ספר ישעיהו פרק נ"ח. קרא בגרון אל תחשוך כשופר הרם קולך והגד לעמי פשעם ולבית יעקב חטאתם. דער אייבערשטער זאָגט צום נביא: מוסר'ן דעם פאלק, רוף אויס מיטן שופר, זאלסט נישט צוריקהאלטן, הייב אויף דיין קול איבער זיי מיטן שופר, אזוי ווי דער שופר וואס זיין קול ווערט געהערט אויף דער ווייטנס. "וקרא בגרון", לכאורה האט מען געדארפט זאגן "קרא בפה", אבער זאגט דער רד"ק, אזוי ווי דאס רעדן שטאמט פונעם גרון, דעריבער זאגט ער "קרא בגרון", אזוי ווי "רוממות אל בגרונם", "בקוראי ניחר גרוני", דעריבער שרייבט מען צו דעם אויסדרוק צום גרון. "אל תחשוך", דאס מיינט זאלסט עס אויסרופן שטענדיג. "והגד לעמי פשעם", זאגט רש"י, דאס זענען די תלמידי חכמים, ווייל ביי זיי איז יעדע שגגה א פשע, ווייל א שגגת תלמוד ווערט גערעכנט ווי א זדון. אלזא "הגד לעמי", "עמי" איז מיין פאלק, די וואס דינען מיר, די תלמידי חכמים, זאג זיי זייער פשע, ווייל אפילו זייערע שגגות זענען א פשע. "ולבית יעקב חטאתם", "בית יעקב" קומט תמיד אויסצודריקן די נידעריגערע מדרגה פון כלל ישראל, ווייל אויב מיר רעדן וועגן ישראל וואס איז א לשון פון שררה, איז יעקב א לשון פון עקבה, פונעם עקב, די נידעריגערע. אלזא ווען מען רעדט וועגן פרויען, איז "בית יעקב" די פרויען. ווען מען רעדט וועגן דעם כלל האומה, רעדט "בית יעקב" וועגן די עמי הארץ, וועגן די מענטשן וואס זענען נידעריגער אין מדרגה, וואס באשעפטיגן זיך נישט מיט תורה. ביי זיי ווערט אפילו זייער זדון גערעכנט פאר א שגגה. דעריבער "הגד לבית יעקב את חטאתם", זייער שגגה. וואס, האבן זיי נישט קיין זדונות? יא, אבער אזוי ווי ער איז אן עם הארץ און איז בכלל נישט מודע צו דער הלכה, איז אפילו זיין זדון טוט ער נישט מיט א שלעכטן הארץ אריבערצוגיין אויף דער הלכה, נאר עס ווערט גערעכנט פאר א שגגה.
דער מלבי"ם ערקלערט, עס זענען דא עטליכע אויסדרוקן. "קרא בגרון" מיינט זאלסט אויסרופן מיט א הויכן קול. "אל תחשוך" מיינט אז דאס אויסרופן זאל זיין שטענדיג. "קרא כשופר" מיינט זאלסט אויפהייבן דעם קול און עס זאל גיין און ווערן שטערקער און שטערקער און גובר ווערן. ווייל דעם שופר, ערקלערט דער מלבי"ם, האבן מיר געזען ביי מעמד הר סיני אז דער קול איז געגאנגען און שטערקער געווארן. אזוי אויך בעט דער נביא, בעט דער אייבערשטער פונעם נביא, געווענליך ווען א מענטש רופט עפעס אויס, לאזט וויסן עפעס, לאזט ער וויסן מיט א קול, און דערנאך זענען זיינע ווייטערדיגע מעלדונגען שוין אין א נידעריגערן טאן. דאס הייסט, שוין וויסן א סך מסתמא און האבן שוין געהערט, איז ער לאזט נאר וויסן די וואס זענען נישט געווען. אבער זאגט אים דער אייבערשטער צום נביא: ניין, ביי דיר וויל איך אז עס זאל זיין פארקערט. אז דו זאלסט אויסרופן מיט א הויכן קול, אנהייבן מיטן גרון וואס מיינט אויסרופן מיט א קול, און דערנאך צולייגן נאך און נאך. זאלסט זיך נישט אפרוען און זאגן ניין, מסתמא האבן זיי שוין געהערט. ניין, דאס אויסרופן זאל גיין און גובר ווערן נאך און נאך.
נאך אן ערקלערונג זאגט דער מלבי"ם, וואס איז "כשופר הרם קולך"? דער שופר איז נישט בלויז דאס בלאזן פון יעדער וואס... יעדער וואס בלאזט אין אים. גענויער, ער איז נאר דער קול פונעם בלאזן פון דעם וואס בלאזט אין אים. דאס מיינט, אויב איך זאג שופר, שטעל אוועק דעם שופר, לאזט ער ארויס א קול? דער שופר האט אין זיך גארנישט קיין קול. וואס מאכט דעם שופר ארויסלאזן א קול? דאס וואס איך האב אריבערגעלאזט לופט אין אים. ריכטיג? אזוי אויך זאגט דער אייבערשטער, דער נביא איז די בחינה פונעם קול פונעם שופר. ווייל ווער רעדט פון זיין גרון? די שכינה רעדט פון זיין גרון. דעריבער "כשופר הרם קולך", אז דו זאלסט זיין די בחינה פון א שופר, אז די הייליגע שכינה זאל קענען ארויסלאזן איר קול דורך דיר. דער קול פונעם אייבערשטן רעדט אין אים ווי דער שופר. נאך א זאך, דער שופר לאזט אויך ארויס א קול פון שבירה, א קול פון געוויין, א קול פון חרדה, און דער קול איז געמיינט אויפצוועקן צו תשובה. ווי עס שטייט "השמע העם... ישמע שופר בעיר ועם לא יחרדו"? דער קול פונעם שופר וועקט אויף חרדה. אלזא "קרא כשופר" מיינט זאלסט מאכן חרדה ביים פאלק, זיי אויפצוועקן אויף תשובה.
און ווי וועסטו דאס טאן? "והגד לעמי פשעם". "פשעם" איז מרד. און עס רעדט זיך וועגן עבירות בין אדם למקום. דעריבער זאגט ער "עמי", ווייל דאס איז פון דער זייט וואס זיי זענען מיין פאלק, אלזא רעדט זיך וועגן עבירות קעגן מיר. "ולבית יעקב חטאתם", דא רעדט ער צו זיי אלס א כלל, אלס בית יעקב. אלזא דער חטא פון בית יעקב איז קעגן דעם גאנצן בית יעקב. ער רעדט נישט וועגן זיי אין בנוגע צו "עמי", צו מיר, נאר בנוגע צו זיי, צו בית יעקב. דא רעדט מען וועגן עבירות בין אדם לחבירו. פון דעם וואס זיי זענען פון דער זייט וואס זיי זענען בית יעקב.
ואותי יום יום ידרשון ודעת דרכיי יחפצון כגוי אשר צדקה עשה ומשפט אלוהיו לא עזב ישאלוני משפטי צדק קרבת אלוהים יחפצון. "ואותי יום יום ידרשון". עס וואלט זיך געקענט אויסדייטשן פון דא כביכול אז דא רעדט ער שוין נאכדעם וואס זיי האבן געטון תשובה. זאגט דער אייבערשטער: זיי זוכן מיר טאג-טעגליך, "דעת דרכיי יחפצון", און זיי פרעגן ביי מיר "משפטי צדק", "קרבת אלוהים יחפצון". אבער ניין, אלץ דאס איז א טענה פונעם אייבערשטן אויף זייער אראפפאלנדן מצב פונעם פאלק. זאגט דער אייבערשטער: "אותי יום יום ידרשון", אזוי ווי עס שטייט "ויפתוהו בפיהם ובלשונם יכזבו לו". כביכול, כביכול "רוממות אל בגרונם", כביכול בעטן זיי, כביכול ווילן זיי זיך דערנענטערן צום אייבערשטן, אבער באמת איז דאס נאר אן אויסערליכער רושם. "דעת דרכיי יחפצון", זיי גייען כביכול פרעגן ביי די חכמים פסקים ווי אויב זיי ווילן דאס מקיים זיין. "כגוי אשר צדקה עשה", זיי פרעגן מיר תמיד "משפט צדק", ווי טוט מען אזוי און ווי מקיים מען אזוי, ווי גיט מען מעשר פון דעם שטרוי און פונעם זאלץ. זיי קומען כביכול תמיד פרעגן די הלכות ווי איינער וואס וויל מקיים זיין. און ווען זיי דערנאך, דאס איז דער קומענדיגער פסוק, ווען זיי פאסטן און זיי ווערן נישט געענטפערט, קומען זיי מיט קושיות. אַ, מיר האבן געפאסט, פארוואס האסטו נישט געענטפערט? פארוואס האסטו אונדז נישט געגעבן גוטס, רבונו של עולם? וואס זענען מיר נישט אין ארדענונג? זאגט זיי דער אייבערשטער: אויך אייער צום וויל איך נישט. און דאס זענען די פסוקים וואס מיר וועלן זען ווייטער, אלץ איז בעצם איין מהלך.
