ספר ישעיה, פרק נ"ט. "הן לא קצרה יד השם מהושיע ולא כבדה אזנו משמוע". דאָס וואָס איר זענט נאָך נישט געראַטעוועט געוואָרן, איז נישט צוליב אַ קורצקייט פון דעם באַשעפערס האַנט. און דאָ קערט ער זיך בעצם אום צום פריערדיקן פרק. אין דעם פריערדיקן פרק האָבן מיר געזען אַז עס איז דאָ אַ טענה, פאַרוואָס שרייען מיר און דער אייבערשטער ענטפערט נישט? פאַרוואָס דאַוונען מיר און דער אייבערשטער ראַטעוועט נישט? דער ענטפער איז, לא קצרה יד השם מהושיע. דאָס וואָס איר זענט ביז היינט נישט געראַטעוועט געוואָרן, איז נישט צוליב זיין קורצקייט פון האַנט. און דאָס איז בעצם געווען די טענה כביכול, פאַרוואָס ראַטעוועט אונדז דער אייבערשטער נישט? אפשר איז קורץ זיין האַנט? אפשר איז שווער זיין אויער צו הערן? און דער מלבי"ם ערקלערט, קצרה ידו מיינט אַ חיסרון פון די מעגלעכקייט. אפשר קען דער אייבערשטער אונדז נישט ראַטעווען. כבדה אזנו משמוע מיינט אַז השם קען, אָבער ער האַלט שוין נישט אַ בליק אויף אונדז. ער גיט שוין נישט זיינע אויגן אויף אונדז. און אויב ער האַלט נישט קיין בליק אויף אונדז, קענען זיין פילע צרות און דער אייבערשטער כביכול כבדה אזנו משמוע. השם כביכול הערט אונדז נישט, ער איז ווייט, ער וויל נישט וויסן פון אונדזער צרה.
"כי אם עונותיכם היו מבדילים ביניכם לבין אלהיכם וחטאותיכם הסתירו פנים מכם משמוע". זאָגט דער נביא, איך זאָג אייך דעם פיתרון פון דער זאַך. ווייסט איר וואָס איז די סיבה וואָס איר זעט כביכול אַז איר שרייט און דער אייבערשטער ענטפערט נישט? דאָס איז נישט אַז לא קצרה יד השם מהושיע, נישט כבדה אזנו משמוע, נאָר אייערע עוונות זענען אַ מחיצה. זיי זענען אַ מין פאָרהאַנג וואָס טיילט אָפּ, אַזוי ווי מיר זאָגן ביום הכיפורים און ראש השנה, פאָרהאַנגען וואָס טיילן אָפּ צווישן אונדז און השם יתברך. עוונותיכם היו מבדילים ביניכם לבין אלוהיכם וחטאותיכם הסתירו פנים מכם משמוע.
דעם מלבי"ם'ס וועג איז שטענדיק צו ערקלערן עוון, אַז עוון מיינט כפירה. עוון איז שטענדיק פון לשון עיוות, אַ פאַרקרימונג פון דעם שכל. אַנטקעגן דעם, חטא, איז נישט נויטיק פאַרבונדן מיט כפירה, נאָר מיטן גיין נאָך די תאוות. און דעריבער דריקט חטא אויך אויס מער אַ שגגה ווי אַ עוון. וואָרעם עוון איז אַ פאַרקרימונג פון דעם שכל, אַ מענטש האָט פאַרקרימט זיין שכל כדי צו גיין נאָך דעם תוהו. אַנטקעגן דעם, חטא, איז מער אַ שוגג, ווייל ער ווערט געצויגן נאָך זיין תאווה. און שטענדיק דריקט חטא אויס אַ שגגה. און חטאים מיינט זיך צו לאָזן ציען נאָך דער תאווה און גיין נאָך ענינים פון חומריות, גשמיות, און דורך דעם זיך דערווייטערן פון השם.
און אויף דעם קומט ער און זאָגט זיי, אָט זעט איר, איר האָט ערשטנס אייערע עוונות. דער עוון איז כפירה. און דאָס איז אַ בחינה פון מבדילים. זאָגט דער מלבי"ם, כפירה איז אַ וואַנט, אַ מחיצה, וואָס טיילט אָפּ צווישן אונדז און השם יתברך. דאָס איז אַ חומה צווישן אונדז און השם יתברך. און דאָס איז עוונותיכם היו מבדילים ביניכם לבין אלוהיכם. אַלזאָ דער אָפּטייל, די אָפּשיידונג, איז פון אונדזער זייט און פון השם'ס זייט. פון דיין זייט, ביסט דאָך אַ כופר, דו ווילסט נישט אָננעמען דעם אמונה אין השם. פון השם'ס זייט, השם וועט זיכער נישט ראַטעווען דעם וואָס איז כופר אין אים. אַזוי אַז למעשה, פון ביידע זייטן טיילן די עוונות אָפּ צווישן אייך און אייער גאָט. גיט אַכט, דעריבער איז דאָ דער אויסדרוק ביניכם לבין אלוהיכם. צווייזייטיק. צווישן דיר און השם, און צווישן השם און דיר.
אַנטקעגן דעם, ביי די חטאות, זאָגט ער נאָר הסתירו פנים מכם. ער זאָגט נישט ביניכם לבין השם, נאָר בלויז השם אין באַציאונג צו אייך. און פאַרוואָס? ווייל די חטאים, אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט, איך בין נישט כופר אין השם. אַלזאָ מען קען נישט זאָגן אַז איך פאַרבאַהאַלט מיין פנים פון השם. איך גלייב ווייטער אין השם, נאָר גיי ווייטער נאָך די תאוות פון מיין האַרץ. אָבער וואָס גורם דאָס? אַז דער אייבערשטער זאָל פאַרבאַהאַלטן זיין פנים פון דיר. און דאָס איז הסתירו פנים מכם. איך קען נישט זאָגן ביניכם לבין אלוהיכם, ווייל דו פאַרבאַהאַלטסט נישט קיין פנים פון השם, אָבער השם פאַרבאַהאַלט זיין פנים פון דיר. און דעריבער הסתירו פנים מכם משמוע.
זאָגט דער מלבי"ם, און די צוויי טיילן פון דעם פסוק זענען פּאַראַלעל. אַנטקעגן וואָס זיי האָבן געטענהט, אַנטקעגן דעם וואָס מיר האָבן געזאָגט לא קצרה יד השם, דו מיינסט אַז השם'ס האַנט איז קורץ? דער אייבערשטער איז פאַרמיטן? זאָגט ער ניין, אייערע עוונות זענען די וואָס טיילן אָפּ. און צוליב דעם קען כביכול השם דיך נישט ראַטעווען, עס איז דאָ אַ וואַנט וואָס טיילט אָפּ. און אַנטקעגן דעם וואָס איר זאָגט כבדה אזנו משמוע, כבדה אזנו הייסט ער הערט אָבער הערט נישט גוט. זיין אויער איז שווער צו הערן. אויף דעם זאָגט ער, השם פאַרבאַהאַלט זיין פנים. פאַרבאַהאַלטן זיין פנים איז נישט קיין וואַנט. פאַרבאַהאַלטן זיין פנים הייסט ער פילט אַז דו ביסט דאָ אָבער ראַטעוועט נישט. אַ וואַנט הייסט כביכול השם האָט זיך אָפּגעטראָגן. אַנטקעגן דעם, פאַרבאַהאַלטן זיין פנים איז אַזוי ווי כבדה משמוע. איר מיינט כבדה אזנו משמוע, נאָר עס איז נישט כבדה אזנו משמוע, ווי אויב מען דאַרף שרייען פיל ביז השם הערט. ניין, עס איז דאָ אַ הסתר פנים. און דער הסתר פנים שטאַמט פון אייערע חטאות, וואָס איר גייט נאָך די תאוות פון אייער האַרץ.
