און אפילו אויב מיר האבן דאס נישט געטאן, און אפילו אויב דער הקדוש ברוך הוא האט זיך גאר שטארק דערווייטערט פון אונז, אויף דעם זאגט ער: יעזוב רשע דרכו ואיש אוון מחשבותיו וישוב אל השם וירחמהו ואל אלוהינו כי ירבה לסלוח. אפילו אויב דו ביסט שוין ממש ווייט אוועקגעפאלן, פארלאז דעם שלעכטן וועג, יעזוב איש אוון מחשבותיו, קער זיך צוריק צום אייבערשטן ער זאל זיך מרחם זיין אויף דיר, ואל אלוקינו כי ירבה לסלוח. איידער מיר וועלן זען ווי דער מלבי"ם ערקלערט דא, וואלט איך געוואלט צולייגן נאך א ווארט איבער "דרשו השם בהמצאו". יעדער קען דאך די דרשת חז"ל אין מסכת ראש השנה דף י"ח: אמר רב שמואל בר איניא משמיה דרב, פון וואו ווייסט מען אז א גזר דין פון א ציבור, אפילו נאכדעם וואס עס איז שוין געווארן פארחתמ'עט, קען מען עס נאך אלץ צערייסן? פון וואו נעמט מען דאס? שנאמר: מי כהשם אלוקינו בכל קוראנו אליו. פרעגט די גמרא: בכל קוראנו אליו? עס שטייט דאך בפסוק "דרשו השם בהמצאו"! לכאורה שטייט דאך אינעם פסוק אז דער אייבערשטער געפינט זיך נישט יעדעס מאל ווען מען רופט צו אים, נאר דוקא "בהמצאו", ווען ער איז נאנט? ענטפערט די גמרא: התם ביחיד, הכא בציבור. זאגט די גמרא, עס איז דא א חילוק: "בהמצאו", ווען ער איז נאנט, דאס רעדט זיך בלויז פון באזונדערע זמנים, דאס איז ביי א יחיד; אבער א גזר דין פון א ציבור קען שטענדיג צעריסן ווערן - מי כהשם אלוקינו בכל קוראנו אליו, ווען א ציבור טוט תשובה, נעמט דער הקדוש ברוך הוא דאס אן. ביי יחידים אבער זאגט די גמרא אז עס איז דא א באשטימטע צייט פון הימצאו. פרעגט די גמרא: אימת? ווען איז די באזונדערע צייט ביי א יחיד וואס דער אייבערשטער איז דארט צו געפינען? אמר רבה בר אבוה: אלו עשרה ימים שבין ראש השנה ליום הכיפורים, דאס זענען די עשרת ימי תשובה צווישן ראש השנה און יום הכיפורים. אזוי ווי עס שטייט: ויהי כעשרת הימים ויגוף השם את נבל. פרעגט די גמרא: עשרה ימים מאי עבידתייהו? וואס איז די באדייט פון די צען טעג? נבל איז דאך געווען א נבל און זיין נבילה איז געווען מיט אים, ער האט געשאלטן דוד המלך, גערעדט אויף אים מיט גרויס ביזיון: "היום רבו עבדים המתפרצים כנגד אדוניהם", אזוי האט ער באטיטלט דוד מלך ישראל; און דוד איז געקומען זיך צו רעכענען מיט אים, נאר אביגיל די ווייב פון נבל הכרמלי האט אים אפגעשטעלט, און צום סוף האט דוד אנגענומען אירע רייד. און דאן זענען אריבערגעלאפן צען טעג, און דערנאך "ויגוף השם את נבל". פארוואס האט מען בכלל געדארפט ווארטן אויף אים צען טעג? פארוואס האט אים דער אייבערשטער נישט געענדיגט אויפן פלאץ? אמר רב יהודה אמר רב: קעגן די צען שלינגען טרונקען וואס נבל האט געגעבן פאר די קנעכט פון דוד. רב יהודה זאגט אין נאמען פון רב: נבל האט זיי טאקע פארשעמט און געשאלטן, אבער שכר לגימה קומט זיך אים; פאר די קנעכט פון דוד וואס זענען געקומען רעדן מיט אים און אים איינרעדן צו געבן פאר דוד פון די שאף און רינדער צוליב דעם וואס דוד האט געהיטן אויף זיינע שאף, פארדעם וואס ער האט זיי געגעבן צען שלינגען און זיי אנגעגאסן צו טרינקען - ער האט זיי געזען קומען פונעם וועג און אנגעגאסן א גלאז וואסער, מען ווייסט נישט צי קאלטע צי נישט, אבער א גלאז וואסער. אמר רב נחמן אמר רבה בר אבוה: דאס זענען די צען טעג צווישן ראש השנה און יום הכיפורים. דער הקדוש ברוך הוא האט געווארט אויף נבל די צען טעג פון עשרת ימי תשובה, און ער האט נישט תשובה געטאן, און דאן האט אים דער אייבערשטער געשלאגן. דאס הייסט, ער האט געהאט א שאנס, קוקט נאר וואס דאס באדייט! די זכות פון געבן צען שלינגען וואסער האט אים געהאלטן אין דער לופטן, מען האט געווארט אויף אים אויף די טעג וואס מען קען תשובה טאן, אבער ער האט נישט אויסגענוצט די דאזיגע טעג, און ויגוף השם את נבל. א מענטש וואס גייט אוועק פון דער וועלט מוצאי יום הכיפורים, וואס זאגט מען אויף אים? די גמרא זאגט, ווער עס שטארבט ערב יום הכיפורים איז א שלעכטער סימן פאר אים, ווייל ער האט נישט זוכה געווען אנצוקומען צו דער כפרה; אבער ווער עס שטארבט מוצאי יום הכיפורים איז א שיינער סימן פאר אים, ווייל ווי נאר ער איז נתכפר געווארן, נאך איידער ער האט באוויזן אנצוזאמלען זיין ערשטע עבירה, האט אים דער אייבערשטער שוין צוגענומען, ער איז ארויף ריין אין הימל. אויב איינער שטארבט אינמיטן יום הכיפורים איז פארהאן א שקלא וטריא, ווייל מען דעבאטירט ווען יום הכיפורים איז מכפר, צי ביי זיין אריינגאנג צי ביים ארויסגאנג. דער פשטות איז אז יום הכיפורים איז מכפר ביים ארויסגאנג, אבער זיכער איז דאס אויך גוט ווייל ער האט זוכה געווען צו א שטיקל כפרה. עס שטייט דאך אז יום הכיפורים איז אזוי ווי א מקוה: מה מקוה מטהר את הטמאים אף הקדוש ברוך הוא מטהר את ישראל; און א מקוה, ווי מיר ווייסן, איז נישט מטהר בעת דער מענטש שטייט נאך אינעווייניג אין וואסער, נאר ערשט ביים ארויסגיין. דעריבער ווערט געברענגט אז יום הכיפורים איז מכפר נאך תפילת נעילה, ביים ארויסגאנג פון יום הכיפורים, דעמאלט טוט יום הכיפורים מכפר זיין. עכ"פ זעען מיר אז ווער עס שטארבט מוצאי יום הכיפורים, איז דאס א גרויסע מעלה. און לכאורה פרעגט זיך די קשיא: נבל הכרמלי, מיט וואס האט ער זוכה געווען צו שטארבן מות ישרים? מיט וואס האט ער זוכה געווען צו שטארבן מוצאי יום הכיפורים? למעשה קומט די גאנצע קשיא אויף נאר לויט דער שיטה פון רבי, ווייל רבי האלט "עיצומו של יום מכפר", סיי ער האט געטאן תשובה און סיי ער האט נישט געטאן תשובה; אבער לויט שיטת חכמים, וואס אזוי איז די הלכה געפסק'נט, איז דאך בכלל נישט קיין קשיא. וואס הייסט ער האט זוכה געווען? מיר רעדן דאך פון איינעם וואס שטארבט מוצאי יום הכיפורים נאכדעם וואס ער האט זוכה געווען צו א כפרה, און כפרה איז דאך תלוי אין תשובה לויט חכמים; האט ער דען געטאן תשובה? עס שטייט דאך קלאר אז ער האט נישט תשובה געטאן! מען האט געווארט אויף אים צען טעג און ער האט נישט תשובה געטאן, איז דאך פאר אים נישט קיין שום חילוק צי מוצאי יום הכיפורים צי פאר יום הכיפורים, ער האט דאך סיי ווי נישט געטאן קיין תשובה. אבער באמת איז די שאלה פאסיג צו פרעגן אליבא דרבי, וואס ער האלט עיצומו של יום מכפר, דער עצם יום הכיפורים איז מכפר סיי מען האט געטאן תשובה און סיי נישט; אויב אזוי, ווי האט ער זוכה געווען צו שטארבן אזא טויט? זאגט דער הייליגער אריז"ל א געוואלדיגע זאך, איך ברענג דאס פון ספר משנת הגלגולים. זאגט דער אריז"ל: ווער איז געווען נבל הכרמלי? דאס איז געווען לבן הארמי; און פון לבן הארמי איז ער נתגלגל געווארן אין בלעם, און דערנאך אין נבל הכרמלי. און נבל איז געווען א נבל און נבלה עמו, פונקט ווי אין זיינע פריערדיגע גלגולים האט ער קאליע געמאכט מיט זיין מויל: לבן איז געווען א רמאי - ארמי אותיות רמאי; דערנאך בלעם האט קאליע געמאכט מיט זיין מויל, ער האט געוואלט שעלטן כלל ישראל; און דערנאך קומט ער צוריק און ווערט נתגלגל אין נבל, וואס דאס זענען די אותיות פון לבן, און דאס זענען די אותיות ל' ב' פון בלעם, און ער פארדארבט מיט דער זעלבער זאך אליין און ער שילט און לעסטערט משיח השם מיט זיין מויל. נאר וואס דען? עס שטייט דאך אז בלעם האט מתפלל געווען: "תמות נפשי מות ישרים ותהי אחריתי כמוהו", האט ער יעצט זוכה געווען צו "תמות נפשי מות ישרים" אין נבל הכרמלי. וויבאלד ער האט מתפלל געווען דערויף, האט ער זוכה געווען צו מות ישרים. וואס איז מות ישרים? ווער עס שטארבט מוצאי יום הכיפורים. דאס הייסט, צוליב דער תפילה פון בלעם האט ער זוכה געווען דערצו. און ווען האט ער זוכה געווען צו "ותהי אחריתי כמוהו"? ווען ער איז נאכאמאל נתגלגל געווארן - אין וועמען איז ער נתגלגל געווארן? אין ברזילי הגלעדי (איר זענט מסתמא נאך נישט אנגעקומען צו יענעם קאפיטל), ברזילי הגלעדי האט אויך די אותיות ב' ל'; און ברזילי הגלעדי איז שוין געווען אן ערליכער, כשר'ער איד, און דארט האט ער זוכה געווען צו "ותהי אחריתי כמוהו", דאס הייסט אזוי ווי כלל ישראל ממש, ער איז געשטארבן ווי א כשר'ער איד. הגם עס שטייט אויף ברזילי אז ער איז געווען שטוף בתאווה, אבער פונדעסטוועגן שטייט נישט אויף אים אז ער איז געווען א רשע, נאר עס שטייט אז ער איז געווען פון די וואס האבן געהאלפן דוד המלך. עכ"פ זעען מיר אז קיין שום תפילה קערט זיך נישט צוריק ליידיג; עס איז נישט געווען דא סתם א גלוסטעניש אדער בלויזער וואונטש פון בלעם, נאר דאס איז געווען א תפילה און א בקשה וואס ער האט צום סוף זוכה געווען אז זי זאל מקוים ווערן, אויב נישט אין דעם גלגול, דעמאלט אינעם קומענדיגן גלגול. דער הייליגער אריז"ל שרייבט אויף דעם וואס עס שטייט "כי לא ידח ממנו נדח", אז אפילו די גרעסטע רשעים גמורים וועלן צוקומען צו א תיקון; כאטש דער תיקון איז זייער שווער און די רייניגונג און צירוף גייט צו מיט אסאך יסורים - איינער פון זיינע גלגולים איז געווען אין א שטיין, ווער עס וויל קען דאס זען אינעם ספר - אבער עכ"פ זאגט ער, זאלסט וויסן אז צום סוף וועט יעדער צוקומען צו א תיקון. נאר וויפיל מען וועט דארפן ליידן פארדעם, דאס איז שוין אן אנדערע זאך, אבער עס שטייט דאך קלאר "לבלתי ידח ממנו נדח". און דאס וואס בלעם איז געווען א גוי: בלעם האט געלעבט פאר מתן תורה, און פאר מתן תורה איז נאך נישט געווען קיין קלארע אפטיילונג פון די נשמות; ערשט נאך מתן תורה, "כי חלק השם עמו יעקב חבל נחלתו", זענען אלע נשמות פון די גוים א חלק סטרא אחרא און ביי זיי איז בכלל נישט שייך קיין תיקון און זיי געהערן גארנישט צו אונז, אבער לכתחילה איז נאך נישט געווען דער מושג פון א איד און א גוי, און דעריבער וועט בלעם אויך צום סוף צוקומען צו א תיקון, כאטש בלעם איז דער גרעסטער רשע, וואס אויף אים זאגט די גמרא: "כל מאי דמצית למידש ביה דרוש" - יעדע גנאי וואס דו קענסט נאר קלעבן אויף אים, קלעב ארויף, אלעס איז אמת, גארנישט איז נישט בגדר לשון הרע אדער מוציא שם רע, עס איז אלעס אמת לאמיתו.
