דער דאזיגער קאפיטל איז איינער פון די גרויסע פרקי הנחמה אין ישעיהו, און ער ווערט געזאגט אויף א לשון פון א משל: דאס לאנד ווערט פארגליכן צו א מוטער וואס געבערט, און אירע קינדער - דאס איז דער עם וואס וואוינט אין איר. ציון, וואס איז געזעסן לאנגע דורות פוסט און אן קינדער, ווערט דא אנגעזאגט מיט דער בשורה אז עס וועלן קומען צו איר פילע קינדער, און אז דווקא פון דעם וואס זעט אויס ווי א חסרון - וועט איר ארויסוואקסן א גרויסער שכר. מיר וועלן דורכגיין די פסוקים לויט זייער סדר, מיט די ביאורים פון רד"ק, מלבי"ם, און ביים ערשטן פסוק וועלן מיר אויך מרחיב זיין אינעם וואונדערבארן ביאור פונעם אלשיך הקדוש.
רׇנִּי עֲקָרָה לֹא יָלָדָה, פִּצְחִי רִנָּה וְצַהֲלִי לֹא־חָלָה, כִּי־רַבִּים בְּנֵי־שׁוֹמֵמָה מִבְּנֵי בְעוּלָה אָמַר יְהֹוָה׃ - זינג, עקרה וואס האט נישט געבוירן, ברעך אויס אין געזאנג און פריי דיך, דו וואס האט נישט געליטן קיין געבורטס-ווייען, ווייל מער זענען די קינדער פון דער וויסטער ווי די קינדער פון דער פארהייראטער, האט דער אויבערשטער געזאגט.
לויטן פשוטו של מקרא, ווי דער רד"ק ערקלערט: "רני עקרה" - דאס איז ירושלים, וואס איז געווען ווי איינע וואס האט קיינמאל נישט געבוירן. "פצחי רינה וצהלי לא חלה" - עפן אויף מיט געזאנג און פריי דיך, דו וואס עס האט דיך נישט אנגעכאפט קיין חיל. "חלה" איז א לשון פון חלחלה, דער ציטער און די ווייען וואס כאפן אן די יולדת פאר דער געבורט, ווי דער לשון "חיל כיולדה". "כי רבים בני שוממה מבני בעולה" - די קינדער פון דער פוסטער, עם ישראל וואס איז געזעסן וויסט, וועלן זיין מער ווי די קינדער פון דער בעולה, וואס דאס זענען די אומות, בני אדום.
דער מנחת שי באמערקט אז אין טייל ספרים שטייט "שוממה" געשריבן חסר, און אין טייל מדויק'דיגע ספרים מלא, און דאס איז זיין לשון: "ואני יושב משומם בראותי ריבוי החילופין שנפלו בספרים, ורע עלי מאוד המעשה, כי בכל יום ויום הולכים ומתרבים הספרים מה שלא היה פעם, והמדפיסים הולכים חשכים ואין נוגה להם, ואין דורש ואין מבקש". זיינע ווערטער זענען זיבנפאך פונקטליך אין אונזער דור: אויב אמאל האט מען נאך אפגעהיט א געוויסן דיוק, זענען די נייע ספרים אין פשט, אין רמז, אין דרוש און אין קבלה, רוב פון זיי משובש. היינט איז זייער גרינג ארויסצוגעבן א ספר, און ממילא גיט מען שוין נישט אכטונג: חסר און יתר, גראבע גרייזן אין כתיב, מילול'דיגע טעותים, אמאל גאנצע שורות וואס פעלן. ווען יעדער מיט א קיבארד און א פרינטער ווערט א מוציא לאור - זעט מען דעם רעזולטאט. און דער מנחת שי ערקלערט דעם מקור פונעם טויש: עס זענען דא נאך ערטער מיט דעם לשון, "ותשב תמר ושוממה", "נתנני שוממה כל היום", "כי רבים בני שוממה", און עס איז נישט געווארן מבואר וועלכע פון זיי איז מלא און וועלכע איז חסר, און דערפון איז געווארן דער שיבוש אז מען האט געמיינט אז דא איז עס חסר, אן א ו'.