דער מהרש"א ערקלערט, עס איז דאָ אַ מהרש"א אין סנהדרין ס"ה, וואָס זאָגט לויט דעם וואָס עס איז דערקלערט אין די מויל פון די חכמי אמת, אַז ביי יעדער מעשה פון אַ מענטש ווערט באַשאַפן אַ רוחניות'דיקע זאַך לויט דער מעשה, סיי אַ גוטע און סיי אַ שלעכטע. און מלאכי משחית וואָס קומען פון אייערע עוונות, זיי זענען די וואָס טיילן אָפּ צווישן אייך, פון דעם וואָס רוח הקודש זאָל אויף אייך קומען. וואָס איז דאָס עוונותיכם היו מבדילים? זאָגט ער כפשוטו. ער זאָגט, עס איז נישט אַזוי אַז דו האָסט אַ חטא און דער נוסח איז אַז איך וועל פאַרבאַהאַלטן פנים. איך וועל נישט אָנקוקן. זאָגט ער ניין, אַזוי איז נישט. נאָר דאָס אַליין, דער עוון אַליין פאַרבאַהאַלט. פאַרוואָס? ווייל בעצם איז אַ עוון די באַשאַפונג פון אַ מלאך משחית. און אין דעם רגע וואָס דו האָסט באַשאַפן אַ מלאך משחית, שטייט דער מלאך משחית צווישן דיר און השם יתברך. אַלזאָ דאָס איז כפשוטו עוונותיכם מבדילים. דער עוון אַליין, דער מלאך המשחית אַליין וואָס איז דער תוצר פון דעם עוון, ער אַליין טיילט אָפּ. דאָס איז נישט קיין פעולה פון אַ עונש, ווייל דו האָסט געזינדיקט, אַנטקעגן דעם וועל איך פאַרבאַהאַלטן פנים. ניין. נאָר חטאת מיינט דו האָסט דאָ באַשאַפן אַ מלאך משחית, זאָגט דער אייבערשטער איך האָב נישט קיין מעגלעכקייט זיך צו פאַרבינדן מיט דיר. דער מלאך המשחית שטייט דאָ אין מיטן. אַלזאָ כפשוטו עוונותיכם היו מבדילים ביניכם לבין אלוהיכם.
"כי כפיכם נגאלו בדם ואצבעותיכם בעון שפתותיכם דברו שקר לשונכם עולה תהגה". כי כפיכם נגאלו בדם, דהיינו ער הייבט אָן איצט צו רעכענען די עוונות וואָס זיי האָבן אויף דעם וואָס ער האָט פריער גערעדט. איר פאַרגיסט אומשולדיק בלוט. אצבעותיכם בעוון, וואָס רעדט ער דאָ וועגן די פינגער? אַלזאָ צוויי מעגלעכקייטן זאָגט דער רד"ק. אָדער אַזוי ווי מיר האָבן געזען פריער, אַז אַ מענטש שטרעקט אויס אַ באַשולדיקנדיקן פינגער קעגן זיין חבר. אָדער אויב עס איז ערגער, אַז אַ מענטש גיט אַ קלאַפּ מיט דער פויסט צו זיין חבר. און די פויסט איז פון די פינגער. אַלזאָ אצבעותיכם בעוון. שפתותיכם דיברו שקר, וואָס דאָס רעדט וועגן אַ עוון אין רעדן. לשונכם עוולה תהגה, וואָס אויך דאָס איז פאַרבונדן מיטן עוון פון דעם חטא פון דעם מויל. און דאָס וואָס עס שטייט כפיכם נגאלו, וואָס איז נגאלו? ערקלערט דער רד"ק, אויך רש"י ערקלערט, אַז דאָס איז פון לשון פאַרשמוצונג. אַזוי ווי לחם מגואל, מיינט אַ פאַרשמוצטע ברויט.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ איז דאָ אַ באַציאונג צו צוויי מינים עוונות. עס איז דאָ אַ עוון פון בין אדם לחברו, און דאָס איז דער ערשטער טייל, כי כפיכם נגאלו בדם. די גאַנצע האַנט איז פאַרשמוצט מיט שפיכות דמים. און נאָך דעם גייט ער אַריבער צו רעדן וועגן די פינגער. זאָגט דער מלבי"ם, ווען מיר רעדן וועגן אַ האַנט און נאָך דעם וועגן פינגער, הייסט דאָס מיר האָבן גערעדט אַ כלל און נאָך דעם זענען מיר אַראָפּ צו די פרטים. וואָרעם די פינגער זענען די פרטים פון דער האַנט. און אויב אַזוי, זאָגט דער מלבי"ם, צום ערשט רעדט ער וועגן דעם וואָס די גאַנצע האַנט איז פאַרשמוצט מיט בלוט פון שפיכות דמים. און נאָך דעם די פינגער, מיינט די פרטים פון די פעולות, דער סוף פון די מעשים, אויך דאָס ווערט געטאָן מיט אַ עוון. וואָס וויל ער זאָגן? דאָס רעדט וועגן דעם ערשטן טייל. אַז דער ערשטער טייל רעדט וועגן דעם מזיד, וועגן דעם כופר, וואָס טוט זיינע מעשים מיט אַ פאַראַכטונג. זאָגט ער אייערע הענט זענען פול מיט בלוט. שפתותיכם, איצט גייט ער אַריבער צו רעדן וועגן בין אדם למקום. שפתותיכם דיברו שקר. די כוונה, פאַרדרייטע אמונות, פאַלשע דעות. און נישט נאָר אַז איר טוט דאָס בלויז פון דעם מויל און אַרויס, שפתותיכם דיברו שקר, נאָר אויך לשונכם עוולה תהגה.
דער מלבי"ם ערקלערט אין עטלעכע ערטער, מיר ברענגען דאָס בעיקר אין די שיעורים אויף ספר משלי, אַז עס איז דאָ אַ חילוק צווישן שפתותיכם און לשונכם. שטענדיק ווען עס שטייט שפה, רעדט מען וועגן דעם דרויסנדיקן רעדן. לשון רעדט וועגן דעם אינערלעכן רעדן. און דעריבער שטענדיק אין שייכות צו לשון געפינען מיר דעם אויסדרוק הגייה, אַ מחשבה. פאַרוואָס? ווייל בעצם רעדט דאָס וועגן דעם אינערלעכן רעדן. וואָס רעדט אַ מענטש אין זיך אַליין? וואָס טראַכט איך פאַר מיר אַליין? אַלזאָ דער פּאַסיקער אויסדרוק איז לשון, ווייל די צונג איז אינערלעך. אַנטקעגן דעם, די שפה, די ליפן זענען דרויסנדיק. אַלזאָ עס איז דאָ וואָס דו לאָזט אַרויס אין דרויסן, ווי דו דריקסט זיך אויס, און עס איז דאָ וואָס גייט ביי דיר אין דרינען, ווי דו רעדסט מיט זיך אַליין. און דעריבער דאָ זאָגט ער, איר האָט צוויי זאַכן, צוויי חסרונות. נישט נאָר דער ערשטער טייל וואָס איז דער דרויסנדיקער רעדן, שפתותיכם דיברו שקר, וואָס אַמאָל קען זיין אַ מצב אַז איך ווייס אין מיין אינעווייניק דעם אמת אָבער רעד ליגנס. און דאָס איז ווייניקער ערגער ווי איך נאַר אויך זיך אַליין. ווייל אויב איך ווייס אין מיין אינעווייניק דעם אמת און רעד ליגנס, איז דאָ אַ שאַנס אַז אַמאָל וועל איך נאָך זיך אומקערן צום גוטן. עס איז דאָ אַ שאַנס אַז אַמאָל וועל איך חרטה האָבן און ענדערן מיין וועג. אָבער אויב נישט נאָר איך רעד ליגן, נאָר איך גלייב אויך אין דעם ליגן וואָס איך רעד, וואָס זענען די שאַנסן אַז איך וועל פאַרריכטן זיך אַליין? די שאַנסן זענען קליין, ווייל איך בין דאָך דורכגעדרונגען מיט אמונה אין ליגן. און דעריבער זאָגט ער עס איז דאָ אַ עוון אויף חטא. דער ערשטער טייל, שפתותיכם דיברו שקר. מען וואָלט געקענט מיינען אפשר נאָך אין דרינען ווייסט איר לכל הפחות דעם אמת, אַלזאָ האָט איר אַ שאַנס. זאָגט ער ניין, לשונכם, וואָס דאָס האָבן מיר ערקלערט דעם אינערלעכן רעדן, עוולה תהגה. איר טראַכט דאָס אויך און הגה'ט אַזוי אין אייער האַרץ. אַזוי אַז למעשה איז נישטאָ קיין שום שאַנס אויף אייער תיקון, ווייל איר גלייבט אין אייער ליגן און אויך אין דרינען לשונכם, וואָס דאָס איז דער אינערלעכער רעדן, עוולה תהגה. אַלזאָ ווי קען מען דעם מצב פאַרריכטן?
