עניה סערה לא נוחמה. הנה אנוכי מרביץ בפוך אבנייך ויסדתיך בספירים. עניה סערה, דאס איז כנסת ישראל וואס איז אן עניה וואס איר הארץ שטורעמט פון די פילע צרות. דער מצודת דוד ערקלערט אז מען רעדט דא וועגן ירושלים. אז ירושלים איז ווי אן עניה וואס ציטערט פון א שטורעם ווינט און קיינער איז נישט דא זי צו טרייסטן. ווי אן עניה וואס ציטערט ווען עס איז דא א גרויסער שטורעם און קיינער טרייסט זי נישט. זאגט דער קדוש ברוך הוא, הנה אנוכי מרביץ בפוך אבנייך. די שטיינער, ערקלערט דער מצודת דוד, אז דער וועג איז אז ווען מען מאכט א ריצפה, דעמאלט די שטיינער אונטן פאדערט מען זיי מיט זאמד. כדי מען זאל קענען אוועקלייגן די פליטלעך אויף זיי. אין יענע צייטן פלעגט מען נישט אריינטון קליי, האט מען געריצפעט אזוי ווי מען פלעגט ריצפען די שטיינער פון די ראנד שטיינער אויף די טראטוארן. מען שפרייט אויס דעם זאמד און אויף אים לייגט מען די שטיינער. אבער דער קדוש ברוך הוא זאגט, הנה אנוכי מרביץ בפוך אבנייך. ביי אייך ווען מען וועט וועלן יסודן די שטיינער פון ירושלים, וועט מען נישט לייגן אונטן זאמד, מען וועט לייגן פוך, אבני נופך, טייערע שטיינער. דארט אויף דעם וועט מען אוועקלייגן די שטיינער פון דער ריצפה. ויסדתיך בספירים. און די יסודות פון די בנינים וועט מען מאכן פון אבני ספיר, וואס אבני ספיר זענען די טייערסטע שטיינער. וואס זענען די אבני ספיר? דער רד"ק ערקלערט אין נאמען פון רב סעדיה גאון אז דאס איז א ווייסער שטיין. דער חכם רבי אברהם אבן עזרא האט געשריבן אז דאס איז א רויטער שטיין. דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז א שווארצע מרגלית. דער תרגום יונתן זאגט אבני טבוון. גוטע שטיינער, אן צו זאגן קיין קאליר. אזוי ווי לבנת הספיר, אויך דארט טייטשט ער ספיר ווי עובד אבן טבא. א גוטער שטיין. אלזא עס איז אונז נישט נפקא מינה דער קאליר, זאל זיין ווייס, רויט, שווארץ, טאקע נישט נפקא מינה, דער עיקר איז א גוטער שטיין. און עס קען אגב זיין אז אלע פירושים זענען ריכטיג. ווייל אזוי ווי עס איז דא ביי מיני פירות עטליכע מיני קאלירן, אזוי אויך קען זיין אז עס איז דא ביי מיני שטיינער אין דעם זעלבן מין שטיין עטליכע מיני קאלירן.
דער מלבי"ם ערקלערט, נאכדעם וואס מיר האבן געזען א נבואה אז דער קדוש ברוך הוא זאגט צו רוני עקרה לא ילדה, דאס הייסט עם ישראל וועלן זיך צוזאמענקלייבן און זיך אומקערן צו זייער לאנד, יענע וואס איז געווען אין דער בחינה פון א עקרה וועט זיך אומקערן און זינגען, זי וועט זיך אומקערן און האבן קינדער, קומט ער און באשרייבט אונז דעם מצב וואס וועט זיין, אז אמת עם ישראל וועלן זיך אומקערן צום לאנד, אבער ירושלים וועט נאכנישט זיין געבויט און פעסטגעשטעלט. און דאס איז וואס ער זאגט דא, עניה סערה לא נוחמה. וואס איז עניה סערה? אויף וועמען רעדט ער? אויף ירושלים. ציון, ווען עס שטייט ציון דאס איז ירושלים. קומו ונעלה ציונה, די כוונה איז צו ציון, צו ירושלים. אלזא ער באשרייבט אז ירושלים וועט נאך נישט זיין געבויט. און דעמאלט ממילא שטורעמט זי נאך פון איר גייסט, וואס זי איז נאך נישט געטרייסט. ארץ ישראל איז שוין געטרייסט, עם ישראל האט זיך אומגעקערט צו זיין לאנד, אבער זי איז נאך נישט געטרייסט געווארן, זי האט נאך נישט זוכה געווען אז זי זאל געבויט ווערן. און דעמאלט זאגט ער, רבים בני שוממה, ארץ ישראל איז שוין געבויט, עס זענען געקומען רבים בני שוממה, אבער די עניה איז נאך נישט געטרייסט. וואס זאגט איר דער השם? הנה אנוכי מרביץ בפוך אבנייך. די שטיינער אויף וועלכע דער יסוד וועט ליגן וועלן זיין אבני נופך, און דער יסוד אליין וועט זיין אבן ספיר. דאס הייסט, זאגט איר דער קדוש ברוך הוא, האב נישט קיין צער. דו וועסט נאך געבויט און פעסטגעשטעלט ווערן, ירושלים. און דאס איז טאקע דערשטוינענד וואס דער מלבי"ם שרייבט דא, ווייל מיר זענען שוין אנטפלעקט צו דער מציאות. עם ישראל האט זיך אומגעקערט צו זיין לאנד, און ירושלים איז חרוב, וויסט, פארשמייט, נידעריג. אמת מען האט אונז געבויט דעם אצטדיון טדי, אמת מען האט אונז געבויט דעם היכל המשפט, אמת אין גבעת רם זיצט די כנסת המינים, אבער זי איז נאך נישט געטרייסט. ווער עס וועט זען ווי עס זיצן פרעמדע און רשעים אויף הר הבית, דארט זיצן נידעריגע ווען זיי האבן טאקע אויף דעם הייליגסטן ארט אויפגעשטעלט זייער בית תפלה און בית טומאה, אלזא וואס האט יענע עניה סוערה אויב נישט צו קלאגן און זיך נישט צו וועלן טרייסטן? אט ארץ ישראל האט שוין אנגעהויבן איר גאולה, און איך נישט נאר וואס איך האב נישט אנגעהויבן מיין גאולה, נאר מען האט איר נאך צוגעלייגט חורבן אויף איר חורבן. זאגט צו דער קדוש ברוך הוא, ושמתי כדכוד שמשותייך ושערייך לאבני אקדח וכל גבולך לאבני חפץ. שמתי כדכוד שמשותייך. כדכוד דאס איז א מין גוטער שטיין. עס זענען דא וואס לייענען כדכוד און עס זענען דא וואס לייענען כדכוד. עס זענען דא צוויי שיטות צי דער דל"ת איז אין א שווא נח אדער אין א שווא נע. זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך וועל מאכן דיין שמשות פאר א טייערן שטיין. וואס זענען דיין שמשות? עס זענען דא עטליכע ביאורים. רש"י ערקלערט שמשות אין נאמען פון אונקלוס, אעך. אזוי ברענגט דער תרגום יונתן. אעך, די כוונה די בוימער פון די פענצטער וועלן זיין פון א טייערן שטיין. מנחם האט עס פארבונדן מיט ישמשונה. דער פירוש איז, ושמתי כדכוד שמשותייך, דיינע כלי תשמיש, די כלים מיט וועלכע דו וועסט זיך באנוצן וועלן זיין פון כלים פון טייערע שטיינער. עס זענען דא וואס ערקלערן א לשון שמש. אז די פתחים דורך וועלכע די זון שיינט, מאכט מען אנטקעגן זיי מחיצות פון מיני געפארבטן גלאז פאר א שיינקייט, דאס איז דער גלאז, דאס איז טאקע דער פענצטער וואס מען לייגט אויפן פתח, און דאס וועט זיין דיינע שמשות, גוטע שטיינער, מען וועט זיך נישט באנוצן מיט גלאז, זרקוניות, נאר דו וועסט האבן פענצטער וואס וועלן שיצן פון דער זון, זיי וועלן זיין פון גוטע און טייערע שטיינער. דער מדרש תהילים ברענגט נאך א ביאור, וואס איז שמשותייך? פון לשון שמש ומגן. אז דארט איז די כוונה צו די ציין פון דער חומה. די חומה האט אויסשטיילן ווי ציין אויף איר רוקן, אזוי ווי די חומה פון ירושלים. אלזא אויף דעם מיינט ער ושמתי כדכוד שמשותייך. די ציין וואס שטייען ארויס פון דער חומה, פון דעם גרויסן רייכטום וואס וועט זיין, וועלן