גוט. "יעזוב רשע דרכו ואיש אוון מחשבותיו". רש"י און דער רד"ק ערקלערן: "יעזוב רשע דרכו" - במעשה ובפה, דאס מיינט שלעכטע מעשים און שלעכטע רייד; "ואיש אוון מחשבותיו" - דאס זענען שלעכטע הרהורים. פארוואס? זאגט דער רד"ק: ווייל תשובה העלפט נישט בגלוי אויב זי איז נישט אויך בנסתר. וואס העלפט עס אויב דו טוישסט בלויז די מעשים, אבער טיף אינעווייניג ביסטו געבליבן מיט אלע שלעכטע מדות און שלעכטע מחשבות? ווייל די גוטס פונעם מענטש און זיינע שלעכטס - זאגט דער רד"ק - זענען אנגעהאנגען אין דער האנט, אינעם מויל און אינעם הארץ; און אויף אלע דריי דארף מען תשובה טאן: מיט דער האנט - אויב איינער האט געראבעוועט, געשלאגן, אדער געטאן סיי וועלכע שלעכטע פעולה; מיטן מויל - גערעדט לשון הרע, ליגנט, חנופה; אינעם הארץ - שלעכטע מחשבות, א הארץ וואס טראכט שלעכטס. אלע די דריי זאכן דארפן א תיקון. "כי ירבה לסלוח" - אפילו אויב דער מענטש האט אסאך שלעכטס געטאן, וועט דער הקדוש ברוך הוא מערער זיין צו מוחל זיין.
דער מלבי"ם ערקלערט אונז, אזוי ווי מיר האבן פריער ערקלערט, אז דאס איז בעצם א המשך פונעם פריערדיגן פסוק: "דרשו השם בהמצאו" - ווען ער איז נאך ביי דיר, זאל ער דיך נישט פארלאזן; און אויב ער האט שוין פארלאזט, "קראוהו בהיותו קרוב" - פארטיף דיך נישט אינעם חטא, נאר ווי נאר דו ביסט געשטרויכלט רוף צו אים בעת ער איז נאך נאנט; אבער אפילו אויב ער איז שוין ווייט, "יעזוב רשע דרכו ואיש אוון מחשבותיו" - זאלסטו וויסן אז די זאך קען נאך אלץ פארראכטן ווערן. איידער מיר וועלן אויסשמועסן דעם מלבי"מ'ס ערקלערונג, שרייט די קשיא פונעם פסוק אליין: יעזוב רשע דרכו, יעזוב איש אוון מחשבותיו, וישוב אל השם וירחמהו, ואל אלוקינו כי ירבה לסלוח - פארוואס חזר'ט מען איבער די זעלבע זאך צוויי מאל? בעצם איז דאך "ישוב אל השם" די זעלבע ווי "ישוב אל אלוקינו"!
"אלוקינו כי ירבה לסלוח" - בעצם איז דער גאנצער פסוק דא כפול. ערקלערט דער מלבי"ם: "יעזוב רשע דרכו" - זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: אפילו אויב דער רשע האט גאר אסאך געזינדיגט, איז פארהאן א תקנה: יעזוב רשע דרכו. און נישט בלויז אז איך רעד פון א רשע וואס זינדיגט צוליב תאווה, וואס א חטא מצד תאווה ווערט באופן יחסי פאררעכנט פאר א גרינגערער חטא קעגן איינעם וואס איז א כופר, א מענטש וואס האט מחשבות פון מינות און כפירה, וואס דאס איז פיל ערגער; נאר אפילו אן "איש אוון" האט אויך א תקנה, דורך דעם וואס ער זאל פארלאזן זיינע מחשבות - ער זאל אפלאזן זיינע פאלשע מחשבות, זיינע מחשבות פון כפירה, און אנפאנגען צו גלייבן אינעם אייבערשטן. און דאן קוקט ווי שיין דאס שטימט: "יעזוב רשע דרכו" - "רשע" האבן מיר ערקלערט מיינט דער חטא פון תאווה, און בדרך כלל, אגב, ווער עס ווייסט, ווערט דאס ווארט "רשע" און "רע" גענוצט ארויסצוברענגען די תאווה פון עריות, ווי עס שטייט ביי ער און אונן "רע בעיני השם"; דער רשע און שלעכטס דרוקט אויס תאוות, און דא רעדט מען אז ער האט זיך אנגעכאפט אין א שלעכטן וועג, און דעריבער "יעזוב רשע דרכו", זיין שלעכטן וועג וואס ער איז געוואוינט צו טאן עבירות; און "איש אוון", ווי מיר האבן ערקלערט, מיינט א הארץ וואס טראכט מחשבות אוון, מען רעדט דא פון א מענטש וואס אין זיינע מחשבות איז ער אן איש אוון, ער ציט צו מינות און כפירה - וויאזוי רופט מען דאך די ביכער פון די נוצרים? "אוון גליון", און חז"ל האבן זיי אזוי גערופן, וואס מיינט אוון גליון? אזוי ווי מיר האבן יעצט געזאגט, זאכן וואס האבן אין זיך אוון און כפירה (מיט א ו'), דברי אוון, מחשבות פון כפירה און מינות - און וואס זאל ער אפלאזן? זיינע מחשבות! ווייל ביי אים הויבט זיך די פראבלעם נישט אן ביי די מעשים, נאר די פראבלעם הויבט זיך אן ביי די מחשבות, ער האט מחשבות פון כפירה; זאל ער אויך אפלאזן זיינע מחשבות פון כפירה און אנפאנגען גלייבן אינעם אייבערשטן, "וישוב אל השם".