און היות אַזוי, "אין קורא בצדק ואין נשפט באמונה בטוח על תהו ודבר שוא הרו עמל והוליד און". דער רד"ק ערקלערט, אין קורא בצדק, די כוונה עס איז נישטאָ קיין מענטש וואָס איז מוכיח זיין חבר און זאָגט אים טו דיינע מעשים מיט צדק. הייסט, אויב עס איז דאָ אַ חטא און עוון און עס איז דאָ נאָך עמעצער וואָס איז מוכיח, איז דאָ אַ שאַנס אויף אַ תיקון. אָבער אין קורא בצדק. עס איז נישטאָ אַפילו עמעצער וואָס זאָל שטיין און שרייען, רבותיי, עס דאַרף זיין צדק. אין קורא בצדק.
דער תרגום יונתן זאָגט אַ זאַך וואָס איז אַ שרעקלעכע תוכחה פאַר יעדן איינעם פון אונדז. "לית דמצלי בקשוט". עס איז נישטאָ קיין איינער וואָס דאַוונט אַ תפילה מיט אמת. עס איז נישטאָ קיין איינער וואָס דאַוונט מיט אמת. הייסט, דאָ ווען אַ מענטש דאַוונט, איז זיין תפילה פון דעם מויל און אַרויס. פילע מאָל, פון וועגן דעם וואָס ער איילט זיך צו גיין, איז זיין תפילה פון דעם מויל און ער איז אויך אָנגעצויגן. פאַרשטייט איר? פון וועגן דעם וואָס ער איז אָנגעצויגן, איז זיין תפילה פון דעם מויל. און דאָס שרעקלעכסטע פון אַלץ איז אַז בעצם בפיהם ובשפתותיהם כיבדוני וליבם רחק ממני. אויף דעם זאָגט ער עס איז נישטאָ קיין איינער וואָס דאַוונט מיט אמת. וקרוב השם לכל קוראיו, וואָס איז דער תנאי? לכל אשר יקראוהו באמת. דער עיקר פון דער זאַך איז באמת.
עס האָט אַמאָל געזאָגט איינער פון די גדולי ישראל, אַז אַ מענטש דאַוונט אויף פיל ענינים. אָבער עס איז דאָ איין עניין אויף וואָס אַ מענטש דאַוונט פון גאַנצן האַרצן. און וואָס איז דאָס? פרנסה. ער זאָגט צו אונדזער צער, מיר דאַוונען דווקא אויף פרנסה פון גאַנצן האַרצן. אָבער אויף ביאת המשיח, אויף ישועת השם, אויף שיתמו זדים מן הארץ, אַז זאָלן פאַרגיין די עושי רשעה, אַז דער אייבערשטער זאָל זיין למלך אויף דער גאַנצער וועלט אַליין, אויף דעם זאָגט ער איז אונדזער תפילה נישט באמת. עס האָט אַמאָל איינער געזאָגט צו איינעם פון די גדולי ישראל, ער האָט זיך אויסגעגאָסן פאַר אים זיינע צרות. און ער האָט אים געזאָגט רבי, ווען שוין וועט קומען משיח? האָט אים געזאָגט יענער אדמו"ר, איך בין באַדויערט דיך צו אַנטוישן, אַז דער משיח וואָס דו וואַרטסט אויף אים וועט קיינמאָל נישט קומען. און דער משיח וואָס וועט קומען, איז איינער אויף וועלכן דו האָסט קיינמאָל נישט געוואַרט. וואָס הייסט דאָס? איך וואַרט שטענדיק אויף אים, וואָס וואָס? די ווערטער פון דעם רבין זענען פאַר מיר אַ חידה. האָט אים געזאָגט דער רבי, איך וועל דיר ערקלערן. משיח וועט קומען צו אַנטפלעקן דעם ליכט פון השם אין דער וועלט. משיח וועט נישט קומען דיר צו לייזן די פּראָבלעמען פון דיין מינוס אין באַנק. און אויב אַ מענטש וואַרט אויף דעם אויף משיח, זאָגט ער אים דאָס איז נישט דער משיח וואָס וועט קומען. דער משיח וואָס דו וואַרטסט אויף אים וועט קיינמאָל נישט קומען. און דער וואָס וועט קומען, ער וועט נישט טראַכטן צו דערפילן דיינע פּלענער. אַלזאָ דאָס איז איינער אויף וועלכן דו האָסט קיינמאָל נישט געוואַרט. ווייל ער וועט קומען צו אַנטפלעקן דעם ליכט פון השם אין דער וועלט, כדי צו לערנען תועים בינה. זאָגט ער אויף דעם האָסט געוואַרט? אויף דעם משיח האָסט געהאָפט? אויף דעם האָסט געדאַוונט? אַזוי אַז למעשה, וואָס דער תרגום זאָגט, איז שרעקלעכע נוראות. לית דמצלי בקשוט. עס איז נישטאָ קיין איינער וואָס דאַוונט טאַקע באמת, פון גאַנצן האַרצן. אויף דעם זאָגן מיר פאַרוואָס איז נישט געקומען בן ישי? נאָר צוליב אייך. זאָגן די בעלי המוסר, פאַרוואָס איז נישט געקומען בן ישי סיי נעכטן סיי היינט? מען דאַוונט שוין טויזנטער יאָרן אויף משיח. פאַרוואָס? ווייל אונדזערע תפילות זענען צו דעם ברויט. מיר בעטן אַז עס זאָל זיין פרנסה, דעריבער פאַרלאַנגען מיר בן ישי. מיר בעטן אַז מען זאָל אַראָפּנעמען די וויקטן וויטשאַפטלעכע גזירות, דעריבער ווילן מיר משיח. אַלזאָ דעריבער איז נישט געקומען בן ישי, ווייל די תפילות זענען נישט אויף בן ישי, זיי זענען צו דעם ברויט. די פאַרלאַנגען זענען אויף דעם ברויט. אַלזאָ דאָס זאָגט ער אין קורא בצדק, לית דמצלי בקשוט.
ואין נשפט באמונה, פאַרוואָס? ווייל דער שופט פאַרקרימט דעם דין. בטוח על תוהו ודבר שווא. ווען ער רעדט מיט זיין חבר, רעדט ער מיט אים איינס אין מויל און איינס אין האַרץ. ער רעדט מיט אים שווא. און אויף וואָס פאַרזיכערט ער זיך? ווי דערלויבסט דו זיך צו רעדן אַזאַ ליגן מיט דיין חבר? ער פאַרזיכערט זיך על תוהו. וואָס הייסט על תוהו? ער שטיצט זיך אויף אַ זאַך אויף וועלכער מען קען זיך נישט אָנשטיצן, אַז דער חבר וועט זיכער נישט אַרויף אויף דעם וואָס איך דריי אים אַרום מיט אַ ליגן. דער חבר וועט זיכער נישט אַרויף אויף דעם וואָס איך נאַר אים. אַלזאָ דו ביסט בטוח על תוהו, דו פאַרזיכערסט זיך אויף אַ זאַך וואָס איז תוהו און דערלויבסט זיך צו נאַרן דיין חבר און צו רעדן שווא.