די ציין זיין פון א טייערן שטיין. ושערייך לאבני אקדח. וואס איז שערייך לאבני אקדח? דער תרגום יונתן טייטשט אבני גומרין. וואס איז גומרין? וואס איז גומרי? וואס איז בישרא אגומרי? וואס מיינט מען מיט, מיינט מען נישט אן דעם מוגמר? קוילן. קוילן. שטענדיג ווען עס שטייט גומרי דאס איז קוילן. בישרא אגומרי די כוונה פלייש אויף די קוילן. מוגמר דאס איז בשמים וואס מען לייגט אויף די קוילן זיי זאלן פארשפרייטן א ריח. אלזא שערייך לאבני אקדח, אבני גחלים. וואס איז דער פירוש? ווי אזוי איז אקדח פארבונדן מיט קוילן? עס איז דא א רויכנדער אקדח ווייסן מיר, אבער ווי אזוי איז דאס פארבונדן צו קוילן? נאר אקדח דאס איז נישט אונזער אקדח, נאר אזוי ווי עס שטייט קודחי אש מאזרי זיקות. אקדח איז פון לשון פייער. פון לשון אש קדחה באפי. אלזא איך וועל מאכן דיינע טויערן פאר שטיינער וואס זענען גוטע שטיינער וואס ברענען ווי לאמפן. דאס איז די כוונה כאבני אקדח. ווי שטיינער וואס ברענען אזוי ווי קוילן וואס קאדחען, דאס הייסט די כוונה וואס פארברענען, וואס לייכטן. אלזא די טויערן וועלן זיין ווי אבני אקדח, און דאס הייסט די כוונה טייערע שטיינער, און די פענצטער וועלן זיין כדכוד, אנדערע טייערע שטיינער פון א גוטן שטיין. עס זענען דא וואס ערקלערן אז דאס וואס עס שטייט לאבני אקדח איז פון לשון קדיחה. גרויסע שטיינער וואס דער גאנצער חלל פון דעם פתח איז אויסגעבוירט אין אים. דאס הייסט דאס איז א וואונדער פון וואונדער. היינט דער גרעסטער דימענט וואס מיר קענען, זאגט מען אז דאס איז פון דער מלכה פון בריטאניע, א גרייס פון אן איי. איך ווייס נישט וועלכע נומער איי, אבער אזוי זאגט מען. אויף יעדן פאל, שטיינער מער פון דעם זענען מיר בכלל נישט שייך, קענען מיר נישט אין דער מציאות. ער זאגט עס וועלן זיין אזעלכע גרויסע שטיינער, אזוי ווי עס שטייט אז ער האט דארט געזען די מלאכי השרת זעגן טייערע שטיינער, האט ער זיי געפרעגט פארוואס איז דאס? האבן זיי אים געזאגט פאר ירושלים. דארט א תלמיד פון רבי יוחנן, האט אים געזאגט רבה, זאלסט דרשענען, דיר פאסט צו דרשענען. האט ער אים געזאגט דארט שטיינער פון וויפל איז דאס געווען? 30, אויב איך טעה נישט, ריכטיג? 30 אמה אויף 30 אמה. האט ער אים געזאגט וואס, ווו איז דא אזעלכע זאכן? היינט מיט מי געפינט מען דימענטן, מיט מי קליינטשיקע, וועגן וואס רעדסטו? און דעמאלט נאכדעם וואס ער האט דאס געזען אין ים, האט ער געזען די שטיינער, האט ער אים געזאגט דרשען, דיר פאסט צו דרשענען. האט ער אים געזאגט ריקה, אויב האסט נישט געזען האסט נישט געגלייבט? דו דארפסט זען מלאכי שרת זאלן דיר ווייזן דעמאלט גלייבסטו? האט ער אים אנגעקוקט, האט ער אים געמאכט א הויפן ביינער. מען זעט אזא מענטש וואס איז חסר אמונה, חסר אמונה דאס איז שרעקליך און פארכטיג. אמאל פלעגט קומען צום חזון איש, פלעגט קומען עפעס א בחור ישיבה, א ביסל עלטערער בחור ישיבה, און ער פלעגט מיט אים רעדן אין לימוד. יעדעס מאל קומט ער און פרעגט אים שאלות אין לימוד, און דער חזון איש ווי באוואוסט אז יעדער וואס פלעגט קומען מיט אים רעדן אין לימוד, פלעגט ער אראפ פון זיין הויכן זיץ און מיט אים רעדן ווי מיט א מענטש. און יעדעס מאל פלעגט ער קומען און ברענגען מיט זיך א פלעשל וויין. א פלעשל וויין, אנשיינענד אז ווער עס זוכה צו גיסן וויין אויף די העלדזער פון תלמידי חכמים איז ווי ער האט מקריב געווען נסכים. אלזא מען דערציילט אז איין מאל האט מען דערמאנט עפעס א גמרא ווו עס שטייט דארט עפעס א מדרש און דאס, האט יענער תלמיד געזאגט ניין, זיכער איז דער רבי דאס נישט כפשוטו, דאס איז נישט... פארוואס? דאס איז נישט מסתבר, דאס איז נישט כפשוטו. עס איז געווען אן ביטול...
גרויס אזוי אין די ווערטער פון חז"ל... אלזא דער חזון איש האט זייער מקפיד געווען אויף אים... האט ער געזאגט וואס הייסט דאס? חז"ל באשרייבן דאך אזוי אז עס וועט זיין. וואס הייסט נישט כפשוטו? ודאי איז דאס אזוי כפשוטו. און ער האט אנגעהויבן זיך צו טענהן מיט אים. און ער האט אים געזאגט און דאס קומענדיגע מאל זאלסטו נישט ברענגען קיין וויין. דער חזון איש האט זייער מקפיד געווען נישט צו טרינקען וויין וואס א מענטש מיט צווייפלהאפטיגע דעות האט אים אנגערירט. זאגט ער אים און דאס קומענדיגע מאל זאלסטו נישט ברענגען קיין וויין. שרעקליכע זאכן. וואס הייסט דאס? אויב האסטו ספיקות אויף די ווערטער פון חז"ל? זענען די ווערטער פון חז"ל נישט נאמן ביי דיר? דארפסטו האבן ראיות? דארפסטו מלאכים וואס זאלן דיר ווייזן? אן דעם גלייבסטו נישט אין וואס חז"ל זאגן? שרעקליכע זאכן.
אלזא דאס איז וואס ער זאגט ושעריך לאבני אקדח. אזעלכע שטיינער אז אויב זעסטו א פתח אין דער חומה, זאגט מען דיר דעם פתח האט מען אויסגעבוירט אינעווייניג אין דעם שטיין. הערט איר וואס פאר א ריזיגער שטיין? מען האט אויסגעבוירט א פתח אינעווייניג אין דעם שטיין. דאס איז נאך א ביאור פון אבני אקדח. אלץ, דער חלל פון דעם פתח, די מזוזות, דער שוועל, דער סף, אלע זענען פון דעם שטיין. געוואלדיגע שטיינער.
דער רד"ק ערקלערט ושעריך לאבני חפץ, וכל גבולך לאבני חפץ, זאגט דער רד"ק אבני חפץ דאס זענען שטיינער וואס דער מענטש חפצט אין זיי. וועלכע שטיינער חפצט א מענטש? נישט קיין ירושלמישן שטיין. ער האט ליבער שטיינער פון אן אנדער סארט, ריכטיג? גוטע שטיינער און מרגליות. דאס איז אבני חפץ. וכל גבולך, נישט נאר ירושלים אליין, נאר אויך די שטעט אויף די גרעניצן וועלן זיין אבני חפץ. זאגט דער רד"ק און עס קען זייער זיין אז דאס וואס עס שטייט דער למ"ד ושעריך לאבני אקדח וכל גבולך לאבני חפץ, קען זייער זיין אז דאס וואס עס שטייט דא איז אז די שטיינער אליין פון וועלכע די טויערן זענען געבויט, די גרעניץ ווו עס זענען דא שטיינער וועלן זיי אליין ווערן אבני אקדח און אבני חפץ. דאס הייסט עס איז נישט אז מען וועט בויען פון ס'נייע מיט טייערע שטיינער, נאר דער למ"ד דאס איז דער למ"ד השימוש. די כוונה עס וועט זיין און ווערן צו שטיינער פון דעם סארט. און די זאכן זאגט דער רד"ק קען זייער זיין אז זיי וועלן זיין כמשמעם, און עס קען זייער זיין אז זיי זענען געקומען אויסצומאלן די גרייס פון דעם רייכטום וואס וועט זיין אין דער צוקונפט, דעם שפע פון גוטס ביז אזוי ווייט אז אויב וועט איר וועלן אויך די טויערן וועט איר קענען מאכן פון געוואלדיגע און ריזיגע טייערע שטיינער וואס וועלן דעמאלט זיין.
