכן. א', אַ קצה, אַ גבֿול, כּנפֿות הבגד. אַ צווייטע זאַך, אַ כיסוי, אַן העלם, אַ הסתּר, "לא ייכנף עוד מוריך". אַ דריטע זאַך, צו פֿליען, עפֿיפֿה ווערט אויסגעדריקט מיט פֿליגלען, אַ זאַך וואָס פֿליט לײַכט, זאָגט מען "פרש כנפיו ונעלם", ריכטיק? אַפֿילו אויב עס איז נישט אַ פֿויגל. זאָגט מען כנף פֿון לשון אַ זאַך וואָס פֿליט לײַכט. די דרײַ בחינות זײַנען די תּוארים מיט וועלכע מיר וועלן איצט באַשרײַבן די שרפֿים.
א', ער קומט און זאָגט אונדז "שש כנפיים שש כנפיים לאחד, בשתיים יכסה פניו". ער קומט אונדז צו לערנען: וויס דיר, די דאָזיקע שרפֿים האָבן אַ גבֿול, זיי האָבן אַ מידה. אַ גשמישע מידה? זיכער נישט, זיי זײַנען דאָך רוחניש. איז וואָס איז זייער מידה? אין רוחניות האָבן זיי אַ הגבלה. ווער איז דאָך רוחניש אָן אַ הגבלה? נאָר דער קדוש ברוך הוא. אַלע אַנדערע רוחנישע זאַכן זײַנען בעצם מוגבל. אויב אַזוי, וויל ער דיר זאָגן: זיי באַקומען פֿון עמעצן אַנדערן. דורך וועמען, ווען מען וויל אויסדריקן אַ מקבל? דורך וועמען איז דאָס? דאָס איז תּמיד דורך דעם פּנים. דער פּנים דריקט אויס וואָס איך באַקום פֿון דיר. די גמרא זאָגט: "מעלתי גדולה ממעלתו" ווײַל איך האָב געזען רבי, ווי? רבי מאיר פֿון פֿאָרנט, ריכטיק? אויב ער האָט אים געזען פֿון הינטן איז זײַן דרגה נידעריקער, האָט ער אים געזען פֿון פֿאָרנט איז זײַן דרגה העכער. תּמיד צו זען פֿון פֿאָרנט סימבאָליזירט אַ וועג פֿון אַ מקבל. ווי עס שטייט, ווי אין די ספֿרי המקובלים ווערט תּמיד געברענגט אַז מען וויל רעדן וועגן זיווגי מידות עליונות, איז ווי אַזוי ווערט אויסגעדריקט אַז עס זײַנען דאָ זיווגי מידות עליונות? ווען איז דאָס? ווען זיי זײַנען פּנים אל פּנים. לעומת זה פּנים אל אחור, אָדער אחור אל אחור מכל שכן, דאָס איז שוין נישטאָ קיין מציאות פֿון אַ זיווג. צו באַקומען איז אויף אַן אופֿן פֿון פּנים אל פּנים. איז ווען איך רעד וועגן זייערע פּנים, רעד איך וועגן דעם וואָס זיי באַקומען. איז ער זאָגט דיר: וויס דיר, ער איז נישט מוגבל, זײַ מוחל, וויס דיר, ער איז מוגבל, ער איז נישט אומבאַגרענעצט. און דער ראיה, "ובשתיים יכסה פניו". ער קומט און זאָגט דיר: אָט זעסט אַז ער דאַרף צודעקן זײַן פּנים, דער פּירוש דערפֿון איז אַז ער האָט עמעצן וואָס איז משפּיע צו אים. דאָס איז דער פּנים דריקט אויס אַ מושפּע, ער איז מקבל פֿון עמעצן וואָס איז איבער אים. דאָס איז "בשתיים יכסה פניו". נאָך אַ זאַך, ער קומט און זאָגט דיר: וויס דיר, דאָ איז דאָ אַן העלם און אַ כיסוי. די עצמות פֿון די דאָזיקע שרפֿים ווערט נישט דערגרייכט בײַ אונדז. פֿאַרוואָס? מיר דערגרייכן נישט קיין שום זאַך וואָס איז איבערן צײַט אָדער איבערן אָרט. מיר האָבן נישט קיין מעגלעכקייט צו דערגרייכן אַזאַ זאַך. פֿאַרוואָס? ווײַל אַלע גשמים, די חומרישע זאַכן וואָס מיר קענען, זײַנען זאַכן וואָס עס פֿאַלט אין זיי אַרײַן צײַט און אָרט. צײַט מיינט וואָס גייט אַריבער אויף אונדז, אַז עמעצער רעדט מיט אונדז וועגן אַ מציאות איבערן צײַט, קענען מיר דאָס תּופֿס זײַן? מיר האָבן אין דעם