הרו עמל והוליד און. די מחשבה, זאָגט דער רד"ק, איז דער רעיון. וואָס דאָס איז וואָס מען רופט די ערשטע שטאַפלען פון אַרויסברענגען די זאַך צו דעם פועל. און דערנאָך ווען איך פירן אויס די פעולה, ווערט דאָס שוין גערעכנט אַ לידה. דאָס איז שוין די אַרויסברענגונג צו דעם פועל. איך פּלאַן צום ערשט און דערנאָך ברענג איך אַרויס. אַלזאָ ער זאָגט, ביי אייך אויך די פּלענער, הרו עמל. אויך דער רעיון איז אַ עמל. עמל קומט שטענדיק אויסצודריקן ליגן. כיתבי עמל. והוליד און. און דעריבער איז נישטאָ קיין וואונדער אַז צום סוף גיט איר געבורט צו און, איר גיט געבורט, די תוצאות פון דער זאַך זענען און און ליגן. פעולות וואָס זענען פעולות פון שלעכטס, פון קלקול.
דער מצודת דוד ערקלערט מער, אַז הרו עמל והוליד און, עס איז אַמאָל אַ מענטש האָט געטאָן אַ מין נעגאַטיווע פעולה. פאַרוואָס האָסט דאָס געטאָן? דעם אמת, ניין, איך האָב נישט פיל געטראַכט. דאָס איז ווייניקער ערגער ווי דו פרעגסט אים פאַרוואָס האָסט דאָס געטאָן? יאָ, ווייל עס קומט אים, ער דאַרף עס באַקומען. ווען אַ מענטש האָט געטאָן שלעכטס מיט אַ פּלאַנירונג, ווייזט דאָס אויף אַ שלעכטקייט פון האַרץ. ווען אַ מענטש האָט געטאָן שלעכטס אין אַ פּלוצעמדיקן צושטאַנד, קענסט זאָגן נו, אַ צייטווייליקע מאַנגל אין שכל. עס זענען דאָ אַזעלכע ביי וועמען די צייטווייליקע מאַנגל אין שכל איז שטענדיק, דאָס איז אַ פּראָבלעם. אָבער אויף אַלע פנים, זאָגסט ער האָט נישט געלייגט אַכט, ער האָט גע'רעאַגירט אַן אומראַציאָנעלע רעאַקציע, אַן אומלאָגישע. אָבער ביי אייך זאָגט דער נביא, הרו עמל. איר פּלאַנירט צום ערשט גוט די זאַך פון עמל און דעם פאַלשקייט, און דערנאָך הוליד און. און דעמאָלט ברענגט איר אַרויס די פעולה. דאָס איז זייער ערגער. דאָס הייסט אַז אַלע אייער שלעכטקייט איז מיט אַ פּלאַנירונג. דאָס איז נישט קיין צופעליקע שלעכטקייט וואָס איז געטאָן געוואָרן אין אַ רגע, אין אַ פּלוצעמדיקן צושטאַנד. אין קורא בצדק, עס איז נישטאָ קיין איינער וואָס רופט צו השם מיט צדק און מיט אַ כוונת הלב, אַזוי ווי דער וועג וואָס דער תרגום יונתן איז געגאַנגען.
דער מלבי"ם זאָגט, נאָך דעם וואָס ער באַשרייבט אונדז אַלע די עוולות וואָס זענען געווען ביי זיי, זאָגט ער עס איז דאָ נאָך אַ פּראָבלעם, אַז עס איז נישטאָ קיין איינער וואָס איז מוכיח, אַזוי ווי מיר האָבן ערקלערט לויט דעם רד"ק, אין קורא בצדק. איצט וועגן דעם בצדק זאָגט דער מלבי"ם, אַז די כוונה איז אין ענינים פון בין אדם לחברו. ואין נשפט באמונה, דאָס איז די אמונה צווישן אונדז און המקום. דאָס איז אין נשפט באמונה. דער פּשט פון דער זאַך, עס איז אויך נישטאָ קיין איינער וואָס זאָל זיין מוכיח אויף דעם וואָס מיר טוען עבירות און ענינים צווישן אונדז און השם יתברך. בטוח על תוהו ודבר שווא. זאָגט דער מלבי"ם, ביי די כופרים זענען דאָ צוויי כתות. דער מלבי"ם רעדט וועגן די כופרים פון אַמאָל. וואָס זענען געווען כופרים אויף אַ ניוואָ. היינט, די כופרים פון היינט איז ריאַליטי פּראָגראַמען. דאָס איז אַ ניוואָ, יאָ? אַ ניוואָ פון שיך. ניין, נישט אויף אַ ניוואָ. אָבער אַמאָל זענען די כופרים געקומען מיט טענות. זיי זענען געקומען מיט סברות, זיי זענען געקומען מיט הקדמות. זאָגט דער מלבי"ם, עס זענען געווען צוויי מינים כופרים. אויך אַמאָל זענען געווען אַזעלכע וואָס שטיצן זיך אויף גאָרנישט. פאַרוואָס ביסט דו אַ כופר? עס גלוסט מיר. דאָס איז אַלץ. גלייב נישט און דאָס איז אַלץ. לאָז מיך צו רו. דאָס איז איין מין כפירה. זיי האָבן נישט קיין ראיות, נישט קיין הוכחות, נישט קיין טענות. מיט די איז זייער שווער צו טענהן. אין דעם רגע וואָס אַ מענטש קומט און טענהט טענות, קען איך אַריינגיין מיט אים אין אַ דיון. אָבער אין דעם רגע וואָס אַ מענטש זאָגט לאָז מיך צו רו, עס גלוסט מיר, דאָס איז אַלץ. עס איז נישטאָ פיל וואָס צו טענהן מיט אים. דאָס איז די ערשטע כת. אויף איר, זי דעפינירט ער בטוח על תוהו ודבר שווא. זיי רעדן ווערטער פון שווא און פאַרזיכערן זיך אַ פאַרזיכערונג פון תוהו. ווייל סיי ווי, וואָלטסט געקומען מיט אַ טענה, וואָלט איך געזאָגט אַז זי האָט אַ פאַרזיכערונג פון דיין זייט אויף וואָס זיך צו שטיצן. אָבער אויב דו קומסט אָן אַ טענה, אַלזאָ אויף וואָס פאַרזיכערסט דו זיך? בטוח על תוהו. דיין פאַרזיכערונג איז אַ ליידיקע פאַרזיכערונג, אַ פאַרזיכערונג פון שווא. אַלזאָ אויף וואָס פאַרזיכערסט דו זיך?