דער מלבי"ם ערקלערט ושמתי כדכד, דאס איז דער אבן השוהם. שמשותיך דאס זענען די פענצטער. שעריך וועלן זיין פון אבני אקדח. וואס מיינט ער אנצוצייכענען מיט דעם? ערקלערט דער מלבי"ם דער אבן הנופך דאס איז דער שטיין פון יהודה. דער אבן הנופך סימבאליזירט די מלוכה. דער אבן הספיר דאס איז דער שטיין פון יששכר. יששכר יודעי בינה לעיתים, דאס סימבאליזירט די חכמה, די תורה. די צוויי וועלן זיין דער יסוד. דאס איז וואס עס שטייט מרביץ בפוך אבניך, דאס איז דער אבן הנופך, ויסדתיך בספירים דאס איז דער אבן הספיר. וואס זענען די יסודות? די מלוכה און די חכמה און די תורה. די מלוכה דאס איז דער נופך און די ספירים דאס איז די תורה וואס דאס איז יששכר. דער אבן השוהם פון וועמען איז ער געווען? פון יוסף. ער איז א סימן צו הצלחה און צו עשירות. ווי עס שטייט ויהי השם את יוסף ויהי איש מצליח, ריכטיג? יוסף איז א סימן צו הצלחה. דאס וועט זיין דער פענצטער פון דער זון. וואס קומט דאס אנצוצייכענען? דאס איז וואס עס שטייט דא ושמתי כדכד שמשותיך, דאס איז דער אבן השוהם פון יוסף, דאס זאגט אז די זון פון הצלחה וועט זיי לייכטן א פנים. דאס איז שמשותיך. ושעריך לאבני אקדח, אבני אקדח דאס איז דער שטיין פון לוי. דאס איז דער אות וואס קומט צו סימבאליזירן די עבודה, די עבודת בית המקדש. דאס איז דער שער להשם צדיקים יבואו בו, דאס איז דער שבט בני לוי. וכל גבולך לאבני חפץ, כל גבולך די איבעריגע שבטים אלע רופט ער זיי אן מיט א כלליות'דיגן נאמען אבני חפץ. שטיינער וואס א מענטש חפצט אין זיי, אן צו דערמאנען קיין נעמען. דאס איז כל גבולך. דאס הייסט אז די איבעריגע שבטים וועלן זיך פאראייניגן און וועלן זיין איין בחינה און וועלן זיך מער נישט צעטיילן צו צוויי מלכותים.
זאגט דער מלבי"ם די מחלוקת, דער פירוד, קען זיין פון פיר סיבות. וואס איצט וועט ער זיי פארטייטשן. צוויי סיבות זענען אינערליכע סיבות. צוויי סיבות זענען חיצוניות'דיגע סיבות. די אינערליכע סיבות, א', דורך דעם עוני. ווען מיר זענען אריעם דעמאלט קעמפט מען אויף יעדע פרוטה. ווער עס ווייסט אזוי איז געווען השם יצילנו אין דער שואה, אויף יעדער שטיקל ברויט האבן זיי זיך גערויפט. דאס הייסט אז עס איז דא אריעמקייט דעמאלט זענען די בריות'ס אויגן ענג איינער אויף דעם צווייטן. ווייל וואס דו האסט קומט אויף מיין חשבון. אלזא יעדער וויל חוטף'ן און נעמען פון דעם צווייטן. אלזא מחלוקת און פירוד איין אינערליכע סיבה דאס איז אריעמקייט. אויף דעם קומט ער און פאררט און זאגט עס וועט מער נישט זיין קיין מחלוקת. אט איך גיי מרביץ בפוך אבניך ויסדתיך בספירים, עס וועט זיין א געוואלדיגער רייכטום אז די סיבה צו מחלוקת וועט נישט זיין. נאך א סיבה צו מחלוקת, דאס איז צוליב מחלוקת אין אמונה, אין דעות. ווי עס איז געווען אין בית שני, צדוקים, בייתוסים. ווי מען זעט אמאל אז עס איז דא מחלוקת אפילו צווישן שומרי המצוות, חסידים, ליטוואקעס, און אזוי ווייטער אויף דעם דרך. אויף דעם זאגט דער קומענדיגער פסוק. וכל בנייך לימודי השם, ורב שלום בנייך. אלע דיינע קינדער וועלן זיין לימודי השם, אלע וועלן באקומען דעם לימוד און די אמונה פון השם. עס וועט נישט זיין קיין וויכוח דאס וויל השם, השם קלייבט אויס דעם דרך, השם וויל די עבודה, וואס דו טוסט דאס איז נארישקייטן, וואס פלוצלינג דאס דאס דאס מען טאר נישט גלייבן אין וואס דו גלייבסט. דאס אלץ איז פירוד און מחלוקת. אויב אלע וועלן באקומען די אמונה פון השם, וועט נישט זיין קיין מחלוקת. אלזא ממילא ווען אלע זענען לימודי השם דעמאלט רב שלום בנייך. און דאס איז אזוי ווי ירמיה האט געזאגט, ולא ילמדו עוד איש את רעהו ואיש את אחיו לאמור דעו את השם, כי כולם ידעו אותי למקטנם ועד גדולם. עס וועט נישט דארפן איינער לערנען זיין חבר. ווייל אונזער רבי וועט זיין דער קדוש ברוך הוא בכבודו ובעצמו. אזוי ווי עס שטייט ולא יכנף עוד מוריך. וואס איז דער פירוש? דאס וואס ער איז מוריך, לערנט דיך, וועט זיך נישט באהאלטן הינטער זיין פליגל. נאר ער וועט אונז אלע לערנען תורה, און די תורה וועט זיין דירעקט פון מויל פון דעם קדוש ברוך הוא. אלזא עס איז נישטא קיין מחלוקת, נישטא קיין דעות, נישטא קיין שיטות, נישטא קיין הנהגות, מיר אלע דינען השם אויף איין אופן.
גוט, אלזא דא האט ער פארמאכט די צוויי מעגליכקייטן פון די אינערליכע פיינט. אריעמקייט וועט נישט זיין, אריעמקייט אין דעה וועט נישט זיין, אלזא עס וועט נישט זיין קיין קריגערייען פון געלט סיבות, עס וועט נישט זיין קיין קריגערייען פון אידעאלאגישע סיבות. מיר אלע ווייסן ווי אזוי צו דינען השם. אבער עס קען זיין א פירוד אין דער מלוכה אויך פון צוויי חיצוניות'דיגע סיבות. איין סיבה, מען עושק'ט איינער דעם צווייטן איבער דעם געלט. די כוונה, זייט מוחל, לאמיר זיין מער מדוייק, מען קומט אונז עושק'ן איבער דעם געלט. ווייל איך רעד דא וועגן א חיצוניות'דיגער סיבה. דער פיינט קומט גזל'ן אונזער געלט. א צווייטע סיבה, דער פיינט קומט נעמען אונזער נפש. און דאס שאפט א פירוד אין דער מלוכה. אויף דעם קומט ער און זאגט, בצדקה תכונני, רחקי מעושק כי לא תיראי, וממחתה כי לא תקרב אלייך. בצדקה תכונני. ציון וועט געבויט ווערן ווי מיר האבן געזאגט פון אבני חפץ. ווי אזוי? ווי מיר האבן פריער ערקלערט, דורך דעם וואס דער קדוש ברוך הוא זאגט אונז צו אז ביי עם ישראל וועט נישט זיין נישט וואס מיר האבן פריער ערקלערט, נישט די מחלוקת נאכפאלגנד שיטות און דעות, השם מיר אלע זענען לימודי השם. נישט דורך עוני, ווייל דער קדוש ברוך הוא וועט משפיע זיין א שפע ברכה אויף אונז אלע. אויף דעם קומט ער און לייגט צו און זאגט, וואס עס דארף דער סוף פון דעם בנין וועט זיין דורך צדקה. גוטע מעשים פון א מענטש צו זיין חבר. דאס וועט זיין דער סוף פון דעם בנין. און דורך דעם וועלן מיר ניצול ווערן פון די חורבן מאכער וואס קומען פון דרויסן. דורך דעם וואס בצדקה תכונני, דערווייטער דיך פון עושק. ווען מיר גיבן צדקה דארפן מיר נישט מורא האבן אז עמיצער וועט קומען חוטף'ן אונזער געלט. ווייל ווען חוטפ'ט מען אונזער געלט? ווען אונזער געלט איז נישט כשר.