אבער גיט אכט, זאגט דער מלבי"ם: עס זענען דא צוויי ערליי תשובה. עס איז דא א מענטש וואס טוט תשובה מאהבה, פון דעם וואס ער דערקענט די גדלות הבורא, פון דעם וואס ער אנערקענט זיין הייליגע מאכט, וויל ער זיך דערנענטערן און מדבק זיין אינעם אייבערשטן און ער באגערט בלויז זיין נאנטקייט, דאס הייסט תשובה מאהבה; אבער עס איז דא א מענטש וואס טוט נישט תשובה פון ליבע, נאר פון שרעק: ער האט געהערט אז אין גיהנום ברענט זייער שטארק, און די היץ איז גאר הויך, טוט ער תשובה כדי נישט אנצוקומען אהין, נישט פארברענט צו ווערן אין דעם פייער פון גיהנום. למעשה, הלוואי זאלן מיר אנקומען אפילו צו דער מדריגה, אבער זיכער איז דאס א נידעריגערע מדריגה. און דעריבער, זאגט דער מלבי"ם, איז דא איינער וואס טוט תשובה ווייל ער האט ליב דעם אייבערשטן, און דאס איז וואס שטייט אין אנפאנג: "וישוב אל השם" - צו שם הוי"ה, אז דער הקדוש ברוך הוא איז גרויס און מעכטיג, "וירחמהו"; און עס איז דא איינער וואס קערט זיך צוריק צו "אלוקינו" - וואס באדייט "אל"? א בעל כוח; ער האט מורא פון דעם כוח פונעם אייבערשטן, אוי וויי, דער אייבערשטער וועט מיך באשטראפן! און נישט בלויז דאס, נאר "אל אלוקינו", עס שטייט נישט סתם אל אלוקים, נאר אלוקינו, דאס הייסט מצד דעם וואס ער איז אונזער גאט, וואס דאס באדייט השגחה פרטית: אוי וויי, אויף יעדער פעולה וואס איך האב געטאן וועט מיר דער אייבערשטער געבן א שטראף, ער האט מורא פון עונש. זאגט דער פסוק: צו דעם קען איך דיר טאקע נישט זאגן "וירחמהו", אבער איך קען דיר זאגן "ירבה לסלוח", זאלסט וויסן אז עכ"פ דער הקדוש ברוך הוא, אפילו פאר דעם וואס טוט תשובה מצד יראה, איז אים דער אייבערשטער מוחל זיין עוון. וואס מיינט "וירחמהו"? וויאזוי זאגט דער תרגום? תרגום זאגט שטענדיג "רחימוהי", רחים איז דער טייטש פון ליבע, ווי מען זאגט "בדחילו ורחימו" - מיט יראה און מיט אהבה, שטענדיג איז רחים א לשון פון ליבע. גיט אכט: אויב דו האסט תשובה געטאן צום אייבערשטן צוליב די גדלות הבורא, ווייל דו האסט ליב דעם אייבערשטן, וועסטו זוכה זיין צו "וירחמהו", אז דער אייבערשטער וועט דיר צוריקגעבן ליבע, וואס דאס איז די העכערע מדריגה; אבער "ואל אלוקינו", יענער וואס האט לעומת זאת געטאן א נידעריגערע תשובה, צוליב דעם וואס ער איז אלוקים, א תקיף ובעל היכולת און ער האט מורא, און צוליב דעם וואס ער איז אלוקינו, וואס דאס מיינט השגחה פרטית און אז אויף יעדע איינציגע מעשה איז דא א דין, אויף אים קען איך נישט זאגן "ירחמהו", איך קען אים נישט צוזאגן די מדריגה פון אהבה; וואס יא? "ירבה לסלוח" - אויך צו דעם איז דער הקדוש ברוך הוא מרבה צו מוחל זיין און פארגעבן, אויך אויף דעם וועט דער הקדוש ברוך הוא אריבערפירן זיינע זינד.
און דער מלבי"ם דרוקט אויך מדייק צו זיין: גיט אכט, עס שטייט נישט "יעזוב איש רשע דרכו", נאר עס שטייט "יעזוב רשע דרכו"; לעומת זאת ביי אוון שטייט "איש אוון מחשבותיו". וואס איז די באזונדערע מדגש אויף "איש אוון"? זאגט דער מלבי"ם: יעדעס מאל וואס עס שטייט דאס ווארט "איש", מיינט עס אז די זאך איז א קנין עצמי ביי אים, דאס איז א חלק פון זיין מהות; אזוי ווי "איש עני" - נישט סתם אן ארימאן וואס מיט עטליכע מינוט צוריק איז אים אויסגעגאנגען דאס געלט, נאר אן איש עני, זיין גאנצע מהות איז אז ער איז שטענדיג אן ארימאן; אן איש צרוע, אן איש חיל, אן איש מכאובות. אזוי אויך דא האט ער דיר געוואלט זאגן: דאס רעדט זיך נישט פון א מענטש וואס איז במקרה געגאנגען אויפן וועג פון אוון ווייל די תאווה האט אים איבערגענומען, נאר דאס איז אן "איש אוון", שטענדיג, כסדר, דאס איז זיין מהות אז ער גייט מיט מחשבות אוון. אויף אים זאג איך דיר: ער זאל פארלאזן זיינע מחשבות און תשובה טאן צום אייבערשטן; און כאטש זיין תשובה וועט זיין א גרוילע תשובה, כאטש זיין תשובה וועט נישט זיין אויף א הויכער און פאסיגער מדריגה, פונדעסטוועגן פארזיכער איך דיר: "ואל אלוקינו כי ירבה לסלוח", פונדעסטוועגן וועט דער הקדוש ברוך הוא פיל פארגעבן און מוחל זיין אויף אלע זיינע זינד.
כי לא מחשבותי מחשבותיכם, ולא דרכיכם דרכי נאום השם. רש"י ערקלערט: מיינע וועגן און אייערע זענען נישט גלייך; דעריבער זאג איך אייך: פארלאזט אייערע וועגן און כאפט זיך אן אין מיינע וועגן. ווייל "לא דרכי דרכיכם", דער וועג וואס איר גייט איז נישט מיין וועג - זאגט דער רבונו של עולם - און די מחשבות וואס איר טראכט זענען נישט מיינע מחשבות; טוישט אייערע מחשבות און אייערע וועגן און גייט אין מיינע וועגן. דער מדרש אגדה זאגט: מיינע דינים זענען נישט ווי די דינים פון בשר ודם; ביי אייך, ווער עס איז מודה ביים דין ווערט נתחייב, אבער ביי מיר, מודה ועוזב ירוחם. וואס פאר א געוואלדיגער פשט! זאגט דער מדרש: לא דרכי דרכיכם; א מענטש וואס קומט אין געריכט, פרעגט אים דער שופט: ביסטו מודה? זאגט ער: איך בין מודה אין דער קלאגע. זאגט דער שופט: גוט, אויף רציחה אדער גניבה איז דער עונש אזוי און אזוי, נו, לאמיר זאגן אז וויבאלד דו האסט מודה געווען וועט מען דיר אראפנעמען א יאר אדער צוויי, אבער פופצן יאר זיצן אינעווייניג וועסטו באקומען! שרייט ער: אבער איך בין דאך מודה געווען! נו, וואס ווילסטו, עס איז דען א קנס? עס איז נישטא קיין מושג פון מודה ועוזב ירוחם אין א געריכט, און אפילו אין בית דין על פי דין תורה איז די זעלבע זאך; לעומת זאת זאגט דער הקדוש ברוך הוא: לא דרכי דרכיכם! ביי מיר איז יא מודה ועוזב ירוחם, ווער עס איז מודה און זאגט 'איך האב געגרייזט' און טוט תשובה, ירוחם - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך בין אים מוחל.
דער רד"ק ערקלערט: כי לא מחשבותי מחשבותיכם ולא דרכיכם דרכי. זאגט דער רד"ק: אויב א מענטש האט געזינדיגט קעגן זיין חבר, וועט דער חבר זוכן נקמה: ער האט מיר געטאן, וועל איך אים שוין ווייזן! און אפילו אויב יענער וועט קומען בעטן מחילה, און אויף דער אויסנפלאך וועט ער אים זאגן 'גוט, איך בין דיר מוחל', איז אבער מערסטנס מסתבר אז אינעם הארץ וועט ער נאך האלטן שנאה און קפידא, עס וועט אים זיין זייער שווער אינגאנצן אפצומעקן די זאך. זאגט דער מלבי"ם: גיט אכט, אין לשון הקודש ווערט אן אפענע זאך אנגערופן "דרך", און א פארבארגענע זאך ווערט אנגערופן "מחשבה". זאגט דער הקדוש ברוך הוא: ביי מיר געפינען זיך ביידע נישט. "לא דרכיכם דרכי" - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך נעם נישט קיין נקמה אויף איינעם וואס האט געטאן א שלעכטע מעשה און האט געטוישט זיינע וועגן; און צווייטנס, "לא מחשבותי מחשבותיכם" - איך היט אויך נישט קיין שנאה אין געדאנק, כביכול, נאר ווען א מענטש טוט תשובה ווערט דאס אינגאנצן פארגעבן. זאגט דער רמב"ם: פריער איז ער גערופן געווארן א שונא, א רשע, מען ווארפט זיין תפילה אין פנים אריין, און יעצט ווערט ער אנגערופן א פריינד, א באליבטער; וויפיל שבחים זענען דא אויף דעם מענטש נאכדעם וואס ער האט תשובה געטאן! דאס הייסט, עס בלייבט נישט קיין שום קפידא אינעם מחשבה אין פארבארגעניש אזוי ווי ביי א מענטש, נאר דער הקדוש ברוך הוא איז אינגאנצן מוחל און מעקט אלעס אויס. נאר וואס איז אביסל שווער לויט דעם ביאור פונעם רד"ק? לכאורה גייט דער פסוק נישט לויטן סדר: מען וואלט ענדערש געדארפט זאגן פריער "לא דרכיכם דרכי", ווייל דרך איז דאך בפועל, אז איך נעם נישט קיין נקמה, און דערנאך וואלט מען געדארפט צולייגן "לא מחשבותיכם מחשבותי", אז איך האלט אויך נישט קיין שנאה אינעם הארץ, ווייל דער דרך פונעם פסוק איז דאך שטענדיג מוסיף צו זיין פונעם גרינגערן צום גרעסערן?
זאגט דער מלבי"ם: כי לא מחשבותי. יעצט ערקלערט דער מלבי"ם אז דער הקדוש ברוך הוא קומט דא אפצוווארפן צוויי טענות וואס כלל ישראל האבן געהאט קעגן דעם גאנצן ענין פון תשובה. גיט גוט אכט אויף די צוויי טענות, ווייל מיר וועלן זיך שפעטער נאכאמאל באגעגענען מיט זיי. עס זענען געווען צוויי הויפט טענות וואס כלל ישראל האבן געטענה'ט פארוואס תשובה זאל זיי נישט העלפן. די ערשטע טענה: זיי זאגן, ווי קען דען זיין אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיך ביי אונז טוישן פון כעס צו ליבע? פון חרון אף צו נאנטקייט? ווי קען דאס זיין? ביים הקדוש ברוך הוא איז דאך נישט שייך קיין שום שינוי! דער אייבערשטער איז דאך נישט קיין גוף און מען קען אים נישט משיג זיין מיט קיין גשמיות'דיגע השגות, ביי אים איז נישט ווי ביי בשר ודם; ביי א בשר ודם האב איך נעכטן געטראכט אזוי און היינט טראכט איך אנדערש, נעכטן האב איך געוואלט אזוי און היינט וויל איך אנדערש, אבער ביים הקדוש ברוך הוא קען אינעם חוק אלוקי נישט געשען קיין שום שינוי. און אויב אזוי, ווי קען זיין אז נעכטן איז דער אייבערשטער געווען אין כעס אויף מיר און האט מיר געוואלט שלעכטס טאן, און יעצט האט ער מיך раפּטום ליב? טוט דען תשובה עפעס טוישן? ווי קען דאס זיין? דער אייבערשטער איז דאך אומפארענדערליך, ווי קען ער זיך יעצט טוישן פון כעס צו רצון, פון הקפדה און שנאה צו ליבע? דאס איז די ערשטע קשיא. די צווייטע טענה וואס זיי האבן געהאט: שטעלט אייך פאר אז דער מלך האט באפוילן פאר א פועל צו טאן א געוויסע ארבעט; ער האט אים געזאגט: דא זענען פארהאן פיר שטאק, און איך באפעל דיר יעצט צוצולייגן א פינפטן שטאק. און דער דאזיגער פועל, נישט גענוג וואס ער האט נישט געטאן די ארבעט פונעם מלך און נישט צוגעלייגט קיין פינפטן שטאק, האט ער נאך חרוב געמאכט די ערשטע פיר שטאק אויך! דער מלך קומט ביים סוף פונעם באשטימטן טערמין און ער זעט אז די ארבעט איז נישט געטאן. פרעגט דער מלך: וואס האסטו צו זאגן אויף דעם וואס דו האסט אנגעמאכט? זאגט דער פועל: חטאתי, עויתי, פשעתי! פרעגט דער מלבי"ם: דאס איז דאך בעצם זייער טענה: צי וועגן דעם וואס ער האט געזאגט חטאתי עויתי פשעתי שטייען יעצט דא פינף שטאק געבויט? די ארבעט איז דאך נישט געטאן געווארן! און אויב דער אייבערשטער האט געהייסן טאן א געוויסע שליחות, און דער מענטש האט נישט נאר נישט געטאן נאר נאך קאליע געמאכט און חרוב געמאכט, וואס וועט העלפן זיין חטאתי עויתי פשעתי? פונקט ווי ביים מלך וועט דאס חטאתי עויתי פשעתי נישט פארוואנדלען אין איין רגע די פינף שטאק אז זיי זאלן שטיין געבויט, פונקט אזוי, צי קען דען דאס חטאתי עויתי פשעתי ביים רבונו של עולם פארריכטן די ארבעט וואס האט געדארפט געטאן ווערן און איז נישט געטאן געווארן?