און די צווייטע כת, הרו עמל והוליד און. די צווייטע כת איז די פילאָסאָפירנדיקע כת. אַזוי ווי דער מלבי"ם זאָגט, די פילאָסאָפן. מיר קענען נישט אַזעלכע זאַכן היינט, אָבער ווער עס וועט זען די ווערטער פון דעם רמב"ם וואָס האָט פאַרפאַסט דעם מורה נבוכים, ווער עס וועט זען רבנו בחיי וואָס האָט פאַרפאַסט דעם שער הייחוד, און וועט זען ווי זיי פאַרמערן זיך צו קריגן זיך מיט דער פילאָסאָפישער תפיסה, וועט פאַרשטיין אַז די תפיסה האָט אין יענע יאָרן געקויפט אַ ווינונג. עס רעדט וועגן 1000 יאָר צוריק, 700 יאָר צוריק. די פילאָסאָפישע תפיסה האָט געקויפט אַ ווינונג. און מען האָט געדאַרפט זיך אַן עצה געבן מיט טענות קעגן די מענטשן פון דער פילאָסאָפיע. די וואָס קומען צו באַווייזן אַלערליי הוכחות וואָס שטיצן זיך אויף הקדמות, און די הקדמות זענען פאַרדרייט, און דורך דעם ברענגען זיי אַרויס פון דעם אַלערליי היקשים און אַלערליי דימוי מילתא למילתא און מסקנות וואָס זענען פאַרדרייט. צום ביישפּיל, יעדער חומר איז אַ יציר אָדער באַשאַפן פון אַן אַנדער חומר. באַשאַפן פון אַן אַנדער חומר. איצט, איך האָב געגעבן דווקא אַ ביישפּיל פון וועלכן מען קען זען דעם פאַרדריי. די פילאָסאָפישע תפיסה אַרבעט אויף אַזאַ אופן. עס זענען דאָ יסודות, זיי זענען די יסודות פון דער פילאָסאָפיע, און פון דעם דורך אַ לאָגיק, אַ לאָגישן היקש, אַ סברה, קען מען קומען צו מסקנות. אַלזאָ אויב איך זאָג אַז יעדע זאַך אין דער בריאה איז באַשאַפן פון עפּעס אַנדערש. עס איז נישטאָ אין דער בריאה, איר וועט נישט געפינען אַ זאַך יש מאין. נישטאָ. עס איז נישטאָ קיין זאַך וואָס איז באַשאַפן פון תוהו, פון עפּעס וואָס איז נישט געווען פריער. היינט רופט מען דאָס דעם חוק פון שמירת החומר, דעם חוק פון שמירת האנרגיה. קיין זאַך גייט נישט אונטער אין דער בריאה. שטענדיק ווען אַ זאַך גייט אונטער, ווערט זי אַ אַנדער זאַך. נעם אַ בוים, פאַרברען אים, איז ער געוואָרן אַן ענערגיע. דאָס איז נישט, דאָס איז נישט אונטערגעגאַנגען. עס איז נישטאָ קיין מציאות פון כיליון אין דער וועלט. און אויב אַזוי, איז יעדע זאַך באַשאַפן פון אַן אַנדער כוח. וואָס קענען די פילאָסאָפן טענהן? אַלזאָ אויב אַזוי, וועלן מיר תיכף פרעגן אויף רבונו של עולם, אַלזאָ פון וואָס איז ער באַשאַפן? דאָס איז אַ שאלה וואָס איר מהות איז כפירה. אָבער דער עצם היקש איז אַ טעות. און פאַרוואָס? ווייל פון וואַנען לערנסט דו? פון דער וועלט פון חומר. רבונו של עולם איז מעבר צו דער וועלט פון חומר, פון דער מציאות פון רוח. די מציאות פון רוח, ווי קענסט דו דימוין דימויים פון דער וועלט פון חומר? וואָס איז דיר באַקאַנט אין דער מציאות פון דער וועלט פון חומר, איז בכלל נישט שייך אין דער מציאות פון רוח. אָט האָסט אַ ביישפּיל וואָס אַ מענטש קומט מיט אַ הקדמה און מקיש איז און מסיק פון דעם עפּעס אַ הסקה, אַ לאָגישע מסקנה, וואָס איז אַ טעות. אויף דעם זאָגט ער, הרו עמל. זיי לייגן אַוועק הקדמות וואָס זענען אַ טעות, און פון דעם געבערן זיי תולדות, הוליד און. פון דעם געבערן זיי פאַרדרייטע תולדות, זיי געבערן ליגן.
"ביצי צפעוני בקעו וקורי עכביש יארגו האוכל מביציהם ימות והזורֶה תבקע אפעה". ביצי צפעוני בקעו. צפעוני איז אַ מין שלעכטע שלאַנג. זייערע מעשים זענען אַזוי שלעכט און מיאוס אַזוי ווי די מעשים פון די צפעונים, אַזוי ווי פון די שלעכטע שלאַנגען. קורי עכביש, פאַרוואָס רופט מען דאָס קורי עכביש? אַלזאָ ערשטנס איז דאָ אַ ביאור פון מנחם, רש"י ברענגט אים, וואָס ער ערקלערט אַז קורי איז פון לשון קורות. וווּ וועבט די שפין אירע קורים? אין די קורות פון דעם בנין. און דעריבער רופט מען דאָס קורי עכביש. אַלזאָ קורי עכביש זענען די קורים וואָס די שפין וועבט. והזורה, וואָס איז הזורה? ער שרייבט והזורה תבקע אפעה. זורה ערקלערט דער תרגום יונתן, משחנן. משחנן איז אַ לשון וואַרעמונג. סח'נה, וואָס איז דאָס? חמין, ריכטיק? מען שפּאַלט האָלץ, ווער עס האַקט האָלץ, ווערט וואַרעם פון זיי. אַלזאָ "ותהי לו סוכנת", נישט סכנה. וואָס איז סוכנת? זי וואַרעמט, ריכטיק? סוח'ן אויף אַראַביש איז וואַרעם. אַלזאָ אַזוי ערקלערט דער תרגום, אַז דאָס איז מסחנן, משחנן, די כוונה וואַרעמט. דאָס איז אַגב אויך דער מקור פון דעם אויסדרוק פון דעם וואָרט שחין. פאַרוואָס שחין? ווייל זיין גאַנצע הויט ווערט וואַרעם. אַלזאָ בעצם איז דאָס פון דעם זעלבן מקור. אַלזאָ הזורה דאָ איז פון לשון וואַרעמונג. ווער עס וואַרעמט די אייער פון דעם צפעוני, ווער עס איז זורה, תבקע אפעה, וואַרעם די אייער, וועט זיך צושפּאַלטן די שאָלעכץ און אַרויסקומען אַ שלאַנג. ווי פאַרבינדט זיך זורה מיט משחנן, מיט וואַרעמס? אַלזאָ ערקלערט, ערקלערט רש"י, אַז זורה איז פון לשון קוועטשן. "ויזר את הגיזה". ביי וועמען איז דאָס געזאָגט געוואָרן? גדעון, ריכטיק? ווען ער האָט געמאַכט אַ ניסיון. וואָס האָט ער בעצם געטאָן? ער האָט אויסגעקוועטשט די וואָל און אַרויסגענומען וואָס איז געשלונגען דערינען. אַ פעולה וואָס דו וואַרעמסט אייער, וואָס טוט זיך? עס שפּאַלט זיך אַרויס עפּעס פון דערינען. אַלזאָ דאָס איז אַ פעולה וואָס איז ענלעך צום קוועטשן. נאָר די וואָל קוועטשט מען דורך דריקן מיט כוח, און די אייער קוועטשט מען דורך דעם וואָס מען וואַרעמט זי און דעמאָלט קומט אַרויס און שפּרייט זיך פון איר דער הינדל. דאָס איז ויזר את הגיזה. דאָס איז פון לשון וואַרעמונג. אפעה, אַלזאָ דאָס איז אַ מין שלאַנג אַזוי ווי מיר האָבן ערקלערט. אַלזאָ אויב אַזוי זאָגט ער, אייערע מעשים זענען מעשים פון קלקול וואָס געבערן קלקול.