אמאל אין וואלאזשין איז געווען א מסור. א מענטש וואס האט איבערגעגעבן אידן צו די שלטונות און האט פארשאפט געוואלדיגע נזקים. מען האט זיך צוזאמענגעקליבן ביי ר' חיים וואלאזשינער כדי צו זען וואס מען טוט. אינמיטן דעם וויכוח האט זיך דארט אויפגעשטעלט איינער פון די מענטשן פון גרויס כעס, און האט געקלאפט אויפן טיש. ווען ער האט געקלאפט אויפן טיש, איז דער טיש געווען פול מיט טיי גלעזלעך, קאווע גלעזלעך, כלי חרסינה, פארצעלאן כלים. ווען ער האט געקלאפט אויפן טיש, איז די טישטוך געשלעפט געווארן, אלע כלים זענען אוועקגעפלויגן אויף דער ערד, א גרויסער רעש, אלע האבן זיך דערשראקן. האט ר' חיים וואלאזשינער זיי געזאגט, האט נישט קיין דאגה, גארנישט האט זיך צובראכן. אלע קוקן אויף אים, וואס הייסט גארנישט האט זיך צובראכן? אלץ איז געפאלן. האבן זיי אויפגעהויבן די טישטוך, האבן זיי געזען קיין כלי האט זיך נישט צובראכן. האבן זיי אים געפרעגט, וואס איז דאס? א מופת? ווי אזוי האט דער רבי געוואוסט? האט ער זיי געזאגט, איך ווייס אז מיינע הענט זענען ריין. איך האב נישט קיין פרוטה אין שטוב וואס איז נישט מיין פרוטה, וואס האט א חשש גזל. און ווען דו האסט נישט קיין פרוטה וואס איז נישט דיין, קען קיין שאדן דיך נישט טרעפן. דער היזק קומט מיט זיין פארע, דעם שקר. ווען דו טוסט זאכן מיט שקר, דעמאלט קומט דער היזק און נעמט. אבער אויב אלץ איז ביי דיר מיט יושר, דעמאלט צובראכט זיך גארנישט, ווערט נישט נזק. און דעמאלט האט ער צוגעלייגט און געזאגט, עס קען זייער זיין אז פון הימל האט מען אונז געטאן דאס כדי אונז אנצוצייכענען, אויב איר זעט אז עס איז דא א מוסר וואס קען טרעפן אין אייער געלט, אנשיינענד אז דאס געלט איז נישט תמיד כשר. אנשיינענד אז דאס געלט איז נישט תמיד מיט יושר, און צוליב דעם קען מען טרעפן אין אייער געלט. דאס איז וואס ער זאגט דא, בצדקה תכונני. דו ווילסט אז מען זאל נישט טרעפן אין דיין געלט? דו ווילסט אז די פיינט פון דרויסן זאלן דיך נישט קענען שאדן אין דיין געלט? דורך צדקה. רחקי מעושק, וועסט נישט מורא האבן פון דעם עושק אז עמיצער וועט עושק'ן דיין געלט. און דורך דעם וועסטו זיך אויך דערווייטערן פון מחתה. מחתה לויט דער מיינונג פון דעם מלבי"ם די כוונה ווער עס זוכט אונז צו הרג'ענען. און דאס איז טאקע די צוויי חיצוניות'דיגע פיינט. דער וואס קומט צו נעמען אונזער געלט און דער וואס קומט צו נעמען אונזער נפש. ווי אזוי? דורך וואס וועט זיין דער סוף פון דעם בנין? דורך דער צדקה.
לאמיר אכטונג געבן, דער מלבי"ם האט ערקלערט אז ויסדתיך בספירים דאס זענען די יסודות, און דאס איז ווי מיר האבן פריער ערקלערט וואס דער קדוש ברוך הוא זאגט צו דורך דעם וואס עס וועט זיין די אחדות צווישן אונז מכוח דעם וואס מיר אלע זענען לימודי השם ווי מיר האבן ערקלערט. און תכונני דאס איז די השלמה פון דעם בנין. זאגט דער מלבי"ם די זאך קענסטו זען אין פילע ערטער אין תנ"ך. שטענדיג צו כוננ'ען א זאך דאס איז עס משלים זיין. בונה עיר, כונן קריה. דער בונה דאס איז די התחלה, נאכדעם האט ער געכונן'ט די קריה, דאס איז דער סיום. בחכמה יבנה בית ובתבונה יתכונן. וואס זאגט דאס? די השלמה איז מיט תבונה, די השלמה ווי מיר האבן געזאגט דער סיום פון דעם בנין. אלזא אויב אזוי, ווי אזוי וועט זיך ענדיגן דער בנין? מכוח וואס? מכוח בין אדם לחברו.
רש"י ערקלערט רחקי מעושק, ווי עס שטייט התנערי מעפר. די כוונה זאלסט זיך אויסטרייסלען, זאלסט זיך דערווייטערן פון יענע וואס עושק'ן דיך. עס איז דא נאך א ביאור לויט דעם אברבנאל, אז דאס איז א ציווי. רחקי מעושק! זאלסט זיך דערווייטערן פון עושק'ן מענטשן. עס איז דא דא א הוראה כביכול, און דער ציווי איז זיך צו דערווייטערן, אז מיר זאלן דערווייטערן זיך פון דעם גזל. דאס זאגט, דאס איז איין ביאור. עס איז דא א צווייטע מעגליכקייט, אז פון דעם גרויסן רייכטום וואס וועט אונז זיין, וועלן מיר נישט דארפן זארגן פאר די וואס עושק'ן אונז. פארוואס? ווייל מיר וועלן האבן גענוג. אלזא וועלן מיר נישט דארפן גיין און גזל'ן פון די אנדערע.
הן גור יגור אפס מאותי, מי גר איתך עליך יפול. רש"י ערקלערט, הן ירו יירא ויגור מגזרות רעות, יענער וואס איך בין נישט מיט אים, דאס איז שעיר. איצט זעט וואס רש"י ערקלערט. הן גור יגור, ווייסטו ווער עס איז דער וואס וועט מורא האבן פאר מיר? דער וואס איז אפס מאותי. אפס מאותי די כוונה ער האט פון מיר גארנישט. ער האט אפס מאותי. ווער איז אפס מאותי? שעיר. שעיר די כוונה אדום. זיי זענען אפס מאותי. דאס הייסט איך בין נישט מיט אים. ווער יגור יגור? דער וואס איז אפס מאותי, אז מיין פארבינדונג מיט אים איז אפס. איך האב נישט קיין פארבינדונג מיט אים בכלל. מי גר איתך עליך יפול. ווער עס זאמלט זיך אויף דיר צו מלחמה, אדער ווער עס טשעפעט זיך אן מיט דיר, ווער עס קען קומען אויף דיר וועט פאלן, פאלן אויף דיר צו א קרב. באלד וועלן מיר מער ערקלערן די ענין פון גר איתך. נאר רש"י ערקלערט, ברענגט דעם מדרש חז"ל, אז חז"ל דרשענען אז אין דער צוקונפט נעמט מען נישט אן קיין גרים. פארוואס? ווייל טאקע עם ישראל ווילן נישט קיין גרים וואס קומען איבער א סל קליטה. עם ישראל ווילן גרים וואס קומען טאקע פון א רצון זיך צו דערנענטערן צו תורת השם, צו תורת האמת. און דעריבער אין דער תקופה פון שלמה האט מען נישט אנגענומען קיין גרים. ווייל דאס איז געווען די תקופה פון דעם גאלדענעם צייטן פון עם ישראל. פארוואס ביסטו געקומען? ווייל די שטיינער אין ירושלים זענען, דאס גאלד און זילבער איז געווען ווי שטיינער. עס איז געווען אן אגדה'דיגער רייכטום. אלזא איבער דעם ביסטו געקומען? אין דער תקופה פון שלמה האט מען נישט אנגענומען קיין גרים. עס שטייט אז אויך לימות המשיח נעמט מען נישט אן קיין גרים. זאגט רש"י ווו, ווו איז דאס געשריבן דא? ווו געפינט זיך דאס אין דעם פסוק? ווו האבן חז"ל דאס געזען דא אין דעם פסוק? זאגט ער דער ביאור וועט זיין אזא. ווער עס איז געווארן א גר מיט דיר אין דיין אריעמקייט, וועט אויף דיר פאלן אין דיין רייכטום. ווער איז געווען א גר מיט דיר אמאל? ווער איז געקומען זיך צוצוקלעפן צו אונז ווען אונזער מצב איז נישט געווען שפיר? ער וועט אויף דיר פאלן. ער וועט אנגיין און זיין א גר מיט דיר אין דיין רייכטום. אבער ווער עס איז נישט געווען א גר מיט דיר אין דיין אריעמקייט, האט אים נישט געפאסט אונזער דלות'דיגער מצב, דעמאלט וועט ער אויך נישט פאלן אויף דיר אין דיין רייכטום. מיר וועלן אים נאכדעם נישט אננעמען.