נישט קיין השׂגה. איבערן אָרט, אויך אַ זאַך וואָס מען קען זי נישט תּופֿס זײַן און דערגרייכן. הײַנט ווען מען רעדט מיט אונדז וועגן זאַכן וואָס זײַנען למשל אַטאָמען, וואָס דאָס איז אַ זאַך וואָס ווערט נישט דערגרייכט מיטן אויג, קיינער האָט נאָך נישט געזען אַן אַטאָם ביז הײַנט, אַפֿילו אַז מען מאָלט אים, הייבן מיר אָן צו פֿאַרשטיין אַז עס זײַנען דאָ אויך זאַכן וואָס זײַנען איבערן חומר. אָבער מיט אַלעם דעם, צו דערגרייכן די מהות פֿון דער זאַך איז אונדז שווער צו דערגרייכן. דעריבער זאָגט ער דיר: וויס דיר, "בשתיים יכסה רגליו". וואָס איז "בשתיים יכסה רגליו"? די פֿיס, זאָגט דער מלבי"ם, דריקן תּמיד אויס עמעצן וואָס איז מושפּע פֿון מיר. ווי עס שטייט "ויברך השם אותך לרגלי". פֿון מיר איז מושפּע געוואָרן דער גאַנצער שפֿע. צו זײַן רגל איז געקומען דער שפֿע. איז אויב ביז איצט האָבן מיר גערעדט וועגן דעם וואָס זיי זײַנען מוגבל פֿון דער זײַט וואָס זיי זײַנען מקבל, קומט ער און זאָגט דיר: וויס דיר, מיר קענען אויך נישט מקבל זײַן און דערגרייכן זייער מהות אין איר פֿולקייט, "בשתיים יכסה רגליו". "רגליו" דער כּוונה איז וואָס מיר זײַנען מושפּע פֿון זיי, דאָס איז אין דעם גדר פֿון פֿאַרדעקט, דאָס איז אין דעם גדר פֿון נסתּר. און דאָס זײַנען די נאָך פֿליגלען וואָס דעקן צו די פֿיס, צו לערנען און צו רמזן אַז מיר האָבן נישט קיין מעגלעכקייט צו דערגרייכן דאָס אַ שלמע השׂגה. אַ דריטע זאַך וואָס מאַכט אונדז נאָך שווערער בכלל צו דערגרייכן זייער גאַנצע מהות, קומט ער דיר צו מורה זײַן אויף דער עצם עפֿיפֿה. אויב אין דעם ערשטן האָבן מיר דאָס דערקלערט אַז זיי האָבן אַ קצה און גבֿול, כנף, אַ קצה און גבֿול ווי כנף בגד, ווי כנף הארץ, האָבן מיר געזאָגט זיי זײַנען מוגבל, זיי זײַנען מקבל דורך דעם פּנים. נאָך דעם זאָגן מיר, זיי זײַנען משפּיע, מיר האָבן נישט קיין מעגלעכקייט זיי צו דערגרייכן אין זייער פֿולקייט, דאָס איז אין דעם גדר פֿון העלם און כיסוי, פֿאַרהוילן פֿון אונדז איז זייער השפּעה ווײַל זיי זײַנען רוחניש. איצט קומט ער צו דערקלערן לויט דעם דריטן הסבר פֿון לשון צו פֿליען, "ובשתיים יעופף", ער קומט און באַשרײַבט דיר זייער עצם ענין, זייער תּפֿקיד, זייער מהות, זיי לויפֿן צו טאָן רצון קונם. "ובשתיים יעופף" זאָגט דער תּרגום "ובתרין משמש". דער כּוונה איז ער טוט און איז משמש דעם רצון קונו.
איצט לאָמיר זיך אַכטגעבן, די פֿליגלען האָט ער תּמיד מיוחס געווען צו צוויי. פֿאַרוואָס תּמיד צו צוויי? איז מען קען זאָגן כּפֿשוטו, ווײַל ער גיט אַ דוגמה פֿון אַ מציאות וואָס איז אונדז באַקאַנט אַז יעדער בעל כנף פֿויגל האָט צוויי פֿליגלען. ריכטיק? אָבער דער מלבי"ם זאָגט אַז ער האָט דאָ געוואָלט אונדז לערנען נאָך אַ זאַך. ער האָט אונדז געוואָלט ווײַזן אַז אַפֿילו זיי זײַנען מופֿשט פֿון דער גשמיות, אָבער וויס דיר, עס איז אין זיי נישטאָ קיין אחדות פֿשוטה ווי עס איז דאָ אין בורא. נאָר דער בורא איז בעצם אַן אחדות פֿשוטה, אַן אחדות וואָס עס איז אין איר נישטאָ קיין שום הרכּבה. דעריבער ווען