איצט גיט אכט, עס איז דא אקעגן דעם פאזיטיווע מעשים. ביז איצט האבן מיר גערעדט וועגן דעם סור מרע. איצט רעדן מיר וועגן דעם עשה טוב. ותפק לרעב נפשך ונפש נענה תשביע. וזרח בחושך אורך ואפלתך כצהריים. אלץ וואס מיר האבן דערמאנט ביז איצט, זאגט דער מלבי"ם, איז אין זכות פונעם סור מרע, פתח חרצובות רשע. וואס וועסטו זאגן, אבער מיר האבן דאך אויך דערמאנט צדקה, פרוס לרעב לחמך, עניים מרודים תביא בית. זאגט ער, ניין, דאס איז צדקה וואס מען רופט דער הכרחישער מינימום. דאס הייסט, ווער עס טוט דאס נישט איז אן אכזר. וואס מיר האבן פריער גערעדט, איז נאר נישט צו זיין אן אכזר. וואס מיר רעדן איצט, מיר רעדן נישט נאר זיך אפצוהאלטן פון שלעכטס, נאר נאך צוצוגעבן גוטס. פון וועגן אהבת השם טוט ער אסאך מער ווי ער איז מחויב. חוץ דעם וואס דו גיבסט אים דאס וואס דו ביסט מחויב, נאך תפק לרעב נפשך. עס קען קומען א הונגעריקער, איך ווארף אים א שטיקל ברויט. קען מען זאגן איך האב אים נישט געשפייזט? האב איך געשפייזט. אבער האב איך אים ארויסגעטראגן מיין נפש? זיכער נישט. איך האב אים אפשר געוויזן די טיר. דאס הייסט, עס קען זיין ער איז נישט הונגעריק, אבער דו האסט נישט ארויסגעטראגן דיין נפש צו אים. דו האסט עס נישט געטאן מיטן גאנצן הארץ, מיט א נפש חפצה. זאגט ער, ווייסטו וואספארא מעלה עס איז דא אויב תפק לרעב נפשך? נישט נאר וועסטו אים געבן דאס ברויט. עס שטייט דאך פרוס לרעב לחמך. איך האב אים צעטיילט א שטיקל ברויט. ניין, ניין, ניין. תפק לרעב נפשך. טראג אים ארויס אויך דיין נפש. און נישט נאר דאס, נאר נפש נענה תשביע. אים צו זעטיקן אין גוף איז זייער פשוט. מען גיט אים א שטיקל ברויט, האב איך אים געזעטיקט. אבער צו זעטיקן זיין נפש, א צעדריקטער מענטש, ער האט נפשישע פראבלעמען, ליידט פון פארשידענע זאכן, וואס קענסטו אים איצט מחזק זיין? זאגט ער, אויף דעם רעדט ונפש נענה, א נפש וואס איז געפייניקט, זאלסטו זי זעטיקן מיט ווערטער פון נחמה. און דאס זאגן חז"ל, חכלילי עיניים מיין ולבן שיניים מחלב. זאגן חז"ל, גרויס איז דער וואס ווייסט אויס די ציין פון זיין חבר, מאכט אים א שמייכל, גיט אים מילך צו טרינקען. אלזא דא רעדט מען שוין וועגן א פיל העכערע מדרגה. דו זעטיקסט אויך א נפש נענה, נישט נאר זיין גוף, נאר אויך זיין נפש.
און אויב וועסטו אזוי טאן, ווייס דיר, דיין שכר איז פיל גרעסער ווי וואס איך האב פריער געזאגט. ווייל פריער וואס האב איך געזאגט אויב דו וועסט טאן? יבקע כשחר אורך. דא זאגט ער, דאס וועט נישט אויסברעכן ווי דער שחר, דאס איז וזרח בחושך אורך. וואס איז דער חילוק? ווי ברעכט אויס דער שחר? פאמעלעך פאמעלעך פאמעלעך. אבער אקעגן דעם, וזרח בחושך אורך, אויף איין מאל, זאגט ער, א תיכפדיקע אויפגאנג. פינצטערניש, פלוצלינג האט געשיינט דיין ליכט. דאס הייסט, אויב וועסטו אזוי טאן, איז דאס א פיל העכערע מדרגה, און אויך דער שכר פיל העכער. דורך דעם א שיינען אויף איין מאל. זאגט ער, און אויך דעמאלט וועט דאס נישט זיין ביים סוף פון דער נאכט, נאר אין דער פינצטערניש וועט דיר שיינען דאס ליכט. וואס מיינט דאס? דער סוף פון דער נאכט, כביכול, ווען דער מענטש וועט שוין זיין צום סוף פון זיינע יארן, וועט ער האבן הצלחה. דאס איז דער סוף פון דער נאכט. דעמאלט יבקע כשחר אורך. עס איז אנגעקומען דער שחר, און דעמאלט פאמעלעך פאמעלעך הייבט אן דאס ליכט צו שיינען. זאגט ער, ניין, אויב וועסטו טאן אין דער מדרגה וועגן וואס איך רעד איצט, דעמאלט זרח בחושך, ערשטנס האבן מיר געזאגט אויף איין מאל. צווייטנס, עס וועט זיין אין דער פינצטערניש. ווען דער מענטש איז נאך אינמיטן זיינע יארן, נישט שוין אנגעקומען צום סוף, דעמאלט פלוצלינג האט ער אלץ. נאר תיכף, נאך אינמיטן זיינע יארן, אין דער פינצטערניש, פלוצלינג וועט זיין א גרויס ליכט. און נישט נאר דאס, נאר אויך ואפלתך כצהריים. די אפילה איז מער ווי די פינצטערניש. יקחהו אופל. דאס איז נישט חושך. דאס איז אופל. אופל, אפלה, איז שטערקער ווי בלויז חושך. אלזא זאגט ער, וועט די אפילה, אפלתך, פלוצלינג שיינען ווי א גרויס ליכט. וואס איז דאס גרויסע ליכט? נישט פון עלות השחר, נאר א ליכט פון צהריים. די אויפגאנג וועט זיין נישט נאטירלעך, נאר ניסיש. דאס איז וואס ער וויל דיר זאגן, ווייס דיר, אויב וועסטו טאן מעל ומעבר, וועסטו זען ישועות מעל ומעבר, אויף א ניסישן וועג און נישט אויף א נאטירלעכן וועג.
דער רד"ק ערקלערט אז דאס וואס עס שטייט תפק לרעב נפשך, ערקלערט דער רד"ק איז די כוונה זאלסט אנפילן זיין רצון. ווי עס שטייט, איז די כוונה זאלסט ארויסטראגן דיין רצון צו אים. ווי עס שטייט, אם יש את נפשכם. וואס איז דאס אם יש את נפשכם? אייער רצון. שטענדיק מיינט נפש רצון. אלזא איז די כוונה, זאלסט אים דאס געבן מיט א נדיבער רוח, מיט א פריינדלעכן פנים, אז ער זאל דערקענען אז דו טוסט דאס מיט רצון. נישט ווי איינער וואס פרובירט זיך פטרן. דאס איז תפק לרעב נפשך, די כוונה מיט רצון און מיט שמחה. אלזא איז די מעלה אזוי גרויס ווי מיר האבן געזאגט.
ונחך השם תמיד והשביע בצחצחות נפשך ועצמותיך יחליץ והיית כגן רווה וכמוצא מים אשר לא יכזבו מימיו. ונחך השם, זאגט דער רד"ק, ווי עס שטייט נחני השם בצדקתך. די כוונה, השם וועט משגיח זיין אויף דיר, וועט דיר פירן אין אלע דיינע מעשים. דו האסט א קאוצ'ינג, דער רבונו של עולם, ער איז דיין פירער, ער איז דיין נאענטער באגלייטער. ונחך השם תמיד. והשביע בצחצחות נפשך. וואס איז דאס בצחצחות נפשך? האבן מיר ערקלערט צחצחות לויט דעם רד"ק און אזוי אויך רש"י, פון לשון פון דארשט. אבער דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש. צחצחות זאגט ער, איז א לשון פונעם ריינעם און אויסגעפוצטן ליכט. דאס זענען קבלישע אויסדרוקן וואס קומען פאר אסאך אין די הייליקע ספרים. די כוונה, דאס אויבערשטע ליכט, דאס ריינע, דאס לויטערע, דאס קלארע, דאס צחצח, אין די העכסטע מדרגות וואס מען קען אויסמאלן. און פארוואס בכלל מאלט מען דאס אויס מיט ליכט? ווייל אלע ענינים פון קבלה ווערן אויסגעמאלט מיט ליכט, ווייל זיי זענען די העכסטע גשמיותדיקע מדרגה וואס מיר קענען אויפכאפן. מיר האבן דאך נישט קיין השגות אין רוחניותדיקע ענינים. אויב וועט מען אונדז זאגן אז א געוויסער שפע קומט אראפ און משפיע פון דער מדה צו יענער מדה, פון דער ספירה צו יענער, קענען מיר נישט פארשטיין וואס דאס איז. אלזא זאגט מען אונדז אז ער שיינט אין אים. שיינט אין אים מיינט אז שפע ווערט געגעבן פון דעם צו יענעם. אבער עס שטייט שוין אן אזהרה אין די הייליקע ספרים, אז חס ושלום נישט אויסצומאלן ליכט. ווייל מען רעדט דארט נישט וועגן ליכטן, ווייל אויך ליכט איז א גשמיותדיקע זאך. ליכט איז א זאך וואס מען קען עס מעסטן. עס זענען דא היינט אפאראטן וואס קענען מעסטן די שטארקייט פון ליכט אויף א פינקטלעכן אופן. לויט דעם פאסט מען צו באלייכטונג פאר פארשידענע ערטער. ווייל דאכט זיך מעסט מען דאס אין פאטאנען, אויב איך פעל נישט. עס איז דא א מעגלעכקייט צו מעסטן ליכט. ליכט איז א גשמיותדיקע זאך. און אויב אזוי, ווען מיר רעדן וועגן רוחניות, טאר מען נישט מגשים זיין. און דעריבער ווען מען זאגט ליכט איז דאס נאר א משל. אלזא זאגט ער צחצחות, די כוונה אין דער העכסטער רוחניותדיקער מדרגה פונעם ריינעם און אויסגעפוצטן ליכט. און פארוואס? ווייל אויך דו האסט געטאן מעל ומעבר, תפק לרעב נפשך, נפש נענה תשביע.