דער רד"ק ערקלערט, מי גר איתך, הן גור יגור אפס מאותי. זאגט דער רד"ק, עמים וועלן זיך זאמלען אויף דיר. יגור ערקלערט ער אזוי ווי יגורו עלי עזים. די כוונה זיי וועלן זיך צוזאמענקלייבן צו מיר. באלד וועלן מיר תיכף זען אז עס זענען דא עטליכע ערקלערונגען אין דעם ווארט גור יגור. דער רד"ק ערקלערט די כוונה זיי וועלן זיך צוזאמענקלייבן צו מיר. הן גור יגור אפס מאותי. זאגט דער קדוש ברוך הוא, די עמים וואס וועלן זיך זאמלען אויף אייך אין דער צייט פון דער גאולה, אפס מאותי, איך האב זיי נישט געשיקט. דאס איז די כוונה אפס מאותי. דאס איז נישט פון מיר. נישט אזוי ווי זיי האבן זיך געזאמלט אויף דיר אמאל וואס דאס איז געווען פון מיר, אין מיין ציווי. סנחריב, נבוכדנצר, הוי אשור שבט אפי, איך האב זיי געבראכט. אבער דא, גור יגור, יענע וואס וועלן זיך זאמלען אויף דיר, אפס מאותי. איך האב זיי נישט געשיקט. פרעגט לכאורה דער רד"ק, עס שטייט דאך אין יחזקאל אז דער קדוש ברוך הוא זאגט והעליתיך מירכתי צפון והביאותיך אל הרי ישראל, יעלו דברים על לבבך וכולי. דאס הייסט דו זעסט אז דער קדוש ברוך הוא וועט זיי ברענגען. ושמתי חחים בלחייך. פארוואס? כדי דיך צו שלעפן צו קומען קיין ירושלים. אלזא ווי אזוי זאגסטו אז אפס מאותי? זיי וועלן נישט קומען פון אים, זיי וועלן נישט קומען פון אונז. זייט מוחל, זאגט דער קדוש ברוך הוא זיי וועלן נישט קומען פון מיר, נישט איך וועל זיי ברענגען. מפורש'דיגע פסוקים זאגן אז השם וועט זיי ברענגען, והעליתיך מירכתי צפון. ערקלערט דער רד"ק, דאס איז די ענין אליין. ווייל דער אל האט זיך אריינגעלייגט אין הארץ צו קומען אהין נישט לרעת ישראל. אלע די אנדערע געלעגנהייטן וואס דו האסט געזען אז איך האב זיי געבראכט, דאס איז געווען כדי אונז מצר צו זיין. פארוואס? אונז אומצוקערן בתשובה. אבער ער זאגט דא איז דאס נישט לרעת ישראל, נאר צו זייער טובה. צו נעמען די נקמה פון ישראל פון אים און פון די אנדערע אומות וואס האבן שלעכטס געטאן צו ישראל. און דא אין ארץ ישראל וועט ער נעמען זיין נקמה פון אים לכבוד שמו און לכבוד ישראל און צו זייער הנאה. אז זייער בזיזה און זייער שלל וועט זיין פאר ישראל. און דאס איז וואס ער זאגט אפס מאותי. נישט פון מיר וועלן זיי קומען כדי דיר שלעכטס צו טאן. אפילו אז זייער מחשבה איז אזא, אבער אפס מאותי, חלילה וחס, נישט פון מיר וועט קומען דיין רעה. נאר וואס זיי וועלן קומען דאס איז נאר כדי דיר גוט צו טאן. און נישט אזוי ווי סנחריב און נבוכדנצר אמאל, וואס זיי זענען נישט געקומען כדי גוט צו טאן, נאר זיי זענען געקומען כדי שלעכטס צו טאן און דאס איז געווען פון מיר. איך האב זיי געשיקט דיר שלעכטס צו טאן כדי דו זאלסט זיך אומקערן בתשובה. מי גר איתך עליך יפול. ווער עס וועט זיך זאמלען צו קומען דעמאלט צו מלחמה אנטקעגן דיר, וועט אויף דיר פאלן. ווי עס שטייט על הרי ישראל יפול. איבער לאנגע חדשים וועט מען נאר צוזאמענקלייבן די מתים. פארוואס? פון יענע, זיבן חדשים, פון יענע וואס וועלן קומען אהער, וועט אויף דיר פאלן, ער וועט קומען אהער און פאלן אין קרב.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק דא איז געזאגט אין לשון תמיה, מיט א פרעג צייכן. הן גור יגור אפס מאותי? צי איז מעגליך אז עמיצער וועט זיך אנטשעפען מיט אונז א מלחמה און דאס וועט נישט זיין פון מיר? זאגט דער השם. צי א עמיצער וועט זאמלען אויף אונז א מלחמה און נישט איך האב אים געשיקט? און נאכדעם וואס אן מיר גייט צערוקט א מגן גיבורים, א מליצה'דיגער לשון פון דעם מלבי"ם, די כוונה נאכדעם וואס אן מיר איז נישטא קיין מלחמות, מי גר איתך? ווער וועט מערב זיין זיין הארץ צו קומען זיין א גר מיט דיר, די כוונה זיך אנצושעפען מיט דיר א מלחמה, מאכן א תגר מיט דיר? אדער מי עליך יפול צו נעמען פון דיר געלט? עס איז דאך אלץ תלוי אין מיר. און דאס זאגט דער קדוש ברוך הוא, דאס זאגט דער מלבי"ם, דאס איז אנטקעגן וואס ער האט געזאגט פריער. רחקי מעושק, קיינער וועט דיך נישט עושק'ן. אויף דעם זאגט ער מי עליך יפול? ווער וועט קומען דיך צו עושק'ן? אנטקעגן וואס ער האט געזאגט רחקי ממחתה, קיינער וועט דיך נישט הרג'ענען. דאס איז וואס ער זאגט מי גר איתך? ווער וועט קומען כדי צו הרג'ענען עם ישראל? ווער וועט האבן אזא כח? דער מלבי"ם ערקלערט אז אויב מיר וועלן וועלן נאכפרעגן דעם שורש ג.ר.ר, גור יגור, זעען מיר דאס אין דריי מעגליכקייטן. איין מעגליכקייט, פחד. ויגר מואב. אבער דעמאלט קומט עס שטענדיג מיט א מ"ם נאכדעם. ויגר מואב מפני בני ישראל. נישט על בני ישראל, נישט את בני ישראל. מפני בני ישראל. דאס וועט שטענדיג קומען מיט א מ"ם. עס איז דא ג.ר.ר וואס קומט אין הקשר פון התקשרות, זיך צוזאמענשליסן. ווי יגורו עלי עזים. און דעמאלט תיכף נאכדעם וועט קומען עלי, על. יגורו על, די כוונה זיי וועלן זיך זאמלען אויף אים צו מלחמה. און עס איז אויך דא פון לשון תגר. יגור פון לשון תגר. אל תתגר בם מלחמה. און דעמאלט וועט דאס קומען מיט א בי"ת. אלזא מיר האבן, יא, אל תתגר בו, אל תתגר בם, דאס וועט קומען מיט א בי"ת. אלזא מיר האבן אדער א לשון פחד און דאס איז מיט א מ"ם, אדער א לשון קיבוץ און דאס איז על, אדער פון לשון תגר, די כוונה זיך אנצושעפען, א תגרה, און דעמאלט וועט דאס קומען מיט א בי"ת. דא זעען מיר עפעס א נייעס, אז דאס קומט מיט את. הן גור יגור אפס מאותי, מי גר איתך. נישט מי גר בך, מי גר עליך, מי גר ממך, נאר מי גר איתך. זאגט דער מלבי"ם דער פירוש איז אנצושעפען א מלחמה וואס קומט פון ביידע צדדים צוזאמען. עס איז דא אנצושעפען א מלחמה אז איך שעפ מיך אן אנטקעגן דיר, דעמאלט דאס אנשעפן רופט מען עס מיט א בי"ת, אל תתגר בם. אל תתגר בו. אבער ווען מיר ווילן זאגן אז ביידע צדדים מאכן א מלחמה בשוה, זיי דאס וועט קומען מיט את. מי גר איתך. ער איז דאך מיט דיר אין דער מלחמה. דו קומסט און ער קומט אויך. אלזא איז מובן דער אויסדרוק איתך. איתך איז ער א גר. איתך שעפט ער זיך אן, ביידע פון אייך ווי איר שעפט זיך אן איינער מיטן צווייטן. און דאס איז וואס ער זאגט דא, ווער עס וועט קומען זיך אנצושעפען מיט אייך, האט איר נישט וואס צו זארגן, ווייל בסופו של דבר וועט ער אויף דיר פאלן. עליך יפול די כוונה אדער איר וועט גובר זיין, ווייל זיי וועלן פאלן דארט, אדער דער מלבי"ם ערקלערט ווי ותיפול מכת מלכת שבא. ותיפול די כוונה נפל עליו. נפל עליו ווי ער איז געקומען מיט זיין צבא אויף אים אים צו כובש