דער רד"ק שרייבט אז דער פשט פונעם פסוק איז ווי זיין תרגום: די שוואגערע פרוי ליידט ווייען ווען זי שטייט נאענט צום געבערן, ווייל פאר דער געבורט כאפט איר אן א ציטער. און הגם ירושלים איז געזעסן לאנגע תקופות אין שממה, אן דעם וואס אירע קינדער זאלן וואוינען אין איר, פארזיכערט אונז דער כתוב אז דער הקדוש ברוך הוא וועט איר צוריק באזעצן, און אירע קינדער וועלן זיין פיל מער ווי די קינדער פון דער בעולה. און ווער זענען די "בני בעולה"? דאס זענען די פעלקער, וואס זענען ווי א פרוי וואס וואוינט צוזאמען מיט איר מאן. בעת די שוממה איז ירושלים, וואס זיצט ווי אן אלמנה אן אירע קינדער. און דער רד"ק איז מדייק: עס שטייט נישט אז זי איז אן אלמנה ממש, נאר ווי דער לשון הכתוב אין איכה "הייתה כאלמנה" - כאלמנה ולא אלמנה, ווי אן אלמנה אבער נישט קיין אלמנה; ווייל ביי אן אלמנה ממש איז דער מאן געשטארבן, אבער דא לעבט איר מאן, און ער ווארט נאר אז כלל ישראל זאל טון תשובה כדי ער זאל זיך צוריקקערן צו אונז.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די מליצה פארגלייכט די מדינה צו א מוטער וואס געבערט, און די בני המדינה - צו די קינדער. ציון, דאס איז ארץ ישראל און מער פונקטליך ירושלים, איז ווי אן עקרה וואס געבערט נישט קיין קינדער און זיצט וויסט. און אויף דעם ווערט צו איר געזאגט: זאלסט וויסן אז עס וועלן קומען צו דיר קינדער פון ווייטנס, ביז דו וועסט שטיין פארחידוש'ט "מי ילד לי את אלה". און הגם נישט דו האסט זיי געברענגט, האסטו גארנישט פארלוירן, נאר אדרבה - דו האסט נאר פארדינט.
מיט וואס האסטו פארדינט? א פרוי פאר דער געבורט שרייט פון גרויס ווייטאג, "תחיל בחבליה". אזוי אויך א מדינה: אין אירע ערשטע שטופעס פון אויפשטעלן זיך, איידער זי ווערט א גוי וממלכה, גייען אויף איר אריבער זייער שווערע צייטן. כמעט יעדעס לאנד אויף דער וועלט איז אריבערגעגאנגען אויף איר וועג צו זעלבסטשטענדיגקייט שווערע מלחמות - אפילו די פאראייניגטע שטאטן (ארצות הברית), וואס עס איז שווער צו גלייבן וואס פאר א רציחות און שווערע מלחמות עס זענען דארט פארגעקומען צווישן דרום און צפון. און אזוי אויך וואס ס'טוט זיך אין רוסלאנד און אין טשעטשניע און אין יעדן פלאץ וואס מען וויל באקומען זעלבסטשטענדיגקייט; די קורדן אין איראק וואס פארלאנגען זעלבסטשטענדיגקייט; די פאלעסטינער וואס הרג'נען אין אונז אן רחמנות אין נאמען פון זעלבסטשטענדיגקייט אין זייער לאנד. אין די ערשטע שטאפלען זענען שטענדיג פאראן שווערע מלחמות.
אבער דא פארזיכערט דער נביא: ציון וועט זיין אין א צושטאנד אז ווען עס וועט קומען צו איר א גרויס פאלק, ווען גאנץ כלל ישראל וועט זיך צוריקקערן צו איר, וועט דאס זיין אן חבלים וצירים, ווי א פרוי וואס האט געבוירן אן ווייען. עס רעדט זיך פון דער גאולה העתידה, אז גאנץ כלל ישראל וועט זיך דא פארזאמלען אין א קורצער צייט און אן ווייטאג, אן די סימפטאמען פון א פרוי פאר דער געבורט. דערפאר "פצחי רינה וצהלי" - פריי דיך דווקא אויף דעם וואס דו האסט נישט געבוירן, ווייל דורך דעם "לא חלה", עס איז נישט אריבערגעגאנגען אויף דיר די חלחלה און דער ציטער וואס גייט אריבער אויף יעדער מדינה אין אירע געבורטס-שטופעס. און אויב דו וועסט טראכטן: אויב אזוי, אפשר וועלן מיינע קינדער זיין ווייניג? אויף דעם ווערט געזאגט "כי רבים בני שוממה מבני בעולה" - די קינדער פון דער וויסטער ירושלים וועלן זיין מער ווי די קינדער פון די פעלקער וואס זענען געזעסן אויף זייער ערד, געקעמפט פאר זייער זעלבסטשטענדיגקייט, געליטן און פארגאסן אסאך בלוט און פילע הרוגים.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אָפּ אויפ'ן לשון "עקרה לא ילדה", וואָס לכאורה איז עס אַן איבעריקע כפילות. און מיר האָבן שוין אַזוי מבאר געווען פֿריִער ביי דער מוטער פֿון שמשון, "עקרה ולא ילדה". און דער הסבר איז: עס מאַכט זיך אַ מצב פֿון אַן עקרה וואָס האָט יאָ געבאָרן. היינט איז דאָס באַקאַנט אין רפואה אַלס עקרות משנית - אַ פּאָרפֿאָלק האָט חתונה געהאַט, די פֿרוי האָט געבאָרן אַ קינד אָדער צוויי, און דערנאָך קען זי מער נישט קומען אין הריון. צומאָל זעט מען אַ מענטש וואָס האָט נישט קיין קינדער פֿופֿצן יאָר, און דערנאָך ווערט אים ווידער געבוירן אַ קינד; טייל מאָל איז דאָס פֿון אויסוואַל, אָבער ביי רובֿ פֿון דער וועלט איז דאָס צוליב עקרות משנית, וואָס מען האָט נישט קיין שליטה דערויף, און מען דאַרף טיפולים ביז דער אייבערשטער האָט רחמנות. דערפֿאַר איז דער פּסוק מדייק: "רני עקרה" - וועלכע עקרה? אַזאַ וואָס האָט אויך קיינמאָל פֿריִער נישט געבאָרן. און אַזוי אויך ביי אשת מנוח, "הנה נא את עקרה ולא ילדת", און אַזוי "ותהי שרי עקרה אין לה ולד".