אקעגן דער ערשטער שלמות, וואס איז די שלמות פונעם גוף, אויף דעם זאגט ער אונדז ועצמותיך יחליץ. די כוונה, דו וועסט האבן כח ווי א גן רווה. אז ווי אין א גן רווה דער גוף פון די ביימער און די וואָרצלען און די געוויקסן אלץ וואקסט אין אים, אזוי וועלן דיינע ביינער האבן יוגנט. די כוונה, זיי וועלן נישט זיין אין א מצב פון דיכאון, זיי וועלן נישט זיין אין א מצב וואו זיי טריקענען אויס. נאר א מענטש פון 90 יאר שפרינגט ווי אן איילן. און די נפשישע הצלחה, ווי א מקור פון וואסער וואס פון אים, מוצא מים אשר לא יכזבו מימיו. א מקור פון וואסער וואס מען וועט שעפן מיט ששון, אזוי אויך די תורה איז זי דאך א בחינה פון וואסער. הוי כל צמא לכו למים. אין מים אלא תורה. ווי דאס וואסער גייט צו א נידעריקן ארט, רוט די תורה אויף דעם וואס איז אן עניו. וואסער קומט צו סימבאליזירן תורה. אלזא איז די נפשישע הצלחה ווי א מקור פון וואסער וואס זיינע וואסערן וועלן נישט אויסזאגן. דו וועסט פארשפרייטן דיין חכמה צו פילע, און אלע וועלן קומען אנצונעמען דיין חכמה, און זיינע וואסערן וועלן נישט אויסזאגן. די כוונה, דער דאזיקער קוואל דיינער וועט נישט אנטוישן, נאר וועט געבן און צוגעבן און משפיע זיין.
ובנו ממך חורבות עולם, מוסדי דור ודור תקומם. וקורא לך גודר פרץ, משובב נתיבות לשבת. ובנו ממך. וואס מיינט די זאך? זאגט דער רד"ק, ווי די שלעכטע מעשים חרובן דאס לאנד, דא רעדן מיר וועגן א מענטש וואס טוט גוטע מעשים, אלזא אדרבה, ווערט ער גערופן א בויער פונעם לאנד. אל תקרי בנייך אלא בונייך. אמאל דערציילט מען אז רב יענקל גלינסקי, האט ער דערציילט אז אמאל איז ער געווען אין חוץ לארץ, און עס איז דארט געווען א חתונה פון א יונגן בן ישיבה, א בן תורה. א בחור באמת א מתמיד און א ירא שמים און... און עס איז דארט געווען איינער פון די וואס זענען געקומען, א חשוב'ער מענטש, א בעל ממון, זייער נכבד. און ער האט געפרעגט מיט וואס פארנעמט זיך דער בחור? וואס איז זיין הכנסה? איך האב אייך שוין אמאל געזאגט אז אין אמעריקע מעסט מען דיר יערלעך. וויפל מאכט ער א יאר? וויפל מאכט ער? און דאס איז מכריע אלץ, צי דו ביסט עפעס אדער סתם אן אפס. פון זיין שטאנדפונקט, רעד מיט אים וועגן 200,000 דאלאר א יאר, נו, הייבט מען שוין אן צוצוהערן, דעם דאזיקן מענטש דארף מען זיך שוין באציען צו אים. זאג אים אז דו לעבסט אויף עפעס ווי 20,000 דאלאר א יאר, נו, ציילט מען דיר נישט. זמן איז מאני ביי זיי אין אמעריקע. אלץ ביי זיי ווערט געמאסטן אין געלט. און...
אלזא דער רב בארבאדע, ער פלעגט ארויספארן אהין פאר קורצע צייטן און פלעגט זיך אומקערן אהער, ווייל ער זאגט אז ער איז נישט מסוגל צו פארטראגן די אמעריקאנער גשמיות. ער איז נישט מסוגל צו פארטראגן ווי מען מעסט אלץ אין געלט. וויפל דו ביסט ווערט, ווער ביסטו, וואס. אמאל האב איך דערציילט א קרובה פון מיר וועגן איינעם וואס א חתן, וואס א קרוב, וואס איינער האט חתונה געהאט מיט עמעצן פון אונדזערע קרובים. אלזא האט זי מיך תיכף געפרעגט, אלזא האט זי מיר תיכף געזאגט, יא, איך האב אים געזען, באמת א איידעלער אברך און... אבער עס דאכט זיך מיר נישט אז ער וועט וויסן ווי צו מאכן געלט. הערסטו? אמעריקאנעריש. דאס, דאס איז די מאס. יא, ווייסטו, ער וועט דארפן אין דער צוקונפט פרנסהן א משפחה, עס דאכט זיך מיר נישט, ער איז א ביסל א תמים'דיקער טיפ, עס דאכט זיך מיר נישט אז ער וועט וויסן ווי צו מאכן געלט. דאס איז די מאס. א בן תורה, אן אברך, א ירא שמים, וואס... גוטע מדות, אלץ גוט און שיין, אבער וועט ער וויסן ווי צו מאכן געלט? פארשטייט איר? דאס, דאס איז דער עגל הזהב, אמעריקע. אלזא אויף יעדן פאל, פארשטייען מיר אז עס איז דא, עס איז דא, ווען מען מעסט אין ענינים פון ממון,
אלזא האט דערציילט רבי יענקל'ה גלינסקי אז ביי יענער חתונה פרעגט מען וויפל, וויפל מאכט ער א יאר? מיט וואס פארנעמט ער זיך? אלזא זאגט ער, איך האב אים געזאגט דאס איז א גרויסער קבלן, וואס רעדסטו? וואס ווייסטו נישט? ער האט געבויט, אה, וואס רעדסטו? זאגט ער יא, וואס זאגסטו? האט ער זיך התפעל'ט און... פשש, האט געקוקט מיט אפשאצונג. נאך דעם זאגט מיר דער טאטע פונעם... חתן, זאג מיר, וואס האסטו אים דערציילט א קבלן, וואס קבלן? זאגט ער אים וואס, איז דאך דיין זון א תלמיד חכם, אל תקרי בנייך אלא בונייך. זאגט ער ווער בויט די וועלט? ווער, דער קבלן בויט די וועלט? זאגט ער דאס איז ער, תלמידי חכמים, זיי בויען די וועלט. א גרויסער קבלן איז דיין זון. יא, פאר יעדן איינעם וואס איז גרויס, איז עפעס אנדערש, אבער מען דארף וויסן אז די דאזיקע זענען די בויערס.
אלזא זאגט ער, די שלעכטע מעשים חרובן די וועלט, די גוטע מעשים באזעצן די וועלט. אלזא ממילא, אין דעם רגע וואס דו וועסט אראפנעמען דעם רשע און אנהייבן צו יסודן חסד, דעמאלט ובנו ממך חורבות עולם. דורך דעם וואס עס איז געווען חרוב פאר א לאנגער צייט, ווייל עס איז געווען רשע און פעלן פון גערעכטיקייט, וועט זיך אנהייבן צו בויען. מוסדי דור ודור, די יסודות וואס זענען שוין געפאלן פון דורות צו דורות, מיט דיינע גוטע מעשים, וועסטו זיי אויפשטעלן, וועסטו זיי דערהייבן. וקורא לך גודר פרץ. דורך דעם וועט מען דיך רופן גודר פרץ, ווייל דו מיט דיינע גוטע מעשים, אלע ברעכן וואס זענען געווען, די קלקולים וואס זענען געווען, האסטו זיי פארצוימט, מיטן חסד וואס דו האסט געטאן, מיט די גוטע מעשים וואס דו האסט פארשפרייט.
מען וועט זאגן אז דו ביסט משובב נתיבות לשבת. די מיינונג פון דער זאך, ווען דאס לאנד איז חרוב, זענען די וועגן אויך חרוב. און נישט ווייל עס איז דא שניי, נאר ווייל עס זענען דא רויבער און ווייל מענטשן גייען שוין נישט און ווייל דער ארט איז געפערלעך און ווייל עס איז נישטא ווער עס זאל זיך זארגן צו פאררעכטן אלע יענע ערטער. דרכי ציון אבלות מבלי באיה מועד. און דעמאלט, ווען דו וועסט טאן א מעשה חסד, וועסט פארבעסערן די הנהגה, פארבעסערן די מלוכה, די הערשאפט, אלץ וועט זיין א מלוכה פון חסד, אלץ וועט זיין משפיע גוטס, דורך דעם ביסטו משובב נתיבות לשבת. די וועגן, דו ביסט משובב זיי, די כוונה אז מען וועט קענען דורכגיין דורך די וועגן. די דאזיקע וועגן וועלן זיין ברויכבאר.