זיין. דאס איז די כוונה נפל עליו. און ער ערקלערט נאך א ביאור, ווער עס איז געווען א גר איתך אין א מלחמה אין די אלטע צייטן, וועט אויף דיר פאלן דיר צו העלפן. דאס פאסט זייער צום ביאור פון דעם מלבי"ם אין ספר דניאל, אז עס וועט זיין א מלחמה, די צוקונפטיגע מלחמה, ווער עס וועט הערן דעם דיסק, דארט זענען דא זייער וואונדערליכע זאכן פון דעם מלבי"ם וועגן דער צוקונפטיגער מלחמה, ממש א מדוייק'דיגע באשרייבונג פון אלץ וואס עס וועט זיין. און דארט ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס וואס עס שטייט וועגן דער צוקונפטיגער מלחמה, די מלחמה וועט זיין טאקע צווישן ישמעאל און די עמי אדום. און די מלחמה וועט זיין אז די עמי אדום וועלן אונטערווארפן די עמי ישמעאל ווען מיר וועלן טאקע נישט דארפן טאן גארנישט. אזוי ערקלערט דער מלבי"ם אין ספר דניאל. זיי וועלן קומען זיך שלאגן דא, זיי וועלן קומען מאכן דא א מלחמה, און זיי וועלן זיך שלאגן איינער מיטן צווייטן און מיר וועלן נישט דארפן טאן גארנישט. און דאס פאסט טאקע זייער צו אלץ וואס מיר זעען איצט. ווייל מיר זעען פון איין צד די עמי ישמעאל זיך אויפוועקן, מיר זעען פון אנדער צד די עמי אדום וואס קומען זיך שלאגן אנטקעגן זיי, און ער זאגט דיר נאר אז די קומענדיגע מלחמה וועט זיין אין ירושלים. ווער עס וועט קומען אנטקעגן זיי וועלן זיין די עמי אדום, וואס זיי וועלן נישט קומען אנטקעגן אונז. אפילו אז לכאורה פון די פסוקים וואלט געקענט אויסקומען ווי אז די עמי אדום וועלן קומען אנטקעגן אונז, זאגט ער ניין, זיי וועלן קומען זיך שלאגן כדי אונטערצוווארפן ישמעאל, און זיי וועלן ווארפן ישמעאל, זיי וועלן זיך שלאגן אנטקעגן זיי. און דעמאלט הערט ווי וואונדערליך. מי גר איתך עליך יפול. ווער עס איז אמאל געווען א גר איתך, האט זיך אנגעשעפט מיט דיר א מלחמה, ווער איז דאס? אדום, וועט אויף דיר פאלן. ער וועט אויף דיר פאלן צו זיין פון דיינע העלפער. לויט וואס דער מלבי"ם זאגט דארט איז דאס זייער וואונדערליך. ווייל יענע וואס אלע דורות האבן זיך געשלאגן אנטקעגן אונז, דאס זענען די עמי אדום, זיי וועלן איצט אויף דיר פאלן, זיך צושליסן צו אונז כדי זיך צו שלאגן אנטקעגן די פיינט וואס שטייען אויף אונז.
הנה אנוכי בראתי חרש, נופח באש פחם, ומוציא כלי למעשהו. ואנוכי בראתי משחית לחבל. הנה אנוכי בראתי חרש. ווער איז דער חרש? דער חרש דאס איז דער בעל מלאכה וואס מאכט די שווערד. זאגט דער קדוש ברוך הוא, ווער האט אים באשאפן? ער מאכט די שווערד, אבער ווער האט אים באשאפן? הנה אנוכי בראתי חרש. מכוח וואס ארבעט דער חרש? מכוח וואס באשאפט ער די שווערד? נופח באש פחם. ווער האט באשאפן די אש פחם? אויך איך האב באשאפן די אש פחם. דאס הייסט נישט נאר דעם פועל, נאר אויך די מיטלען, וואס דאס איז די אש פחם, אויך דאס האב איך באשאפן. מכוח וואס ווירקט די דאזיגע אש? מכוח א בלאזן. דהיינו, מען פלעגט אין א בלאז מכשיר בלאזן און דורך דעם פארשטארקן די אש. זאגט דער קדוש ברוך הוא, אויך דאס דאזיגע בלאזן וואס עס ווארעמט אן די אש צו צעשמעלצן דעם אייזן, אויך דאס איז פון השם. נופח באש פחם, אויך דאס בלאזן איז פון אים. די ארויסברענגונג פון דעם כלי, און דאס איז מוציא כלי למעשהו, אויך דאס וואס דער כלי איז געווארן פארענדיגט, אויך דאס איז פון אים. ומוציא כלי למעשהו. דער חומר פון וועלכן ער האט געמאכט, אויך דאס איז פון השם. די שווערד וואס ער האט זי געמאכט. זאגט דער קדוש ברוך הוא, אנוכי בראתי משחית, דאס איז דער חומר פון אייזן, כדי צו חבל'ן, וואס מיט אים קען מען הרג'ענען און חבל'ן. און אויך די תכלית, לצורך וואס איז דער משחית? כדי צו חבל'ן. אויך די תכלית האב איך געמאכט, וואס דאס איז דער לחבל. און אויב אזוי, זאגט דער קדוש ברוך הוא, היות דער חומר און דער פועל און די מיטלען און די צורה און די תכלית, אלץ איז דאס מעשה ידיי, אלזא אויב איך וועל נישט וועלן צושטערן, ווער קען צושטערן? דאס הייסט, אויב אין איינע פון די סטאנציעס דא וואלט געווען אן איינמישונג פון א פרעמדן כח, דעמאלט קענסטו זאגן דאס האט ער געטאן. אבער אויב אין קיין איינער פון די סטאנציעס איז נישטא קיין כח חוץ פון השם יתברך, דעמאלט ווער קען ווירקן אן זיין רצון יתברך? זאגט דער קדוש ברוך הוא, ואנוכי בראתי משחית לחבל. איך בין דער וואס האט אלץ באשאפן, און אויב אזוי ווער קען צושטערן אויב נישט מיין רצון?
כל כלי יוצר עליך לא יצלח, וכל לשון תקום איתך למשפט תרשיעי. זאת נחלת עבדי השם וצדקתם מאיתי נאום השם. זאגט דער קדוש ברוך הוא, היות ווי מיר האבן ערקלערט, דער חומר און דער פועל און די מיטלען און די צורה און די תכלית, אלץ זאגט דער קדוש ברוך הוא איך האב באשאפן, אנוכי בראתי חרש נופח באש פחם מוציא כלי למעשהו, און ממילא איך האב באשאפן דעם משחית לחבל, אלזא ממילא אלע די דאזיגע כוחות זענען געגעבן אין מיין האנט, ווייל זיי קומען פון מיין כח. אלזא כל כלי יוצר עליך לא יצלח. כל כלי, רש"י זאגט כל כלי זין, יעדער כלי מלחמה וואס מען וועט אים אויסשלייפן און שארפן כדי זיך צו שלאגן מיט דיר, יוצר, דאס איז פון לשון חרבות צורים, ערקלערט רש"י. אף תשיב צור חרבו. די שווערד מאכט מען זי צור, זי זאל זיין שארף. דער רד"ק ערקלערט יוצר די כוונה פון לשון ייצרהו, פון לשון ליצור, יוצר. אלזא יעדער כלי וואס מען וועט צוגרייטן און מאכן פון אים א צור כדי זיך צו שלאגן און כדי צו שלאגן עם ישראל, וועט נישט מצליח זיין פאר זיין בעל און וועט דיר נישט שאדן, וועט נישט קענען טרעפן אין עם ישראל. און אויך אויב עמיצער וועט וועלן דיך אויסגעווינען אין א משפט, תרשיעי. דו, כנסת ישראל, וועסט אים מרשיע זיין. די כוונה, אויב עמיצער וועט קומען מיט טענות אנטקעגן עם ישראל, ווער עס וועט וועלן פארקרימען עם ישראל פון זייער אמונה, זאגט דער מלבי"ם, סיי אויב עס וועט זיין מיט א שווערד, סיי אויב עס וועט זיין מיט א שטארקער האנט, סיי ווער עס וועט וועלן אונז פארקרימען דורך וויכוחים און טענות, די תורה זאגט צו אין יעדן דרך, דער נביא זאגט צו לא יצלח. זאת נחלת עבדי השם מאיתי, און דאס איז אויך נחלת צדקתם מאיתי. דאס הייסט, דאס איז דער שכר וואס זיי וועלן האבן. היות זיי זענען עבדי השם, און היות עס איז דא ביי זיי צדקה, עס איז דא ביי זיי מצוות, גוטע מעשים, אלזא זאת נחלת עבדי השם וצדקתם, דאס באקומט מען איבער דעם וואס זיי זענען עבדי השם און איבער זייער צדקה, דאס באקומט מען מאיתי נאום השם.