מיר רעדן וועגן אחד, דער כּוונה איז אויף אים יתברך, עס איז אין אים נישטאָ קיין שום הרכּבה. אָבער אויב איך באַשרײַב עמעצן און איך באַשרײַב אין אים עפּעס מיט צוויי, זאָגט דאָס אַז דאָס איז שוין נישט קיין אחדות פֿשוטה. דאָס הייסט זײַ זיך נישט מבֿלבל, די שרפֿים זייער דרגה איז זייער הויך אָבער דאָס איז נאָך נישט דער בורא. דאָס איז נאָך נישט דער בורא, עס איז אין זיי דאָ צוויי, אָט זעסט אַז עס איז אין זיי דאָ אַ פּאָרנע צאָל פֿליגלען. איצט זאָגט ער "בשתיים יכסה פניו", זיי זײַנען מקבל ווי מיר האָבן דערקלערט, די דאָזיקע צוויי וואָס דעקן צו זײַן פּנים קומען צו רמזן אַז דער שפֿע וואָס איז משפּיע צו זיי ווײַזט מיר אַז זיי זײַנען בעצם מוגבל ווײַל זיי זײַנען מקבל שפֿע און חיות און קיום פֿון דעם וואָס איז איבער זיי. איז ער זאָגט דאָס איז געשריבן מיט צוויי. פֿאַרוואָס? מחמת עס איז אין זיי דאָ צוויי השׂגות. אַ השׂגה וואָס ער איז משיג זיך אַליין און ער איז אויך משיג זײַן בורא. מקבל שפֿע פֿון זײַן בורא. איז דעריבער איז דאָס מיוחס צו צוויי. "בשתיים יכסה רגליו", דאָס איז נאָך אַ מאָל, ער האָט זײַן עצם כּוח און דעם כּוח וואָס ער איז משפּיע אַראָפּ, האָבן מיר דאָך געזאָגט "לרגלי" דאָס איז דער כּוח וואָס זיי זײַנען משפּיע אַראָפּ, און דעריבער איז אויך דאָס צוויי, זײַנער און וואָס ער איז משפּיע. "בשתיים יעופף", נאָך אַ מאָל, דאָס איז דער עצם ענין זײַנער וואָס מיר זעען אין אים די הרכּבה אַז אָט איז אין אים שוין דאָ צוויי פֿליגלען, און אויך צום צורך צו טאָן רצון בוראו, איז אויך דאָ דאַרף איך צוויי פֿליגלען כּדי אויסצודריקן צוויי מהויות וואָס זײַנען אין אים.
די גמרא זאָגט: אין ספֿר יחזקאל האָבן מיר דאָך געזען אַז די פֿליגלען דאָרט זײַנען געווען פֿיר, די חיות דאָרט האָבן געהאַט פֿיר פֿליגלען. און דאָ זעען מיר זעקס פֿליגלען, "שש כנפיים שש כנפיים לאחד". שטעלט זיך די פֿראַגע: ווי אַזוי איז די ראִיה פֿון יחזקאל און פֿון ישעיהו אַנדערש ווען מיר דערקלערן אַז זיי האָבן בעצם געזען דאָס זעלביקע? אַ גמרא אין מסכת חגיגה דף י"ג עמוד ב'. עס שטייט אין איין פּסוק "שש כנפיים שש כנפיים לאחד", און אין איין פּסוק שטייט אין יחזקאל פּרק א' "וארבעה פנים לאחת וארבע כנפיים לאחת להם". עס זײַנען דאָ אַגבֿ אַ פּאָר תּשובות, וואָס איך זאָג אײַך איצט דאָס איז די גמרא אין מסכת חגיגה. זאָגט די גמרא: לא קשיא, דאָ אין דער צײַט וואָס דער בית המקדש איז קיים, דאָ אין דער צײַט וואָס דער בית המקדש איז נישט קיים. כּבֿיכול אַז עס האָבן זיך פֿאַרמינערט די פֿליגלען פֿון די חיות. אין ישעיהו'ס צײַט איז געווען דער מקדש קיים אויף זײַן מכון, "שש כנפיים שש כנפיים לאחד". אין יחזקאל'ס צײַטן איז שוין געקומען די צײַט פֿון בית המקדש צו ווערן חרובֿ, כּבֿיכול האָט זיך פֿאַרמינערט די פּמליא של מעלה. ווײַל באמת איז נישט שייך דאָרט קיין מיעוט, נאָר דער כּוונה איז אַז אין דעם רגע וואָס זיי האָבן נישט קיין השפּעה אַהער אַראָפּ ווי עס דאַרף צו זײַן, איז ממילא אויך כּבֿיכול פֿאַרמינערט זיך די פּמליא של