און אַזוי אויך ביי "לא חלה": לכאורה ברענגט יעדע געבורט מיט זיך חיל וחלחלה, און וואָס איז דער חידוש? נאָר דער מלבי"ם זאָגט אַז די זאַכן זענען נישט מוכרח געבונדן איינס אינ'ם אַנדערן. עס מאַכט זיך זי האָט געהאַט חבלי לידה אָבער נישט געבאָרן, ווי דער לשון הכתוב זאָגט "הרינו חלנו כמו ילדנו רוח" - גרויסע יסורים, אַ פּראָצעס פֿון אַ געבורט, און צום סוף גאָרנישט, נישט קיין קינד. און עס איז פֿאַראַן פֿאַרקערט, זי האָט געבאָרן און נישט געליטן קיין חבלי לידה - וואָס זי איז נישט געווען אינ'ם פתק פֿון חוה, און האָט געבאָרן "כביצת התרנגולת", אין איין רגע, אָן קיין עפּידוראַל און אָן גאָרנישט. זעלטן, איינצלנע, אָבער עס זענען דאָ אַזעלכע. און דערפֿאַר זענען דאָ געזאָגט געוואָרן ביידע זאַכן: זי האָט נישט געבאָרן און אויך נישט געהאַט קיין חבלי לידה.
כאָטש אונדזער וועג איז צו לערנען מיטן מלבי"ם, איז דאָ פֿאַראַן ביים אלשיך הקדוש אַ וואונדערבאַרער ביאור אויפ'ן פּסוק, וואָס בחסדי השם איז עס אונטערגעקומען. דרך אגב, אויף פּסוקים וואָס זענען הפטרות געפֿינען זיך פֿיל מער ביאורים, ווייל פֿיל פֿון די מפרשים האָבן מבאר געווען דעם חומש און דערנאָך די הפטרות, און נישט דעם גאַנצן תנ"ך כסדר.
און דער אלשיך פֿרעגט עטלעכע שאלות: (א) ווי אַזוי ווערט געזאָגט "לא ילדה" און "לא חלה", בשעת ס'שטייט דאָך בפירוש פֿאַרקערט, "כי חלה גם ילדה ציון את בניה"? (ב) און ווייטער, בחוש זעט מען דאָך אַז זי האָט יאָ געבאָרן - ווער האָט דען געבאָרן כלל ישראל אויב נישט ירושלים? (ג) און ווייטער, אויב דער שבח פֿון דער עקרה איז דאָס וואָס זי האָט נישט געבאָרן, וואָלט ער געדאַרפֿט זאָגן "כי רבים בני עקרה מבני יולדה", און פֿאַרוואָס האָט ער אָנגעהויבן מיט אַ כד און געענדיקט מיט אַ חבית, "בני שוממה מבני בעולה"? (ד) און ווייטער, אויב איר נאָמען "עקרה" לערנט שוין אַז זי האָט נישט געבאָרן, פֿאַרוואָס שטייט "רני עקרה לא ילדה"? ער וואָלט פֿון אָנהייב אָן געדאַרפֿט זאָגן "רני לא ילדה". (ה) און ווייטער, "פצחי רינה" נאָך "רני" איז אַ כפל לשון. (ו) און ווייטער, דער סדר הדברים איז פֿאַרקערט: קודם קומען די וועען און דערנאָך די לידה, און ער וואָלט געדאַרפֿט זאָגן "רני עקרה לא חלה, פצחי רינה וצהלי לא ילדה". (ז) און ווייטער, ער וואָלט געדאַרפֿט רעדן בלשון נוכח - "לא ילדת", "לא חלת" - ווייל ער ווענדט זיך דאָך צו כנסת ישראל, און פֿאַרוואָס איז עס געשריבן בלשון נסתר, "לא ילדה", "לא חלה"?
דער אלשיך ערקלערט: אַ משל צו אַ פֿרוי וואָס איז געווען אַן עקרה צען יאָר און מער, און צום סוף האָט זי געבאָרן פֿיל קינדער, נאָר די קינדער האָבן זיך נישט אויפֿגעהאַלטן ביי איר - טייל פֿון זיי זענען געשטאָרבן און טייל זענען געפֿאַנגען געוואָרן, און זי איז געבליבן איינזאַם, אָן איר מאַן און אָן אירע קינדער. און זי האָט זיך געפּלאָגט מיט צער און געזאָגט: וויי איז מיר וואָס איך האָב געהאַט ווייניק קינדער, וואָרעם ווען איך וואָלט געהאַט אַ סך, וואָלט פֿון דער גרויסער צאָל - אַזוי פֿיל זענען דאָך אומגעקומען און פֿאַרטריבן געוואָרן - געווען אַ שאנס אַז לפּחות אַ טייל זאָל מיר בלייבן. אָבער יעצט אַז איך האָב געבאָרן ווייניק, ווען מען האָט צוגענומען - האָט מען צוגענומען אַלץ.