זאגט דער תרגום יונתן, ויקרון לך מקום ארח תקנא, מתיב רשיעיא לאורייתא. דער תרגום יונתן רעדט וועגן די רשעים, משובב נתיבות, ווי די בת השובבה, וואס דארט אין נביא איז דער משל שובו בנים שובבים. דער משל איז צו קינדער וואס זענען אוועקגעגאנגען און אפגעווענדעט זיך פונעם רעכטן וועג. און דו זעצסט צוריק יענע רשעים אויפן רעכטן וועג. לויט דעם רעדט מען דא אין משל, און משובב נתיבות לשבת, ווי? דורך חסדים וואס דו טוסט, דורך דעם וואס דו נוצסט אויס און גיבסט צו אנדערע, דורך דעם ווערסטו גערופן דער וואס קערט צוריק די רשעים, קערט צוריק די רשעים צום רעכטן וועג. דער מלבי"ם רעדט וועגן דעם בעל החסד. דער בעל החסד און דער וואס פאררעכט זיינע וועגן, ווי מיר האבן פריער געזען, אז עס איז דא די בחינה פון סור מרע, דאס איז דאס ערשטע, און דאס איז התר אגודות מוטה, שלח רצוצים חופשי, כל מוטה תנתקו, פתח חרצובות רשע. די צווייטע שטאפל האבן מיר געזען, אז סור מרע אין דער בחינה פון נישט צו זיין אן אכזר, נאר פרוס לרעב לחמך, עניים מרודים תביא בית, תראה ערום וכיסיתו. און דערנאך די העכערע מדרגה איז דאס עשה טוב, אז אויך תפק לרעב את נפשך, אז דו זאלסט אים געבן פון א נפש חפצה, און זאלסט אים דאס געבן מיט שמחה. אויב וועסטו אזוי טאן, וועסטו דורך דעם אויך צוריקקערן רשעים צום רעכטן וועג. און דורך דעם וועסטו פאררעכטן די חורבות.
ערקלערט דער מלבי"ם, דאס וואס עס שטייט דא ובנו ממך חורבות עולם, ערקלערט דער מלבי"ם, איז די כוונה דא נישט צו חורבות, א חורבה אין גשמיותדיקן זין, נאר די כוונה חורבה, דער חורבן פון די דעות. עס זענען געווען פארדארבענע דעות, עס זענען געווען צעמישטע דעות, דעות פון עבודה זרה, דעות פון כפירה. און דו וועסט פאררעכטן די חורבות אשר מעולם, די חרובע דעות, די פארדארבענע פון תמיד אן. און אויך מוסדי דור ודור תקומם, ערקלערט דער מלבי"ם, אויך דאס גייט צוריק אויף דער השקפה, אז פון דיר וועלן זיך יסודן שטענדיקע יסודות אין יעדן דור און דור, אין אמונה, אין הנהגה, אין השקפה, מוסדי דור ודור תקומם.
ווער עס קען אפשר זיין דער בולט'סטער משל דערצו אינעם לעצטן דור, איז דער חזון איש. ווער עס ווייסט, דער חרד'ישער ציבור איז געווען אין דער נידעריקסטער מדרגה, איידער דער חזון איש האט אנגעהויבן צונויפצוקלייבן זיינע חורבות און צו שאפן באמת א ארגאניזירטע און סדרדיקע גרופע, אזעלכע ווי עס איז דארט געווען קלאר וואס אנבאלאנגט השקפה, אז עס איז געווען א קלארע אמונה, א שלמות'דיקע אמונה, א תמימות'דיקע אמונה, די יסודות פון דת זענען געווען קלאר. פרעגט מענטשן פון 60 יאר צוריק און 70 יאר צוריק, וועלן זיי דיר זאגן, הער, ניין, עס איז נישט געווען ווי היינט וואס עס איז אזוי קלאר וואס עס איז ווייט פון מצוות, וואס איז א איד וואס איז שומר מצוות. עס איז נישט געווען אזוי קלאר דער ענין פון כוחי ועוצם ידי, וויפל די דאזיקע זאך איז פארדארבן. עס איז נישט געווען אזוי קלאר אז דער וועג און דער שביל וואס דער מענטש דארף גיין אין אים איז דורך דער תורה. די השקפה איז געווען גאנץ צעמישט. און דו קענסט זען אזעלכע וואס זענען געווען חרד'ים פון 70 יאר צוריק, 60 יאר צוריק, אז עס איז אויך נישט געווען אזוי קלאר אז מיני איז א פסולע זאך. היינט געפינט זיך דאס אויף די ראנדן פונעם מחנה, אבער אין זייער צייט זעסטו בילדער פון אזעלכע וואס זענען נישט געווען אזעלכע, זאלסט זאגן, פארדארבענע. דו זעסט אז דער לבוש, מען ווערט משוגע, ווי איז מען אזוי געגאנגען? נאר וואס, די השקפה איז אינגאנצן נישט געווען קלאר. און ווער עס האט מצליח געווען צונויפצוברענגען דעם ציבור וואס אנבאלאנגט שמירת השמיטה, וואס אנבאלאנגט שטיין אויף די יסודות פונעם יידישקייט, ווער עס האט דעמאלט אין זיין צייט געזאגט אז מוסר נפש צו זיין אויפן ענין פון גיוס בנות איז דער חזון איש. ווען בן גוריון האט פארשטאנען אז אלץ וואס ער וועט טאן וועט אים נישט העלפן אויב דער חזון איש וועט זאגן פארקערט, האט ער געוואלט א טרעפונג מיטן חזון איש. ווייל ער האט פארשטאנען אז מיט זיין ווארט וועט דער גאנצער חרד'ישער ציבור טאן ווי ער זאגט. אזוי אז למעשה, זעסטו אז עס קען זיין איין מענטש וואס פאררעכט חורבות אשר מעולם, אמונות ודעות און פארדארבענע און שלעכטע מעשים, און אויך מוסדי דור ודור תקומם, פון דיר וועלן זיך יסודן שטענדיקע יסודות אין יעדן דור, אין דת, אין אמונה און אין הנהגה. ער האט מייסד געווען די ראויע הנהגה פארן ציבור פון יראי השם. און דעמאלט, דורך דעם וואס דו וועסט זיך פירן אויף דעם וועג, וקורא לך גודר פרץ. דורך דעם וועט מען דיך רופן גודר פרץ, אקעגן דעם וואס דו האסט פאררעכט חורבות עולם, וואס דאס איז פארדארבענע אמונות ודעות, וועט מען דיך רופן גודר פרץ, אז דו פארצוימסט די ברעכן. און אקעגן מוסדי דור ודור תקומם, וואס דאס רעדט וועגן דער צוקונפט, אז דו בויסט שטענדיקע יסודות אין דת, אין אמונה, אין השקפה, ווערסטו גערופן משובב נתיבות לשבת. דורך די וועגן וואס דו האסט אויסגעגלייכט, דורך דעם וועט זיין א ראויער, אנשטענדיקער און ריכטיקער ישוב, לויט דעם וועג פון השם מיט א ריינער און הייליקער השקפה.
אם תשיב משבת רגלך, עשות חפציך. דרך אגב, אסאך לייענען מיטן טעות עשות חפציך. און דאס איז נישט ריכטיק, דאס איז עשות חפציך. ביום קודשי, וקראת לשבת עונג, לקדוש השם מכובד, וכיבדתו מעשות דרכיך, ממצוא חפצך ודבר דבר. אם תשיב משבת רגלך. דער רד"ק ערקלערט, די כוונה אז דו זאלסט נישט גיין ארויס פונעם תחום. קער צוריק דיינע פיס. פארוואס רופט מען דאס צוריקקערן? צוריקקערן מיינט א זאך וואס איז שוין געגאנגען און איך קער עס צוריק. דא רעדסטו בעצם מיט מיר בכלל נישט צו גיין. דאס רופט מען נישט צוריקקערן. זאגט דער רד"ק, ווייל ער האט געוואלט זאגן, אויך אויב ביסטו שוין געגאנגען אויפן וועג, און אינמיטן וועג האסטו זיך דערמאנט, שבת איז היינט, קער צוריק. קער צוריק דיינע פיס צוריק צו דיין הויז. דעריבער נעמט ער דעם לשון פון צוריקקערן. לכבוד שבת. וקראת... פארוואס? אם תשיב משבת רגלך, עשות חפציך ביום קודשי, וקראת לשבת עונג. פריער זאגט ער, עשות חפציך, אויב אפילו דאס גיין וואס דו האסט אנגעהויבן האב איך דיר געזאגט זאלסט זיך אומקערן, כל שכן דיינע חפצים, דאס זענען די מלאכות אויף וועלכע מען איז חייב מיתה, כל שכן זאלסטו זיך פון זיי אפהאלטן. נישט נאר דאס, ער זאגט ביום קודשי, אז איך האב אים מקדש געווען, ווי עס שטייט ויקדש אותו, דאס רופט מען יום קודשי, אז זיין קדושה איז פון מיר. איך האב אים אפגעטיילט פון די איבעריקע טעג.
לקדוש השם מכובד, וכיבדתו מעשות דרכיך, ממצוא חפצך ודבר דבר. מעשות דרכיך, זאגט דער רד"ק, איז די כוונה פון טאן די זאכן צו וועלכע דו ביסט צוגעוואוינט. ממצוא חפצך אדער עשות חפציך, איז די כוונה די זאכן וואס זענען דיינע חפצים, דיינע פריוואטע ענינים, פון זיי זאלסטו זיך אפהאלטן. לאמיר אכטגעבן, זאגט דער רד"ק, עס שטייט חפצך, דאס איז איינער. אה... אם תשיב משבת רגלך, דאס איז...