דער רד"ק ערקלערט, זיי זוכן מיר טאג-טעגליך און "דעת דרכיי יחפצון", אבער אלץ דאס איז מיטן מויל און נישט מיטן הארץ. מיטן מויל און נישט מיטן מעשה. ווייל א מענטש וואס טוט צדקה און משפט, אזא מענטש פאסט אים צו פרעגן ווי טוט מען דאס פונקטליך. דערקלער מיר פונקטליך דעם גדר. וואס איז ממש די חובה, כדי מיר זאלן וויסן פונקטליך ווי מען טוט און ווי מען הענדלט. אבער דער וואס האט באמת נישט אין זינען מקיים צו זיין, פארוואס פרעגסטו? אדרבה, זאגט דער רד"ק, דער וואס האט נישט אין זינען מקיים צו זיין און פרעגט, זעה, אין זיין פרעגן האט ער פארדאפלט זיין עוון. ניצא האסטו גארנישט געפרעגט, נאך גוט. אבער אויב דו האסט אין זינען, אויב דו פרעגסט און דו האסט בכלל אין זינען נישט מקיים צו זיין, איז דאס נאך מער אויפרעגנדיג. פארוואס האסטו געפרעגט? האסט מיר נאך געגעבן א געוויסע אילוזיע אז דו האסט נאך אין זינען צו טאן. און דאס איז א סך מער אויפרעגנדיג, א סך מער כעס'דיג.
איך האב אייך דערציילט וועגן יענעם וואס איז געגאנגען קויפן א פרידזשעדער. האט ער אים געפרעגט וויפיל קאסט דאס? האט ער אים געזאגט 3,500 שקל. האט ער אנגעהויבן אים דרוקן, געדרוקט, געדרוקט, געדרוקט, ביז ער איז געקומען צו 2,800. גוט, בסדר, שרייבט ער אים אויס טשעקן און גייט אוועק. יענער ווארט אויפן פירעון פונעם ערשטן טשעק, יענער האט שוין באקומען דעם פרידזשעדער, האט ער זיך אומגעקערט. גוט, האט ער געטראכט אפשר א מיספארשטענדעניש. נאך אמאל, א צווייטער טשעק, האט זיך אומגעקערט. בקיצור, ער רופט אים אן, זאגט ער אים: זאג מיר וואס איז דאס? דו האסט אויף מיר געזעסן, איך פארגעס דיך נישט. א שעה האסטו געזעסן אראפצוברענגען מיר דעם פרייז, און איצט קומען דיינע טשעקן צוריק? זאגט ער אים: הער אויס, מיין הער, איך בעט אנטשולדיגונג, איך וועל דיר זאגן די אמת, איך נאר דיך נישט אפ, איך האב נישט מיט וואס צו באצאלן. זאגט ער אים: האסט נישט מיט וואס צו באצאלן, אלזא זאג מיר וואס האסטו מיר צעדרייט דעם קאפ א שעה? זאגט ער אים: ניין, איך האב א ביסל געוואלט אויף א רגע פארקלענערן דעם היזק. עס האט מיר וויי געטון דאס הארץ אז דו זאלסט פארלירן 3,500. אזוי האסטו פארלוירן נאר 2,800. עס איז נישט... נאך גוט מיט דיר, קומסטו נאך מיט טענות? פארשטייט איר? אלזא ווען א מענטש פרעגט נאך און אינטערעסירט זיך כביכול ווי איינער וואס וויל מקיים זיין, אויב ער טוט דערנאך נישט, איז דאס א סך מער אויפרעגנדיג. "הנה בדרשו כפל עוונו". זאגט דער אייבערשטער: "יום יום ידרשון", "דעת דרכיי יחפצון", אבער סוף כל סוף זענען זיי מקיים גארנישט.
דער מלבי"ם זאגט אז דער פסוק פארענדיגט וואס מיר האבן געלייענט אין דעם פריערדיגן פסוק. פארוואס "קרא בגרון אל תחשוך כשופר הרם קולך" וכולי? ווייל דער פראבלעם פון דעם פאלק איז אז זיי דערקענען נישט זייער חטא. זיי זענען בכלל נישט מודע אז וואס זיי טוען איז אן עבירה. קעגן די מצוות בין אדם למקום, זאגט דער אייבערשטער "אותי יום יום ידרשון". זיי מיינען אז זיי זענען יוצא זייער חובה מיט דעם וואס זיי טוען דרישה וחקירה נאך די מצוות פונעם אייבערשטן. ער האט זייער חשוב'ע פלפולים אין אלערליי מצוות וואס איך האב באפוילן. וואס איז מיט דעם בפועל? ניין, בפועל איז דאס אן אנדער ענין. ער האט נישט קיין צייט. ער איז זייער פארנומען, ער האט נישט קיין חשק. אלזא פארוואס דאס גאנצע לערנען? פאר די פלפול. עס זענען דא ספרים וואס עס שטייט אין זיי "לפלפולא בעלמא". מען זאל נישט ארויסברענגען מסקנות להלכה. אזוי פונקט לערנט ער אויך. ניין, דארט די וואס שרייבן דאס שרייבן כדי מען זאל נישט חלילה ארויסברענגען פון דעם א מסקנה און דער עוון זאל זיין אויף מיר. אבער עס זענען דא אזעלכע וואס אלץ וואס ער פלפול'ט איז "לפלפולא בעלמא", ער האט קיין שום כוונה נישט אנצוווענדן אפילו נישט א טייל דערפון. נאר וואס, איז די מצוה אזוי צי איז די מצוה אזוי? פלפולים האט ער א סך. זיי "דעת דרכיי יחפצון". זיי "אותי ידרשון". און זיי מיינען אז זיי זענען יוצא זייער חובה מיט די חקירות און דרישות אפילו אויב זיי זענען נישט מקיים.
מיר האבן דאך געזאגט פריער "ולבית יעקב חטאתם", וואס לויטן מלבי"ם רעדט זיך וועגן א חטא בין אדם לחבירו. דארט איז דאך די מצוה אין בין אדם לחבירו "והלכת בדרכיו". וואס ער איז רחום, אזוי אויך דו רחום, וואס ער איז חנון, אזוי אויך דו חנון. דאס זענען מצוות וואס רעדן וועגן בין אדם לחבירו. אויף דעם זאגט ער "דעת דרכיי", דהיינו בין אדם לחבירו "והלכת בדרכיו", "יחפצון". עס איז זיי גענוג מיט דעם וואס זיי ווילן נאר וויסן וואס דער אייבערשטער וויל. וויאזוי איז דער וועג וואס פאסט אז מען זאל זיך פירן אין בין אדם לחבירו. מקיים זיין בפועל? גארנישט. ער האט גאנצע פלפולים אויף הלכות שמירת הלשון. אויף הלכות לשון הרע און אלערליי גדרים און אלערליי הלכות און... וואס פון דעם? גארנישט. מקיים זיין טוט ער גארנישט. נאר "דעת דרכיי יחפצון". וואס ער וויל וויסן איז נאר א וויסן פון "דרכיי", וואס מיינט ווי מיר האבן געזאגט "והלכת בדרכיו", וואס דאס איז בין אדם לחבירו. אבער טאן און דאס אנווענדן? בשום אופן נישט.