און דער רד"ק ערקלערט מער. דער רד"ק זאָגט אַז זייערע מחשבות און זייערע מעשים דימוי'ט ער צו ביצי צפעוני. די אייער געבערן און ברענגען אַרויס שלאַנגען צפעונים. דער פּשט פון דער זאַך, אייערע מחשבות זענען שלעכט און אייערע מעשים זענען שלעכט. און אָט זעסט, ביצי צפעוני בקעו. דער רד"ק ערקלערט אַז דאָס קערט זיך נישט אויף די מענטשן, נאָר אויף די צפעונים. און דעמאָלט דאַרף מען כביכול זאָגן צפעונים בקעו את הביצים. וואָס איז דער פּשט פון דער זאַך? ווער שפּאַלט די אייער ווען דער הינדל קומט אַרויס? דער הינדל, פון אינעווייניק, ריכטיק? ביז ער קומט אַרויס. אַזוי אויך די אייער, צפעוני בקעו. די צפעונים זענען די וואָס שפּאַלטן די אייער כדי אַרויסצוקומען פון איר. אַזוי ווי עס איז באַקאַנט אַז די שלאַנג לייגט אייער און דער צפעון וואָס קומט אַרויס קומט אַרויס פון דער אייער, פון דער אייער פון דער שלאַנג. אַלזאָ ער זאָגט, די צפעונים שפּאַלטן די אייער און קומען אַרויס פון איר. אַזוי אויך הגה'ען זיי אין זיך מחשבות פון שלעכטס ביז זיי ברענגען זיי אַרויס צו דעם פועל, אַזוי ווי דער צפעון וואָס קומט אַרויס פון דער אייער. וקורי עכביש יארוגו. די יריעות וואָס די שפין וועבט האָבן נישט קיין קיום. דו רייסט זיי גרינג. אַלזאָ זיי וועבן קורי עכביש, אַ זאַך וואָס האָט נישט קיין באַשטאַנד, נאָר ער דערציילט מעשיות און בויט פּלענער און אַלץ מיט ליגן. עס האָט נישט קיין קיום. דאָס וועט נישט בלייבן אויף לאַנג. דאָס איז אַזוי ווי קורי עכביש. אַזוי אויך וועלן זייערע מעשים זיי נישט העלפן. עס איז וויכטיק צו באַטאָנען אַז קורי עכביש ווערט גערעכנט דער שטאַרקסטער פאָדעם אין דער וועלט. מען האָט נאָך נישט באַוויזן צו דערפינדן אַ שטאַרקערן פאָדעם ווי קורי עכביש. דאָס וואָס מיר רייסן אים גרינג איז נאָר צוליב דעם וואָס ער איז זייער דין. אָבער למעשה ווערן קורי עכביש גערעכנט פון דעם באַטראַכט פון דעם חומר דער שטאַרקסטער פאָדעם אין דער וועלט. אַלזאָ ער זאָגט, אויף אַלע פנים, ווייל עס איז גרינג צו רייסן אים פאַר אַ מענטש, אַלזאָ פאַרגלייכט ער זייערע רעיונות צו אַ זאַך וואָס איז געוועבט אין קורי עכביש וואָס ווערט גרינג צעריסן. איר בויט יסודות און שאַפט זאַכן וואָס דאָס רייסן זייערע, דאָס ברעכן זייערע איז גרינג, ווייל אַלץ איז געבויט אויף ליגן. האוכל מביציהם ימות. וועגן וואָס רעדט מען דאָ? ווער עס עסט די אייער פון דעם צפעוני וועט שטאַרבן. פאַרוואָס? ווייל דער צפעוני האָט דאָך אין זיך אַ סם. און דער צפעוני, האָבן מיר געזאָגט, איז די געפערלעכסטע שלאַנג וואָס עס איז דאָ. אַלזאָ ווער עס עסט אים, עסט פון זיינע אייער, עסט אויך זיין סם, און וועט דאָך שטאַרבן. והזורה, וואָס איז די כוונה פון הזורה? ווער עס טרעט נאָר אויף די אייער פון דעם צפעוני. דער פּשט פון דער זאַך, אַזוי ווי "ותשכח כי רגל תזורה". יאָ? זורה איז אַ לשון פאַרשפּרייטן. ווען אַ מענטש גייט און שטויסט מיט זיינע פיס, איז ער זורה, ער פאַרשפּרייט. אַלזאָ אַזוי, ווער עס עסט פון די אייער פון דעם צפעוני וועט שטאַרבן, און ווער עס עסט נישט נאָר נאָר זיין פוס וועט זורה זיין און וועט אָנרירן די אייער, וועט אַרויסקומען די שלאַנג, וועט אים אָנקלאַפּן און אים טייטן. והזורה, דורך דעם וואָס ער איז זורה מיט זיין פוס, גייט ער, תבקע אפעה. עס וועט זיך שפּאַלטן די אייער און פון איר וועט אַרויסקומען אַן אפעה וואָס וועט אים שאַטן. אַזוי אויך זאָגט ער, די מענטשן וואָס זענען מענטשן פון ליגן, די מענטשן וואָס טוען אַלע זייערע מעשים מיט מרמה, יעדער וואָס האָט אַ שייכות מיט זיי וועט זיך שאַטן, אַזוי ווי אַ מענטש וואָס האָט אַ שייכות מיט אַ שלאַנג.
דער מלבי"ם ערקלערט, לויט דעם וועג וואָס ער האָט פריער ערקלערט, אַז בעצם דאָ רעדט אַלץ וועגן די מענטשן וואָס זענען מענטשן פון די פילאָסאָפן, וואָס פאַרדרייען דעם שכל אין זייער פילאָסאָפיע. און איצט פאַרגלייכט ער זייערע תולדות און זאָגט, די תולדה פון אַלע פילאָסאָפישע רעיונות וואָס זייער מקור איז ליגן, זייער תולדה איז ביצי צפעוני. די הקדמות, הייסט מיר האָבן געזאָגט אַז עס איז דאָ אַ הקדמה, עס איז דאָ אַ יסוד, און לויט אים בויט ער זיין פאַרדרייטע טעאָריע. די הקדמות וואָס זיי ניצן כדי אַרויסצוברענגען די תולדה, זענען ענלעך צו דעם וואָס וועבט קורי עכביש. דער פּשט פון דער זאַך, אַ מענטש וואָס פאַרנענטערט אַ סברה צו אַ סברה און אַ רעיון צו אַ רעיון און שאַפט אַ זאַך צום סוף וואָס איז איין גאַנצער פאַרדריי, אַ שכל וואָס איז אינגאַנצן געבויט אויף פאַרדרייטע הקדמות, אַלזאָ די תוצאות זענען קורי עכביש. דאָס איז נישט קיין געוועב וואָס האַלט זיך. דאָס איז אַ זאַך וואָס דו וועסט אים אָנהייבן אָנצורירן, וועסטו זען ווי ער צעגייט זיך. אַזוי אויך די מענטשן וואָס דימוי'ען מילתא למילתא און פאַרנענטערן אַ זאַך צו אַ זאַך און בויען יסוד אויף יסוד, ווען שוין דער אָנהייב פון דעם יסוד איז שוואַך, איז דאָס אַזוי ווי וועבן קורי עכביש. אָבער די פעדעם, זאָגט ער, דאָס איז קורי עכביש. וואָס איז דער פּשט פון קורי עכביש? נישט נאָר צוליב זייער שוואַכקייט. פון וואַנען ברענגט אַרויס די שפין אירע קורים? פון זיך אַליין. פון דעם מויל. פון איר מויל. הייסט, ווען איך קום צו טענהן אַ טענה און איך בוי זי אויף יסודות, קען איך זאָגן הער, דעם יסוד ביסט דו מסכים מיט אים, ריכטיק? דאָס איז אַ קלאָרער יסוד. און אויף אים בוי איך אַ טענה. אָבער אַנטקעגן דעם, אויב דעם יסוד האָב איך אויך געבויט, ווי קען מען מסכים זיין צו וואָס איך האָב געזאָגט? די זאַכן וואָס דו זאָגסט איז דאָס דו טענהסט. דו האַלטסט אַזוי. אויב דו הייבסט אָן מיט אַ יסוד, צום ביישפּיל, דער יסוד איז אַז עס איז דאָ דער כוח פון גראַוויטאַציע אין דער בריאה. דער כוח פון כבידה, אַ זאַך וואָס דו וועסט לאָזן אין דער לופט וועט פאַלן. אַלזאָ דער יסוד אויף וועלכן איך וויל איצט בויען מיין טעאָריע איז אַ געגרינדעטער יסוד, ווייל קיינער קען נישט קריגן זיך אַז דער כוח פון כבידה עקזיסטירט. אַלזאָ לכל הפחות דער יסוד עקזיסטירט. אָבער אויב איך וויל איצט טענהן אַ טענה און צוליב דעם לייג איך אַ יסוד, און דער יסוד איז נישט באַוויזן, איז דאָס זיבן מאָל ערגער. יענער האָט לכל הפחות זאָגן מיר געטועה'ט אין המשך, אָבער דער יסוד איז קלאָר. אָבער דו האָסט אויך דעם יסוד