יעצט קומט דער הקדוש ברוך הוא און ענטפערט אן ענטפער אויף ביידע טענות. קעגן דער ערשטער טענה, וואס איר טענה'ט אז ביים אייבערשטן איז נישט שייך קיין שינויים, ער טוישט זיך דאך קיינמאל נישט, ווי קען זיין אז ער זאל זיך פלוצלונג ביי מיר טוישן פון שנאה צו אהבה און פון אומצופרידנקייט צו רצון? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איר באגרייפט דאך בכלל נישט מיינע מחשבות - "כי לא מחשבותי מחשבותיכם"! ווי קומסטו צו פרעגן קשיות אויף די וועגן פונעם אייבערשטן און אויף די מחשבות פונעם אייבערשטן, ווען דו פארשטייסט בכלל נישט די מחשבות פונעם אייבערשטן? דאס איז דער ענטפער אויף דער טענה אליין אז ביים אייבערשטן קען נישט פירקומען קיין שינוי: כדי צו באשטימען וואס עס איז דער חוק השם דארפסטו דאך קענען דעם אייבערשטן; אבער קענסטו דען מיינע מחשבות? ווייסטו דען וואס איז דער חוק השם? ווי קענסטו דעריבער קומען און אויף דעם ארויף פרעגן קשיות וויאזוי עס קען זיין א שינוי ביים אייבערשטן? דו ווייסט דאך נישט וואס עס איז די הנהגת השם, ווי פרעגסטו שאלות דערויף? נאך א זאך, די צווייטע טענה: א מענטש וואס מען האט געהייסן בויען און אנשטאט בויען האט ער חרוב געמאכט, ווי קען ער דאס פארריכטן? אויב ער האט חרטה, בויט דאס דען אויף צוריק? דער ענטפער דערויף איז: "ולא דרכיכם דרכי"! זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב מייסד געווען א וועג אז מיט חרטה ווערט אלעס אויפגעבויט! איך האב א גאנץ אנדערן וועג; דער וועג ביי מיר איז אז ווען א מענטש האט חרטה, בויט ער אויף די פינף שטאק! דאס איז נישט ווי ביי אייך - לא דרכיכם דרכי.
און יעצט גיט אכט ווי וואונדערבאר דער מלבי"ם ווייזט אן אז די אלע זאכן ליגן פונקטליך אין די ווערטער פונעם פסוק. ווייל ווער עס קוקט מדקדק זיין מערקט באלד אז דער פסוק גייט לכאורה נישט אויף דעם זעלבן שטייגער פון אנפאנג ביזן סוף: דער פסוק זאגט "כי לא מחשבותי מחשבותיכם, ולא דרכיכם דרכי" - איין מאל הייבט ער אן מיטן רבונו של עולם און איין מאל הייבט ער אן מיט אונז! "כי לא מחשבותי [דער רבונו של עולם] מחשבותיכם; ולא דרכיכם [איר], דרכי [דער רבונו של עולם]". גיי דאך אויפן זעלבן אופן: "לא מחשבותי מחשבותיכם, ולא דרכי דרכיכם", דאס וואלט דאך געדארפט זיין דער ריכטיגער לשון! פארוואס הייבט ער פריער אן מיטן אייבערשטן, און דערנאך הייבט ער אן מיט אונז "ולא דרכיכם דרכי"? אזוי פרעגט דער מלבי"ם. זאגט דער מלבי"ם: לויט ווי מיר האבן ערקלערט איז דאס הערליך פארשטאנען. ווייל ווען מיר קומען פרעגן קשיות אויף דער הנהגת השם, ווי קען זיין אז אינעם אייבערשטן זאל געשען א שינוי, פרעגן מיר דען דאס פון עפעס וואס פאסירט ביי אונז? מיר זענען דאך נישט דער אייבערשטער, מיר זענען בשר ודם; מיר האבן דאס געפרעגט לויט וויאזוי מיר פארשטייען די השגה פון אלקות: איך פארשטיי אז דער באשעפער טוישט זיך נישט, און אויב דער אייבערשטער טוישט זיך נישט, ווי אזוי טוישט ער זיך פלוצלונג ביי מיר פון שנאה צו ליבע? די גאנצע קשיא קומט דאך פון דעם אליין וויאזוי מיר שטעלן זיך פאר אלקות, אז לויט מיין שכל דארף זיך אלקות אזוי אויפפירן; זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "לא מחשבותי מחשבותיכם" - איר פארשטייט דאך גארנישט אין דער הנהגה אלוקית, און מיינע מחשבות זענען אינגאנצן נישט ווי אייערע מחשבות! לעומת זאת, ווען מיר קומען און פרעגן: איין מינוט, ווי קען דען זיין אז דורך חרטה זאל איך אויפבויען פינף שטאק? קען מען דען מיט חרטה עפעס טוישן? פון וואו קומט די קשיא? זי קומט פון דער הנהגה פון בשר ודם! ווייל ביי אונז, אויב דער מלך האט מיר געהייסן בויען א שטאק און איך האב נאך חרוב געמאכט פיר שטאק, טוט דאך חרטה גארנישט אויפבויען; נו, ווי קען דען ביים אייבערשטן חרטה יא אויפבויען? קומט דאך אויס אז די צווייטע קשיא שטאמט פון דעם וואס איך קען פון דער הנהגה פון בשר ודם: ביי בשר ודם אויב איך האב חרטה בויט עס נישט, ווי קען זיין אז ביי דער הנהגת השם זאל חרטה יא בויען? אה, די גאנצע קשיא הויבט זיך אן פון דעם וויאזוי עס פירט זיך ביי אייך! זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "ולא דרכיכם" - אזוי ווי עס פירט זיך ביי אייך - "דרכי"! די גאנצע צווייטע קשיא הייבט זיך אן פון דעם וואס דו קענסט דא, פון "דרכיכם"; דעריבער זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אייערע וועגן זענען נישט מיינע וועגן, וואס עס פירט זיך ביי אייך פירט זיך נישט ביי מיר. די ערשטע קשיא איז אן קיין ראיות פון ביי אונז, נאר וויאזוי איך שטעל מיר פאר אלקות, אז אין די מחשבות פונעם אייבערשטן איז נישטא קיין שינוי, אויף דעם זאגט דער אייבערשטער: "לא מחשבותי מחשבותיכם"; די צווייטע קשיא קומט אבער פון דעם וואס ביי בשר ודם בויט חרטה גארנישט אויף, דו קומסט פרעגן פון "דרכיכם", דעריבער זאגט ער: "ולא דרכיכם דרכי", ער זאגט נישט "לא דרכי דרכיכם", ווייל די גאנצע קשיא הייבט זיך אן פון אייערע וועגן, און אייערע וועגן זענען אינגאנצן אנדערש ווי מיינע וועגן.