חז"ל האבן אונדז מתקן געווען אין שבת דריי סעודות, ווייל זייער וועג איז געווען אין חול צו עסן שחרית און ערבית. דאס איז נישט ווי היינט וואס א מענטש וואשט די הענט אין דער פרי און מאכט ברכת המזון ביי נאכט, פאר ברוך המפיל. דעם גאנצן טאג האט ער נישט אפגעצויגן די האנט פון עסן. יא, ער נאשט דעם גאנצן טאג און... ער האט נישט קיין סעודות. אמאל איז געווען פרישטיק, וועטשערע. דאס איז. דרך אגב, דאס איז אקעגן דעם תמיד של בוקר, תמיד של בין הערביים. און אקעגן דעם, אין טאג פון שבת, האט די תורה געוואלט אז דער מענטש זאל האבן דריי סעודות. און דעמאלט וועט זיין ניכר זיין ענדערונג פונעם וואכעדיקן טאג. חז"ל זאגן אז א מענטש וואס עסט ממילא א טאג עטלעכע סעודות, אויך אין א וואכעדיקן טאג, וואו וועט זיין ניכר? אז ער זאל ענדערן די סארט פון זיין שפייז. און אויב ער עסט ממילא אויך אין א וואכעדיקן טאג פעטע פויגלען, וואס וועט ער טאן? זאגן חז"ל אז ער זאל צוגעבן א ספעציעל עסן פאר שבת. אז עס זאל זיין א חילוק אין שבת. און דורך דעם דאזיקן חילוק וועלן מיר זיך דערמאנען, דעם דאזיקן טאג האט השם גערוט פון זיין מלאכה אין דער בריאת העולם, די וועלט האט ער באשאפן יש מאין, און אין דעם דאזיקן טאג האט ער גערוט, אין דעם דאזיקן טאג האט השם גערוט. די מטרה איז אלזא, דורך דעם וואס איך וועל טאן ענדערונגען אין דעם דאזיקן טאג, וועל איך זיך דערמאנען, וועל אָנ'ענג'ן מיין נפש און וועל זיך דערמאנען אז השם האט גערוט.
וקראת לשבת עונג, דאס איז ווי מקרא קודש. א טאג וואס איז הייליק, א טאג וואס איך רוף אים, דערמיינ אים פאר די ענינים פון עונג און פאר די ענינים פון קדושה. לקדוש השם מכובד. חז"ל דרש'ן אז דאס איז געזאגט אויף יום הכיפורים. ווייל דו האסט דאך שוין געזאגט תשיב משבת רגלך, קראת לשבת עונג, וואס האט זיך דא צוגעגעבן לקדוש השם מכובד? דו האסט שוין געזאגט אז איך דארף אים מכבד זיין, וכיבדתו. אלזא וואס איז דאס לקדוש השם מכובד? זאגן חז"ל, עס איז דא א טאג וואס מען קען אים נישט רופן עונג דורך עסן און טרינקען. וואספארא טאג איז דאס? יום כיפור. שבת שבתון. אלזא דארט קען מען נישט זאגן וקראת לשבת עונג. וואס אלזא זאל איך טאן? זאגט מען מיר, אין דעם דאזיקן טאג לקדוש השם מכובד. דעם דאזיקן טאג וואס איז יום הכיפורים, מיט וואס זאלסטו אים מכבד זיין? מיט ריינע קליידער. דעריבער אין יום הכיפורים גייט מען נישט, לכאורה איז דאס א יום דין, א טאג פון עסן, סליחה און כפרה, אז מען זאל קומען מיט פשוט'ע בגדים און מיט נידעריקע בגדים. מען זאגט דאס נישט. מען זאגט אז מען זאל קומען מיט חשוב'ע בגדים. אמנם עס שטייט נישט פראכטפולע, אבער חשוב'ע בגדים. ווייל דער געדאנק איז איינער, ווי מיר האבן געזאגט, דער געדאנק איז מכבד צו זיין דעם דאזיקן טאג, און דעם דאזיקן טאג לערנען חז"ל מכבד מען אים מיט ריינע קליידער און נישט מיט עסן און טרינקען. דרך אגב, עס שטייט אויך אז ער זאל אויסארדענען זיין טיש. אלזא קען ער נישט אויסארדענען זיין טיש מיט עסן. עס שטייט אז ער זאל לייגן א ריינע טישטוך און זאל לייגן ספרים. דאס הייסט אז עס זאל זיין ניכר אז דער דאזיקער טאג איז נישט נאך א טאג. דו גייסט, דו זעסט דיין טיש ווי אין א וואכעדיקן טאג, איז דיר נישט ניכר אין דעם די קדושת השבת. ווען דו לייגסט אויף אים א ריינע טישטוך, דעמאלט איז ניכר די קדושה פון יום הכיפורים.
וכיבדתו מעשות דרכיך. וואס איז דער נאך כבוד וואס ווערט דא דערמאנט? אז דו זאלסט נישט טאן מלאכות. איך טו אין א וואכעדיקן טאג מלאכות, און איצט אין שבת הער איך אויף. אלזא דאס איז דער כבוד. און מיט וואס איז דאס באשטימט? זאגט דער רמב"ם, ווייל עס זענען דא מענטשן וואס ווי איך האב פריער דעפינירט, אלע זייערע טעג זענען ווי יום טוב'ים. ער עסט אויך אין א וואכעדיקן טאג ווי אין יום טוב. און ער קליידט זיך אויך אין א וואכעדיקן טאג סוסייטי. נישט סתם א סוס, סוסייטי. אדער עפעס ספעציעל, אויף סטייל. איך האב אנגעהאלטן די אורחות פון פאריז. ער גייט נישט אויף א געוויינלעכן אופן. אזא מענטש, וואס, וואו זעט מען שבת ביי אים? וואו זעט מען ביי אים שבת? אלץ זעט אויס ביי אים ווי אין א וואכעדיקן טאג. זאגט דער רמב"ם, האלט אפ דעם דאזיקן מענטש פון רירן מוקצה און פון מלאכות און פון פארשידענע זאכן וואס דורך זיי וועט דער מענטש זיך דערמאנען, עס איז דאך שבת היינט. שבת היינט. אזוי האסטו געזאגט, דאס עסן איז ספעציעל, דערמאן זיך אז... איך עס דאס אויך אין א וואכעדיקן טאג. די בגדים, איך קליידע זיך אזוי אין א וואכעדיקן טאג. היט זיך אין מוקצה. ריר נישט. א פען, טארסטו נישט רירן. אה... א זאך וואס איז אה... אן עלעקטרישער אפאראט, טארסטו נישט רירן. א האמער, טארסטו נישט רירן. דאס איז שבת. דורך דעם וועט זיך דער מענטש דערמאנען די קדושת השבת. וכיבדתו מעשות דרכיך. דרכיך איז די כוונה זאכן צו וועלכע דו ביסט צוגעוואוינט אין חול. חז"ל זאגן, דרכיך - דיין מנהג. אז דיין מנהג פון שבת זאל נישט זיין ווי דיין מנהג פון חול. ווי חז"ל זאגן וכיבדתו, אז דיין קליידונג פון שבת זאל נישט זיין ווי דיין קליידונג פון חול. אויב ער איז אן ארעמער מענטש וואס האט נאר איין בגד, זאגט די גמרא אז זיי פלעגן אין חול זייער... שמלה, ווי די פון הרב אמנון אזא, פלעגן זיי דאס אינאיינ פאלטן, כדי ער זאל קענען גיין און עס זאל זיך נישט צוריסן. אלזא דעם דאזיקן, פלעגן זיי דאס אראפלאזן. מען עפנט אים די פאלטן, און דעמאלט זעט ער אויס שבת. אפילו אז בעצם די פארם פון דער קליידונג איז געבליבן ווי אין חול, אבער בעצם דאס וואס ער האט געעפנט דעם בגד, דורך דעם וועט זיין ניכר און וועט זיין א חילוק פון די וואכעדיקע טעג. חז"ל דרש'ן אויך, אז דיין גאנג פון שבת זאל נישט זיין ווי דיין גאנג פון חול. אין חול טאר מען לויפן, אין שבת טאר מען נישט לויפן. אז דאס עסן און טרינקען פון שבת זאל נישט זיין ווי פון חול. און עס קען אויך זיין אפילו א חילוק פון פריער אדער שפעטער. דאס איז נישט אין די זעלבע שעה'ן וואס דו ביסט צוגעוואוינט צו עסן אין חול. עס דו דאס פריער, שפעטער. אויך דאס ווערט גערעכנט פאר א חילוק.