דערפונדן. אַלזאָ ווי ווילסט דו אַז מיר זאָלן אָננעמען די זאַכן? דאָס איז בעצם וואָס ער טענהט. ביצי צפעוני איז די תולדה. וואָס זענען די יסודות? דאָס איז קורי עכביש. עס צעברעקלט זיך אַזוי ווי קורי עכביש, האָסט צוגעפאַסט אַ סברה צו אַ סברה, אַ טענה צו אַ טענה און האָסט געשאַפן קורי עכביש, אַ פאַרבינדונג וואָס האָט אין זיך גאָרנישט. און דאָס שרעקלעכע איז אַז די קורים האָסט געשאַפן אַליין. די שוואַכע יסודות האָסט דו זיי דערפונדן. דאָס זענען די פילאָסאָפן וואָס קומען צו טענהן טענות פון הבל, דערפינדן יסודות, בויען אויף זיי שטאָקן, און אויף דעם סמך קומען זיי דיר צו פאַרקויפן פאַרטיקע סחורה אַז אָט זייערע ווערטער האָבן אין זיך אמת. און די יסודות אַליין זענען נאָר פון דעם כוח פון זיין דמיון. איצט גייט דער פסוק ווייטער און זאָגט, אַנטקעגן דעם וואָס מיר האָבן געזאָגט ביצי צפעוני בקעו, זאָגט ער דיר ווער עס עסט פון זייערע אייער וועט שטאַרבן. די כוונה ווער עס וועט נעמען, מיר האָבן ערקלערט אַז די אייער פון דעם צפעוני איז שוין די מסקנות. ווער עס וועט נעמען זייערע מסקנות, וועט שטאַרבן. ווייל זייערע מסקנות זענען כפירה און קעגן דעם אמונה אין השם און קעגן דער מציאות פון דעם בורא, און אַז די וועלט איז קדמון און נאָך אַלערליי טענות פון דעם מין, ווער עס עסט פון דעם, די כוונה גייט און גלייבט אין די זאַכן, ברענגט אַ מיתה אויף זיך. דאָס איז האוכל מביציהם, וואָס זענען די תולדות און די מסקנות. אָבער הזורה תבקע אפעה. ווער עס עסט נישט פון די אייער, אָבער לייגט זיי אונטער אַ פויגל כדי ער זאָל זיי וואַרעמען, כדי פון דעם זאָלן אַרויסקומען הינדעלעך, וואָס וויל ער זאָגן? ער פירט זיך נישט לויט די תולדות, אָבער ער נעמט די הקדמות אַזוי ווי מיר האָבן ערקלערט. די הקדמות, דעם אָנהייב פון דער זאַך, דאָס נעמט ער. הייסט די יסודות אויף וועלכע זיי האָבן געבויט די מסקנות, די יסודות ניצט ער יאָ. ער זאָגט דיר, זאָלסט וויסן, אַז תבקע אפעה. פון דעם וועט צום סוף זיך שפּאַלטן און אַרויסקומען מסקנות פון אפעה, פון אַ שלאַנג וואָס האָט אין זיך טויט. וואָס וויל ער זאָגן? דו ניצט נישט די תולדות, די מסקנות פון די כופרים. דו ווילסט נאָר ניצן די יסודות וואָס זיי האָבן געניצט. זאָגט ער דיר, יסודות פון כפירה וועלן ברענגען צו תולדות פון כפירה. דו קענסט נישט זאָגן ניין, איך גיי נישט לויט זייערע שיטות. ניין, דו הייבסט אָן מיט זייערע הקדמות, קענסט דו אויך קומען צו זייערע מסקנות. נאָר וואָס דו דאַרפסט איז אָפּצולאָזן און נישט צו ניצן און נישט זיך צו פאַרנעמען בכלל מיט דער מחשבה פון כפירה. גייט אַרויס און זעט וואָס מען האָט געשריבן אויף דעם רמב"ם, אַז דער רמב"ם האָט אָפּגעלייקנט די מציאות פון שדים און די מציאות פון מעלה באוב און דורש אל המתים. דער רמב"ם האָט געשריבן אַז אַלע די זענען הבלים, האָבן אין זיך גאָרנישט. און נאָר מענטשן האָבן דערין געגלייבט און דאָס איז נישט, עס זענען נישטאָ אַזעלכע זאַכן אין דער מציאות. וואָס שרייבט אויף דעם דער גר"א? "והפילוסופיה הארורה היתתו ברוב לקחה". אַזוי שרייבט דער גר"א. זייער שאַרפע ווערטער. זייער שאַרפע, אַזוי האָט ער געשריבן אויף דעם רמב"ם. די פאַרשאָלטענע פילאָסאָפיע האָט אים פאַרפירט מיט איר פיל לקחה. הייסט, די פילאָסאָפיע האָט אין זיך, זי ציט צו, און דאָס איז די זונה וואָס איז געשריבן אין ספר משלי וואָס שלמה פאַרמערט צו רעדן וועגן איר. דאָס זענען די פילאָסאָפישע דעות, אויף דעם מיינט ער, די חכמה וואָס האָט צוגעצויגן דעם מענטש מיט אירע אמרים. און דער רמב"ם האָט זיך כביכול געלאָזט ציען נאָך יסודות וואָס האָבן זיי אַוועקגעלייגט די מענטשן פון כפירה און פילאָסאָפיע, אריסטו וואָס דער רמב"ם איז געווען אַ גרויסער בעליבטער פון אים, און האָט געשריבן אַז ער איז אַ דרגה איין שטאַפל ווייניקער פון נבואה. אַלזאָ שרייבט ער אויף אים אַז די פאַרשאָלטענע פילאָסאָפיע האָט אים כביכול צוגעצויגן, ווייל אַכזר איז ער נישט געגאַנגען נאָך זייערע מסקנות חלילה, אָבער די יסודות, די יסודות אין געוויסע זאַכן האָט דער רמב"ם אָנגענומען. און נאָך דעם האָט ער נישט געגלייבט בכלל אין דער מציאות פון שדים. און דער גר"א שרייבט, און מיר האָבן קלאָרע גמרות און מדרשים און אָן אַ סוף אין חז"ל וועגן די ענינים פון שדים און וועגן הלכות וואָס זענען פאַרבונדן צו דעם און ענינים פון דורש אל המתים און תיאורים אין נביא דורש מעלה באוב און אַזוי ווייטער. אַלזאָ ווי קען דער רמב"ם זאָגן אַז די זאַכן עקזיסטירן נישט אין דער מציאות? און שוין שרייבט דער רב רצאבי, אַז כאָטש די תימנים האָבן זיך געפירט אין זייערע הלכות אַזוי ווי דער רמב"ם, אָבער שרייבט דער רב רצאבי, און אין קיין שום אופן האָבן מיר נישט אָנגענומען די דעות פון דעם רמב"ם אין ענינים פון השקפה. אַזוי שרייבט דער רב רצאבי אויף די קלאָרסטע וועג. צום אונטערשייד פון אַלערליי אַזעלכע התחדשות'ניקעס אַלערליי וואָס זענען געקומען אין דעם דור און זיי זענען געוואָרן רמב"מיסטן. יעדע זאַך זאָגט ער דיר דער רמב"ם און דער רמב"ם און דער רמב"ם. דו זאָגסט אים עס איז דאָ אַ הלכה, עס איז דאָ דאָס, ניין, דער רמב"ם. פאַר אים איז דאָס נאָר דער רמב"ם. און דאָס איז אַ גרויסער פאַרדריי, ווייל אַ הלכה פּסק'ן מיר נישט אין פילע ענינים אַזוי ווי דער רמב"ם, און אויך די תימנים ברענגט דער רב רצאבי אַז זיי פּסק'ן נישט אַזוי ווי דער רמב"ם נאָר נאָר פירן זיך אין פילע ענינים אַזוי ווי דער רמב"ם, און אין ענינים פון השקפה שרייבט ער האָבן מיר נישט אָנגענומען די דעות פון דעם רמב"ם. אַזוי אַז למעשה, אַ ביישפּיל האָבן מיר, חס ושלום וואָלטן מיר נישט געווען מסוגל צו זאָגן אַזאַ זאַך אויף דעם רמב"ם, אָבער אַ ביישפּיל האָבן מיר פון די זאַכן וואָס דער גר"א האָט געשריבן, ווי הקדמות פון יענע מענטשן וואָס זענען ווייט פון יהדות, יענע הקדמות קענען גורם זיין אַ פאַרדריי, אַפילו אַז ער האָט נישט געניצט די מסקנות נאָר נאָר געניצט די הקדמות. און דאָס איז וואָס ער שרייבט דאָ. דאָס איז וואָס ער זאָגט, הזורה תבקע אפעה. הזורה די כוונה ווער עס וועט נאָר אָנרירן דאָס, וועט נעמען די אייער און וועט זי וועלן וואַרעמען, ער וועט נישט ניצן די מסקנות נאָר נאָר וואַרעמען זי, צו ניצן די הקדמות, שוין דורך דעם וועט זיך שפּאַלטן אַן אפעה און ער קען קומען צו כפירה.