כי גבהו שמיים מארץ, כן גבהו דרכי מדרכיכם ומחשבותי ממחשבותיכם. רש"י ערקלערט: עס איז דא א חילוק און א מעלה אין מיינע וועגן מער ווי אייערע וועגן, און אין מיינע מחשבות מער ווי אייערע מחשבות, עס איז דא אן אונטערשייד צווישן זיי פונקט ווי די הייך פון הימל איבער דער ערד. אין וואס קומט דאס צום אויסדרוק? אז אייער גאנצער שטרעבן איז צו רעבעלירן קעגן מיר, און מיין גאנצער שטרעבן איז אייך צוריקצוברענגען מיט תשובה - א פאלקאמער קאנטראסט פון הימל און ערד! איר זוכט וויאזוי צו טאן קעגן דעם אייבערשטן, און איך זוך וויאזוי אייך צו באגוטן, דאס זענען צוויי עקן פון הימל און ערד. דער רד"ק ערקלערט: דוד המלך האט געזאגט "כי כגבוה שמים על הארץ גבר חסדו על יראיו"; זאגט דער רד"ק: ווען דער הקדוש ברוך הוא איז מוחל פאר כלל ישראל נאכדעם וואס זיי קערן זיך צוריק צו אים, איז דאס חסדי השם; אפילו אויב איר זענט אין גלות און איר האט פיל געזינדיגט, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך פארזיכער אייך גוטע צוזאגן, וויבאלד מיינע וועגן זענען נישט ווי אייערע וועגן, נאר פונקט ווי דער הימל איז העכער פון דער ערד, אזוי אויך וויפיל איר האט מער געזינדיגט, אזוי פיל וועל איך אייך מער באגוטן ווען איר וועט תשובה טאן; דאס איז א ווייטקייט פון הימל און ערד. דער מצודת דוד ערקלערט: אין וואס זעט מען דאס אז עס איז הויך ווי הימל און ערד? דער שטייגער פון בשר ודם איז אז ווען מען זינדיגט קעגן אים איז ער נישט מוחל; זאגט דער הקדוש ברוך הוא: נישט נאר וואס איך בין מוחל, נאר איך מעק עס אינגאנצן אויס! דאס איז דאך הימל און ערד, צוויי אבסאלוטע עקן. מחשבותי מחשבותיכם: איר מיינט אז תשובה העלפט בכלל נישט, און איך זאג אייך אז תשובה העלפט מבטל צו זיין אלעס; דאס זענען צוויי עקסטרעמע בליקן, איר טראכט איין זאך און איך זאג אייך דאס פונקטליכע פארקערטע וואס איז דער אמת.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט ווי דער בעל העיקרים ברענגט, אז דער חילוק צווישן אונזערע מחשבות און די מחשבות פונעם אייבערשטן איז נישט קיין חילוק פון מער און ווייניגער, נאר עס איז בכלל נישט פארהאן קיין שום יחס און ווערט צווישן זיי. דאס איז ענליך ווי מען זאל וועלן זאגן (בלויז אלס א משל): איינער זאל טראכטן אז א מענטש האט א קאמפיוטער-מוח פון 8 גיגאבייט, און דער רבונו של עולם האט 8 מיליאן גיגאבייט, אדער 8 מיליארד גיגאבייט, איז דאך דער אייבערשטער טראכט פיל שנעלער און קען פארנעמען אסאך מער... מיט דעם האסטו פארקלענערט דעם רבונו של עולם! ווייל דו האסט געמאכט א פארגלייך צווישן 8 גיגאבייט צו 800 מיליארד, און וויפיל דו זאלסט נאר נישט זאגן איז נאך אלץ דא א יחס, אבער צווישן אונז און דעם אייבערשטן איז דאך בכלל נישטא קיין שום פארגלייך! לאמיר געבן א דוגמא אויף צוויי זאכן וואס האבן נישט קיין שום שייכות: אויב איך זאל זאגן, די מוראשקע האט שכל, אבער דער מענטש האט מער שכל; קען מען דען הערן אזא זאך? מען קען דאך בכלל נישט פארגלייכן א מוראשקע צו א מענטש, דאס זענען צוויי אינגאנצן באזונדערע באשעפענישן! דאס איז נישט קיין חילוק פון מער אדער ווייניגער, אז איר אינטעליגענץ דערגרייכט ביז דא און זיינס דערגרייכט ווייטער; ביי צוויי מענטשן קענסטו דאס זאגן: דער מענטש איז קלוג און יענער איז נאך קלוגער, איינער האט אן איי-קיו פון 100 און דער צווייטער 160; אבער צווישן דעם אייבערשטן און א מענטש, איז דער מרחק צווישן אונזער שכל צום שכל פון דער מוראשקע אסאך נענטער ווי דער מרחק צווישן דעם שכל פונעם מענטש צום שכל האלוקי! פארוואס? ווייל דאס איז אן אינגאנצן אנדערער מין, אן אנדערער סארט, אן אנדערע מהות, א זאך וואס מען קען בכלל נישט צוגלייכן. דאס איז פונקט ווי מען לערנט אויס רעכענען פאר קליינע קינדער אין חדר מיט קרעלן אויף א שטעקן, רעכטס און לינקס, צוויי און צוויי איז פיר; און איינער זאל קומען און זאגן: דער גרויסער סופער-קאמפיוטער פונעם סי-איי-עי אין אמעריקע איז פיל מער פארגעשריטן ווי די קרעלן אויפן שטעקן... שייך דען צו זאגן אזא זאך?! דו פארגלייכסט דאס רעכענען פון צוויי קרעלן אויף א שטעקן צום סופער-קאמפיוטער? דו פארגלייכסט דאס דאך אפילו נישט צו א פשוט'ן קאלקולאטאר, כל שכן נישט צו א היימישן קאמפיוטער, און על אחת כמה וכמה נישט צו א ריזיגן סופער-קאמפיוטער וואס פארנעמט א גאנצן שטאק און קען מאכן מיליארדן חשבונות אין איין רגע! עס איז דאך בכלל נישטא וואס צו פארגלייכן; און זאלט איר וויסן אז דאס איז נאך אלץ אסאך נענטער ווי די מחשבות אונזערע קעגן די מחשבות פונעם הקדוש ברוך הוא! דאס איז וואס ער זאגט: עס איז בכלל נישטא קיין שום ערך און שייכות צווישן זיי, כי לא מחשבותי מחשבותיכם, גבהו שמים מארץ. און וויאזוי ליגט דאס אין די ווערטער "גבהו שמים מארץ"? זאגט ער: קוק, איז דען די ערד הויך? ניין! דער הימל איז הויך, אבער די ערד איז דאך דער נידעריגסטער פלאץ וואס איז נאר פארהאן. זאגט ער: "גבהו שמים מארץ" איז לכאורה שווער צו פארשטיין; איך קען דאך זאגן דער בארג איז העכער פונעם גבעה - א גבעה איז הויך, אבער דער בארג איז נאך העכער; אבער איך קען נישט זאגן דער בארג איז העכער פונעם טאל! וואס פאר א שייכות איז דא צווישן זיי אז איך זאל זאגן אז דאס איז הויך, ווען דאס טאל איז דאך בכלל נישט הויך? מען דארף דאך געבן א משל פון צוויי הויכע זאכן און דאן מעסטן ווער עס איז העכער; אבער קען מען דען זאגן אז דער הויכער איז העכער פונעם נידעריגן, פון איינעם וואס איז נישט נאר נישט הויך נאר ער איז גאר שפל? וואס פאר א פשט האט צו זאגן "גבהו שמים מארץ", די ערד איז דאך בכלל נישט הויך?! זאגט דער מלבי"ם: אזוי ווי עס איז נישטא קיין שום ערך און פארגלייך צווישן מציאות און העדר. וואס מיינט דאס? איך קען דיר דאך נישט פרעגן: וואס איז העכער, די גלאז וואס שטייט דא פאר דיר, צי די גלאז וואס איז נאך בכלל נישט באשאפן געווארן? וואס איז שטארקער, די גלאז צי די גלאז וואס עקזיסטירט נאך נישט? מען קען דאך נישט פארגלייכן עפעס וואס עקזיסטירט צו עפעס וואס עקזיסטירט נישט, עס איז נישטא קיין שום שייכות צווישן עפעס וואס איז דא צו עפעס וואס איז נישטא! דו קענסט פרעגן וואס איז העכער, די גלאז צי יענע גלאז - ביידע זענען דא, קען מען מעסטן; וואס איז שטארקער, ביידע זענען דא, קען מען מעסטן; אבער צווישן א זאך וואס איז פארהאן צו א זאך וואס איז נישט פארהאן איז נישט שייך קיין שום יחס. פונקט ווי עס איז נישט שייך קיין יחס צווישן צוויי אינגאנצן אנדערע מושגים, איך קען דאך נישט פרעגן: זאגט מיר, איז די גלאז מער פארשטאפט צי מער קיילעכדיג? וואס זאגט איר? קען מען דאס דעבאטירן, צי זי איז מער פארשטאפט צי מער קיילעכדיג? איז זי מער שטארק צי מער ברוין? עס איז דאך פשוט לעכערליך אפילו צו פרעגן אזא שאלה! מען פארגלייכט נישט צוויי זאכן וואס האבן נישט קיין שום שייכות איינע צו די אנדערע; קיילעכדיג און ברוין האבן נישט קיין שום שייכות, מען קען נישט זאגן אז דאס איז מער קיילעכדיג ווי ברוין. דער זעלבער אופן איז אויך דא: "כי גבהו שמים וארץ", הימל איז הויך, אבער די ערד איז בכלל נישט הויך, מען קען נישט מאכן קיין פארגלייך צווישן יש צו אין. אויב אזוי, זאגט ער, איז אויך נישט שייך צו זאגן אויפן הקדוש ברוך הוא אז זיינע מחשבות זענען בלויז "מער" ווי אונזערע, נאר דאס איז ווי די הויכקייט פון הימל איבער דער ערד: פונקט ווי צווישן הימל און ערד איז נישטא קיין שום יחס, אזוי אויך צווישן זיינע מחשבות צו אונזערע מחשבות איז בכלל נישטא קיין שום פארגלייך.
כי כאשר ירד הגשם והשלג מן השמיים, ושמה לא ישוב, כי אם הרווה את הארץ והולידה והצמיחה, ונתן זרע לזורע ולחם לאוכל. כן יהיה דברי אשר יצא מפי, לא ישוב אליי ריקם, כי אם עשה את אשר חפצתי והצליח אשר שלחתיו. דער רד"ק ברענגט דא צוויי ביאורים. ער זאגט איין ביאור: פונקט ווי דער רעגן און דער שניי קומען אראפ פונעם הימל און זיי קערן זיך נישט צוריק אהין אן אויפטון זייער פעולה, נאר וואס דען, זיי טרונקען אן די ערד און מאכן איר געבערן; אזוי אויך זאלסטו וויסן אז די פעולה וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט איז א פעולה וואס האט א נוצן און זי קערט זיך נישט צוריק ליידיג. דאס איז איין פשט. דערנאך ברענגט ער א צווייטן פשט וואס ער האט געהערט פון זיין פאטער, "אדוני אבי" (איך האב אייך דאך שוין געזאגט אז דער פאטער פונעם רד"ק האט טייטשן וואס זענען זיסער ווי האניג). ער ערקלערט אזוי: לאמיר פריער מסביר זיין די שוועריקייט אינעם פסוק: "כי כאשר ירד הגשם והשלג מן השמים ושמה לא ישוב, כי אם הרווה את הארץ". מען קען טייטשן די ווערטער "כי אם הרווה את הארץ" אויף צוויי אופנים: איין וועג איז, ער קערט זיך נישט צוריק ארויף, נאר ער טרונקט אן די ערד, פינטל; מען קען אבער טייטשן אנדערש: "ושמה לא ישוב כי אם הרווה את הארץ" - נאר ערשט נאכדעם וואס ער האט אנגעטרונקען די ערד, ערשט דעמאלט קערט ער זיך צוריק אהין. פארשטייט מען דעם חילוק? לויטן ערשטן פשט מיינט עס: ושמה לא ישוב - ער קערט זיך קיינמאל נישט צוריק, נאר ער טרונקט אן די ערד; לויטן צווייטן פשט מיינט עס: ער קערט זיך נישט צוריק ביז ער טרונקט אן די ערד, און ערשט דערנאך קערט ער זיך צוריק. זאגט דער רד"ק: ביידע פשטים זענען ריכטיג. לויט ווי איך ערקלער, קערט זיך דער רעגן קיינמאל נישט צוריק, ער באנעצט די ערד און פארטיג; אבער מיין פאטער זאגט אנדערש: מיר ווייסן דאך וויאזוי דער נאטור פונעם וואסער ארבעט: דער רעגן פאלט אראפ, ער באנעצט די ערד, דערנאך קומט די זון און טרוקנט אויס די ערד, די פייכטקייט גייט ארויף אין דער לופטן, פון די פייכטקייט ווערן וואלקנס, און אזוי גייט דער גלגל חלילה חוזר; זאגט ער אז דאס איז וואס שטייט דא אינעם פסוק, דא שטייט דער מחזור פונעם רעגן: ווען דער רעגן און שניי קומען אראפ פונעם הימל, קערן זיי זיך נישט צוריק ארויף ביז ערשט נאכדעם וואס זיי טרונקען אן די ערד און מאכן איר וואקסן און געבן זוימען צום זייער און ברויט צום עסער, און ערשט דעמאלט קערט עס זיך צוריק אהין! וויאזוי? דורך דעם וואס די זון קומט און טרוקנט אויס די ערד, דער פארע און די פייכטקייט גייען ארויף, עס ווערן ווידער וואלקנס, און ערשט דאן קערט עס זיך צוריק. זאגט דער רד"ק אז ביידע פשטים קענען אריינגיין אינעם פסוק.