ממצוא חפצך, חז"ל דרש'ן, אין ווערטער. ווייל דו האסט מיר דאך שוין געזאגט מכיבדתו מעשות דרכיך. וואס איז מיר דרכיך, וואס איז מיר חפציך? טו נישט די וועגן דיינע פון חול, טו נישט ווי דיינע חפצים פון חול. נאר זאגן חז"ל, ממצוא חפצך, אז מען זאל נישט רעדן אין שבת וועגן די חפצים פון חול. עס איז אסור פאר א מענטש אין שבת צו זאגן, איך, אה, איז מיר דא געבליבן, איך וועל ברענגען א שיפוצניק וואס וועט דא אויסארדענען, וועט דאס פארמאכן און... איך אין זונטיק, איר זעט איצט פאלט אונדז א רעגן, איך אין זונטיק וועל איך ברענגען עמעצן וואס וועט דא פארמאכן. עס איז דיר אסור צו זאגן אזעלכע זאכן. וואס איז געווען מותר? איך האב געברענגט א שיפוצניק, האט מיר דאס דא פארמאכט, מותר אפילו צו זאגן וויפל דאס האט מיר געקאסט. אויב עס איז נישט קיין נפקא מינה פאר עמעצן אנדערן. אויב איך האב שוין געענדיקט דעם חשבון און עס איז נישטא קיין נפקא מינה פאר עמעצן אנדערן וואס וויל אויך באשטעלן, קען ער זאגן, איך האב דא גערעמאנטירט, האט מיר געקאסט 20 טויזנט שקל. האט מיר געקאסט 200 טויזנט שקל. מותר. אבער אויב איך בין נאך אינמיטן חשבון, אדער איך האב מיט זיי געענדיקט, אדער עמעצער וויל טאן אן ענלעכע ארבעט, און דעמאלט פרעגט ער מיך וויפל האט דאס דיר געקאסט, און דעמאלט וויל ער וויסן, ער האט א נפקא מינה פאר דער צוקונפט, איז דאס שוין אסור. אויף יעדן פאל, חז"ל זאגן, ממצוא חפצך. דיינע חפצים זענען אסור. וואס דרש'ן חז"ל? חפציך, און נישט חפצי שמים. חפצי שמים זענען מותר. יא? וואס איז דאס? דאס זענען נישט קיין חפצי שמים, דאס זענען נישט די חפצים פונעם מענטש, דאס זענען חפצי שמים. און דעריבער זאגן חז"ל, פוסקין לצדקה בשבת. יא? ומשדכין על התינוקת לארס. יא? און צו שדכ'ן די בנות. און אויך, א תינוק אים צו לערנען א ספר און אים צו לערנען א מלאכה. אלע די דאזיקע זאכן זענען מותר. דאס הייסט, אויב איך זע איצט דעם סטאליער אין בית הכנסת, קען איך אים זאגן, וועסטו זיין גרייט אנצונעמען מיין זון ביי דיר ווי א סטאליער-לערניינגל אין זונטיק? וואס רעדסטו אזעלכע זאכן אין שבת? זאגט די גמרא, עס איז דא א מצוה אים צו לערנען א מלאכה. יא. דאס איז געווען אין זייער צייט, אז מען פלעגט לערנען די קינדער, עס איז נישט געווען קיין שולע, עס איז נישט געווען קיין ישיבה, עס איז נישט געווען... מען פלעגט אים שיקן לערנען א מלאכה. אלזא איז דאס גערעכנט געווארן פאר א מצוה. היינט איז דיר מותר צו רעדן מיט יענעם, קענסטו מיר אויסארדענען יענע ישיבה, צו רעדן מיטן ראש ישיבה, צו רעדן מיט דעם. א תינוק אים צו לערנען א ספר. צו רעדן מיט אן אברך אז ער זאל צו דיר קומען אין א וואכעדיקן טאג, וועט ער לערנען מיט דיין זון. אלע די דאזיקע ווערן גערעכנט פאר מותר'דיקע פעולות, וויבאלד זיי זענען פעולות פון א מצוה. פארוואס, פארוואס, אה... א תינוק אים צו לערנען א מלאכה, א תינוק איז די כוונה, וואס מיר רופן היינט א תינוק, א קינד פון א יאר. א תינוק איז די כוונה א קינד פאר בר מצוה. פארוואס איז דא א מצוה אים צו לערנען א מלאכה? חז"ל זאגן, כדי ער זאל נישט זיין א גנב און באראבירן די בריות. דעריבער זאל מען אים לערנען א מלאכה. היינט זענען דא אסאך שאנסן אז אויב וועסטו אים לערנען א מלאכה, אנשטאט אים שיקן אין ישיבה, וועט ער זיין א גנב און באראבירן די בריות. ניין, עס דארף נישט זיין אז ער איז א בראכ-אריין, א באנק-רויבער. אין זיין מלאכה וועט ער באראבירן די בריות. וועט דיר זאגן א פרייז, און נאך דעם פלוצלינג נעמט ער פון דיר טאפל. ניין, די פאנעלן זענען נישט געווען גערעכנט. די פאדלאגע יא, פאנעלן ניין. און אזוי ווייטער, קאמבינעס, מיר קענען אלע די קאמבינעס. אן לערנען פון מוסר, אן תורה, אן יראה, אין דער מלאכה וואס ער וועט לערנען וועט ער באראבירן די בריות. און דאס אלץ טוט ער אין ווייס, יא, באראבירן די בריות אויף א חוקישן אופן. ודבר דבר, וואס איז דאס געזאגט? אויף וואס דרש'ן חז"ל דאס? אז דיין רעדן פון שבת זאל נישט זיין ווי דיין רעדן פון חול. אז ער זאל רעדן אין שבת מיט נחת און זיך פארמינערן אין ווערטער.
אלזא ערשטנס, זיין רעדן זאל זיין מיט נחת. צווייטנס, די גמרא ברענגט אויף רבי שמעון בר יוחאי, אז ער האט געהאט אן אלטע מאמע, און אמאל פלעגט זי מרבה זיין אין ווערטער אין שבת. פלעגט ער איר זאגן, מאמע, שבת איז היינט. רמז'ט ער איר נישט צו זיין מרבה אין ווערטער. בפרט רבי שמעון בר יוחאי, ווער איז ביי אונדז גרעסער פון אים? רשב"י איז די בחינה פון שבת, ווי עס שטייט אין זוהר. יא? אלזא ער איז זייער מקפיד געווען אויף די דאזיקע ענינים. פון דעם אר"י הקדוש שטייט אז אין שבת האט ער נישט גערעדט אין א לשון, אין א שפראך פון לעז, נאר בלויז אין לשון הקודש. ער איז דאך אויפגעוואקסן אין מצרים. און ווי אין חוץ לארץ, מענטשן אין עיראק, וואס האבן זיי גערעדט? אראביש. אין תימן האט מען גערעדט אראביש. אין די לענדער פון אשכנז האט מען גערעדט יידיש. דאס הייסט, זייער שפראך, אין קיין ארט האט מען נישט גערעדט לשון הקודש ווי א גערעדטע שפראך. נאר ווען מען איז אנגעקומען אהער, דעמאלט האט דער בעל-שפראך פון עברית אנגעהויבן אריינברענגען דעם דאזיקן נושא, און מען האט אנגעהויבן צו רעדן אין א שפראך, א שפראך וואס איז נאענט צו לשון הקודש. איך זאג נאענט ווייל עס זענען דא אסאך שיבושים, אבער נאענט צו לשון הקודש. אבער אין חוץ לארץ האט מען זיך נישט אזוי געפירט. דער אר"י ז"ל, אין שבת קודש, נאר לשון הקודש האט ער גערעדט. מען זאגט אז עס איז דא א מעלה צו דעם דאזיקן ענין פון לשון הקודש, עס איז דא אן ענין אז אין שבת זאל מען ענדערן זיין רעדן פונעם רעדן פון חול. ודבר דבר, חז"ל דרש'ן פון דא, ווערטער זענען אסור, מחשבות זענען מותר, און צו שדכ'ן די בנות, יא? מחשבות זענען מותר. זאגן חז"ל, צו טראכטן איז מותר. וואס מיינט דאס? אויב עס איז נישט ניכר, איז מותר. דו זיצסט אין דער היים, קוקסט אויף דעם רין. זאגסטו, גוט, איך וועל דא צעברעכן, איך וועל פון דארט ארויבערפירן, איך וועל אזוי צושטאפן, און איך וועל טאן. איצט, דאס אלץ פאר זיך אליין. מותר. פארוואס איז דאס מותר? ווייל דאס איז נישט ניכר. אבער אויב איך בין איצט אינמיטן א רעמאנט, אינדרויסן זאגן מיר, לאמיר געבן א דוגמא אז דאס איז א ניכר'דיקע זאך. און איצט האט מען דארט געטאן א געוויסע ארבעט, און איך גיי שטיי אזוי און קוק אויף דעם. אלע זעען אז דאס איז אינמיטן ארבעט און דו קוקסט, פלאנירסט וואס צו טאן. דו האסט אריבערגעגאנגען עטלעכע, א זאך וואס אסאך טועה'ן זיך אין אים, עס זענען דא מענטשן וואס בויען א הויז. אלזא ווען האט ער צייט צו טרעפן זיין ווייב? שבת. ער גייט מיט איר אין שבת, מען מאכט א רונדגאנג. מען מאכט א רונדגאנג, אויב מען גייט ארויף צו דער ווילא וואס ער בויט, דא וועט זיין די קיך, דא וועט זיין דאס, היינט די וואך האט מען אזוי געענדיקט, מען האט אזוי געטאן. דאס איז א פולשטענדיקער איסור. פארוואס איז דאס א פולשטענדיקער איסור? ווייל דא איז ניכר אז אלץ וואס דו רעדסט איז וועגן די ענינים פון דער מלאכה. אין דער זעלבער מאס זאגן חז"ל, עס איז אסור פאר א מענטש צו גיין אין חול באזוכן זיין פעלד. באזוכן זיינע נכסים. גייט ער, קוקט אין פעלד. וואס קוקסטו? דא דארף מען מער באוואסערן, דא דארף מען אפשניידן, דא... פארוואס, אויב נישט, פארוואס גייסטו און קוקסט זיך דארט צו? און דעריבער איז דער גאנצער היתר בלויז אין דער היים. ווען איך קוק אין דער היים, זעט מען מיך זיצן ביי דעם שבת-טיש, קיינער ווייסט נישט אז איך פלאניר ווי צו צעברעכן דא די וואנט, צו בויען אן אנדערע און כולי. און דעריבער איז דאס מותר. מיט אלעם דעם, פון א מדת חסידות, זיך אפצוהאלטן אויך פון דעם. אין דעם רגע וואס ער זעט אזא זאך, זאל ער אוועקנעמען זיין געדאנק. ניין, שבת איז היינט, איך וויל נישט טראכטן אין דעם. די גמרא ברענגט אויף א חסיד וואס איז דורכגעגאנגען לעבן זיין פעלד און האט געזען דעם פלויט צעבראכן. האט ער זיך געזאגט, אין מחשבה, איך וועל דאס אויסארדענען אין טאג, אין זונטיק. איך וועל אהער ברענגען, איך וועל אויסהאקן, איך וועל פארמאכן, איך... נאך דעם האט ער זיך געכאפט און געזאגט, דו טראכטסט אין שבת אין ענינים פון חול? גוט, דאס איז נישט ניכר, וואס איז די פראבלעם? נישט געקוקט אויף דעם, האט ער נישט פארצוימט דעם פלויט, נאר האט זיך אליין פארצוימט. האט זיך אליין געשטראפט און נישט אויסגעארדענט דאס. זאגן חז"ל, אז דער הייליקער באשעפער האט אים צוגעשיקט א צלף. עס איז אים אויסגעוואקסן א צלף אין דעם זעלבן ארט, און דער דאזיקער צלף האט פארשטאפט דאס לאך אדער דעם ברעך וואס איז דארט געווען. און דער צלף איז א ספעציעלע און זעלטענע זאך, א געוויקס, א ספעציעלע געוואוקס וואס האט אין זיך דריי מיני פירות. אלזא בעצם האט ער זוכה געווען צו א גוטער פרנסה און צו א גרויסן רווח, אין זכות דעם וואס ער האט נישט געטאן זיין פעולה אין שבת. ווער דרך אגב איז געווען דער דאזיקער מענטש? צלופחד. שיין, א גלגול פון צלופחד. עס איז אים אויסגעוואקסן א צלף חד. איין צלף איז אים אויסגעוואקסן אין זיין פעלד, וויבאלד ער האט מחלל שבת געווען, געקליבן האלץ אין טאג פון שבת, אלזא איצט האט ער זיך אליין פארצוימט, זיך געהיט. אין געפאלג דעם האט ער זוכה געווען צו א צלף חד. איין צלף וואס איז אים אויסגעוואקסן אין זיין פעלד, וואס איז א שכר אויף דעם וואס ער האט פאררעכט זיין קלקול.