מעלה. וואָסערע פֿליגלען האָבן זיך פֿאַרמינערט? וואָסערע פֿון זיי? יענע וואָס מיט זיי זאָגן זיי שירה. אַזוי זאָגט די גמרא. יענע פֿליגלען וואָס מיט זיי, "הני מינייהו אימעוט"? אמר רב חננאל אמר רב, יענע וואָס זאָגן מיט זיי שירה. די פֿליגלען וואָס מיט זיי זאָגן זיי שירה, זיי זײַנען פֿאַרמינערט געוואָרן. "כתיב הכא", און אַגבֿ פֿון וואַנען ווייסט מען דאָס? ווײַל נאָך דעם ווי זיי זײַנען פֿאַרמינערט געוואָרן וואָס שטייט? "זמירות מכנף הארץ שמענו". פֿאַרוואָס "מכנף הארץ"? ווײַל די ערד דאַרף שוין זאָגן שירה, היות ווי יענע צוויי פֿליגלען פֿון די מלאכים וואָס מיט זיי זאָגן זיי שירה, זיי זײַנען די וואָס האָבן זיך פֿאַרמינערט. עס שטייט "ובשתיים יעופף וקרא זה אל זה ואמר", און עס שטייט "התעיף עיניך בו ואיננו". דו זעסט אַז יענע "ובשתיים יעופף" און "איננו", "התעיף עיניך בו ואיננו", זיי זײַנען די וואָס האָבן זיך פֿאַרמינערט. און ווער האָט מיר געזאָגט אַז מיט זיי זאָגן זיי שירה? ווײַל עס שטייט "ובשתיים יעופף וקרא זה אל זה ואמר קדוש קדוש". דאָס הייסט די צוויי "יעופף" מיט זיי, "וקרא זה אל זה ואמר קדוש קדוש", און דאָס איז וואָס מיר זאָגן "ובתרין משמש", ריכטיק? מיט זיי איז ער בעצם משמש פֿאַר זײַן קונו און זאָגט פֿאַר אים קדושה.
זאָגט די גמרא: רבנן זאָגן אַז יענע וואָס דעקן מיט זיי זייערע פֿיס, זיי זײַנען די וואָס האָבן זיך געחסרט. אַז בײַ יחזקאל שטייט "ורגליהם רגל ישרה". פֿון וואַנען האָסט געזען זייערע פֿיס? מיר האָבן דאָך געזאָגט: "ובשתיים" דעקן זיי זייערע פֿיס. אויב צוויי דעקן זייערע פֿיס, ווי האָט יחזקאל געזען זייערע פֿיס? נאָר זאָגט די גמרא: פֿון דעם לערנסטו אַז זיי זײַנען די וואָס האָבן זיך פֿאַרמינערט. אָבער די גמרא דוחה דאָס. "דילמא איגלאי וחזיא לה". זאָגט די גמרא: אפֿשר האָט זיך דאָס אַנטפּלעקט אויף אַ קורצער צײַט און ער האָט דאָס געזען. ווײַל אויב נישט וועסטו זאָגן אַזוי, "ודמות פניהם פני אדם". ווי האָסט געזען "דמות פניהם"? מיר האָבן דאָך געזאָגט "ובשתיים יכסה פניו". איז ווי ביסטו געווען מסוגל דאָס צו זען? איז פֿון דעם, זאָגט די גמרא, קען איך אויך זאָגן אויף די פֿיס, אַ רגע האָט זיך אַנטפּלעקט און ער האָט געזען זייערע פֿיס, עס איז נישטאָ פֿון דעם קיין הכרח. רבנן נעמען דאָס נישט אָן, זאָגן רבנן: "מילי פניו דרך ארץ לגלות לפני רבו", מען אַנטפּלעקט זײַן פּנים. אָבער צו אַנטפּלעקן זײַנע פֿיס, "לאו אורח ארעא לגלויי קמי רבה", איז דאָס דרך ארץ צו אַנטפּלעקן זײַנע פֿיס פֿאַר זײַן רב און אדון? דאָס איז נישט קיין דרך ארץ. דעריבער זאָגן רבנן אַז די צוויי פֿיס, די צוויי פֿליגלען וואָס האָבן זיך געחסרט זײַנען יענע צוויי פֿליגלען פֿון "בשתיים יכסה רגליו". זיי זײַנען די וואָס האָבן זיך געחסרט, און נישט די פֿליגלען וואָס מיט זיי זאָגן זיי "זמירות מכנף הארץ".