"קוריהם לא יהיו לבגד ולא יתכסו במעשיהם מעשיהם מעשי און ופעל חמס בכפיהם". קוריהם לא יהיו לבגד. די קורים זענען אַזוי שוואַך אַז מען קען נישט וועבן פון דעם עפּעס ממשות'דיקס, מאַכן פון דעם אַ בגד. און אויך צום סוף אַז זיי וועלן זיך וועלן צודעקן מיט די מעשים וואָס זיי האָבן געטאָן, זאָגט ער זייערע מעשים זענען ליגן און דעריבער וועלן זיי זיך נישט קענען צודעקן מיט זייערע מעשים. אין פּשוטע ווערטער, אַלע די טענות וואָס דו טענהסט וועלן דיך נישט באַשיצן ביום רעה. ווען עס וועט קומען די רעה, וועלן דיינע מעשים דיך נישט באַשיצן.
ביז איצט האָט ער גערעדט וועגן דער כפירה קעגן המקום. דער סוף פון דעם פסוק רעדט וועגן די חטאים פון בין אדם לחברו. מעשיהם מעשי אוון ופועל חמס בכפיהם. זאָג נישט אַז אויף אַלע פנים אפשר אין כפירה זענען זיי כופרים, אָבער אין בין אדם לחברו, אָ, ווי גוטע מענטשן זיי זענען, ווי אָנגענעמע מענטשן זיי זענען. עס האָט מיר דערציילט נאָך נאָר נעכטן אַ ייד וואָס עס אַרבעט מיט אים אַ מין אַרגענטינער אין דער שולע, אַ וועכטער. און ער זאָגט אים, איך וויל זיך אומקערן קיין אַרגענטינע. פרעגט ער אים פאַרוואָס? זאָגט ער אים, זע, דאָרטן זענען די מענטשן אַזוי מענטשלעך. ער זאָגט דאָרטן אין אַרגענטינע איז נישטאָ אַזאַ זאַך אַז מען גייט פאַרביי דיר, מען זאָגט דיר נישט שלום, גוט מאָרגן, ווי גייט עס דיר. זאָגט ער דאָ דריי איך זיך אַ רגע אין דער שולע, קומט עמעצער און גייט פאַרביי אים, זאָג מיר, וווּ איז דאָ קלאַס ג'? זאָגט ער אים דאָרטן, און ער לויפט. זאָגט ער האָסט געזען, נישט קיין שלום, נישט קיין דאַנק. זאָגט ער האָסט געזען די אויפפירונג פון די יידן, זאָגט ער דאָ האָט מיר טאַקע טאַקע נישט געפעלן אין די אויגן, איך וויל זיך אומקערן קיין אַרגענטינע.
דער וואָס האָט מיט אים גערעדט, דער ייד שומר מצוות, האָט אים געזאָגט, זאָג מיר, איצט אויב עס וועט דאָ אָנקומען אַ מין טעראָריסט, עס איז דאָ אַ אַטענטאַט, השם זאָל אונדז ראַטעווען, עס טוט זיך עפּעס. זאָגט ער וואָס טוט זיך מיט אַלעמען? אַלע לויפן, מען זעט דיך נישט אויף אַ מעטער. יעדער טראַכט נאָר וועגן זיך אַליין. זאָגט ער אָבער אַלע די דאָ וואָס דו זאָגסט אפשר איז די באַציאונג צו דיר אַ ביסל וואולגאַר, אפשר זענען זיי נישט גענוג איידל, ער זאָגט ער וועט שטאַרבן פאַר דיר, ער וועט מוסר נפש זיין פאַר דיר, ער וועט אַריינגיין אין אַ סכנה כדי דיך צו ראַטעווען, דו ביסט אַ ייד, ער וועט לויפן פאַר דיר. זאָגט ער אָבער אַ גוי, זאָל שטאַרבן. וואָס אַרט אים פון דיר? אָן אַ סוף הערט מען פאַלן. עס איז געווען עמעצער אַמאָל, עס איז געווען אַ בילד וואָס איז נאָך מער דערשרעקנדיק און דערציטערנדיק, אַ מעשה וואָס איז אַריבער אין דער גאַנצער וועלט. ווי אַ מענטש איז געפאַלן ביי דער אונטערבאַן, איז געפאַלן אַראָפּ, די באַן איז דאָך אַראָפּגעזונקען, ער איז געפאַלן אַראָפּ. מען הערט די באַן און אַלץ איז געפילמט. מען הערט די באַן קומען פון ווייטן, און דער מענטש שרייט, ער פּרובירט אַרויפצוקריכן און ער גליטשט זיך, פּרובירט אַרויפצוקריכן און ער גליטשט זיך, און ער שרייט אַז מען זאָל אים ראַטעווען. און מען זעט אין די קאַמערעס 15 מענטשן וואָס שטייען, און קיינער רירט זיך נישט, אַלע קוקן. און נאָך אַזעלכע נעמען אַרויס זייער אייפאָון און פילמען. און דער מענטש שרייט. און דער סוף איז געווען אַ זייער נישט אָנגענעמער סוף. אַ זייער... אַ שרעקלעכע פּראָבלעם. אין חוץ לארץ. ער זאָגט אַלזאָ אָנגענעם, אָנגענעם, אַלץ גוט און שיין. וועט מען זען עס טוט זיך דיר עפּעס, וועט עמעצער קומען דיר צו העלפן.
אַלזאָ דאָס זאָגט דער מלבי"ם, דו וועסט מיר זאָגן, הער, אפשר אין דער פילאָסאָפיע זענען זיי געקומען צו ליגן, אָבער אין בין אדם לחברו, דו זעסט וואָסערע הומאַנע טיפּן, אַזוי אַרט זיי, זיי טוען אַזוי וויי וועגן דעם ווייטיק פון זייערע ברידער די פּאַלעסטינער, דו זעסט אין די מידות, אין די מידות האָבן זיי עפּעס. זאָגט ער ניין, מעשיהם מעשי אוון, פועל חמס בכפיהם. איש את רעהו חיים בלעו. און אויב ער טוט דאָס נישט, איז דאָס נאָר צוליב דעם וואָס ער האָט אַ נימוס. דער נימוס איז חיצוני. די דייטשן ווי העפלעך זיי זענען געווען. אַ דאַנק, אַנטשולדיקט, זייט אַזוי גוט, ווי העפלעך זיי זענען געווען. און מיר אַלע ווייסן, און אויך וואָסער אַ רגישות זיי האָבן געהאַט צו הינט, פּשוט דאָס איז געווען דערגרייכנדיק. איר פאַרשטייט, ווער איז גבלס, מיר דאַכט זיך ער האָט געהאַט אַ הונט, ער האָט אים גערופן מענטש. דאָס איז געווען זיין נאָמען. פאַרשטייט איר וואָס איז אַ מענטש? אַ מאַן, אַ מענטש. מענטש. דאָס איז געווען דער נאָמען פון זיין הונט. דאָס זענען מענטשן וואָס האָבן געשיקט מענטשן צו די גאַז-קאַמערן אַזוי ווי פליגן. אַלזאָ וועגן וואָס רעדסט דו? נישט נאָר כפירה איז דאָ. מעשיהם מעשי אוון ופועל חמס בכפיהם. וואָס זיי פאַרנעמען זיך דערמיט בפועל, וואָס זיי ברענגען אַרויס צו דעם פועל, דאָס איז פועל חמס. אַלזאָ ווילסט דו טענהן אַז אפשר זענען די מענטשן נאָר כופרים און אין ענינים פון בין אדם לחברו זענען זיי ערלעכע מענטשן? לא מיניה ולא מקצתיה.