"כגוי אשר צדקה עשה", וואס דאס רעדט וועגן די מצוות בין אדם למקום. "ומשפט אלוהיו לא עזב", וואס דאס זענען די מצוות בין אדם לחבירו. ער פירט זיך כאילו ער האט מקיים געווען זיינע מצוות. אבער אלץ, ווי מיר האבן געזאגט, נאר פונעם מויל און ארויס. אזוי אויך זאגט דער אייבערשטער "ישאלוני משפטי צדק". בין אדם לחבירו, וואס איז דער משפט, וויאזוי פאסט זיך צו פירן מיט צדק אין בין אדם לחבירו. "וקרבת אלוהים יחפצון", און זיי זוכן כביכול, אוי, קרבת השם, וויאזוי צו זיין דבוק צום רבונו של עולם כביכול, בין אדם למקום. כאילו זיי האבן געטון צדקה און משפט, כאילו זיי האבן נישט אריבערגעטרעטן קיין שום איסור. וואס איז דער פירוש הדברים? זאגט דער מלבי"ם, דער משפט איז וואס א מענטש טוט לויט דעם כללי'שן דין. די צדק איז לפנים משורת הדין. עס איז דא וואס קומט דיר אינעם משפט און עס איז דא וואס איך האב דיר געגעבן אין צדקה. משפט איז דער דין. צדק איז לפנים משורת הדין. ווער עס טוט משפט, קען ער דערנאך חוקר און דורש זיין וואס איז דער צדק. דהיינו וואס איז לפנים משורת הדין. אבער ווער עס טוט אפילו נישט קיין משפט, וויאזוי וועט ער בעטן לפנים משורת הדין? ערשט זיי מקיים דעם דין, דערנאך זוך חסידות. ערשט זיי מקיים די הלכה, דערנאך זוך חומרות. זיי קומען בעטן צדק בשעת ער האט נאך נישט געטון דעם משפט. "כגוי אשר צדקה עשה ומשפט אלוהיו לא עזב, ישאלוני משפטי צדק". ער קומט פלוצלינג בעטן דעם משפט צדק. וואס איז דאס לפנים משורת הדין? האסטו מקיים געווען דעם משפט וואס דו בעטסט פלוצלינג צדק? אבער ווער עס פארלאזט דעם משפט, גזל'ט, גנב'ט, ווי הייבט ער אן צו בעטן צדק? צו טאן לפנים משורת הדין?
און זיי, "כגוי אשר משפט אלוהיו עזב", קומען פרעגן "משפטי צדק". ערקלערט דער מלבי"ם, "צדקה" קומט אויך אנצואווייזן אויף די קיום פון מצוות בין אדם למקום. ווי ציצית, תפילין, ער איז מקיים וואס ער איז מחוייב בצדק. "קרבת אלוהים" איז די העכערע מדרגה. "ואני קרבת אלוקים לי טוב". דאס רעדט וועגן די צדיקים, וועגן די פרושים, די וואס זענען ממש נאנט צום אייבערשטן. ווער עס האט געטון צדקה, איז מקיים די מצוות בין אדם לחבירו, קען שטרעבן צו קרבת אלוקים. אבער ווער עס האט נישט געטון צדקה, די מצוות וואס ער איז מחוייב האט ער נישט מקיים געווען, קומט ער דערנאך בעטן נאך קרבת אלוקים? און זיי, "כגוי אשר צדקה עשה", "קרבת אלוהים יחפצון". אלזא מיר האבן דעם משפט, עס איז דא צדק און עס איז דא קרבת אלוהים. האסט נאך נישט מקיים געווען משפט, וויאזוי בעטסטו צדק? האסט נאך נישט געטון צדק און דו גייסט שוין בעטן קרבת אלוהים? עס גייט אין מדרגות. כביכול האבן זיי נאך דעם יסוד נישט מקיים געווען און זיי גייען שוין בעטן הויכע און דערהויבענע דרגות.
די אמת קען מען אויך זאגן וועגן אונדזער דור. ווייל אונדזער דור, א סך מאל קען מען זאגן זענען מיר א דור פון חיצוניות. עס האט אונדז דעפינירט הרב פינקוס זכר צדיק לברכה, דאכט זיך אז ער האט נישט געפאסט צו דעם דור, האט מען אים אוועקגענומען. ער האט דעפינירט אונדזער דור, דער דור פון אינסטענט. יא, אמאל האט מען געדארפט אויף יעדע זאך ארבעטן און אריינלייגן און דאס. היינט וויל ער אז מען זאל אים אריינטון דעם גאנצן ש"ס אינעם הארד דיסק און ער וועט אים וויסן, זהו. ער וויל אז אין איין רגע זאל ער זיין א צדיק, זהו, ווער עס לייענט דאס זעקס מאל ווערט זיין הארץ תיכף אן עובד השם און ער... מיר זוכן אלץ, אלץ קורץ, אלץ תיכף, אלץ אינסטענט. און אזוי ווי אזוי, זענען מיר אויך געווארן א דור פון חיצוניות. גיט אכטונג, היינט איז אלץ, אויך אין גשמיות'דיגע ענינים, אלץ געווארן חיצוניות. זעה, גיי היינט צו וועלכן טעכניקער נאר, וועט ער דיר זאגן: ניין, מען פאבריצירט שוין נישט אזעלכע זאכן. ער זאגט דיר: קום קוק, דער באדי דא איז אזוי און אזוי און אזוי. ניט דא, היינט מאכן זיי דיר פון אויסן א שיינע איבערדעק, עפעס אזא בליישטענדיגס, און דער איבעריגער אינעווייניג זאגט ער דיר איז מיסט. דער איבעריגער איז מיסט. עס האלט זיך צוויי-דריי יאר, דערנאך ווארף אוועק. וועט ער דיר דאס זאגן אויף וואשמאשינען, אויף קלימאטרעגערס, אויף אלץ וואס דו ווילסט. אויף אלץ, היינט איז אלץ נאר טעיפס, אלץ וואס דו ווילסט. אמאל האט מען געמאכט האלטבארע זאכן, היינט איז אלץ חיצוני. און צום באדויערן אויך אין עבודת השם איז די מציאות אזא. אויך אין עבודת השם דינט דער מענטש דעם אייבערשטן אויסערליך, און ער בעט כביכול דרגות און בעט השגים און א הויכע עבודה און השגות, אבער דעם יסוד פעלט אים.
מען זעט דאס אויך אינעם וועג פון לערנען. אינעם וועג פון לערנען זעסטו אמאל האט מען געלערנט, כאטש האט מען געוואוסט דעם יסוד. געוואוסט וויאזוי צו לערנען גמרא. א קינד אין ישיבה, קומט אן צו א ישיבה קטנה, האט געוואוסט די שקלא וטריא. וואס האט די גמרא געפרעגט, וואס האט די גמרא געענטפערט, וואס האט די גמרא געפרעגט דערנאך און וואס האט די גמרא דערנאך געענטפערט. היינט וואס? וואס... תוספות. ער ווייסט ר' שמעון, ער האט א ר' שמעון אויף דער סוגיא. יא, ר' שמעון זאגט... א רגע רגע א רגע, שטעל זיך אפ פארן ר' שמעון. קענסטו מיר ערקלערן וואס האט די גמרא געפרעגט און וואס איז דער תירוץ? ניין, נאר א רגע, איך וועל דיר ערקלערן דעם ר'... וואס האסטו דערגרייכט צום ר' שמעון און קצות און אלערליי... וויאזוי ביסטו אהין דערגרייכט? אין אונדזערע צייטן האט מען דאס נישט געלערנט אין שולע? אין מכינה? ווער האט געלערנט אזעלכע זאכן? זאלסט קודם כל וויסן צו לייענען וואס עס שטייט אין דער גמרא, וואס איז די שאלה, וואס איז די תשובה. אזוי פלעגט לערנען ר' מיכל יהודה ליפקוביץ. דער חזון איש האט זייער געהאלטן פון זיין שיטה פון לערנען. ער פלעגט תמיד שיקן לערנען ביי אים, ער זאגט לערנען אין פוניבז' דארט, ער זאגט ווייל דארט לערנט ר' מיכל יהודה. ר' מיכל יהודה ליפקוביץ, דאס איז געווען זיין וועג. פרעגט אזעלכע וואס עס זענען נאך פארהאן מענטשן צווישן אונדז וואס האבן געלערנט ביי אים. הרב טולדנו און נאך וואס האבן געלערנט דא. דאס איז געווען דער וועג. זאלסט קודם כל לערנען גמרא. ניין, ברק, אויסערליך, חיצוניות. וואס אויסערליך? יא, עס איז דא א פלפול, דאס... ער פרעגט אזא קושיה, און ער...