דער מלבי"ם אין ספֿר יחזקאל דערקלערט: אַז פֿון דעם טאָג וואָס דער בית המקדש איז חרובֿ געוואָרן האָבן זיך פֿאַרמינערט די פֿליגלען פֿון די חיות, ווײַל זינט דעמאָלט וועלן זיי נישט מקבל זײַן און משפּיע זײַן אין דעם ניסידיקן פֿאַרהוילענעם ענין, נאָר דורך דער מערכה אין אַ גלוי ונודע ענין, וואָס וועט זיך נישט פֿאַרכנפֿן מיט פֿיל פֿליגלען און כיסויים. דאָס הייסט דער מלבי"ם דערקלערט וואָס איז דער פּירוש פֿון דעם וואָס צוויי פֿליגלען האָבן זיך שוין געחסרט? ער זאָגט: יענע צוויי פֿליגלען קומען צו רמזן אויפֿן שפֿע וואָס קומט אַראָפּ דורך דער מערכה. דורך דער מערכה דער כּוונה דורך די מערכות פֿון די שטערן און מזלות, דאָס איז ווי גלוי פֿאַר אַלעמען. ווי אַלע, אַפֿילו אַסטראָלאָגן קענען דיר זאָגן וואָס וועט זײַן. איך רעד וועגן אַסטראָלאָגן, אמתע אצטגנינים וואָס זײַנען געווען אין זייער צײַט, נישט דער האָראָסקאָפּ וואָס עס איז דאָ הײַנט. אין זייער צײַט זײַנען געווען אַזעלכע וואָס האָבן באמת געוווּסט אויף וואָס זיי רעדן. איז דאָס הייסט אַ גלויעדיקע הנהגה. די הנהגה איז שוין געוואָרן גלוי, אַ מאָל האָבן מיר געהאַט ניסים. ניסים, האָבן מיר דערקלערט, איז אין דעם גדר פֿון אַ פֿאַרהוילענער הנהגה. אָבער לעומת זה די גלויעדיקע הנהגה איז ווי מען קען זי זען אויף אַ קלאָרן אופֿן. איז ער זאָגט דיר: זינט דער בית המקדש איז חרובֿ געוואָרן האָבן זיך פֿאַרמינערט די פֿליגלען פֿון די חיות, די פֿליגלען פֿון די חיות דער כּוונה די ניסידיקע הנהגה האָט זיך כּבֿיכול פֿאַרמינערט און זי איז שוין נישט שולט, זי איז שוין נישט משפּיע אויף אונדז, מיר זעען שוין נישט קיין גלויעדיקע ניסים, מיר זעען נישט אבֿני אלגבֿיש וואָס קומען אַראָפּ פֿון הימל, מיר זעען נישט קריעת ים סוף, מיר זעען נישט צען מכּות ווי עס איז געווען וואָס מיר האָבן געזען אין מצרים, דאָס איז די ניסידיקע הנהגה. נאָר אַפֿילו אויב השם טוט ניסים איז דאָס אין אַ סך מלבושים פֿון טבֿע. יאָ? אויף אַ וועג פֿון הסתּר. נאָר וואָס, ער ברענגט דאָס אַראָפּ אויף אַ וועג פֿון טבֿע, דער וועג פֿון טבֿע הייסט אַ גלויעדיקע הנהגה, ווײַל מען זעט דאָס דורך די מערכות פֿון די שטערן, מען קען וויסן וואָס דאַרף אַראָפּצוקומען און וואָסערע זאַכן דאַרפֿן זײַן משפּיע צו דער אונטערשטער וועלט. "וקרא זה אל זה ואמר, קדוש קדוש קדוש השם צבאות מלא כל הארץ כבודו". איז ערשט לאָמיר דערמאָנען וואָס רש"י זאָגט: "וקרא זה אל זה ואמר", און זיי זײַנען מקבל דין מן דין. דער כּוונה איז זיי דאַרפֿן אָנהייבן ווי איינער, ווײַל אויב איינער פֿון זיי וועט מקדים זײַן אָדער איינער פֿון זיי וועט מאחר זײַן וועט ער זיך מחייבֿ זײַן אַ שׂריפֿה. דעריבער "וקרא זה אל זה ואמר", זיי האָבן אַלע געעפֿנט ווי איינער. דעריבער זאָגן מיר דאָס אויך, קדושה זאָגן זיי אַלע ווי איינער און זײַנען עונה ואומרים. ווײַל אויב דאָס וועט נישט זײַן ווי איינער, חלילה וחס וועט זיך מחייבֿ זײַן אַ שׂריפֿה. דעריבער "קרא זה אל זה", דער כּוונה זיי זײַנען מזמן איינער דעם צווייטן כּדי עס זאָל זײַן בבֿת אחת. דערקלערט דער מלבי"ם: "וקרא זה אל זה" זײַן תּרגום איז "מקבלין דין מן דין". דאָס פּאַסט מיט דער דעה פֿון די חוקרים און מקובלים, זאָגט דער מלבי"ם, וואָס זיי טענהן אַז די מלאכים זײַנען