דער מלבי"ם ערקלערט, אז מיר האבן דאך געהאט דא צוויי טענות וואס כלל ישראל האבן געטענה'ט: איין טענה איז געווען, ווי קען העלפן תשובה, אויב א מענטש האט חרוב געמאכט דעם מלך'ס ארבעט קען דען חרטה אויפבויען דאס וואס ער האט חרוב געמאכט? און די צווייטע קשיא, ווי קען זיין אז ביים הקדוש ברוך הוא זאל געשען א שינוי הרצון, פריער האט ער געוואלט איין זאך און פלוצלונג וויל ער א צווייטע זאך, ביים אייבערשטן איז דאך נישט שייך קיין שינויים? קעגן די צוויי טענות קומט יעצט דער נביא און ברענגט א משל פונעם רעגן און שניי, וואס דאס איז דער ענטפער אויף זייערע טענות. קודם כל זאגט ער אז עס זענען דא דא צוויי הקדמות: די ערשטע הקדמה איז, אז דער הקדוש ברוך הוא האט נישט געגעבן די תורה און מצוות פאר זיך אליין! און דאס איז א טעות וואס אסאך מענטשן, וואס זענען ליידער ווייט פון מצוות השם, מאכן; זיי מיינען בטעות אז ווען איינער היט שבת טוט ער א טובה פארן רבונו של עולם, ווען ער לייגט תפילין טוט ער א טובה פארן אייבערשטן... אויך דאס וואס מען זאגט "נחת רוח", זאל מען חלילה נישט טעות'ן און מיינען אז דאס איז א מושג פון ערפילן א פארלאנג, ווייל ערפילן א פארלאנג מיינט דאך אז פריער האט דיר עפעס געפעלט: עס גלוסט זיך מיר אן אייזקרעם, האב איך געגעסן, יעצט גלוסט זיך מיר מער נישט, עס האט מיר געפעלט און איך האב באקומען; איך בין געווען הונגעריג, האב איך געגעסן ברויט, יעצט בין איך שוין נישט הונגעריג; אבער דער אייבערשטער זאל דארפן עפעס און מען האט אים געברענגט און יעצט דארף ער עס מער נישט? דער פשוט'ער אמת איז אז דער אייבערשטער דארף גארנישט, ער פארלאנגט גארנישט פאר זיך, עס פעלט אים גארנישט, ער דארף נישט קיין שום השלמה! יעדעס וואלן שטאמט דאך פון א חסרון, און ביים אייבערשטן קען מען דאך נישט זאגן אז ער וויל עפעס פאר זיך, ווייל אויב ער וויל פעלט דאך אים עפעס, און דעם אייבערשטן פעלט דאך גארנישט אויף דער וועלט. וואס איז דעמאלט דער באדייט פון "אמרתי ונעשה רצוני, נחת רוח לפני"? דאס איז אן ענין פאר זיך, מיר וועלן נאך רעדן דערפון ווען מיר וועלן לערנען ספר הכוזרי; אבער עכ"פ איז זיכער קלאר אז אויב דו האסט געטאן א מצוה, האסטו דאס געטאן פאר זיך אליין, און אויב דו האסט געזינדיגט, טראגסטו אליין די קאנסעקווענצן: "אם צדקת מה תתן לו, או מה מידך יקח"? דער אייבערשטער דארף דאך גארנישט פון די אלע קרבנות, חלב אילים וכו', מען גיט אים דאך גארנישט דערמיט! דו ברענגסט א קרבן, ערפילסטו דען א חסרון ביים אייבערשטן? אים פעלט דאך גארנישט! אויב אזוי, וואס קומט די תורה ערפילן? דעם חסרון פונעם מענטש אליין! א מענטש וואס טוט אן עבירה מאכט קאליע ביי זיך אליין, ער פארלירט זיין חלק לעולם הבא; א מענטש וואס טוט א מצוה קויפט זיך נאך א שטיק עולם הבא, ער ברענגט אריין מער קדושה אין זיך אליין; מיט פשוט'ע ווערטער: ער האט באגוט פאר זיך אליין, אדער ער האט חרוב געמאכט פאר זיך אליין. אויב אזוי, ווען איר קומט און פרעגט: ווי קען זיין אז א מענטש וואס האט קאליע געמאכט די ארבעט פונעם מלך, ער האט חרוב געמאכט די בנינים פונעם מלך, זאל מיט חרטה צוריקברענגען פינף שטאק? ווי ארבעט דאס? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דו ביסט גערעכט! ווען דער בשר ודם מלך דארף פינף שטאק פאר זיך, און דו האסט חרוב געמאכט און נישט געבויט, ווי קענסטו דאס דען צוריקברענגען? זאגט דער מלך: איך דארף דאך פינף שטאק, דו האסט מיר דאס נישט געבויט, עס פעלט מיר! אבער ביים הקדוש ברוך הוא, אזוי ווי מיר האבן ערקלערט, איז דאס דאך נישט פאר אים נאר פאר דיר! אויב אזוי, זאגט דער אייבערשטער, דא ארבעט דאס גאנץ אנדערש: ווען עס רעדט זיך פון דעם וואס דו טוסט פאר דיר אליין, ארבעט דאס נישט אויפן אופן אז דער מלך דארף דאס און מען האט נישט ערפילט זיין באגער; איך דארף דאך גארנישט! נאר וואס דען, דער חסרון איז דאך ביי דיר! זאגט דער אייבערשטער: ווען דו וועסט תשובה טאן און האבן חרטה, וואו וועט געשען דער שינוי? ביי דיר אליין! אויפן זעלבן פלאץ וואו דער פגם איז געווען, דארט געשעט דער שינוי און דארט ווערט עס פארריכט! לעומת זאת, ווען איך האב פארפעלט די ארבעט פונעם מלך, וואו איז דער חסרון? אינעם בנין! עס איז נישטא קיין בנין, איך האב געדארפט בויען און איך האב נישט געבויט; און וואו איז דער תיקון? ביי מיר, איך האב חרטה... א שיינעם דאנק דיר, האט דען דיין חרטה ביי דיר באשאפן ביי אים א בנין?! אבער ווען דער פגם איז אין מיר אליין, און די חרטה איז אין מיר אליין, אויפן זעלבן פלאץ וואו עס איז געווען דער קלאפ, דארט איז דער תיקון! איך האב חרוב געמאכט דורך דעם וואס איך האב נישט געטאן, און יעצט דורך דער חרטה בוי איך צוריק אויף, ווייל ביי מיר איז דער חורבן און ביי מיר איז דער תיקון. אבער ווען דו שעדיגסט דעם מלך'ס בנין, האסטו דאך זיין בנין נישט געבויט, וואס העלפט דאס וואס דו האסט חרטה, מאכט דען דיין חרטה א געביידע ביי אים? זאגט דער אייבערשטער: פארשטיי דעריבער אז די מציאות צווישן אונז איז אינגאנצן אנדערש, מען קען דאס נישט פארגלייכן צו דער ארבעט פון א מלך בשר ודם.
נאך א זאך, זאגט דער מלבי"ם: דער השפעה אלוקית פליסט אראפ אן קיין שום אויפהער; נאר וואס דען? די שאלה איז צי דו האסט אנגעגרייט כלים! אויב דו גרייטסט אן כלים, וועסטו באקומען די השפעה אלוקית; אויב דו גרייטסט נישט אן קיין כלים, וועסטו נישט באקומען די השפעה. אבער די השפעה פליסט כסדר, דאס איז פונקט ווי רעגן: דער רעגן פאלט אראפ; וועל איך האבן וואסער צו טרינקען צי נישט? דאס ווענדט זיך: אויב דו האסט אויסגעהאקט א גרוב, וועסטו האבן וואסער צו טרינקען; אויב דו האסט נישט אנגעגרייט קיין גרובן, וועסטו נישט האבן וואס צו טרינקען. איין מינוט, פארוואס האט דער אייבערשטער מיר נישט געגעבן? וואס הייסט דער אייבערשטער האט נישט געגעבן?! דער אייבערשטער האט געגעבן, ער האט אראפגעלאזט רעגן, אבער דו האסט דאך נישט אנגעגרייט קיין כלי, וואס קען מען טאן? אויב דו וואלסט אנגעגרייט א כלי וואלסטו געהאט, אז דו האסט נישט אנגעגרייט קיין כלי האסטו נישט! אויב אזוי, זאגט מיר, איז דען ביים הקדוש ברוך הוא געשען א שינוי אין דעם וואס איינער האט און דער צווייטער האט נישט? עס איז נישט געשען קיין שום שינוי! יענער האט אויסגעגראבן א גרוב און דער האט נישט אויסגעגראבן, יענער האט אנגעגרייט כלים און דער האט נישט אנגעגרייט כלים; אבער ביים הקדוש ברוך הוא איז נישט פארגעקומען קיין שום שינוי, ביי אים גייט דער שפע אראפ שטענדיג אן אויפהער! גרייט אן כלים וועסטו באקומען, גרייט נישט אן וועסטו נישט באקומען: "הרחב פיך ואמלאהו" - עפן אויף דיין מויל, גרייט עס אן, זאגט דער אייבערשטער: וויפיל דו וועסט עפענען, אזוי פיל וועל איך אנפילן; אלעס ווענדט זיך אין דיין ווילן, אלעס ווענדט זיך אין דיין הכנה. אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, מיט דעם וועסטו פארשטיין אז עס געשעט נישט קיין שום שינוי אין די מחשבות פונעם אייבערשטן. מיר האבן דאך געפרעגט: ווי קען זיין אז דער אייבערשטער זאל איינמאל וועלן און איינמאל נישט וועלן, וויל ער משפיע זיין צי ער וויל נישט משפיע זיין? זאגט ער דיר: פארטומל זיך נישט! איך וויל שטענדיג און איך בין שטענדיג משפיע; נאר אין וואס ווענדט זיך דער טויש? ווען דו האסט געטאן אן עבירה און דערצערנט דעם אייבערשטן, האסטו נישט אנגעגרייט קיין כלים צו מקבל זיין די השפעה, און דעריבער איז דאס א מצב וואס אויף דיר איז דא חרון אף ווייל דו האסט נישט קיין כלים צו מקבל זיין; ווען דו האסט אבער געטאן תשובה, איז דער שינוי געשען ביי דיר אליין - דו האסט יעצט יא אנגעגרייט כלים צו באקומען די השפעה, און דעמאלט הויבן זיך די גרובן אן אנצופילן! ביים אייבערשטן איז קיין שינוי נישט פארהאן, די השפעה גייט אראפ שטענדיג, דער רצון איז שטענדיג, די השפעה איז שטענדיג: גרייט אן כלים וועסטו באקומען, גרייט נישט אן וועסטו נישט באקומען. אויב אזוי האבן מיר דא א תירוץ אויף דער צווייטער קשיא: ווי געשעט א שינוי ביים אייבערשטן, פריער האט ער מיך נישט געוואלט און יעצט וויל ער מיך יא? ער וויל דיך שטענדיג! די שאלה איז נאר צי דו קערסט אים דעם רוקן צי דו שטעלסט זיך פנים אל פנים, צי דו האסט אנגעגרייט כלים צי נישט.