דער מלבי"ם זאגט, אם תשיב משבת רגלך. זאגט דער מלבי"ם, מיר האבן צוויי ציוויים אין שבת. איין ציווי, שביתה פון מלאכה. א צווייטער ציווי, אָנ'ענג'ן די שבת. זאגט דער מלבי"ם, אויב וועסטו טאן די צוויי דאזיקע זאכן, נישט צוליב א תועלת. נישט צום הנאה פונעם גוף. ווייל באמת די רו און דעם עונג, וואס איז דאס, וואס איז דאס נישט צו רוען פון מלאכה? צו רוען. ווער וויל נישט רוען? ווער וויל ארבעטן? קענט איר יענעם וואס מען האט אים גענומען צום בית הקברות אויסצורייסן גראז? האט ער אנגעהויבן אויסצורייסן, און ער זעט אויף די מצבות שטייט געשריבן, פ"נ ווייצמאן, פ"נ שיקוצ'יבסקי, פ"נ אלטובסקי. אלזא זאגט ער, וואס איז דאס? דא רוט ווייצמאן, דא רוט שיקוצ'יבסקי, דא רוט... אלע אשכנזים רוען, נאר איך ארבעט? האט ער אוועקגעווארפן די האק, איז ער אהיים געגאנגען. א מענטש אויף א נאטירלעכן אופן וויל רו, וויל נישט אז מען זאל אים געבן ארבעט. וויל רוען. אלזא זאגט ער, אויב אזוי, קען זייער זיין אז איך רו אין שבת, ווייל עס איז א מחיה צו רוען. ווייל עס איז א מחיה נישט צו ארבעטן. איצט, די תורה איז נישט אקעגן דעם וואס דו זאלסט האבן א מחיה. נאר דער ענין איז צו וואספארא מטרה האסטו דאס געטאן. און ער זאגט, ווייס דיר, די מעלה פון דער זאך איז צוליב עבודת השם. ווייל אויב וועסטו זיך צוקוקן וועסטו זען, אויך די גויים רוען. מיט חסדי השם, נישט אין שבת. דער הייליקער באשעפער האט אין זיי אריינגעלייגט א מחשבה אז זיי זאלן דאס טאן אין זונטיק, אז זיי זאלן דאס טאן אין פרייטיק. די עיקר ניין, אז זיי זאלן זיך נישט אריינמישן אין אונדזער שבת. וואס זעסטו אויף יעדן פאל? אז אויך ביי א גוי איז דא א פארשטאנד, דו האסט געארבעט זעקס טעג, גיב איין טאג צו רוען. וואס איז ער רעליגיעז? אן שייכות צו רעליגיע. היינט פאדערן אויך סאציאלע ארגאניזאציעס אז מען זאל נישט ארבעטן מענטשן אין שבת. און אויב דארט, צום באדויער, פאדערן זיי אז אויב דו ארבעטסט אים, זאלסטו אים געבן א געהאלט עטלעכע מאל מער. און אדרבה, דאס איז נאך ערגער. וויבאלד דעמאלט מוטיקסטו אויך מענטשן צו ארבעטן אין שבת, ער האט א פרעמיום-געהאלט. דאס איז נישט קיין געוויינלעכער געהאלט. אבער אויף יעדן פאל, פארשטייען מיר אז דער מענטש דארף רו. ווער האט דאס פארשטאנען? ווער איז דער ערשטער וואס האט דאס פארשטאנען? פרעה. פרעה. עס שטייט אז משה איז געגאנגען צו פרעה און האט אים געזאגט, וואס, דו ווילסט אז דאס פאלק זאל ארבעטן? פארשטיי, גיב זיי איין טאג אז זיי זאלן האבן א רו, מנוחה, וועלן זיי אנקלייבן כוחות, וועלן זיי ארבעטן פיל בעסער. אזוי איז באמת די מציאות, אז א מענטש קומט צוריק מיט פארפרישטע כוחות און ארבעט בעסער. ניין, נישט ביי אלע. ביי די גויים איז דאס פארקערט. ביי די גויים זאגן זיי, אז אויב א מענטש האט באקומען א צעבראכענעם אפאראט, א פראבלעמאטישן אפאראט, א פראבלעמאטישע מאשין, זאגן זיי דאס איז א מאשין פון א מאנטיק. פארוואס? דער גוי אין זייער שבת, אין זונטיק, ווערט שיכור, גייט שפעט שלאפן, ער... אנשטאט צו רוען, וואס, וואס טוט ער? צעברענגט דעם גוף. קומט אן דער מאנטיק, א האלב-פארסמט אזא, ווייסט נישט, מיט יעדן שרויף וואו האט ער אריינגעשטופט, נישט געשלאפן די נאכט, איז געגאנגען צעברענגען, קלובן און... אלזא ביי אים, אדרבה, נישט נאר וואס ער לאדט נישט אויף די באטעריעס, ער ליידיקט זיי אויס. ביי כלל ישראל, איז שבת א רו. א מענטש לאדט אויף די באטעריעס, זונטיק קומט ער מיט לעבעדיקייט. ער האט התלהבות, אן אנהייב פון א נייער וואך. אמנם מוצאי שבת, איז דער מענטש אין א דאון. אין דער מציאות. עס פאלט אויף אים א מידקייט, א שווערקייט, אה... א פעלן, אזא פעלן פון התלהבות צו טאן עפעס. פארוואס? ווייל די נשמה יתרה האט אים פארלאזט. אלזא האט מען אים געטאן א אפעראציע איצט. מען האט אים געטאן אן אפעראציע פון ארויסנעמען די נשמה יתרה. אזוי אז למעשה, אין דעם איז די מציאות פונעם מענטש שווערער, שווערער. דו זעסט אז מען דארף נעמען בשמים כדי צוריקצוקערן די נפש אויף דעם וואס האט אונדז פארלאזט אין טאג פון שבת. איך דארף א משיב נפש, אזוי צו געבן דעם גוף א רוקייט פון דער אפטרענונג פון דער נשמה יתרה. אלזא זאגט דער מלבי"ם, די רו, דער עונג, דער גוף וויל זיי. אויך ביי גויים איז דאס דא. די תורה פאדערט, דו זאלסט דאס טאן לכבוד שבת. אם תשיב משבת רגלך. דו, דיינע געוואוינהייטן, דיינע מעשים, נישט פאר דיר, נאר פון וועגן און צוליב שבת קער צוריק דיינע פיס. דאס איז דער געדאנק פון זיך אפהאלטן פון מלאכה לכבוד שבת קודש. זאגט דער מלבי"ם, די שביתה האט צוויי ענינים. א', צו רוען, דאס איז א מצוה. צווייטנס, זיך צו דערמאנען אז היינט האט השם געהייליקט דעם דאזיקן טאג. און דעריבער האט השם גערוט אין אים פון יעדער מלאכה, ווייל אין דעם דאזיקן טאג טוט מען נישט קיין מלאכה. אלזא דאס וואס עס איז דא א מצוה, צווייטנס, זיך אויסצוליידיקן אין אים פון אלע הבלי עולם. נישט זיך צו פארנעמען מיט אלע ענינים פון הבלים וואס פארנעמען דיך אין אלע וואכעדיקע טעג. אויף דעם ערשטן זאגט ער, די עצם שביתה, אם תשיב משבת רגלך. דאס וואס איך טו נישט קיין מלאכה, ווייל היינט איז טאג פון שבת. אויף דער צווייטער זאך, די קדושת השבת, השם וויל אז דו זאלסט זיך אויסליידיקן פון אלע הבלי עולם, זאגט ער, מעשות חפציך ביום קודשי. אין דעם דאזיקן טאג איז ער א יום קודשי, א ספעציעלער טאג פאר קדושה. אלזא אין דעם דאזיקן טאג איז די תפילה לענגער, אין דעם דאזיקן טאג האבן מיר אויך א תפילת מוסף, אין דעם דאזיקן טאג האבן מיר א ספר תורה אויך אין מנחה. אין דעם דאזיקן טאג טוט מען נישט קיין חפצים פון חול. מען וויל אז דו זאלסט מוסיף זיין אין אים קדושה. און דעריבער, מעשות חפציך, טו נישט דיינע געוויינלעכע חפצים, נאר בלויז אין ביום קודשי, טו זאכן פון קדושה. דאס איז א צייט פון שיעורי תורה, דאס איז א צייט וואס א מענטש זאל מקיים זיין מצוות. נישט ווי מענטשן וואס קומען צו שבת, זעסטו אים קומען מיט אזא פאק, וואס איז דאס? צייטונגען. דאס איז חוץ די פיצוחים. דאס איז נאך א באזונדער פאק. ער קומט מיט צייטונגען. זאגט ער, וואס בין איך... עס איז דא מוסף, אויך איך האב א מוסף. השם ירחם, וואספארא מוסף האט ער. יא? מעריב, ערבים, שלא