יעדער איינער כּבֿיכול משפּיע פֿון זײַן חבֿר. יעדער איינער איז כּבֿיכול מקבל חיל און און און כּוח פֿון אַ צווייטן מלאך. און כּבֿיכול זיי זײַנען מזמין איינער דעם צווייטן כּדי משכּיל צו זײַן און אויסצודריקן אין זייערע דיבורים די קדושה פֿון יוצר, די מעלה פֿון בורא. "וקרא זה אל זה ואמר", און דעמאָלט זאָגן זיי "קדוש קדוש קדוש". זיי קומען דאָ אויסצודריקן זײַן קדושה, זײַן מעלה, זײַן גדולה פֿון יוצר כּל. און לויט פּשוטו, זאָגט דער מלבי"ם, "קדוש קדוש קדוש" איז ווי "מלך מלכי המלכים". וואָס איז דער פּירוש "מלך מלכי המלכים"? דער כּוונה איז אַזאַ: עס זײַנען דאָ מלכים און עס איז דאָ עמעצער איבער זיי. איז אַ מלך וואָס איז מולך איבער אַלע מלכים. לויטן ביאור דאָ, השם איז קדוש מער ווי דער וואָס איז קדוש איבער אַלע קדושים. עס איז דאָ אַ קדוש איבער אַלע קדושים, השם איז מער קדוש ווי אים. אַ מלך וואָס איז מולך איבער דעם מלך פֿון אַלע מלכים. קדוש איבער דעם וואָס געפֿינט זיך איבער די קדושים, ער איז קדוש מער ווי אים. דאָס הייסט וואָס איז די מדרגה פֿון דער העכסטער קדושה וואָס דו קענסט וואָס איז איבער אַלע קדושות? דער קדוש ברוך הוא איז נאָך קדוש און נבֿדל און מער דערהויבן ווי דאָס. זײַן תּרגום: "קדיש בשמי מרומא עילאה בית שכינתיה. קדיש על ארעא עובד גבורתיה. קדיש לעלם ולעלמי עלמיא". מיר זײַנען דאָס מתרגם אין דער קדושה דסידרא. און איצט וועלן מיר באַווײַזן וואָס מיר זאָגן דאָרט. "קדיש בשמי מרומא עילאה בית שכינתיה", דהיינו אין די העכסטע הימלען דאָרט איז דער מדור פֿון זײַן שכינה. דאָס קומט און זאָגט אַז דער קדוש ברוך הוא איז כּבֿיכול נבֿדל פֿון דער צורה. יעדע זאַך האָט אַ צורה און עס איז דאָ אַ חומר. חומר איז דער גשמישער חלק. די צורה קומט אויסצודריקן די רוחניות אין דער זאַך, די צורה פֿון דער זאַך. איז אויב איך רעד וועגן דעם קדוש ברוך הוא, איז די ערשטע זאַך זאָג איך: ער איז קדוש אין הימל. דער כּוונה אויך אין הימל, ווו עס איז נישטאָ קיין חומר נאָר וואָס איז דאָ? אַ צורה. אַ צורה ווי אַ מלאך. דער קדוש ברוך הוא איז דערהויבן ווי דאָס, ער איז נבֿדל פֿון דער צורה. קדוש אין הימל "בית שכינתיה". און אויך אויף דער ערד איז ער קדוש, דאָס זאָגט בוודאות אַז ער האָט אויך נישט קיין חומר. קדוש און דערהויבן, קדוש, וואָס איז "קדוש" אין לשון הקודש? נבֿדל. נבֿדל. דער כּוונה "הרי את מקודשת לי", דער כּוונה "הרי את" ביסט אָפּגעטיילט און אָפּגעשיידט צו מיר, דהיינו אָפּגעטיילט פֿון דער גאַנצער וועלט. תּמיד צו מקדש זײַן אַ זאַך דער כּוונה אים אָפּצוטיילן, אים אָפּצושיידן פֿון די אַנדערע זאַכן אַז ער זאָל זײַן מקודש נאָר צו דעם. אַ קדוש מענטש איז אַ מענטש וואָס איז נבֿדל פֿון די תּאוות פֿון דער וועלט. אין דעם זעלביקן מובֿן, נאָר אין דעם פֿאַרקערטן מובֿן, קדשה. קדשה דער כּוונה איז אָפּגעשיידט און אָפּגעטיילט צום ענין פֿון זנות. מיוחד צום ענין פֿון זנות. אין דעם זעלביקן מובֿן, איז קדוש דער כּוונה נבֿדל און אָפּגעשיידט, אָבער פֿון ענינים פֿון טומאה נאָר קדוש און דערהויבן. איז