זאגט דער מלבי"ם: קום זע ווי ביידע תירוצים ליגן דא אינעם פסוק: "כאשר ירד הגשם והשלג מן השמים". דער רעגן, זאגט דער מלבי"ם, קען פאלן אפילו אינמיטן זומער; שניי פאלט אבער קיינמאל נישט אין זומער, נאר בלויז אין ווינטער; און ביידע קומען אראפ פונעם הימל, און ביידע "שמה לא ישוב" - וואס מיינט דאס? פון דער ערד גיט מען גארנישט צוריק צום הימל! אינעם הימל נעמט מען גארנישט פון אונז, אינעם הימל טוט מען בלויז געבן! ווי שטייט דארט אין דער גמרא: גדול היה הנס האחרון מן הראשון, וואס מען האט צוריקגענומען דעם גאלדענעם פוס פון טיש, ווייל אינעם הימל נעמט מען נישט צוריק, פונעם הימל טוט מען נאר משפיע זיין, אינעם הימל גיט מען נאר. און דאס איז וואס ער זאגט: "כי אם הרווה את הארץ והולידה" - דער שניי, זיין פעולה איז אנצוטרינקען די ערד זי זאל זיין גרייט צו געבערן און שפראצן. גיט אכט: "והצמיחה" גייט שוין צוריק אויפן רעגן; ווייל דער שניי, אין דער צייט וואס ער פאלט, באנעצט ער טאקע די ערד אבער ער קען גארנישט מאכן וואקסן, ווען עס ליגט א פארוואלקנטע שיכט פון שניי וואקסט גארנישט; אבער ווען דער רעגן פאלט, האט ער יא די מעגליכקייט צו מאכן וואקסן. די לענדער וואס זענען פארשנייט אין ווינטער זענען די גרינסטע לענדער אינעם זומער; פארוואס? ווייל דער שניי שאפט די מעגליכקייט צו מאכן וואקסן, ווען עס פאלט שניי מאכט ער די ערד אנגעזאפט ביזן לעצטן טראפ, און ווען ער הויבט אן צעגיין און עס קומט א ביסל זון, זעט מען פלוצלונג ווי די גאנצע ערד ווערט גרין! פון וואו שטאמט דאס? פונעם שניי! און ווער איז דער וואס מאכט וואקסן בפועל? די רעגנס וואס פאלן אין זומער (ער רעדט בעיקר פון אייראפע וואו דאס איז זייער מצוי, מען קען דאס דארט קלאר זען אז אויך אין זומער גייט רעגן); און דער רעגן איז דער וואס שפראצט און ברענגט ארויס דאס גראז. דער שניי גיט זוימען צום זייער, און דער רעגן גיט ברויט צום עסער; אבער "שמה לא ישוב" - אזוי אויך זאלסטו וויסן: די השפעה אלוקית פליסט נאר אראפ אראפצו, דער אייבערשטער נעמט גארנישט פון די אונטערשטע! און ממילא זאלסטו נישט קומען פרעגן: איך האב דאך קאליע געמאכט דעם מלך'ס ארבעט, איך האב נישט געבויט וואס דער מלך האט פארלאנגט, ווי קען חרטה דאס פארריכטן? זאגט ער דיר: מאך נישט קיין טעות! דו האסט דעם מלך גארנישט קאליע געמאכט! פארן רבונו של עולם האסטו גארנישט חרוב געמאכט און גארנישט געשעדיגט, ווייל אפילו ווען דו האסט יא מקיים געווען מצוות האסטו אים אויך גארנישט צוגעגעבן! נאר פאר וועמען האסטו קאליע געמאכט? פאר דיר אליין! און יעצט ווען דו האסט תשובה געטאן, האסטו פארראכטן פאר דיר אליין; דיין חרטה - דער קלאפ איז געווען ביי דיר און דער תיקון איז ביי דיר! און מיינט נישט אז דו גיסט עפעס צום רבונו של עולם, ווייל זעט נאר: דער רעגן און דער שניי פאלן אראפ און מען גיט זיי גארנישט צוריק, זיי פאלן בלויז אראפ און גארנישט גייט נישט צוריק ארויף צו זיי; אזוי אויך אין די מעשים וואס דו טוסט, זאלסט נישט מיינען אז עפעס גיט צו צום אייבערשטן אדער איז אים משפיע, נאר אלעס וואס מיר טוען קען בלויז משפיע זיין אויף אונז אליין. נאך א זאך: זעט ווי דער רעגן און שניי פאלן שטענדיג אן קיין שום ענדערונג; איין מינוט, ביי וועמען וועט דאס אויפוואקסן א פעלד פון דערנער און ביי וועמען א פעלד פון ווייץ? ביי דעם וואס האט איינגעפלאנצט ווייץ וועט וואקסן ווייץ; ביי דעם וואס האט איבערגעלאזט דאס פעלד מיט דערנער און שטעכערס וועלן וואקסן דערנער. וואס זעסטו פון דעם? אלעס ווענדט זיך אינעם מקבל און אין די כלים וואס ער האט אנגעגרייט! אויב דער מקבל האט אנגעגרייט גוטע כלים וועלן וואקסן גוטע פירות; אויב ער האט נישט אנגעגרייט גוטע כלים, וועט וואקסן "קוץ ודרדר תצמיח לך". זעסטו דאך אז אלעס ווענדט זיך אינעם מקבל. און דאס איז וואס ער זאגט: "ונתן זרע" - אבער מיט א תנאי: "לזורע"; "ולחם" - אבער מיט א תנאי: "לאוכל", פאר דעם וואס האט זיך אנגעגרייט דערצו; און ווער עס האט זיך נישט אנגעגרייט, וועט נישט באקומען. אה, ווי קען זיין אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיך טוישן, איינמאל איז ער אין כעס און לאזט וואקסן דערנער, און איינמאל באגוט ער און לאזט וואקסן ווייץ? ניין, זאגט ער, דער הקדוש ברוך הוא באגוט שטענדיג! נאר פארוואס וואקסן דא דערנער און דא ווייץ? אלעס ווענדט זיך אין די מקבלים: ווען דער מקבל גרייט זיך אן ווי עס דארף צו זיין, איז ער זוכה און נעמט אויף די השפעה אלוקית וואס פליסט שטענדיג; די שאלה איז נאר צי דו האסט אנגעגרייט כלים דאס מקבל צו זיין: גרייט אן כלים וועסטו דאס באקומען, גרייט נישט אן וועסטו דאס נישט באקומען. אויב אזוי איז דער גאנצער חסרון בלויז מצד דעם מקבל. און מיט דעם איז פארהאן דער תירוץ אויף דער שאלה: ווי קען געשען א שינוי ביים אייבערשטן? דער ענטפער איז: עס איז נישטא קיין שום שינוי! דער רעגן פאלט שטענדיג, און די שאלה איז נאר וויפיל דו האסט דערפון גענומען און וואס דו האסט דערמיט אויפגעטאן און געלאזט וואקסן.