מיט דער צייט זענען אירע קינדער נפקד געוואָרן און האָבן זיך אומגעקערט צו איר. און דעמאָלט זאָגט מען איר: פֿריי זיך אויף דעם וואָס דו האָסט נישט געבאָרן אין יענע יאָרן ווען דו ביסט געווען אַן עקרה, זינג אַ שירה דערויף. ערשטנס, דו ביסט נישט אַדורך קיין חבלי לידה - דער הריון, דער צער און די שוועריקייט, און דאָס איז נישט קיין קלייניקייט. און אויב דו וועסט זאָגן, אָבער אפֿשר וואָלט איך געהאַט מער קינדער? זיי זענען דאָך אַלע צונויפֿגעקומען און געקומען צו דיר, און דו זעסט אַז סוף־כּל־סוף קערן זיך אַלע אום, די אַלע אויף וועמען דו האָסט געזאָרגט. און אויב דו וועסט זאָגן, ס'האָבן דאָך געקענט זיין נאָך קינדער? זיי וואָלטן אויך נישט געבליבן, זיי וואָלטן אויך אַוועק, און ווי עס זעט אויס - אַוועק אָן אַן אומקער. און בזכות דעם וואָס דו האָסט נישט געבאָרן, האָסטו זוכה געווען אַז ס'זענען געקומען צו דיר אַנדערע קינדער אָן דעם וואָס דו זאָלסט זיך דאַרפֿן אַזוי אָנשטרענגען, געבערן און מוטשען פֿאַר זיי.
ווי דער משל, זאָגט דער אלשיך, איז געשען מיט ירושלים. ירושלים של מעלה איז דער אָרט פֿון וואַנען עס קומען אַרויס אַלע נשמות פֿון כלל ישראל. און אָט זעט מען אַז פֿונעם מקור פֿון וואַנען עס קומען אַרויס די שרשים פֿון די אומות העולם, פֿליסט עס אָן אַ שיעור און זיי מערן זיך אָן אַן עק: אַ ביליאָן כינעזער און אַ ביליאָן אינדער; דער קניזי, די פתרוסים און די כסלוחים; "ואלה המלכים אשר מלכו בארץ אדום לפני מלוך מלך לבני ישראל" - נאָך איידער מיר האָבן בכלל אָנגעהויבן, האָבן זיי שוין אַלוף פּלוני און אַלוף אַלמוני, אָן אַ צאָל פֿון זייערע גדודים. און ווי מען זאָגט אויף יעקב אבינו "והיה בית יעקב אש ובית יוסף להבה" - לכתחילה קוקט מען און מען זעט אַ קעמל אָנגעלאָדן מיט שטרוי און דערנער, וויפֿל אומות, וויפֿל פֿעלקער, און מיר האָבן נאָך גאָרנישט אָנגעהויבן; אָבער איין ניצוץ פֿאַרברענט דאָך אַלץ.
קומט אויס אַז מיר זענען געווען בגדר עקרה. ביז אברהם אבינו איז געקומען - האָבן מיר נאָך בכלל נישט אָנגעהויבן געבערן, און ווען אברהם איז געקומען - ממש אַן עקרה: אין עלטער פֿון הונדערט יאָר האָט ער געבוירן. און דערנאָך יצחק, וואָס איז געבוירן געוואָרן און עס איז נישט געווען שייך ער זאָל געבערן, און ביז ער איז אַדורך די עקידה; און אפֿילו ווען ער איז געשטאַנען אַקעגן רבקה, "ויעתר יצחק לה' לנוכח אשתו כי עקרה היא", אויך דעמאָלט איז עס נישט געגאַנגען גרינג. און ביי יעקב - אויך לאה, "וירא ה' כי שנואה לאה ויפתח את רחמה", און רחל איז דאָך בפירוש אינ'ם פּסוק אַז זי איז געווען אַן עקרה. זעט מען דאָך אַז ביי עם ישראל גייט אַלץ מיט שוועריקייט: ביז די נשמות גייען אַרויס, ביז דאָס פֿאָלק בויט זיך אויף - אַלץ איז פֿון גרויס שוועריקייט; בעת ביי די גוים גייט אַלץ גרינגערהייט.