דער קדוש ברוך הוא קדוש אין הימל דער כּוונה נבֿדל פֿון אַלץ וואָס איז דאָ אין הימל. דאָס הייסט אויך פֿון דער רוחנישער צורה איז ער נבֿדל. און אויך קדוש אויף דער ערד, "קדיש על ארעא עובד גבורתיה", אַז די ערד איז פֿון מעשׂה גבורתו, אויך פֿון דעם איז ער קדוש און נבֿדל, עס איז אין אים נישטאָ די גשמישע, חומרישע מציאות. "קדיש לעלם ולעלמי עלמיא", "לעולם ולעלמי עלמיא" רעדט שוין נישט וועגן זײַן מהות, רעדט וועגן דעם צײַט. דער כּוונה איז דער קדוש ברוך הוא, אין לשון פֿון מלבי"ם, דאָס איז "נעלם מן ההעדר". ווייסט איר וואָס איז "נעלם מן ההעדר"? קיים לעולמים. דאָס איז דער כּוונה. קיים אויף אייביק. איז מיר זאָגן: השם איז דערהויבן איבער דער רוחניות, זיכער איז השם דערהויבן אויך איבער דער גשמיות, און השם איז דערהויבן איבערן צײַט. אַז דער צײַט איז אַ זאַך וואָס מגביל, דער קדוש ברוך הוא איז קיים לעולמים. און דער מלבי"ם באַווײַזט וואָס איז דער המשך "השם צבאות מלא כל הארץ כבודו"? דאָס קומט צו באַווײַזן דעם אָנהייב פֿון פּסוק. "השם", דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז "השם קדיש לעלם ולעלמי עלמיא", דער כּוונה איז אַז אין השם איז נישט שייך קיין העדר, השם איז נצחי. דאָס קומט אויסצודריקן "השם", י-ה-ו-ה, אַ לשון הוויה. אויב וועט איר זיך אַכטגעבן, אין שם י-ה-ו-ה איז דאָ "היה הווה יהיה". די אותיות וואָס שטעלן צונויף דעם שם הוויה דריקן אויס די דרײַ צײַטן, וואָס דאָס זאָגט "קדיש לעלם ולעלמי עלמיא", איבערן צײַט, "היה הווה ויהיה", דאָס איז וואָס עס שטייט "השם". נאָך דעם "צבאות", צבֿאות, צבֿאות של מעלה, דאָס איז דער עיקר געזאָגט "השם צבאות", אויף די צבֿאות מעלה. איז דאָס קומט אויסצודריקן "קדיש בשמי מרומא", וואָס מיר האָבן געזאָגט פֿריער אַז השם איז קדוש אויך איבער די מלאכים, אויך איבער די קדושים וואָס געפֿינען זיך אויבן, איז דאָס "צבאות", השם'ס קדושה איז איבער אַלע צבֿאות. "מלא כל הארץ כבודו", דאָס קומט אויסצודריקן דעם נאָך קדוש וואָס מיר האָבן געזאָגט וואָס קומט אויסצודריקן "קדיש על ארעא". השם איז קדוש אויף דער ערד, איז "מלא כל הארץ כבודו", קדוש און דערהויבן און זײַן כּבֿוד פֿילט אָן די גאַנצע ערד. מיט דעם, זאָגט דער מלבי"ם, האָבן זיך פֿולקומט די דיבורים פֿון חיזיון. אַז דאָס וואָס מיר האָבן געזען פֿריער, וואָס מיר האָבן געזען אַז ער האָט געזען אַז עס איז דאָ אַ הנהגה, איך זע דעם השם זיצן אויף אַ כיסא רם, און דער דאָזיקער כיסא, האָבן מיר געזאָגט, קומט אויסצודריקן די נאַטירלעכע הנהגה אין דעם גדר פֿון "יושב", אויף דעם האָט ער געזאָגט דאָס איז "קדיש על ארעא", דער עיקר פֿון דער נאַטירלעכער הנהגה איז אויף דער ערד. נאָך דעם האָט ער גערעדט אַז "שרפים עומדים ממעל לו", און דאָס האָבן מיר דערקלערט איז די ניסידיקע הנהגה, אַז דער קדוש ברוך הוא פֿירט די וועלט איבערן טבֿע אויף אַ וועג פֿון נס, דאָס איז "קדיש בשמי מרומא", וואָס דאָס איז מיוחס צום הימל. אַ נאַטירלעכע הנהגה, כּבֿיכול איז דאָ אַ טבֿע דאָ אויף דער ערד, אָבער אַ ניסידיקע הנהגה