דער רמב"ם האט זיך באצויגן צו דער דאזיגער אמירה אין דער איגרת תימן. און עס איז באוואוסט אז אין זיין צייט זענען געווען פילע מענטשן וואס זענען שטארק געדריקט געווארן דורך די גויים וואס האבן זיי געצוואונגען צו טוישן זייער דת, און עס זענען געווען אזעלכע וואס פלעגן אפילו גיין און מוסר נפש זיין אויך אויף א זאך וואס עס איז נישטא קיין נויט מוסר נפש צו זיין דערפאר. און דער רמב"ן האט געוואלט זיי שיקן א איגרת כדי זיי צו שטארקן. ער האט זיי געשיקט א איגרת וואס הייסט איגרת תימן. איך וועל אייך פארלייענען זיין לשון. ומפני שייחד אותנו הבורא במצוותיו ובחוקותיו, והתבארה מעלתנו על זולתנו בכללותיו ובמשפטיו, די כוונה די מעלה וואס מיר האבן דורך די משפטי השם וואס זיי זענען יושר'דיג, ווי עס שטייט ומי גוי גדול אשר לו חוקים ומשפטים צדיקים. היות אזוי, אז ביי אונז זענען דא די יושר'דיגע משפטים און די אמת'ע תורה, קינאונו העכו"ם כולם על דתנו קנאה גדולה. אלץ וואס די גויים טוען, אלץ וואס זיי זענען מצר צו עם ישראל, איז פון דעם וואס זיי זענען מקנא אונז אויף דעם וואס די דת האמת געפינט זיך ביי אונז. וילחצו מלכיהם בשבילה לערער עלינו שטנה ואיבה, און זייער רצון איז זיך צו שלאגן מיט השם און מאכן א מריבה מיט אים. ואלוהים הוא, ומי ירב לו? ווער ביסטו וועסט זיך נישט קריגן מיט רבונו של עולם? השם איז דאך דער אלוקים, ווער קען זיך קריגן מיט אים? ואין לך זמן מאז שניתנה לנו תורה עד זמננו זה, אז יעדער מלך גוי, יעדער ארט ווו זיי האבן געשריבן גוי האבן זיי דאס איבערגעמאכט צו עכו"ם, אבער דאס איז נישט דווקא עכו"ם, יעדער מלך גוי. אז עס איז דיר נישטא קיין מלך גוי גובר אדער מכריח אדער מתגבר אדער אנס, וואס נישט די התחלה פון זיין כוונה און דעה איז צו צושטערן אונזער תורה און מבטל זיין אונזער דת באונס בניצחון ובחרב. עס איז נישטא קיין מלך פון תמיד וואס האט נישט פרובירט זיך צו שלאגן אנטקעגן דעם דת פון ישראל. ווי עמלק און סיסרא און סנחריב און נבוכדנצר און טיטוס און אדריאנוס, און פילע כיוצא בהם. זהו הנוע האחד משני הנועים שהתכוונו בו לנצח החפץ האלוקי. דאס איז די איין תנועה, ער מיינט עס זענען געווען צוויי תנועות, צוויי פעולות מיט וועלכע זיי האבן געוואלט מנצח זיין דעם רצון אלוקי. איין דרך דאס איז צו צושטערן אונזער תורה, מבטל זיין אונזער דת באונס בניצחון ובחרב. אבער די צווייטע תנועה, די כוונה די צווייטע תנועה, דער צווייטער דרך, זיי זענען די מחודדים פון די איבעריגע מלכותים און די חכמים פון די איבעריגע לשונות, ווי די אדומים און די פרסיים און די יוונים, אז זיי כמכוון האבן געלייגט זייער כוונה צו צושטערן אונזער דת און מבטל זיין אונזער תורה מיט טענות וואס זיי טענה'ן צו איר און מיט קושיות וואס זיי חבר'ן. אויב די ערשטע איז ברבר'ים, ער קומט מיט א שווערד, דין מוחמד בסייף, א קרייץ צוג, אדער וועסט אננעמען אונזער דת אדער מיר וועלן דיך הרג'ענען. די צווייטע זענען שוין מער מתוחכם. זיי קומען מיט טענות, זיי קומען מיט הוכחות, זיי קומען מיט סברות. און דעריבער נעמט ער דווקא די אומות וואס זענען מער פארראכטן, מער משכיל'דיג, די אדומים, די פרסיים, די יוונים. שמו כוונתם לסתור דתנו ולהפר תורתנו בטענות שטוענים אליה ובקושיות שמחברים. ומגמתם בכל זה להפר התורה ולמחות עקבותיה בחיבוריהם, ווי עס האבן זיך געלייגט אין זינען די אנסים אין זייערע מלחמות. דאס הייסט דאס און דאס זייער כוונה איז איינע. זייער כוונה איז צו צושטערן די תורת השם. אלזא אויב ער וויל דאס נישט טאן אין א אלימות'דיגן דרך, אדער ער קען נישט אין א אלימות'דיגן דרך, דעמאלט פרובירט ער דאס צו טאן אין א מתוחכם'ן דרך פון טענות. און עס וועט נישט מצליח זיין נישט דאס און נישט דאס. אז דער קדוש ברוך הוא האט אונז מבשר געווען דורך ישעיהו, און דאס איז אונזער פסוק. אז יעדער אנס אדער נצחן וואס וועט זיך לייגן אין זינען צו צושטערן אונזער תורה און מבטל זיין אונזער דת מיט כלי זין, וועט דער בורא צוברעכן זיין כלי מלחמה און זיי וועלן נישט מצליח זיין. ער וועט קומען אין מלחמה כדי זיך צו שלאגן אנטקעגן דער תורה, וועט השם צוברעכן זיין כלי מלחמה און זיי וועלן נישט מצליח זיין. און דאס איז על דרך משל, כלומר אז זיין עצה וועט זיך קיינמאל נישט משלים זיין. דאס הייסט ער וועט צוברעכן זיין כלי מלחמה, טראכט נישט אז די שווערד וועט זיך צוברעכן. נאר די כוונה ער וועט נישט מצליח זיין אין זיין מלחמה. אזוי אויך, יעדער טוען וואס וועט זיך לייגן אין זינען מבטל צו זיין וואס איז ביי אונז, וועט ארויסקומען מחוייב פון דין אין זיין טענה און וועט זי מבטל זיין און זי וועט נישט מתקיים ווערן. דאס הייסט זיינע טענות וועלן ווירקן אנטקעגן אים, און ער וועט ארויסקומען מחוייב אין זיין טענה, און זיינע טענות וועלן נישט זיין שטארקע טענות וואס וועלן קענען מתקיים ווערן. ווי עס שטייט, כל כלי יוצר עליך לא יצלח. וועלכער כלי? א כלי וואס קומט זיך צו שלאגן אנטקעגן אונז. וכל לשון תקום איתך למשפט, וועלכע לשון? אזעלכע וואס זענען געקומען זיך צו וויכוח'ן אנטקעגן אונז. תרשיעי, מיר וועלן אים מרשיע זיין און מיר וועלן מוכיח זיין זיין נארישקייט. זאת נחלת עבדי השם וצדקתם מאיתי נאום השם. זאגט דער קדוש ברוך הוא, דאס איז מיין הבטחה, אז קיינמאל וועט נישט מצליח זיין אן אנס אדער נצחן אונז אריבערצופירן פון אונזער דת מיט כח אדער אונז אריבערצופירן פון אונזער דת מיט א וויכוח. און טאקע עס זענען געווען פילע וויכוחים פון אנהויב פון דער מענטשהייט אנטקעגן עם ישראל, בפרט אין דער תקופה פון די ראשונים. עס זענען געווען וויכוחים, עס איז דא דער וויכוח פון דעם רמב"ן, עס איז דא א ספר וואס הייסט ספר הוויכוח, און ער ברענגט צענדליגער וויכוחים וואס זענען געווען מיט גלחים, מיט אנשי דת. מלכים אין זייער צייט פלעגן ברענגען מענטשן כדי זיי זאלן זיך וויכוח'ן, זיי, די חכמי ישראל, כדי זיי זאלן זיי מוכיח זיין די אמת פון דעם אסלאם אדער די אמת פון דער נצרות בעיקר. און בסופו של דבר זענען אלע ארויסגעקומען מחוייב. עס איז נישט געווען קיין איין וויכוח וואס זיי זענען ארויס און זייער האנט אויבן אן. וואס איז די פשוט'ע סיבה? ווי האט אמאל געזאגט איינער פון די גדולי ישראל? ער האט געזאגט, עס קען זיין אז מיר זענען זייער שלעכטע אדוואקאטן, אבער מיר האבן דעם בעסטן קעיס אין דער וועלט. מיר האבן דעם בעסטן קעיס אין דער וועלט. ווען דו האסט א קעיס וואס איז קלאר, מיט ראיות מוכרחות, אויך אויב דו ביסט נישט קיין מצליח'דיגער אדוואקאט, אבער דער קעיס רעדט פון זיין אייגענעם צד. אלזא אויך אויב מיר וועלן נישט זיין אזעלכע בעלי טענות, אבער מיר האבן א קעיס, און דער קעיס איז אמת. אין אזא קעיס קומסטו ודאי ארויס מנצח. אלזא אויך אויב זיי וועלן ברענגען די מצליח'סטע אדוואקאטן, וואס קען מען טאן? דו האסט א קעיס וואס איז א געלעכערטער זאק. דיין קעיס איז אלץ שקר פון אנהויב ביזן סוף. אלזא ווי אזוי וועסטו קענען ארויסקומען? עס וועט קומען דער מפולפל'סטער אדוואקאט, ער וועט נישט מצליח זיין צו פארקויפן אייז צו די עסקימאסן. דאס דאס דאס איז קלאר, דאס איז הבל. ושתי אלו הכוונות, כלומר די עכו"ם וואס לייגן זיך אין זינען די צוויי כוונות, איז זיי אויפגעקומען אין דעה אז דער דאזיגער בנין איז נישט גרינג צו צושטערן, און אף על פי כן האבן זיי געמאכט א אחווה צו צושטערן די יסודות פון דעם בנין וואס זענען איינגעטריבן געווארן אין א נאמן'ען טיפעניש.