בחוכמה, ידיעות הטומאה, שתיים שהן ארבע, און נאך, בקיצור, מקור הרע, און נאך שאר עבירות. און בקיצור, דאס איז נישט די שבת. שבת איז אים אויסצוליידיקן פון ענינים פון חול. איך רעד שוין נישט אז דארט איז מוקצה מחמת מיאוס אויך אין די וואכעדיקע טעג. עס שטייט לכל ישראל יש להם חלק לעולם הבא, חוץ... וואס לייענט ער? ספרים חיצוניים. ספרים חיצוניים פון אמאל זענען געווען ריין לעבן דער פרעסע פון היינט. דאס הייסט אז א מענטש לייענט א חילוני'שע צייטונג, נאר ווייל מען האט אים דאס געגעבן אין א דלק-סטאנציע פרייע, ניין, ער גייט נישט קויפן, חלילה. אלזא איז דאס געזאגט, ער האט נישט קיין חלק לעולם הבא. ווייל די חילוני'שע צייטונג היינט איז זיבנפאך ערגער. עס איז דארט אלץ, עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים, אלץ. און א מענטש וואס לייענט דאס, איז ערגער פון דעם. אלזא זאגט א מענטש, לכל ישראל יש חלק לעולם הבא. דו לייענסט צייטונגען, ווי, ווי האסטו זיך אריינגערעכנט מיט כלל ישראל וואס האבן א חלק לעולם הבא? דאס איז אין א וואכעדיקן טאג. אין שבת, האט זיך אים צוגעגעבן מוקצה. עס איז אסור אנצורירן די צייטונג. זי איז מוקצה. אפילו אויב דיין טאטע זאגט דיר דערלאנג מיר די צייטונג, בעט ביי אים מחילה, זאג אים טאטע, איך בעט מחילה, כיבוד אב ואם דאורייתא, אבער נישט געקוקט אויף דעם, אויב ער זאגט דיר צו טאן אן עבירה, איז דיר אסור. זאג אים דאס נישט אויף דעם אופן, נאר זאג אים טאטע, איך בעט מחילה, איך, איך בין מקפיד נישט צו רירן צייטונגען אין שבת און... אבער עס איז דיר אסור אים דאס אריבערצוגעבן. פארוואס? דאס איז אן איסור, א פולשטענדיקער איסור, דו רירסט אן מוקצה אין שבת. אלזא ווי מקיים איז דיר איצט א מצוה וואס קומט אריין מיט אן עבירה? חרד'ישע צייטונגען, האבן א פראבלעם מיט זיי. די פראבלעם איז דער עיקר די רעקלאמעס. און דעריבער אין די חרד'ישע צייטונגען וואס זענען מכבד זיך אליין, מאכן זיי א בויגן אן רעקלאמעס. און דאס רופן זיי דעם בויגן פון שבת קודש. און דארט איז געוויינלעך דברי תורה. ווער עס לייענט דאס, ניחא. ווער עס לייענט די איבעריקע צייטונג, קען איך נישט זאגן בבירור אז דאס איז אסור. וואס איך קען זאגן איז אז ער זאל זיך זייער משתדל זיין נישט צו קוקן אין די רעקלאמעס. ווייל קוקן אין די רעקלאמעס רופט מען שטרי הדיוטות, עס איז אסור זיך צו פארנעמען מיט דעם אין שבת. א מבצע, איינער פלוס איינער, אה, וואו איז דאס? אה, דארט פארקויפט מען, אט, דא איז דא א מבצע, מען דארף גיין, מען מוז. כלל ישראל זענען ליבהאבער פון מבצעים. מען האט אנגעהויבן פונעם מבצע פון אנטעבע און כולי. כלל ישראל האבן ליב מבצעים. ווי עס זאל נישט זיין, די דאזיקע זאכן זענען אסור אין שבת. כל שכן און כל שכן, אלע אפטיילונגען, די אפטיילונג פון געזוכט, די אפטיילונג פון פארקויפן, וואס דאס איז א פולשטענדיקער איסור צו קוקן. כל שכן און כל שכן אויב עס זענען אויך דא פרייזן. און דעריבער אלע די דאזיקע זאכן זענען אסור אין שבת. אלזא אויב א מענטש וועט מיר זאגן, איך לייען בלויז די ארטיקלען, וועל איך אים זאגן הער, עס איז דא בלויז אן ענין פון ביטול תורה. דו אין דער דאזיקער צייט, שבת, א שעה פון שבת ווי טויזנט שעה'ן אין די וואכעדיקע טעג. אין דער דאזיקער צייט וואלטסטו גענומען א ספר הלכה, צו לערנען. גענומען א חומש מיט רש"י, צו לערנען. וועט א מענטש זאגן, איך פארשטיי נישט אזוי. עס איז דא היינט א רש"י מפורש. אויך א פארשטאפטער פארשטייט. מען ערקלערט דיר דעם רש"י, קענסטו אים פארשטיין אויך אויב דו לייענסט נישט קיין רש"י-שריפט. דאס איז אלץ אין עברי'שער שריפט, אויף אן אופן וואס דו פארשטייסט אויפן שורה תיכף. נו, אלזא פארוואס פארפאלט א מענטש זיין צייט? ליל שבת, אזא לאנגע נאכט, זיצט א מענטש, פענטשעט זיך אויסצוקומען. שאד אויף דער צייט. האסטו געענדיקט די סעודת שבת, גיי זעץ זיך לערן. ווי האט דא דערציילט הרב יצחק יוסף? אז זיין טאטע פלעגט שטיין, ענדיקן די סעודה, מען זינגט שירי שבת, דברי תורה, ברכת המזון, גייט ער לערנען. זאגט ער, מיר פלעגן לערנען, זעען מיר פלוצלינג דעם טאטן ביי אזייגער צוויי ביי נאכט, לערנען. אזייגער צוויי ביי נאכט, פלוצלינג שטעלט ער זיך אויף. פרעגט ער אים, טאטע, פארוואס שטעלסטו זיך אויף? זאגט ער, איך הייב אן צו אנטשלאפן ווערן. אלזא שטעלט ער זיך אויף, כדי ער זאל נישט אנטשלאפן ווערן. כאפט ער דעם ספר אין דער האנט, שטעלט זיך אויף. צוויי ביי נאכט. הערסטו? עס זענען דא מער צדיק'ישע מענטשן, ער איז שוין ביי אכט אזייגער ביי נאכט פארבינדט ער זיך צו די אויבערשטע וועלטן, ער ווארט נישט ביז צוויי. שוין דעמאלט גייט ער ארויף לערנען דירעקט אין דער ישיבה של מעלה. אבער איך זאג נישט, א מענטש לויט זיינע יכולות, זיינע כוחות, אבער ווי עס זאל נישט זיין, מבטל צו זיין די שבת, דו זעסט א מענטש ערב שבת, פארברענגט א שעה, צוויי, דריי, פיר. איז נישט שאד אויף דער צייט? א צייט אזוי טייער. וואס איז שענער ווי צו זיצן אין שבת און לערנען תורה. דו זעסט, עס איז דא א קינד, עס איז דא דאס, זעץ זיך מיט אים, לערן מיט אים א ביסל. נישט מיט כח, מיט קינדער דארף מען וויסן נישט, נישט צו צווינגען. אבער זיך צו זעצן לערנען מיט אים א ביסל, זיך צו זעצן מיט די אנדערע קינדער, קינדער זענען צוריקגעקומען פון דער שולע, מיט די אייניקלעך. עמעצער האט מיר געוויזן א בילד פון הרב עובדיה יוסף, לערנט מיט זיין אייניקל. לייענט מיט אים אין די פסוקים, לייענט מיט אים אין דעם. זיצט לערן מיט אים. ער איז געווען דער גדול הדור, ער איז דאך אין די לעצטע 20 יאר געווען אין דעם הויז פון הרב יוסף, פון הרב משה יוסף. אלזא דארט איז ער געווען מיט די אייניקלעך, ער פלעגט לערנען מיט זיי. אלזא קענסטו די דאזיקע צייט אויסנוצן. איז נישט שאד אויף נאך אן ארטיקל און נאך א צייטונג, וואס וועט דיר דאס געבן? וואס איז דיר געבליבן פון דער צייטונג פון לעצטער וואך? פון פאר א חודש? פון פאר א יאר? גארנישט. אלזא די דאזיקע צייט קען מען אויסנוצן פאר תורה. דא האבן מיר ערב שבת, אין די ווינטערדיקע שבתים, אכט און א האלב איז דא א שיעור. מען קומט, מען הערט א שעה שיעור עין יעקב, ווי נפלא. אלזא דער מענטש זאל די דאזיקע צייט אויסנוצן.