איז מיוחס צום הימל, דאָס איז איבער דער ערד. און קעגן זײַן עצמות, זײַן קדושה פֿון זײַן אייגענער זײַט, דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט "קדיש לעלם". "קדיש לעלם" זאָגט אַז "בטרם כל יציר נברא" איז שוין געווען זײַן קדושה, און אויך נאָך דעם ווי עס וועט זיך ענדיקן דער גאַנצער יצור וועט אויך פֿאַרבלײַבן זײַן קדושה, דער קדוש ברוך הוא איז איבערן צײַט. און מיר האָבן געזען אויבן אַז אין די שרפֿים זײַנען געווען דרײַ השׂכּלות, און זיי האָבן מיר דערקלערט אַז זיי: א', קענען זייער עילה, דאָס האָבן מיר דערקלערט "בשתיים יכסה פניו". "פניו" האָבן מיר דערקלערט די פּנים קומען צו סימבאָליזירן וואָס איך באַקום פֿון דיר, ווײַל אַ מענטש איז מקבל דורך דעם פּנים. "בשתיים יכסה פניו" דער כּוונה איז אַז זיי ווילן כּבֿיכול נישט אַנטפּלעקן זייערע פּנים קעגן דעם וואָס זיי זײַנען מקבל פֿון אים, קעגן דעם קדוש ברוך הוא. איז דאָס זאָגן "וקרא זה אל זה ואמר", זיי, כּבֿיכול די מלאכים, רופֿן איינער דעם צווייטן און זאָגן: וויס דיר, השם איז קדוש, השם איז נעלם פֿון אונדזער השׂגה, כּבֿיכול האָבן מיר נישט קיין קשר מיט אים, ער איז דערהויבן, גבֿוה מעל גבֿוה, איבער אונדזער השׂגה. מיר האָבן געזאָגט אַז די מלאכים זײַנען אויך משיג צו קענען זיך אַליין, דאָס איז "בשתיים יעופף", זייער פֿעולה, וואָס זײַנען זיי מסוגל צו טאָן. אויף דעם זאָגט ער "קדיש בשמי מרומא", אַז דער קדוש ברוך הוא איז קדוש אויך איבער די מלאכים. דערהויבן איבער זיי. און די דריטע זאַך, האָבן מיר געזאָגט, אַז זיי קענען דעם שפֿע וואָס זיי זײַנען משפּיע צו די אונטערשטע. די שרפֿים זײַנען משפּיע אַראָפּ צו די אונטערשטע, איז ער האָט געזאָגט "קדיש על ארעא", אַז אויך אין די אונטערשטע איז אונדזער שפֿע נאָר פֿון אים, כּבֿיכול השם איז רם ונישא איבער אַלץ וואָס ער איז משפּיע און גיט. "מלא כל הארץ כבודו", איז אויב אַזוי וועט קומען אַ מענטש און וועט זאָגן: הער, אַזוי דערהויבן און נישא, וואָס גיט ער זיך אָפּ מיט אונדז? איז אפֿשר האָט ער בכלל נישט קיין קשר צו אונדז? ווי עס האָבן געטענהט די פֿילאָסאָפֿן, מיר האָבן גערעדט אין דעם פֿריערדיקן שיעור אַז די פֿילאָסאָפֿן האָבן געטענהט אַז דער קדוש ברוך הוא איז אַזוי רם ונישא, ער אינטערעסירט זיך נישט דאָ מיט דײַנע שוליהדיקע בעיות. אויף דעם קומט ער און זאָגט: וויס דיר, "מלא כל הארץ כבודו". די תּהילה און דער כּבֿוד פֿון דעם קדוש ברוך הוא איז וואָס ער איז מלא כל הארץ. זײַן מעלה, זײַן גדולה פֿון השם יתברך איז וואָס ער איז משגיח אויף וואָס עס טוט זיך דאָ. אַז ניט קוקנדיק אויף דער גאַנצער רוממות און ניט קוקנדיק אויף אַלץ וואָס ער איז נישא, מיט אַלעם דעם איז ער משגיח אויף אַלץ וואָס עס טוט זיך דאָ מיט די שפֿלים ביז די זאַכן, ביז די קלענסטע נקודות. ביז אַ קליין ווערעמל וואָס דאַרף אַ בלאַט אויבן כּדי אים צו שיצן ער זאָל נישט באַקומען אַ מכת שמש, ביז אַזוי ווײַט. דער קדוש ברוך הוא איז משגיח אויף אַלץ, אַזוי זאָגט דער בעל שם טוב. "וינועו אמות הסיפים מקול הקורא".