כן יהיה דברי אשר יצא מפי, לא ישוב אליי ריקם, כי אם עשה את אשר חפצתי, והצליח אשר שלחתיו. דער רד"ק ערקלערט: דאס וואס איך האב אייך צוגעזאגט אייך ארויסצונעמען פונעם גלות, דאס איז "מפי" - דאס הייסט דורך די נביאים, ווייל מיר האבן דאס נישט געהערט פונעם אייבערשטן אליין נאר דער נביא איז דער מויל פונעם אייבערשטן; "לא ישוב אלי ריקם" - נאר עס וועט טאקע מקוים ווערן און מצליח זיין. וואס מיינט "והצליח"? זאלסט נישט מיינען אז אפשר האט דער אייבערשטער צוגעזאגט אסאך הבטחות אבער נישט אלעס וועט געלונגען; זאגט ער: ניין, "מגברא דלית ליה קבעינא"? בעטן מיר דען פון איינעם וואס פארמאגט נישט? מיר בעטן דאך פונעם רבונו של עולם! און ביים הקדוש ברוך הוא איז דאס שטענדיג "והצליח אשר שלחתיו", גארנישט וועט נישט בטל ווערן, נאר אלעס וועט מצליח זיין. דער מלבי"ם ערקלערט א געוואלדיגן פשט: זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן ווען א מענטש שיקט א שליח און באפעלט אים צו טאן עפעס פאר זיין אייגענעם געברויך, ביז ווען ער שיקט אים ער זאל עפעס טאן פארן געברויך פון יענעם מענטש צו וועמען ער ווערט געשיקט. לאמיר געבן א משל: איך זאג דיר, למשל: כ'האב געבעטן פון א טישלאר ער זאל מיר בויען א שאַפע; נעם דא טויזנט שקל און גיב עס פארן טישלאר כדי ער זאל מיר מאכן די שאַפע. ווען דער שליח גייט צום טישלאר און גיט אים דאס געלט, ווען ער קומט צוריק צו מיר, וועט ער דען צוריקקומען מיט ליידיגע הענט נאכדעם וואס דער טישלאר האט שוין פארטיג געמאכט די שאַפע? וועט ער צוריקקומען ליידיג? ניין, ער וועט דאך צוריקקומען מיט דער שאַפע! דו האסט באצאלט געלט און באקומען וואס דו האסט פארלאנגט; ער קערט זיך נישט צוריק ליידיג נאר ער קומט צוריק מיטן חפץ - איך האב געשיקט געלט און באקומען דעם כלי, און דעמאלט קומט אויס אז ער האט יא מקיים געווען די שליחות: ווען האט ער מקיים געווען די שליחות? ווען ער קערט זיך נישט צוריק ליידיג, נאר ער קומט צוריק מיטן חפץ! אבער אויב איך באפעל דיר צו טאן א זאך פארן נוצן פון דעם מענטש צו וועמען דו ביסט געשיקט געווארן, צום ביישפיל איך זאג דיר: אויב מיין זון וועט לערנען תורה, נעם טויזנט שקל און גיב אים עס; אויב ער לערנט תורה, גיב אים דאס געלט. יעצט, אויב דער שליח קומט צוריק צו מיר אן די טויזנט שקל, האט ער מקיים געווען מיין רצון צי נישט? וואס האלט איר? זיכער יא! דאס מיינט דאך אז מיין זון האט געלערנט תורה, און דער שליח איז אנגעקומען און האט אים דאס געגעבן; דא איז אדרבה - דאס וואס ער קומט צוריק מיט ליידיגע הענט, דאס איז זיין גאנצע מעלה! דאס ווייזט דאך אז די זאך איז מקוים געווארן! לאמיר עס נאכאמאל איבערחזר'ן: ווען איך שיק עפעס פאר מיר אליין, אויב דו קומסט צוריק מיט ליידיגע הענט איז דאס נישט גוט, איך האב דיך געשיקט ברענגען א שאַפע, האסט נישט געברענגט און ביסט צוריקגעקומען ליידיג, איז דאס נישט גוט; אבער ווען איך שיק עפעס פאר א צווייטנ'ס טובה: גיב פאר יענעם מיט א תנאי אז ער טוט אזוי און אזוי, גיב פאר מיין זון כדי ער זאל לערנען תורה, ווען דו קומסט צוריק מיט ליידיגע הענט איז דאס יא גוט, דאס ווייזט אז די זאך איז טאקע מקוים געווארן פונקט ווי איך האב געוואלט! זאגט דער מלבי"ם: דאס איז וואס שטייט דא: "כן יהיה דברי אשר יצא מפי"; זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך באפעל גוטס, איך באפעל השפעה פאר אלע מיינע באשעפענישן; די דאזיגע טובה וועט נישט צוריקקומען ליידיג נאר אויב זי האט געטאן וואס איך האב געוואלט. וואס מיינט דאס? ווען וועט זי צוריקקומען ליידיג? ווען זי האט געטאן דאס וואס איך האב געוואלט! ווייל מיין גוטס איז דאך שטענדיג א טובה פאר א צווייטן, און ווען עס איז א טובה פאר א צווייטן האבן מיר דאך געזאגט אז מען קערט זיך צוריק ליידיגערהייט: איך האב געגעבן דאס געלט און איך בין צוריקגעקומען ליידיג; ווען עס איז א טובה פאר מיר אליין איז נישט גוט צוריקצוקומען ליידיג, קום צוריק מיט א שאַפע, קום צוריק מיט א כלי; אבער ווי מיר האבן דאך ערקלערט, האט דער הקדוש ברוך הוא דאך נישט קיין שום טובה פאר זיין אייגענעם געברויך, איז דאך אדרבה: ווען הייסט דער שליח אז ער האט געטאן זיין שליחות? "לא ישוב אלי ריקם, כי אם עשה את אשר חפצתי" - וויסטו ווען עס הייסט אז ער האט געטאן וואס איך האב געוואלט? ער קומט נישט צוריק צו מיר מיט עפעס אין די הענט, ער קומט צוריק ליידיג נאר אויב ער האט געטאן וואס איך האב געוואלט! ער האט מקיים געווען וואס איך האב געבעטן, ערשט דאן קערט ער זיך צוריק ליידיגערהייט. אבער אויב ער האט נישט געטאן מיין באגער, וואס מיינט דאס? דאס מיינט אז דער מקבל, ווי מיר האבן ערקלערט, האט זיך נישט אנגעגרייט; אזוי ווי ביים זון, אויב ער וואלט זיך ריכטיג אנגעגרייט וואלט ער דאך געלערנט תורה, אבער דער מקבל האט זיך נישט אנגעגרייט, און אז ער האט זיך נישט אנגעגרייט, וואס פאסירט דעמאלט? די דאזיגע טובה קערט זיך צוריק! דאס איז וואס שטייט דא: "לא ישוב אלי ריקם כי אם עשה את אשר חפצתי והצליח אשר שלחתיו" - ווען ער האט געטאן וואס איך האב געוואלט, דעמאלט קערט ער זיך צוריק ליידיג; אבער אויב ער האט נישט אויסגעפירט, וועט ער נישט צוריקקומען ליידיג נאר ער וועט צוריקקומען מיטן געלט אין דער האנט, ווייל דער זון האט דאך נישט געלערנט! און אויב דער זון האט למעשה נישט געלערנט, איז דאך דאס א סימן אז דער מצב איז נישט גוט. כי בשמחה תצאו, ובשלום תובלון, ההרים והגבעות יפצחו לפניכם רינה, וכל עצי השדה ימחאו כף. ווייל מיט שמחה וועט איר ארויסגיין פונעם גלות, און מיט שלום וועט איר געפירט ווערן קיין ארץ ישראל; די בערג און די גבעות וועלן אויסברעכן פאר אייך מיט געזאנג, דאס איז א משל, און אלע ביימער פונעם פעלד וועלן קלאפן פלייצעס מיט שמחה. רש"י ערקלערט אז דער משל וויל כביכול זאגן: ווען זינגען זיי? ווען זיי געבן פירות; ווען זיי לאזן וואקסן פירות, ברעכן זיי אויס מיט געזאנג און קלאפן מיט די הענט; אדער ערקלערט דער רד"ק אז די בערג און גבעות זענען א משל אויף די גרויסע לייט, און די ביימער פונעם פעלד זענען פאר די קלענערע מענטשן. "כי בשמחה תצאון" - דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז דער סוף פון דעם וואס מיר האבן געזען אין אנפאנג: "הן גוי לא תדע תקרא", א פאלק וואס דו האסט נישט געקענט וועט קומען און דינען פאר אונז און אונז באדינען; אויף דעם קומט ער און זאגט: דאס אלעס איז אבער מיט א תנאי - "דרשו השם בהמצאו"! אויב דו וועסט טאקע תשובה טאן, אויב איר וועט זוכן דעם אייבערשטן ווען ער איז דארט צו געפינען (ווי מיר האבן געזען אינמיטן קאפיטל), דעמאלט וועט איר זיין אנגעגרייט אזוי ווי די וואס גרייטן זיך אן צום רעגן: זיי האבן איינגעפלאנצט ווייץ, זיי האבן געזייט ווייץ, און דורך דעם וועט דער רעגן קענען אראפקומען, און אלע כוחות פונעם נאטור וועלן ערפילן אייער רצון: די בערג און די גבעות וועלן אויסברעכן מיט געזאנג, די ביימער פונעם פעלד וועלן קלאפן מיט די הענט; דאס אלעס קומט ארויסצוברענגען ווי דער גאנצער נאטור וועט זיך כביכול אונטערבייגן צו ערפילן דעם רצון פון כלל ישראל: די פעלקער וועלן קומען אהער אונז צו דינען, דער נאטור וועט אנהויבן געבן זיינע פירות, די ערד וועט ארויסגעבן איר געוואוקס. פארוואס? ווייל איר האט זיך אנגעגרייט, איר האט געזייט ווייץ! אבער אויב איר האפט נישט געזייט קיין ווייץ, וואס וועט איר דארט האבן? בלויז דערנער און שטעכערס! דאס איז שוין דער קומענדיגער פסוק: תחת הנעצוץ יעלה ברוש, ותחת הסרפד יעלה הדס, והיה להשם לשם, לאות עולם לא יכרת. אנשטאט דעם שטעכבוים וועט ארויפקומען א בראש-בוים, און אנשטאט די ברענעס וועט ארויפקומען א הדס - אנשטאט דעם שלעכטן וועט איר באקומען גוטס; און דורך דעם "והיה להשם לשם", דורך דעם וועט נתגלה ווערן דער הייליגער נאמען פונעם אייבערשטן אויף אונז, און דאס וועט ברענגען א קידוש השם; "לאות עולם לא יכרת" - די זאך וועט נישט זיין עפעס צייטווייליג, נאר אויף אייביג, אן קיין שום אויפהער! דאס הייסט, וואס פריער איז געווען א נעצוץ און א סרפד צוליב דעם וואס מיר האבן נישט באארבעט די ערד ווי עס פאסט און מיר האבן נישט געזייט קיין גוטע זאכן, יעצט אבער ווען מיר וועלן תשובה טאן און פארריכטן אונזערע וועגן, וועט די שטענדיגע השפעה - וואס מיר האבן געזאגט אז דאס איז דער רעגן, וואס סימבאליזירט דעם אייביגן רצון און שטענדיגן שפע פונעם אייבערשטן אויף אונז - טרעפן כלים וואס זענען אנגעגרייט דאס מקבל צו זיין, און דעמאלט וועלן די בערג אויסברעכן מיט געזאנג און זיי וועלן טאקע וואקסן ווי עס באדארף צו זיין; און מיר וועלן אנשטאט דעם שלעכטס וואס מיר האבן געהאט, האבן בלויז גוטס - אבער נישט קיין צייטווייליג גוטס, נאר דאס גוטס פונעם אייבערשטן וואס איז אן א שיעור און אן אן עק, עס וועט זיין לאות עולם לא יכרת; כן יעזרנו השם במהרה בימינו, אמן ואמן.