דעריבער זאגט ער, מיר האבן דא, א', זאלסט רוען פון מלאכה, דאס איז א מצוה. צווייטנס, דער טאג איז הייליק, השם האט אים געהייליקט. ליידיק זיך אויס פון הבלי עולם, פארנעם זיך אין אים מיט זאכן פון קדושה. אויף דעם זאגט ער, אם תשים משבת רגליך, מעשות חפציך ביום ההוא, פארוואס? מעשות חפציך ביום קודשי, ווייל איך האב אים געהייליקט. אלזא ווי פארנעמסטו זיך מיט די ענינים פון דיין חולין? דאס איז א טאג וואס איז ספעציעל פאר קדושה, א טאג וואס איז ספעציעל פאר עבודת השם. אלזא טו נישט דיינע חפצים, נאר בלויז ענינים וואס זענען ענינים פון השם. אלזא זענען דא דא צוויי נקודות. א', איך האלט זיך אפ פון מלאכה, ב', איך היילק די דאזיקע צייט, פארנעם זיך נישט מיט דברי חולין נאר מיט דברי קדושה. איצט נאך א זאך איז דא דער ענין פון אָנ'ענג'ן די שבת. אקעגן דעם זאגט ער, וקראת לשבת עונג. וואס איז די מיינונג פון וקראת לשבת עונג? אז דער עונג זאל זיין פון וועגן דער שבת. און דאס גיט אכט, דאס איז איינע פון די שווערע זאכן. א מענטש וואס רופט צו דער שבת עונג, ווייל סוף כל סוף האט ער א טאג וואס ער קען זיך מענג אין אים. אבער וויפל מענטשן רופן צו דער שבת עונג ווייל עס איז דא א מצוה זיך צו מענג לכבוד שבת? דאס איז א זעלטענע זאך און נישט קיין פשוט'ע. איך האב אייך דערציילט וועגן ר' שלום שבדרון, וואס מען האט אים געזען שיילן אן ערדעפל, און ער פלעגט זאגן בשעת דעם שיילן, לכבוד שבת קודש, לכבוד שבת קודש. פלוצלינג הערט מען אים זאגן, לכבוד שבת קודש? דאס איז לכבוד דיין בויך! אזוי הערט מען אים שרייען אויף זיך אליין. ער פלעגט תובע זיין פון זיך אליין. אבער א מענטש גייט, איך מענג די שבת, די שבת מענגסטו אדער זיך אליין מענגסטו? אלזא זיכער, מיר זענען קרוצי חומר, זיכער אז אויך אין דעם איז דא, א ביסל מצוה. אבער דער עיקר מצוה איז צו מענג די שבת ווייל דאס איז א טאג פון שבת, פון וועגן כבוד שבת. דרך אגב, וואו וועט דאס זיין מער ניכר? אויב א מענטש אין א וואכעדיקן טאג מענגט זיך נישט. דעריבער איז דא אין דעם אן ענין, אז א מענטש אין א וואכעדיקן טאג זאל נישט זוכן איזקרים, זיסווארג, שאקאלאדן, געטרענק, און נאך פארשידענע אזעלכע זאכן, ער זאל זיך פון דעם אפהאלטן אין א וואכעדיקן טאג. זאל ער אים זאגן, דאס לאז איך איבער פאר שבת. אה, אשריו ואשרי חלקו. דא איז ניכר אז וקראת לשבת עונג. דאס איז לכבוד שבת, דאס לאז איך איבער פאר שבת. אויב א מענטש טוט אזוי, ווי נפלא. אבער ווי איך האב געזאגט, מיר זענען א דור וואס האט שוין אלץ אויסגעשעפט אין א וואכעדיקן טאג. וואס איז אים שוין געבליבן פאר טאג פון שבת? אין אונדזער ציבור, א קינד אין א וואכעדיקן טאג טרינקט נישט קיין קאלא און נישט קיין ספרייט און נישט... מקסימום אויב עס גייט די רוח וועט מען אים ברענגען מאלינע-זאפט. אבער און וואסער פונעם קראן, נישט קיין מי עדן. דאס איז דער געוויינלעכער סטאנדארט. א קינד פילט שבת. שבת, איז דא זיסע געטרענק, איז דא קאלא, זענען דא אנדערע זאכן. אבער אויב דו גיסט אים דאס שוין אין א וואכעדיקן טאג, דעמאלט פילט ער נישט וואס איז שבת. אלזא דאס זאגט ער, וקראת לשבת עונג, לשבת עונג. דער עונג זאל זיין פון וועגן דער קדושת השבת. לקדוש השם מכובד, איז דא נאך א זאך, אז דער דאזיקער כבוד פון שבת זאל זיין ווייל דער קדושה פון דעם דאזיקן טאג. השם האט געהייליקט דעם טאג און האט אים מכבד געווען, זאלסט היטן דעם דאזיקן טאג, מעשות דרכיך, פון מלאכה, אז דו זאלסט אויך נישט פלאנירן קיין פלענער פארן וואכעדיקן טאג, און מיט עונג ווי מיר האבן געזאגט, אז דאס זאל זיין א מער רוחניותדיקער עונג ווי א נפשישער עונג, און זאלסט זיך היטן פון רעדן אין אים דיבורים פון חול, אז אלע די דאזיקע פעולות זאלן זיין לכבוד השם יתברך. און ווער עס וועט אזוי טאן, דעמאלט אז תתענג על השם, והרכבתיך על במותי ארץ, והאכלתיך נחלת יעקב אביך, כי פי השם דיבר. אל תתענג על השם, חז"ל דרש'ן, תתענג על השם, אז דיין עונג זאל זיין אויף השם. ווי מיר האבן ערקלערט, אז דער עונג זאל זיין רוחניותדיק, לכבוד השם יתברך. תרכב על במותי ארץ, זאגט דער מלבי"ם, דו וועסט זיך דערהייבן פון אלע חומריותדיקע ענינים, נאר וועסט רייטן על במותי ארץ, דאס וועט דיך דערהייבן. אויף דער במה, איז די כוונה אויף אן אויבערשטן און הויכן ארט. און דעמאלט, והאכלתיך נחלת יעקב אביך. וואס איז נחלת יעקב? זאגט דער מלבי"ם, השם האט צוגעזאגט יעקב אז די ארץ וועט זיין אונטערטעניק צו זיינע פיס און צו די פיס פון זיין זרע. אז די ארץ וועט זיין גרינג צו כובש זיין פאר זיי. פארוואס רופט ער דאס והאכלתיך נחלת יעקב? זאגט רש"י, פארוואס נישט נחלת אברהם? אלזא דרש'ן חז"ל, ביי יעקב איז געזאגט אז ער האט א נחלה אן קיין מצרים. ופרצת ימה וקדמה צפונה ונגבה. אקעגן דעם ביי אברהם אבינו וואס שטייט? הארץ אשר אתה רואה. וויפל קען א מענטש שוין זען? ביי יעקב איז דאס א נחלה אן קיין מצרים. אזוי אויך ביי יצחק, ברענגט דער רד"ק אז עס איז ביי אים געזאגט כי לך ולזרעך אתן את כל הארצות האל. נאך אמאל, זעט מען עס איז דא א באגרעניצונג. הארצות האל, די דאזיקע לענדער. ביי יעקב איז נישטא קיין באגרעניצונג. פרצת ימה וקדמה צפונה ונגבה, יעדער ארט וואו דו וועסט גיין, א נחלה אן קיין מצרים. נאך אן ערקלערונג, זאגט דער רד"ק, פארוואס שטייט דווקא יעקב? ווייל ביי יעקב, זיינע קינדער נחל'ן אלע. אויב וואלט ער געזאגט אברהם, נחלת אברהם, וואלט זיך דא געשטעלט ישמעאל. אויב וואלט ער געזאגט נחלת יצחק, וואלט זיך דא געשטעלט עשיו. ניין, ניין, ניין, ניין, נחלת יעקב. אין קיין פרעמדער מיט זיי. נאר די קינדער פון יעקב, אז זיי אלע וועלן זוכה זיין צו דער זעלבער נחלה און עס זענען נישטא קיין גויים וואס וועלן קענען קומען פאדערן דעם דאזיקן ענין.