די זעלבע זאך אויך אין קיום מצוות. מיר זענען מער מהדר אין קיום המצוות פון אמאל. אבער וואס היינט? ער זוכט דעם אתרוג אן דעם פינטל און דעם, און ער זוכט דעם לולב מיטן... נאך אמאל, און מיט וואס? כדי... חיצוני. אבער וויפיל הארץ איז געווען אינעם קיום המצוה? אזוי איז מען מקיים געווען מצוות? אזוי האט מען אמאל גענומען אתרוגים און לולבים? לייענט די משנה אין מסכת סוכה. וויאזוי פלעגט זיי דער חזן הכנסת אריבערגעבן דעם לולב? ער ווארפט פאר זיי. שטעלסטו דיר פאר היינט אז עמעצער וועט דיר ווארפן א לולב? ער וועט דיך אראפווארפן פון אלע טרעפ. דאס וועל איך נענוע'ן? דער חזן הכנסת פלעגט זיי ווארפן א לולב. אבער וואס? זייער עבודת השם איז געווען פנימית. זיי האבן נישט געדארפט קיין איבערדעק. אלזא איז אלץ געווען אמת'דיג. לייענט וואס עס שרייבט ספיר, אבן ספיר, וואס איז געווען אין תימן פאר עפעס ווי 200 יאר, 150 יאר. ער באשרייבט די לעבנס פון די אידן אין תימן. און ער דערציילט אז ער איז געשטאנען פארחידושט. ער איז אנגעקומען צום בית הכנסת, דער גבאי פונעם בית הכנסת מיט א זאק אין א טאג פון חג סוכות, און ער זאגט האט אזוי ארויסגעליידיגט דעם זאק אזוי אויף דער ערד, און עס זענען אראפגעפאלן פון דארט עפעס 50-60 אתרוגים, יעדער האט זיך גענומען אן אתרוג און... זאגסט ביי אונדז וואו איז די וואטע און וואו איז די קעסטל און וואו איז די שמירה און וואו... ער זאגט ניין, די זאכן זענען נישט געווען אמאל. און פארוואס? נישט אז איך זאג אז מען דארף נישט זיין מהדר. אדרבה, ווער עס קען זיין מהדר און ארויסגעבן זיין געלט אויף מצוות, הלוואי. אזוי ווי מיר זענען געווארן א דור וואס איז מהדר אין חיצוניות, און דו זוכסט אינעם סאלאן עפעס א פאלקעט פון איטאליע, איז הלוואי זאלסטו אויך זוכן אז אינעם אתרוג זאל זיין אזוי מהודר. נישט אז איך זאג נישט צו טאן דאס. איך זאג נאר וויאזוי מיר זענען געווארן א דור וואס כאפט זיך אן אין חיצוניות. וואס כאפט זיך אן אין מצוות אינעם אויסערליכן טייל און נישט אינעם פנימי'שן טייל.
איך האב אייך אמאל דערציילט וועגן דעם גאון מווילנא וואס עס זענען צו אים אנגעקומען רויבער. און עס האבן זיך דערשראקן די תלמידים וואס זענען געווען אינדרויסן אינעם אויסערליכן צימער. און דער גאון מווילנא איז ארויסגעגאנגען, ער האט געהערט א רעש, און זיי האבן אים נאר געזען, זענען זיי תיכף אנטלאפן. האבן זיי אים געפרעגט: רבי, ווי? וואס? א נס? א מופת? האט ער זיי געזאגט: נישט קיין מופת און נישט קיין שום זאך. האט זיי געזאגט דער גאון מווילנא פשוט: איך בין מיט תפילין. און עס שטייט "וראו כל עמי הארץ כי שם השם נקרא עליך ויראו ממך". זאגן חז"ל: דאס זענען תפילין שבראש. אלזא זיי האבן געזען מיינע תפילין, האבן זיי זיך דערשראקן. האבן זיי אים געפרעגט: רבי, מיר זענען אויך מיט תפילין. האט ער זיי געזאגט: עס שטייט "תפילין שבראש", נישט וואס אויפן קאפ. פארשטייט איר דעם חילוק? "תפילין שבראש". וויפיל פון די תפילין איז ביי דיר אינעם קאפ? נישט ווי עפעס א קעסטל וואס דו האסט אוועקגעשטעלט אויבן. עס איז נישטא קיין דור וואס עס זענען אין אים געווען הידורים אין תפילין ווי אין אונדזער דור. זעט וואספארא הידורים עס זענען דא. קוקט אן בילדער פון תפילין פאר 50 יאר און 100 יאר. איך רעד שוין נישט וועגן די צה"ל'שע תפילין וואס דאס זעט אויס ווי עפעס א קארטאן וואס איז דורכגעגאנגען א פאלץ. איך רעד נישט וועגן דעם. איך רעד וועגן די תפילין וואס מען האט זיי באמת געמאכט. איז געווען אזא מדרגה פון פינקטליכקייט פון ריבוע? אזא מדרגה פון פינקטליכקייט פון וויפיל מען טיילט אין דער מיט? ניט דא, וועסט נישט געפינען אזעלכע זאכן. און זעה, מיר זענען בעסער פון זיי? וואו זענען מיר און וואו זענען זיי? ווייל ביי זיי איז געווען תפילין אינעם קאפ, מיט כוונה, אין קדושה. אבער היינט וואו זענען מיר אין דער דאזיגער מציאות? דאס איז וואס עס זאגט דא דער אייבערשטער. זעה, זיי זוכן פרישות, חסידות, קדושה, ער זוכט נאר נאך זיך אנצוכאפן אין אלערליי חומרות און אלערליי זאכן פון סייגים און... פארוואס? עס גיט אים א גוט געפיל אז ער האט דערגרייכט עפעס. בשעת אדרבה, דאס וואס דו כאפסט זיך אן אין דעם און דו פארלאזט אלץ וואס עס איז דא הינטן, וואס דאס זענען דינים, הלכות, עיקרי הדין. וויפיל ביסטו זהיר אין שמירת העיניים, אין שמירת הלשון, אין בין אדם לחבירו און... אבער אויף וואס איז ער מקפיד? עס איז דא אן ענין, איך האב אמאל געלייענט אז עס איז דא אן ענין צו טאן דאס דווקא אויף דעם אופן, אויף דעם איז ער מקפיד.
איך האב אייך דערציילט וועגן איינעם וואס איז געקומען מיך פרעגן, דאס איז צופעליג געווען א מענטש וואס איז דתי לייט ביז... ביז לער. און ער איז געקומען מיך פרעגן אויב מען טאר גיין אין די ניין טעג צום ים. און זיין שאלה איז בעצם וועגן א געמישטן ים. פארשטייט איר? פארשטייט איר? דאס הייסט, דער מענטש וואו בכלל... וואו בכלל איז צניעות? וואו... וואס זענען איסורי תורה יעדע רגע. א לאו מן התורה. בשעת דער גאנצער דין פון גיין צום ים איז נישטא אין דעם קיין הלכה. עס איז בכלל נישטא אזא הלכה. עס זענען דא די וואס זאגן אז עס איז דא אן איסור רחיצה אין קאלטע וואסער, איז לויט זייער שיטה טאר מען אויך נישט זיך וואשן אין ים, ווייל דאס איז רחיצה אין קאלטע וואסער. אבער פון דער זייט פון די איסורים צו גיין צום ים, די דריי וואכן און אלע די זאכן, איז נישטא אזא דין. און ער ביי זיך זוכט, ער האט א חומרה אין דעם ענין, אבער א געמישטער ים, דאס נוגע'ט אים בכלל נישט. דאס איז אונדזער מציאות אויך, אבער אין א קלענערן פארמאט. אז מיר כאפן זיך אן אין חומרות און אלערליי ענינים, בשעת דעם עיקר הדין א מאל דאס פארגעסט דער מענטש, דאס לאזט דער מענטש אוועק. אלזא זאגט דער אייבערשטער, קודם כל איז דא משפט, דערנאך איז דא צדקה, און דערנאך "קרבת אלוהים יחפצון". דערנאך זוך שוין צו זיין מיט קרבת אלוהים, נאנט צום רבונו של עולם, דאס זענען הויכע מדרגות.