אויב אזוי, קען כנסת ישראל קומען און זיך באקלאגן: וויי איז מיר אויף דער עקרות וואס איז געווען, וויי איז מיר וואס איך האב דעמאלט נישט געבוירן. ווייל ווען מיר זענען געגאנגען אין גלות זענען מיר געווען מיליאנען און מיר זענען פארטריבן געווארן; ווען מיר וואלטן געווען א ביליאן, וואלט מעגליך דא געבליבן א חלק. אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: "רני עקרה" - פריי זיך דוקא אויף דעם וואס דו ביסט געווען אן עקרה. "רני עקרה" גייט ארויף אויפן עבר, און דערפאר ווענדט ער זיך נישט בלשון נוכח "לא ילדת", נאר בלשון נסתר "לא ילדה" - פריי זיך אויף דעם וואס דעמאלט האסטו נישט געבוירן, אויף דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געבראכט כלל ישראל טראפן ביי טראפן, ביסלעכווייז, און נישט אין ריזיגע מאסן ווי די אומות.
נאר מען דארף פרעגן: אויב עס איז דיר נישט געשען קיין צרה, קען מען דיר זאגן "זאל דיר רואיג זיין דיין געמיט", אבער צי גייט מען דען דערפאר ארויס אין א טאנץ? רנה קומט צוליב שמחה אויף א גוטער זאך וואס איז געשען, נישט אויף א צרה וואס איז נישט געשען. "איך האב נישט פארלוירן" איז נישט קיין גענוגנדיגער טעם אויף רנה. און אויף דעם זאגט דער פסוק "פצחי רנה וצהלי" - עס פאסט פאר דיר צו עפענען מיט געזאנג און רנה צוליב שמחה, און נישט סתם א שמחה נאר א שמחה וואס ברעכט ארויס אויסנווייניג, בבחינת צהלה. און פארוואס? "לא חלה".
און דער ביאור דערפון: פארוואס באמת האט דער הקדוש ברוך הוא פארמערט די אומות העולם אן א שיעור, און עם ישראל האט ער געבוירן מיט שוועריקייטן און אין שטופעס? זאגט דער הייליגער אלשיך - צוליב א פשוטן טעם: די זוהמא האט זיך פארמערט אין דער וועלט. זאמד איז דא פיל, בריליאנטן איז דא ווייניג; און וויפיל דארף מען גראבן און וויפיל בלוט שפייגט מען אויס ביז מען געפינט איין געהעריגן בריליאנט, ריין און געלאטערט. די אומות זענען ווי זאמד און שטיינער און בלאטע - עס איז פאראן אן א שיעור, וויפיל דו ווילסט נאר. אבער עם ישראל האט דער הקדוש ברוך הוא געוואלט געבערן אויסגעלייטערט.
ווייל ווען אברהם וואלט געבוירן יצחק אין א יונגערן עלטער, צי וואלט דען יצחק ארויסגעקומען אזוי אויסגעלייטערט? דוקא ווייל אברהם האט קודם געבוירן ישמעאל און אריינגעגעבן אין אים זיין זוהמא, איז יצחק ארויסגעקומען מער מזוקק. און אזוי אויך, ווען יצחק וואלט געבוירן יעקב דעם ערשטן, און וואלט אונז פארשפארט דעם קאפווייטיק פון די מחלוקות מיט עשיו וואס וויל הרגענען יעקב'ן און שפירט אז די בכורה געהער צו אים - וואלט דאס געווען גאר שלעכט: די זוהמא פון יצחק האט ער אריינגעגעבן אין עשיו, און אזוי איז יעקב געבוירן געווארן מער אויסגעלייטערט.
און ווי מיר האבן שוין פריער מסביר געווען: די מדה פון אברהם איז געווען חסד. און וואס איז די זוהמא פון חסד, דער חסד אין זיין עקסטרעמקייט? דאס איז זמה און עריות, וואס אויך אויף זיי ווערט געזאגט אין דער תורה "חסד הוא", ווייל דאס איז אויך א מין געבן און פארשאפן הנאה פאר יענעם, נאר עס איז בטומאה. די דאזיגע עקסטרעמקייט האט צוגענומען ישמעאל: "עשרה קבים של זימה ירדו לעולם, תשעה נטלו ערביים" - דאס איז די בחינה פון חסד דטומאה וואס איז געווען אין אברהם און איז איבערגעגעבן געווארן פאר ישמעאל. און די מדה פון יצחק איז גבורה; און וואס איז גבורה דטומאה? רציחה. ווייל גבורה מיינט "יקוב הדין את ההר", א גרויסע פארשטארקונג, און אויב מען נעמט דאס ביזן עקסטרעם - ווער עס פירט זיך נישט אויף כדיין, נעמט מען אים גלייך אראפ דעם קאפ. די זוהמא פון גבורה האט גענומען עשיו: "ועל חרבך תחיה", זיין גאנצע מהות איז אדום, רציחה. און נאכדעם וואס די זוהמא פון חסד איז איבערגעגעבן געווארן פאר ישמעאל און די זוהמא פון גבורה פאר עשיו, איז יעקב ארויסגעקומען בבחינת תפארת, מטתו שלמה, אויסגעלייטערט און מזוקק.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט: פריי זיך! ווייל אין די פריערדיגע דורות, נאך פארן דור פון אברהם, איז די זוהמת הנחש געווען גאר שטארק און דער כח הטומאה אין דער וועלט איז געווען ריזיג, און ווען קינדער וואלטן דעמאלט געבוירן געווארן - וואלטן זיי געבוירן געווארן פאראומרייניגט, מיט דעם זעלבן כח הטומאה ווי די פעלקער. וואס האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן? ער האט פארמינערט דעם זרע פון אברהם און דעם זרע פון יצחק און זיי פארשפעטיגט, און ער האט געבראכט אברהם אין א שפעטערן דור, כדי כלל ישראל זאל ארויסקומען מער מזוקק. און ווי מער די דורות זענען געווען נענטער צום חטא אדם הראשון, אלץ מער האט דער ארס פונעם נחש הקדמוני געקאכט און זיין זוהמא האט מער געלעבט און עקזיסטירט; און ווי ווייטער די דורות גייען אוועק, ווערט דער כח פון דער זוהמא אלץ שוואכער.