עס איז געווען א מעשה מיט עפעס א חסיד וואס איז געקומען צו זיין רבין און האט אים געזאגט אז ער וויל דערגרייכן רוח הקודש. האט אים דער רבי געזאגט אז ער זאל טאן 40 טעג תעניות און טאן דערנאך גלגולי שלג און זיך לייגן שלאפן אויף דער ערד, און דעמאלט וועט ער זוכה זיין בעזרת השם צו רוח הקודש. גוט, יענער האט געטון לויטן רעצעפט, איז געקומען צום רבין, זאגט ער אים: רבי, איך האב געווארט, אויסגעווארט, גארנישט. אפשר קאטעדזש, אבער נישט קיין קדושה. גארנישט. האט אים דער רבי געזאגט, האט אים גענומען צום פענצטער, האט אים געזאגט: זעסט דעם צדיק דא? זאגט ער אים: ניין. זאגט ער: זעסט נישט דעם פערד וואס ליגט דארט? אה, יא, דאס זעה איך. זאגט ער אים: ווייסטו וואספארא צדיק דער דאזיגער פערד איז? זאגט ער אים: דער דאזיגער פערד, ווייסטו וויפיל תעניות ער טוט? נעבעך, גאנצע טעג א מאל ברענגט אים דער בעל הבית נישט קיין עסן, נאר ביינאכט. און ער זאגט אים ער טוט גלגולי שלג. ווייסטו וויפיל מאל איך האב אים דא געזען זיך קייקלען אויפן שניי? און ער שלאפט תמיד נאר אויף דער ערד. און קיינמאל האט ער נישט... און תעניות דיבור בכלל, לשון הרע קיינמאל האט ער נישט... תעניות דיבור דאס גאנצע לעבן. זאגט ער אים: וואס, א מענטש קען טאן דאס אלץ און פארבלייבן א פערד. פארבלייבן א פערד. עס האט געזאגט איינער פון גדולי ישראל: וואו איז דער פרואוו? ווען עס ענדיגט זיך דער צום, וויאזוי גייסטו צו צום עסן? עס האט געזאגט דארט איז דער פרואוו. זעה אויב א מענטש איז פארבליבן א פערד צי דער מענטש איז פארבליבן און האט דערגרייכט עפעס א מעלה, האט געקויפט עפעס אין קדושה. נאך אמאל, דאס איז א דורכדרינגענדער מוסר, איך זאג דאס נישט צום ציבור, איך זאג דאס צו זיך אליין. אבער מיר זאלן פארשטיין אז אונדזער דור איז א דור פון חיצוניות. מען זוכט צו זען וויאזוי ער איז פון אויסן, וואספארא רושם ער מאכט פון אויסן. עס איז נישט וויכטיג וואס ער טוט, דער עיקר אז ער זאל גיין מיט א חליפה און א מגבעת. ער גייט מיט א חליפה און א מגבעת? אה, יופי, ברוך השם. יא, דאס איז א דור פון חיצוניות.
איך האב געהערט פונעם הרב אבוטבול, ער האט געזאגט... ער האט געזאגט א שרעקליכע זאך. ער האט געזאגט א שרעקליכע זאך, ער האט געזאגט: עס איז דא א שרעקליכער שקר אין אונדזער ציבור. ער האט געזאגט א שרעקליכער שקר אין אונדזער ציבור. און דער שקר, ער זאגט, איז דער ענין פון כיסוי ראש. איינער פון די נקודות וואס ער רעדט א סך וועגן זיי. ער זאגט דאס איז דער שקר, דאס איז דער כיסוי ראש. א פרוי וואס גייט מיט א שייטל, ווערט גערעכנט ווי מער צניעות'דיג און מער צדיקה'דיג ווי עמעצע וואס גייט מיט א כיסוי ראש. אירע קינדער וועט מען אננעמען צום סעמינאר און די קינדער פון יענער וועט מען נישט אננעמען צום תלמוד תורה און... אה, ניין, זי גייט מיט א טיכל, ניין. ער זאגט שרעקליכע זאכן, ער זאגט דאס איז לעכערליך, דאס קאכט אויף. ווי עס איז געווארן א פארקערטע וועלט האב איך געזען. אזוי אין זיין צייט האט אויך דער הרב... הרב רצאבי אין זיין צייט געשיקט א בריוו צו איינעם פון די גדולי הרבנים וואס איז ארויס תיכף נאכן שטורעם וואס איז געווען מיט די שייטלען פון הודו. האט ער אים געשיקט, מיר האבן דא געהאט א געלעגנהייט פון הימל. פרויען זענען שוין במשך עטליכע וואכן געגאנגען אן א שייטל, זענען געגאנגען נאר מיט א כיסוי ראש. עס איז געווען א פראבלעם, מען טאר נישט גיין. תיכף איז אויפגעשטאנען עפעס א רב, איך וועל נישט דערמאנען זיין נאמען, אלע קענען אים, און האט זיך געאיילט ארויסגעבן א היתר און דאס, האבן מיר געשיקט משגיחים און דאס און אלץ בסדר. האט ער אים געשיקט א בריוו, ער האט געזאגט: רבונו של עולם, מיר האבן געהאט אזא געלעגנהייט ארויסצוברענגען דעם שרעקליכן שקר. די דאזיגע זאך איז דאך געווען צוגעצילט, דער כיסוי ראש וואס איז געווען צוגעצילט צו מאכן די פרוי צניעות'דיג, און דו נעמסט און טוסט מיט דעם מיט א שייטל, און די שייטלען, השם ירחם, וויפיל פון זיי זענען צניעות'דיג? אויך די וואס האבן מתיר געווען שייטלען, וועגן וואס האבן זיי גערעדט? און וויפיל פון זיי זענען צניעות'דיג? און השם ישמור, די שייטל איז דאך קלאר, ווער עס האט געזאגט "פאה נכרית", די שייטל מאכט די פרוי נכריה. ער זאגט: און אויף וועמען איז דא צו רעדן? מיט וועמען איז דא צו רעדן? ער זאגט דאס אויף א זייער שארפן אופן, וועגן דעם דאזיגן ענין פון די שייטלען. אבער עס איז נישטא וואס צו רעדן. עס איז נישטא וואס צו רעדן און נישטא מיט וועמען צו רעדן. אזוי אז למעשה, ווי איך האב געזאגט, מיר זענען א דור פון חיצוניות. א דור וואס אלץ טוט מען פון אויסן, אלץ פאר א רושם. פנימיות, עפעס וואס פאדערט פונעם מענטש א וויתור, וואס פאדערט פונעם מענטש א התגברות, דאס זעסטו אז א דור איז שוואך, דער דור איז שוואך. דער אייבערשטער זאל אונדז זוכה זיין און אונדז ראטעווען פון יעדער זאך פון חטא ועוון.