און דאס איז "כי רבים בני שוממה מבני בעולה": דערשרעק זיך נישט פון דעם וואס די אומות מערן זיך אן א שיעור. "בני שוממה" זענען די קינדער וואס זענען געבוירן געווארן נאך דער תקופה פון דער שממה, יענע תקופה אין וועלכער עס זענען נישט ארויסגעקומען קיין נשמות פון שורש נשמות ישראל. און אויב דו וועסט פרעגן, זיי האבן דאך אזוי פיל? קום און זע ווער עס זענען "בני בעולה" - די וואס זענען געבוירן געווארן צו עשיו, וואס ער איז דער שורש פון עמלק, און פון זיי שטאמט צור וואס איז געווען חייב במלכותה, און זייער סוף איז אז אלע וועלן אונטערגיין. קומט אויס אז צום סוף וועלן די בני השוממה זיין מער פון די בני הבעולה - פון עמלק און פון די אנדערע גוים און פון די פעלקער פון אדום וואס האבן זיך פארמערט אן א שיעור. און אויב אזוי איז דאס נישט בלויז אז "עס איז דיר נישט געשען קיין צרה", נאר עס איז דיר געשען א זאך וואס איז צום בעסטן און שענסטן: דער הקדוש ברוך הוא האט געווארט ביז די גאנצע זוהמא וועט ארויסגיין, כדי ארויסצוברענגען דיך, עם ישראל, אויסגעלייטערט און ראוי. און דאס איז א געוואלדיגע בשורה וואס ער זאגט צו, "אמר ה'".
לויט דעם זענען די קשיות פארענטפערט. מיר האבן געפרעגט פונעם פסוק "כי חלה גם ילדה ציון את בניה" - און דער תירוץ איז: "לא ילדה" גייט ארויף אויף דעמאלט, אויף יענער תקופה. און ווי גוט איז פאר אונז וואס זי האט דעמאלט נישט געבוירן, ווייל ווען זי וואלט געבוירן אין דער צייט ווען די זוהמא איז געווען גרויס, וואלטן מיר ארויסגעקומען מיט דער זעלבער זוהמא ווי די גוים, ווי די גמרא זאגט אז אין זיי איז פאראן זוהמת הנחש און "חביל גופייהו". בעת וואס "חלה גם ילדה ציון את בניה" איז געזאגט געווארן אויף א שפעטערער תקופה, ווען זיי זענען שוין געווען אויסגעלייטערט.
און עס איז פארענטפערט סיי "לא ילדה" און סיי "לא חלה", און אויך דער סדר: וויפיל דארפסטו זיך פרייען וואס זי האט נישט געבוירן - ווייל ווען זי וואלט דעמאלט געבוירן, וואס פאר א קינדער וואלטן דאס געווען? קינדער פון חלחלה און פון קראנקייט, קינדער וואס זענען נישט ראוי, קינדער פגומים. דערפאר פריי זיך וואס זי האט נישט געבוירן, און דער עיקר שמחה איז - "פצחי רנה וצהלי לא חלה": פריי זיך וואס דו האסט דעמאלט נישט געבוירן קיין קינדער, ווייל געבערן קינדער דעמאלט וואלט געווען "חלה" - קינדער וואס האבן אין זיך א חולי, קינדער פון ציטערניש און שרעק, וואס פאסן נישט פאר דיר. און אויף דעם דארף כנסת ישראל זיך פרייען.
הַרְחִיבִי מְקוֹם אׇהֳלֵךְ וִירִיעוֹת מִשְׁכְּנוֹתַיִךְ יַטּוּ אַל־תַּחְשֹׂכִי, הַאֲרִיכִי מֵיתָרַיִךְ וִיתֵדֹתַיִךְ חַזֵּקִי׃ - מאך ברייט דעם ארט פון דיין געצעלט, און די יריעות פון דיינע וואוינונגען זאל מען אויסשפרייטן, האלט זיך נישט צוריק, מאך לאנג דיינע שטריק, און דיינע פלעקער פארשטארק.