למה צמנו ולא ראית עינינו נפשנו ולא תדע הן ביום צומכם תמצאו חפץ וכל עצביכם תנגשו. "למה צמנו". דאס פאלק כביכול זאגן צום נביא, כביכול טענה'ן צום אייבערשטן: פארוואס האבן מיר געפאסט, פארוואס פאסטן מיר און דו כביכול, רבונו של עולם, זעסט נישט אונדזער תענית. דו נעמסט נישט אן אונדזערע תפילות. "עינינו נפשנו ולא תדע", כביכול מאכסטו זיך ווי דו ווייסט נישט, קוקסט נישט אויף אונדז. די שונאים געוועלטיגן אויף אונדז און דו, כביכול, רבונו של עולם, ווי דו איגנארירסט. מיר האבן געפאסט און מיר זעען נישט אז דו העלפסט אונדז. וואס איז די תשובה? זאגט זיי דער נביא "הן ביום צומכם תמצאו חפץ וכל עצביכם תנגשו". איך זעה אז אייער צום, זיין ציל איז לשם מריבה. וואס איז דער פירוש הדבר? ווען עס איז דא א יום תענית, א טאג פון צום, זאמלען זיך אלע צו כדי מתפלל צו זיין. פלעגט מען זיך צוזאמענקומען אינעם רחוב פון א שטאט, פלעגט מען זיך צוזאמענקומען כדי מתפלל צו זיין. און דעמאלט, או, עס איז דא א געלעגנהייט, פלוני איז מיר שולדיג לאנג צייט געלט. גוט וואס איך האב אים איצט באגעגנט. אלזא וואס קומט ארויס? אז דער דאזיגער יום צום, אנשטאט עס זאל זיין א טאג פון תיקון המעשים, א טאג פון פארבעסערן די מדות, איז דאס א טאג פון מריבות. יעדער גייט אנפאלן זיין חבר, יעדער גייט ארויס קעגן די וואס ער דארף מיט זיי שליסן א חשבון. דאס איז וואס ער זאגט זיי, אין אייער יום צום, פארוואס ניצט איר אויס דעם יום צום? "תמצאו חפץ". אין דעם יום תענית זוכסטו וויאזוי צו געפינען דיין חפץ, וויאזוי דורך דעם צו דערגרייכן דיינע ענינים. און אויב ער וועט אים נישט געבן, "וכל עצביכם תנגשו". דו נוגש'סט אים. "נוגש" איז אן אויסדרוק פאר א מענטש וואס פאדערט זיין חוב מיט כח. א מענטש וואס פאדערט זיין חוב אין... אַ... אזא אופן וואס לאזט נישט דעם מענטש אנטלויפן פון אים. ווי עס שטייט "לא תיגוש את אחיך". דער פירוש הדבר, אז איר האט א צום, איר האט א תענית, אבער דער צום און די תענית, וואס איז זייער מגמה? דאס איז נאר פאר אייער טובה, דאס איז פאר אייערע צרכים. "עצביכם", די כוונה דא איז צו אייער ממון. וואס איז "וכל עצביכם תנגשו"? די כוונה איז אז אלץ וואס איר טוט איז כדי... כדי צו דערגרייכן אייער ממון, דאס איז "עצביכם". און פארוואס ווערט דער ממון גערופן "עצביכם"? זאגט דער רד"ק, ווייל דער ממון איז דעם מענטשנ'ס מי און עצבון. וואס מאכט טרויעריג דעם מענטש? געלט. דאס אן-ענדיגע לויפן נאך געלט. נאכדעם וואס ער האט דערגרייכט דאס געלט, וויאזוי צו היטן דאס געלט. און אויב ער איז א בעל השקעות, איז ער די גאנצע צייט אין דרוק, וואס איז דער מצב פון דער בערזע, דאס איז געשטיגן, דאס איז געפאלן, וואו איז דאס, וואו געפינט זיך דאס. קומט ארויס אז וואס פאראורזאכט דעם מענטש דעם עיקר עצבים איז דאס געלט. דעריבער זאגט ער "וכל עצביכם", איר אייער געלט וועט איר נוגש זיין.
עס ווערט דערציילט אז אמאל איז געווען עפעס א מלך וואס זיין זון איז אנגעפאלן אויף א שווערער עצבות. האבן אים געזאגט די פסיכאלאגן, די דאקטוירים, אז ער מוז באגעגענען א גליקליכן מענטש, אנטון זיין בגד, און דאס וועט אים ארויסברענגען פון זיין עצבות. ער זאל אנטון דאס העמד פונעם גליקליכן מענטש און דאס וועט אים ארויסברענגען פון דער עצבות. און דער מלך האט געשיקט אין זיין גאנצער מלוכה צו זוכן דעם גליקליכן מענטש. און זיי שטייגן ארויף אויף בערג און נידערן אין טאלן, גייען צו שטעט און שטעטלעך, און געפינען נישט. ווער איז דער גליקליכער מענטש? ביסטו גליקליך? איך? הלוואי. אין שאיפה. גליקליך? וואו? מען געפינט נישט דעם גליקליכן מענטש. איין טאג קומען זיי אן, זאגן זיי אזוי אויפן וועג שוין פארצווייפלט, זעען זיי איינעם א פאסטוך, ער זיצט זיך אזוי אויף עפעס א שטיין, ער לענט זיך אויף א בוים, די שאף פאר אים פאשען, און ער שפילט זיך אזוי אויפן פייף מיט הנאה. או, עס דאכט זיך אונדז אז מיר האבן געפונען דעם פאסיגן מענטש. זיי גייען צו צו אים, זאגן זיי אים: זאג, ביסטו... ביסטו... ביסטו גליקליך? האט ער זיי געזאגט: יא, ברוך השם. זאגן זיי אים: ביסטו גרייט טאן פאר אונדז א טובה? וואס? צו געבן אונדז דיין העמד, דעם מלכ'ס זון איז קראנק, עס איז דא א מצוה אים צו העלפן און דאס... האט ער זיי געזאגט: בשמחה, אבער איך האב נישט קיין העמד. זאגט ער אים: וואס, האסט נישט קיין העמד? האט ער זיי געזאגט: אויב איך וואלט געהאט א העמד וואלט איך שוין נישט געווען גליקליך. אויב איך וואלט געהאט א העמד וואלט איך געדארפט זארגן פאר אים, אז ער זאל נישט צוריסן ווערן, זארגן אים צו וואשן, אים היטן, און... אויב איך וואלט געהאט א העמד וואלט איך שוין נישט געווען גליקליך. ער האט געזאגט: איך בין גליקליך ווייל איך האב גארנישט. ווען א מענטש האט גארנישט, איז ער נישט באאומרואיגט, גארנישט שטערט אים, גארנישט שאדט אים. וואס קען מען, וואס וועסטו מיר צונעמען? דעם פייף? וואס וועסטו מיר צונעמען? מיר וועלן מארגן אויסשניצן נאך איינעם ווי מען וויל. די מציאות פונעם מענטש איז אז וואס מער ער האט ממון, מרבה נכסים, מרבה דאגה. אלזא "וכל עצביכם תנגשו". איר ניצט אויס דעם יום צום כדי צו פאדערן אייער ממון, וואס דאס איז די "עצבים" ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז דער ממון, אים צו נוגש זיין פון אייערע חברים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז נאכדעם וואס ער זאגט אונדז אין דעם פריערדיגן פסוק וויאזוי זייער גאנצע בקשה צום אייבערשטן איז נאר אויסערליך, זיי בעטן נישט באמת דעם אייבערשטן, זיי ווילן נישט באמת זיין קרבה, גייט ער אריבער, עס איז נישט גענוג מיט דעם, זיי קומען נאך זיך אמפערן פארוואס דער אייבערשטער ענטפערט נישט אויף אונדזער תפילה. דאס הייסט זיי האלטן זיך נאך פאר צדיקים און האבן נאך א טענה, האבן נאך א תביעה. און זיי זאגן "למה צמנו ולא ראית"? צום, מיר האבן אמאל ערקלערט אין נאמען פונעם רד"ק, אזוי זאגט אויך דער מלבי"ם, צום איז א לשון פון אסיפה. היינט איז געווארן צום אן אויסדרוק פאר א תענית, אבער באמת צום אין מקור איז נישט קיין תענית. איר קענט דאס זען דא אינעם פסוק, "למה צמנו ולא ראית", "עינינו נפשנו ולא תדע". פארשטייסטו פון דא אז צום איז נישט קיין תענית. עס איז דא צום און עס איז דא "עינינו נפשנו". וואס איז דער פירוש הדבר? צום, זאגט דער רד"ק, אזוי ברענגט ער אין נאמען פון זיין פאטער, וואס זיין באדייט איז א לשון פון... אַ... צוזאמענקומען. ווי "צומת הגידים". "צומת הגידים" איז א ארט וואו עס זענען צוזאמענגעקומען פילע גידים. צום מיינט צוזאמענקומען. ווען מען האט געוואלט טאן עפעס אן עצרת אויף ירידת גשמים אדער אויף יעדע צרה וואס זאל נישט זיין, האט מען געטון א צום. מען האט גערופן צום. וואס איז דער פירוש? מען זאמלט צו אלע מענטשן צום רחוב פון א שטאט, און דעמאלט איז מען מתפלל צום אייבערשטן, מען זאגט "אבינו מלכנו", מען זאגט אלץ וואס מען דארף. דאס ווערט גערופן צום, און געווענליך אין דעם זעלבן טאג האט מען אויך געפאסט. און אין דעם געפאלגט האט זיך געשאפן דער אויסדרוק פון צום אויף א יום תענית. אבער צום איז אויף דעם עצם ענין פון צוזאמענקומען. און דעריבער קומען זיי און זאגן "למה צמנו"? "צמנו" מיינט מיר האבן זיך צוזאמענגעקומען. און דאס צוזאמענקומען, זיין ציל איז כדי צו פשפש'ן אין זייערע מעשים. אזוי זאגט די משנה אין מסכת תענית, אז זיי פלעגן זיך צוזאמענקומען אין יום תענית און דער בית דין פלעגט זיצן כדי צו זען וואס מען דארף פארריכטן. כדי צו זען וועלכע צעקאליעטשעטע זאכן עס זענען דא. וויפיל פעלט אונדז אזא זאך אין דעם דור. פלעגט מען זיך צוזאמענקומען און מען פלעגט זיך משתדל זיין צו פארריכטן. דער עינוי איז די תענית. אלזא אויב אזוי, זענען דא דא צוויי מהלכים. איין מהלך פון צוזאמענקומען, וואס איז נישט גוט, וויאזוי מיר פארריכטן פאר די צוקונפט, דאס איז דער צום, דאס איז צוזאמענקומען. און דער עינוי איז וויאזוי איך פארריכט וואס איך האב צעקאליעטשעט אין דער פארגאנגענהייט. און מיר האבן שוין געזאגט עטליכע מאל אז דער ענין פון דער תענית איז תמיד צו פארריכטן די פארגאנגענהייט, אזוי ווי ווען א מענטש טוט אן עבירה האט ער א הנאה פונעם גוף, און ווען א מענטש עני'ט זיך, פאסט זיך, נעמט ער בעצם אראפ די תאוות הגוף און זיינע הנאות. און דאס איז איינס קעגן דאס אנדערע. וואס איך האב פארפעסטיגט דעם גוף, פארריכט איך יעצט מיט דעם וואס איך פייניג דעם גוף. אלזא דער צום, אויב אזוי, איז א תיקון פאר די צוקונפט. דער עינוי איז א תיקון אויף דער פארגאנגענהייט. און דעריבער זאגן זיי אויפן צום "ראית", און אויפן עינוי זאגן זיי "תדע". וואס איז דער פירוש הדבר? אויפן צום, האסט געזען אז מיר האבן זיך צוזאמענגעקומען. און אויפן עינוי, וואס האב איך געזען? עס איז נאך אוממעגליך צו זען. דער עינוי, זאגן זיי, דאס קען נאר בוחן לב וכליות וויסן אז עס איז אין אונדז דא א חרטה אויף אונדזערע נעגאטיווע שלעכטע מעשים וואס זענען געווען אין דער פארגאנגענהייט. אויפן עצם וואס מיר רעדן אז מיר קומען זיך צוזאמען צו טאן גוטס, דאס "ראית", דאס קען יעדער זען. אבער וואס איז דער ציל פון דיין תענית? איז דאס סתם א דיעטע? אדער אלע פאסטן און דו פאסט צוליב דעם? אדער אז דיין תענית איז באמת א חרטה אויף דער פארגאנגענהייט? דאס ווייסט נאר יודע תעלומות. און דעריבער זאגן זיי אויפן עינוי, פארוואס "עינינו נפשנו ולא תדע"? וואס, ביסט נישט בוחן לב וכליות צו זען אז באמת אונדזער כוונה איז זיך אומצוקערן אין א פולער תשובה אויף אלץ וואס מיר האבן געטון אין דער פארגאנגענהייט?
ענטפערט זיי דער אייבערשטער "הן ביום צומכם תמצאו חפץ". צום, תענית, דארף זיין באמת פונעם גאנצן הארץ. און עס דארף אז מען זאל באמת אראפנעמען פון זיך אלע הנאות און גשמיות'דיגע תאוות. ווייל דער גאנצער ציל איז נישט אנדערש נאר צום אייבערשטן אליין. אבער איר "תמצאו חפץ". אויך אינעם יום צום זוכט איר אנצופילן די תאוות פון אייער הארץ. מיר וועלן דאס נעמען פאר א עקסטרעם ביישפיל, עס איז דא א מענטש וואס אינעם יום צום איז ער דעם גאנצן טאג אין קניות. פארוואס? ווי ער עפנט דעם צום. פארשטייט איר? ער איז דעם גאנצן טאג פארנומען מיט וואספארא עסן ער גרייט צו און וואספארא מנות עס וועט זיין און וואס איצט און וואס דערנאך און וואס... וואספארא מין צום איז דאס? דאס איז וואס ער זאגט, אין דעם צום דארפסטו דאך גאולה'ן די ענינים פון בשר, אזוי אז דו זאלסט זיי בכלל נישט חפץ זיין. און דו, אין דעם צום און אין דער תענית ווילסטו און זוכסטו אין דעם טאג אלע ענינים פון דיינע תאוות. "וכל עצביכם תנגשו". דער עצב וואס איר האט אין דעם טאג אין דעם וואס איר פארלאזט די ענינים פון דער וועלט, גוט, ער וועט זיך פאסטן, מען קען זיך נישט אמפערן, ער האט נישט געגעסן היינט. ער זאגט, דאס עצם וואס ער האט נישט געגעסן היינט, דאס איז נישט בנפש חפצה, נאר "תנגשו". גיט אכטונג וואספארא ביאור ערקלערט דער מלבי"ם. זאגט דער מלבי"ם די תענית, "עצביכם", דער מלבי"ם ערקלערט די תענית וואס דאס איז די זאך וואס מאכט דיך טרויעריג, דו טוסט דאס נישט מיט שמחה ווייל איך וויל יעצט זיך דערנענטערן צום אייבערשטן און פארריכטן מיינע עוונות. נאר דו נוגש'סט זיך, נוגש ווי מיר האבן געזאגט צו דרוקן, דו טוסט דאס ווי א אנוס, מיט כח, ווי איינער וואס האט נישט קיין ברירה. "וכל עצביכם", דער עצב וואס איר האט אז איר פארלאזט די ענינים פון דער וועלט, דאס "תנגשו", איר טוט דאס אין דרוק, טוט דאס פון הכרח, נישט בנפש חפצה. דער צום איז ווי א שווערע משא אויף אייך, איר זוכט נאר ווען ער וועט זיך ענדיגן. און אויב אזוי, זאגט ער, איז דאס וואס דער אייבערשטער וויל באמת? אזא צום? ווי מיר האבן ערקלערט, צום זאגט דער מלבי"ם אין ביאור המילים, צום איז א לשון פון פארבינדונג. פילע פארבינדן זיך, דאס ווערט גערופן צום. ווי "צומת הגידים", ווי א צאפ. א צאפ איז דאס פארבינדן פילע האר צוזאמען. יא, אלץ דאס איז פונעם זעלבן געדאנק פון צום, ווי "יחזיק עליו צמים", "מבעד לצמתך" וכולי, וואס די כוונה איז פון ריכוז און אסיפה.