דא קומט דער נביא אראפצומאלן דעם מצב פון כלל ישראל אויף לעתיד לבוא. היות ווי "רבים בני שוממה מבני בעולה", און פון די גרויסע צאל קינדער וואס וועלן צוריקקומען פון גלות - "הרחיבי מקום אהלך", דאס מיינט ירושלים; "ויריעות משכנותייך", דאס זענען די יריעות מיט וועלכע מען ציט אויס און מען נייגט דעם געצעלט, וואס דאס זענען די איבעריגע שטעט פון ארץ ישראל - "יטו, אל תחשוכי". דאס הייסט, דער וואס שפרייט אויס די יריעות זאל זיי ציען ווייט אוועק. א געווענליכער געצעלט איז ווי א דרייעק, ווי א געצעלט פון סאלדאטן; און ווען מען וויל אז מער מענטשן זאלן דערין זיצן, הייבט מען העכער דעם דאך און מען ציט עס אויס צו די זייטן, און אזוי גייען אריין מער. דאס איז "יטו יריעות משכנותייך, אל תחשוכי" - שפאר נישט איין, ווייל עס איז עתיד צו קומען א גרויסער פאלק וואס וועט זיך דארפן באזעצן דא אין לאנד.
און נישט נאר דאס: דער רד"ק זאגט אז מיט די דאזיגע ווערטער רעדט דער נביא וועגן הרחבת גבולות ארץ ישראל, און די זאכן זענען מפורש אין די פסוקים. אין זכריה שטייט "משא דבר ה' בארץ חדרך ודמשק מנוחתו" - אז ארץ ישראל וועט זיך פארברייטערן ביז דמשק; "וגם חמת תגבל בה, צור וצידון" - אז דער גבול וועט ארייננעמען צור און צידון. און אזוי אויך "יסוב כל הארץ כערבה מגבע לרימון נגב ירושלים, וראמה וישבה תחתיה למשער בנימין עד מקום שער הראשון עד שער הפינים, ומגדל חננאל עד יקבי המלך, וישבו בה וחרם לא יהיה עוד, וישבה ירושלים לבטח". און אזוי אויך אין ירמיהו: "הנה ימים באים נאום ה' ונבנתה העיר לה' ממגדל חננאל עד שער הפינה". מען זעט דאך אז ירושלים איז עתיד זיך אויסצוברייטערן, ווי חז"ל זאגן אז ירושלים איז עתיד צו ווערן ווי גאנץ ארץ ישראל, און ארץ ישראל ווי די גאנצע וועלט. אויף דעם מרמז דער נביא: "הרחיבי מקום אהלך ויריעות משכנותייך יטו אל תחשוכי".
און דער מלבי"ם ערקלערט: "הרחיבי מקום אהלך" - כדי צו קענען פארנעמען די פילע קינדער, ווייל דער געצעלט איז דער פלאץ וואו מען וואוינט. און אמאל קומען געסט און צוגעקומענע, און זיי קומען אויך אריין אינעם געצעלט, דעריבער "יריעות משכנותייך", וואס זענען ארום דעם געצעלט - זאלסטו זיי אויך אויסשפרייטן, ווייל עס זענען דא נאך צוגעקומענע. "אל תחשוכי" - אן אן אויפהער, אויף א שטענדיגן אופן, זיי וועלן קומען און קומען און קומען; תמיד וועלן זיך מערן די נייע קינדער וואס קומען צו, און שטענדיג וועט מען דארפן צולייגן וואוינונגען. "האריכי מיתרייך" - די מיתרים זענען די שטריק מיט וועלכע מען בינדט דעם געצעלט, און מיט זיי מאכט מען אים לענגער אדער קירצער; און ער זאגט צו איר: וויסן זאלסטו אז דו וועסט דארפן גאר לאנגע שטריק, דעריבער גרייט זיי שוין פון פריער צו לאנג. מיט פשוטע ווערטער: אויב דו גייסט בויען שיכונים און דו שאצט אז עס וועלן קומען הונדערט טויזנט מענטשן - ניין און ניין, פארגרעסער דעם פלאן אויף א מיליאן. דאס איז "האריכי מיתרייך", ווייל עס איז נאך עתיד צו קומען א גרויסער פאלק.
כִּי־יָמִין וּשְׂמֹאול תִּפְרֹצִי, וְזַרְעֵךְ גּוֹיִם יִירָשׁ וְעָרִים נְשַׁמּוֹת יוֹשִׁיבוּ׃ - ווייל רעכטס און לינקס וועסטו זיך צעשפרייטן, און דיין זרע וועט עמים ירשענען, און פארוואסטע שטעט וועלן זיי באזעצן.
דאס איז דער נמשל. "ימין ושמאל תפרוצי" - אזוי ווי דער לשון "ופרצת ימה וקדמה וצפונה ונגבה". אויב "ימין ושמאל" זענען דרום און צפון, איז "וזרעך גויים יירש" מזרח און מערב. "וערים נשמות" - פארוואסטע שטעט, אז אפילו שטעט וואס זענען געווען וויסט פונעם איבעריגן טייל פון ארץ ישראל וועלן באזעצט ווערן.