הן לריב ומצה תצומו ולהכות באגרוף רשע לא תצומו כיום להשמיע במרום קולכם. "הן לריב ולמצה תצומו". זאגט זיי דער אייבערשטער: אייער ריב, אנטשולדיגט אייער צום, איז "לריב ולמצה". וויאזוי ווילט איר אז איך זאל ווילן אזא צום? "ולהכות באגרוף רשע". דער באגריף פון בעלי אגרופים, די כוונה איז צו שלאגן די וואס זענען אייך שולדיג, ווי עס האט ערקלערט דער רד"ק אז איר ניצט אויס דעם יום צום כדי צו נוגש זיין אייערע חברים, כדי צו פאדערן אייער חוב, איר האט א געלעגנהייט יעצט, איר באגעגנט אים אין דעם יום תענית. און אויב אזוי, דעם דאזיגן צום טוט איר לריב ולמצה און "להכות באגרוף רשע". "לא תצומו כיום". ערקלערט דער רד"ק, "כיום", כביכול טוט איר א צום כאילו איך זעה אייך נישט, ווי "ישבע לי כיום", "כהיום", יא? "להשמיע במרום" אז איר שרייט אין אייער תפילה כאילו איר גיסט אויס אייער נפש פאר מיר. כאילו איר הייבט אויף דעם רבונו של עולם. "לא תצומו כיום להשמיע במרום קולכם"? איר גייט טאן א תענית נאר כדי כביכול דער אייבערשטער זאל זאגן אז מיר האבן געשריען? זהו, דאס איז דער ענין? נישט באמת א פנימי'שער שינוי?
דער מלבי"ם ערקלערט "הן לריב ומצה תצומו". זאגט דער מלבי"ם דער סיפא, ווי מיר האבן ערקלערט אז צום איז א לשון פון אסיפה, האבן זיי דא דערמאנט, עס קען זיין אז דאס איז אויך פארבונדן צום אויסדרוק צמצום, זיך צוזאמענצוזאמלען און מצמצם זיין פילע מענטשן אין א ארט אין איין נקודה. און ער זאגט זיי "הן לריב ומצה תצומו". דאס אסיפה וואס איר זאמלט זיך צו לשם השם, ווי מיר האבן ערקלערט איז דאס א עול אויף אייך, דאס איז כאילו עמעצער נוגש'ט אייך. וואס איז דער באווייז? זעה, איר וועט זען אז ווען איר וועט זיך פאסטן און זיך צוזאמענזאמלען, וועט דאס זיין לריב ולמצה. אדער בעצם וועט איר זיך צוזאמענזאמלען "להכות באגרוף רשע". דאס הייסט, כדי צו באטראכטן ביז ווי ווייט די מציאות פון דעם צום איז נישט ברצון, דארף איך זען א מציאות פון אן אנדער צוזאמענזאמלען און דארט וויאזוי טוט איר ברצון, און דעמאלט מוכיח זיין פון דארט ביז ווי ווייט די אסיפה דא איז נישט ברצון. ער זאגט: איר האט נאך אלערליי אסיפות. איר האט אסיפות פון ריב ומצה, כדי זיך צו אמפערן מיט עמעצן. איר האט אסיפות וואס מען זאמלט זיך צו כדי צו שלאגן באגרוף רשע, זיך אויסצורעכענען מיט עמעצן וואס איר מיינט אז מען דארף זיך מיט אים אויסרעכענען. און דעמאלט זעה איך אז איר קומט מיט עפעס א שמחה, מיט עפעס א חפץ לב. ער זאגט זיי: דער ריב, אנטשולדיגט דער צום וואס איר פאסט, איז ווייט פונעם ראויען און ריכטיגן צום. הלוואי וואלט איר געפאסט, די כוונה זיך צוזאמענגעזאמלט, ווי איר לריב ולמצה תצומו, און להכות באגרוף רשע. דארט זעה איך ברוך השם מיט וואספארא שמחה איר טוט דאס, לריב ולמצה, להכות באגרוף רשע, וויאזוי איר זאמלט זיך צו פון התלהבות. זאגט ער זיי: "לא תצומו כהיום להשמיע במרום קולכם". איר פאסט זיך נישט כהיום צו "להשמיע במרום קולכם" ווי דער טאג וואס איר זאמלט זיך צו לריב ולמצה. איר פאסט זיך נישט אזוי ווי דעם דאזיגן טאג, יא אין דעם טאג. אין יענעם טאג זאמלט איר זיך צו בשמחה לריב ולמצה, און אבער אין דעם דאזיגן טאג וואס איר זאמלט זיך צו צו עני'ן אייערע נפשות, וויפיל וויי און וויפיל צער, וויפיל דאס איז אייך שווער, וויאזוי איר זוכט זיך אויסצוליידיגן. דער צום וואס איר פאסט, דאס דאזיגע צוזאמענזאמלען איז "להשמיע במרום קולכם". אבער עס איז נישט ווי די אסיפה פון לריב ולמצה, ווייל די אסיפה לריב ולמצה איז מיט א חפץ לב, און "להשמיע במרום קולכם" איז "תנגשו". איר פילט אז כאילו עמעצער פארפליכטעט אייך, איר זוכט וויאזוי זיך צו פטר'ן פון דעם. אויב דער חזן פארלענגערט א ביסל, זאגסטו אים "תפילתה מהרה תתקבל ברצון". דו הייבסט אן אים אנצוצייכענען. און דעמאלט קומט ער אן צו "אבינו מלכנו", זאגסטו "לאלוקינו שבשמיים", דו שרייסט אים "רחם" און "ודוחק השעה". יא, און נאך, אזוי גיסטו אים אלערליי אנצייכענונגען, נו שוין, ווען ענדיגט זיך דער צום? זאלסט אונדז נישט אנשטעקן דא נאך פינף מינוט. מיר... עס זענען שוין דא דא אלטע מענטשן, נישט פאר מיר חלילה, איך האב תמיד נישט קיין חילוק צו פאסטן נאך א טאג. עס זענען דא אלטע מענטשן, דו קענסט זיי נישט מצער זיין. יא, ער זארגט אזוי פאר זיי אינדרויסן ווי מען שווייגט טאקע אויס די אלטע. אבער ער... ער זארגט פאר זיי, יא. איך האב אייך געזאגט אז עס זענען דא מענטשן וואס פון אלע הלכות בית הכנסת קענען זיי נאר הלכות טורח ציבור. דאס איז וואס זיי קענען. נאר הלכות טורח ציבור. בקיצור, אלזא זאגט ער זיי: זעה וויאזוי איר זאמלט זיך צו לריב ולמצה, און וויאזוי איר זאמלט זיך צו "להשמיע במרום קולכם". דאס איז נישט די זעלבע זאך. דאס איז נישט די זעלבע זאך.
דער מלבי"ם ערקלערט דאס אויך אויפן עינוי. זאגט דער מלבי"ם, דער עינוי, מיר האבן דאך געזאגט אז דער עינוי איז א תיקון אויף דער פארגאנגענהייט. זאגט דער מלבי"ם, אייער עינוי איז נישט באמת קיין עינוי. פארוואס? ווייל אייער עינוי איז נאר אויסערליך. איר האט נישט באמת אין זינען צו פארריכטן די פארגאנגענהייט. אויב איר וואלט געהאט אין זינען צו פארריכטן די פארגאנגענהייט, וואלט איר געדארפט טאן א פנימי'שן שינוי. אבער איר טוט נישט קיין פנימי'שן שינוי. איר טוט נאר אן אויסערליכן שינוי. איר ווייזט נאר כאילו איר עני'ט זיך. אבער באמת עני'ט איר זיך נישט. און דעריבער זאגט ער זיי, "לא תצומו כהיום להשמיע במרום קולכם". איר פאסט נישט כדי "להשמיע במרום קולכם", נאר איר פאסט נאר כדי צו ווייזן די מענטשן אז איר פאסט. דאס איז אלץ חיצוני. דאס איז אלץ פאר דעם רושם. און דאס איז וואס דער אייבערשטער זאגט זיי, איך וויל נישט דעם דאזיגן צום. איך וויל א צום וואס עס איז באמת אין אים דא א פנימי'שער שינוי. א צום וואס עס איז באמת אין אים דא א חרטה אויף דער פארגאנגענהייט. א צום וואס עס איז באמת אין אים דא א קבלה פאר די צוקונפט. אבער אייער צום איז נאר חיצוני. ער איז נאר פאר דעם רושם. און דעריבער וויל איך אים נישט.