דער מלבי"ם ערקלערט: "ימין ושמאל תפרוצי" - דו וועסט דורכברעכן די גרעניצן פון רעכטס און פון לינקס, און ארץ ישראל וועט זיך אויסשפרייטן ווייטער פון אירע גרעניצן; ביז "זרעך גויים יירש" - אונזער פלאץ וועט נישט קלעקן און מיר וועלן דארפן ירשענען פון די לענדער פון די עמים, אזוי ווי מיר געפינען אז דוד המלך האט געמאכט כיבושים אין סוריא און אין אנדערע פלעצער. און דאס וועט אויך נישט זיין גענוג, ביז "ערים נשמות יושיבו" - אפילו ביי די גוים, נאכדעם וואס מיר וועלן נעמען אלע באזעצטע שטעט, וועלן מיר דארפן נוצן וויסטע שטעט, אין די פלעצער וואס זענען נישט באוואוינט ביי זיי, כדי זיך אויסצוברייטערן אויך אהין.
נאר ביי דוד המלך איז געווען א טענה דערויף, ווי מען האט שוין באהאנדלט באריכות ביים לערנען די פרשה פון דוד המלך און זיינע כיבושים. פון איין זייט שטייט אין דער תורה "כל המקום אשר תדרוך כף רגלכם בו לכם יהיה", און פון דער אנדערער זייט זענען אנגעגעבן אין דער תורה פונקטליכע גרעניצן, ביזן טייך און ביזן ים און דאס גלייכן. און דער ביאור איז, אז די גבולות זענען דער מינימום: כלל ישראל ווען זיי קומען אריין אין לאנד מוזן אייננעמען דאס לאנד לויט אירע גבולות, ווייל דאס איז דאס לאנד וואס איז צוגעזאגט געווארן; און פון דארט און ווייטער, נאכדעם וואס דער יסוד איז דערגאנגען, יעדער פלאץ וואס די פיס וועלן טרעטן - וועט געהערן צו זיי, צי דמשק, צי עיראק, צי יעדער ארט וואו מען וועט זיך אויסשפרייטן.
אבער אין דער צייט פון דוד המלך איז נאך דער כיבוש פון גאנץ ארץ ישראל נישט געווען פארענדיגט, און דוד איז געגאנגען און איינגענומען אין סוריא און אין חלב און אין די ערטער וואס די תורה זאגט צו אז זיי וועלן זיין פאר אייך - און מען האט אים געזאגט אז מען האט זיי נאך נישט זוכה געווען אויף א גאנצן אופן. ווייל דאס אלעס איז געזאגט געווארן ווען מען האט שוין געענדיגט אייננעמען דאס לאנד; אבער אויב דאס צוגעזאגטע לאנד האט מען נאך נישט פארענדיגט און מען שפרייט זיך אויס אויף אנדערע פלעצער, זענען יענע פלעצער נישט פארזיכערט פאר דיר. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט דא: "וזרעך גויים יירש" - ערשט נאכדעם וואס מיר וועלן באזעצן דאס לאנד כראוי, און ערשט נאכדעם וואס מיר וועלן אייננעמען אלעס וואס קומט זיך אונז לויט די ארגינעלע גבולות הארץ, דעמאלט וועט מקוים ווערן די הבטחה אז "זרעך גויים יירש וערים נשמות יושיבו".
דער קאפיטל פון נחמה הייבט זיך אן מיט א רוף צו ציון זיך צו פרייען דוקא איבער איר עקרות: לויטן מלבי"ם, ווייל איר גאולה וועט קומען אן חבלי לידה, אן די מלחמות און בלוט-פארגיסונגען וואס אלע אומות גייען אדורך אויפן וועג צו זייער זעלבסטשטענדיגקייט, און דאך וועלן אירע קינדער זיין מער ווי זייערע קינדער. און לויטן אלשיך הקדוש, איז די שמחה אויפן עצם פארשפעטיגונג: דער הקדוש ברוך הוא האט פארהאלטן דאס געבוירן פון זרע ישראל ביז די זוהמת הנחש וועט ווערן ווייניגער, און האט מסדר געווען אז די זוהמא פון חסד זאל אריינגיין אין ישמעאל און די זוהמא פון גבורה אין עשו, כדי יעקב זאל ארויסקומען ריין און אויסגעלייטערט - ווייל ווען זי וואלט געבוירן דעמאלט, וואלטן די קינדער געווען "חלה", פגימה'דיגע קינדער. פון דא און ווייטער באפעלט דער נביא אויסצוברייטערן דעם געצעלט און פארלענגערן די מיתרים, ווייל ירושלים איז עתיד זיך אויסצוברייטערן און זיך אָנצופילן מיט די קינדער וואס קערן זיך צוריק פונעם גלות, ביז זיי וועלן זיך צעשפרייטן רעכטס און לינקס און ירשענען אפילו די לענדער פון די פעלקער - אבי מען זאל פריער כראוי באזעצן די גרעניצן פון דער הארץ המובטחת.