ער זאגט, זיי האבן שוין געזען אז זיי קענען נישט אנטקעגן דעם דאזיגן בנין, דעם בנין פון דער תורה און דער אמונה פון עם ישראל. און אף על פי כן האבן זיי געמאכט א אחווה, האבן זיך צוזאמענגעשלאסן פילע אומות כדי צו צושטערן די יסודות פון דעם דת וואס זענען איינגעטריבן געווארן אין א נאמן'ען טיפעניש. און זיי אין דעם אלעם לייגן צו יגיעה, ער וויל זאגן, ווען איך לייג א יסוד, אויב דער יסוד ליגט אויף דער ערד, גרינג קען מען אים אראפווארפן. אבער אויב ער איז איינגעטריבן געווארן אין א נאמן'ען טיפעניש, איך האב געגראבן 50 מעטער אין דער ערד און איינגעטריבן דעם יסוד, דעמאלט איז ער טאקע שטארק אז מען קען אים נישט אויסרייסן. אלזא זיי האבן נישט געמאכט קיין אחווה צו צושטערן די יסודות פון דעם דת וואס זענען איינגעטריבן געווארן אין א נאמן'ען טיפעניש. און אף על פי כן האבן זיי נישט געקענט. און זיי אין דעם אלעם, די כוונה מיט דעם אלעם, לייגן צו יגיעה און עצב, און דער בנין וועט שטיין אויף זיין חזקה, עס וועט זיי גארנישט העלפן. והאמת יהתל בהם וישחק. דער אמת וועט לאכן פון זיי. כלומר, דער קדוש ברוך הוא וואס ער איז דער אמת, זיצט און שפעט און לאכט פון זיי, און שפעט און לאכט פון זיי אויף דעם וואס זיי לייגן זיך אין זינען מיט זייער חלישות פון שכל, די כוונה וואס עס האט נישט קיין תכלית. דאס הייסט, דאס איז ווי דו זעסט עפעס א פויגל וואס הייבט אן אויפצוהייבן קערנדלעך זאמד פון דעם ברעג פון ים און ווארפן אין וואסער. פרעגט מען אים פארוואס? וואס טוסטו? זאגט ער דיר איך פרוביר אויסצוטריקענען דעם ים. ווער עס זעט דאס זיצט דארט און לאכט, זאגט יא יא, גיי אן, גוט, איך ווארט צו זען ווי דו גייסט פאראויס. פארשטייסטו? אלזא אזוי זיצט דער קדוש ברוך הוא און שפעט און לאכט פון זיי. דער קדוש ברוך הוא זיצט און שפעט פון זיי, מאכט פון זיי א געלעכטער כביכול, וואס פאר א משימה זיי האבן זיך גענומען, א אוממעגליכע משימה, ביז זיי לייגן זיך אין זינען מיט זייער חלישות פון שכל, די כוונה וואס עס האט נישט קיין תכלית. דו לייגסט זיך אין זינען צו טאן א זאך וואס עס האט נישט קיין תוחלת. און אויף דער דאזיגער ענין האט געזאגט דוד המלך עליו השלום ברוח הקודש, ווען ער האט געזען זייער כוונה צו צושטערן דעם דת האמת, און ווען ער האט געזען אז דער קדוש ברוך הוא זיצט און לאכט פון זיי, אויף דעם האט געזאגט דוד, אומרים הגויים ננתקה את מוסרותימו ונשליכה ממנו עבותימו. און מיר וועלן אראפווארפן פון זיי די תורה, ווי מיר האבן געזאגט אז זי איז איינגעטריבן געווארן אין א נאמן'ען טיפעניש, אז זי איז קיים. יושב בשמיים ישחק, השם ילעג למו. אויף די אריעם'ע נסיונות וואס די גויים מאכן, לאכט השם, שפעט השם פון זיי. ועדיין אנו בחונים ומנוסים בשתי הכתות האלה, מיום מלכותנו וקצת ימי גלותנו. און מיר זענען נאך געפרוווט און געטעסט, די כוונה דער קדוש ברוך הוא שיקט כדי אונז צו פרוברן און אונז צו טעסטן דורך די צוויי כתות. יענע וואס קומען צו טוישן אונזער דת מיט א שווערד, און יענע וואס קומען צו טוישן אונזער דת מיט א כח פון טענות. זאגט דער רמב"ם, נאך זענען מיר געטעסט מיט די און מיט די.
דער אמת, עס איז געווען א דריטער דרך, צו וועלכן דער רמב"ם באציט זיך נישט. און צום באדויערן איז דאס דער שווערסטער דרך פון די צוויי דאזיגע. און דער שווערסטער דרך איז נישט דער דרך פון דער שווערד, און נישט דער דרך פון דעם וויכוח און דעם נצחון. היינט ווייסן אלע אז ווען דו ווילסט איבערצייגן עמיצן, וועסטו פרובירן אים אויסצוקרימען די האנט, וועט ער אנווענדן א כח אנטקעגן, וועסטו נישט מצליח זיין. פרוביר אים צו צוברעכן, וועט ער באקומען נאך מער תוקף און כח. דער דרך איז אים צו קויפן. דער דרך איז אים צו קויפן. א האנט וואס דו ביסט נישט מסוגל זי צו צוברעכן, גלעט זי, קוש זי. און דאס איז וואס יעקב זאגט, הצילני נא מיד אחי, מיד עשו. האט געזאגט ר' פינקל, וואס היטלער ימח שמו וזכרו האט אונז נישט געטאן, האט אונז געטאן אמעריקע. אמעריקע, מיט דעם גאלדענעם שטעג וואס עס האט אונז געעפנט. וואס פאר א התבוללות, נישט צו גלייבן. אויב מיר וועלן מאכן א חשבון וויפל אידן זענען פארלוירן געגאנגען פאר דעם אידישן פאלק, פיל מער ווי וואס עס איז פארלוירן געגאנגען אין דער שואה. פארלוירן, פארלוירן אן צוריקקומען. איצט יענע וואס זענען פארלוירן געגאנגען אין דער שואה זענען געשטארבן ווי אידן, זענען געשטארבן על קידוש השם, עס איז נישטא קיין השגה צו זייער געוואלדיגער מדריגה אין הימל. אבער יענע וואס זענען פארלוירן געגאנגען צוליב 70-80 פראצענט התבוללות, און אויב עס איז פראנקרייך און לענדער אין אייראפע איז דא מער ווי 100 פראצענט התבוללות, וואס דאס איז שרעקליך און פארכטיג, אלזא אין דער דאזיגער מציאות דארף מען פארשטיין אז דאס איז א שרעקליכע און פארכטיגע שואה, נישט דורך א שווערד, נישט דורך א מלחמה, נישט דורך נצחון. דורך קום, תאוות, הנאות, קום נעם, מען נעמט דיך אן, מען גיבט דיר, מען שענקט, נאר שליס זיך צו צו אונז. נלכה ואלכה לנגדך, זאגט עשו. און פון דעם האט יעקב אם מערסטן מורא. הצילני נא מיד אחי, מיד עשו. דעריבער היינט זאגט מען אונז אחי, אחי, אלע פון דער פאליטיק זאגן אונז אחי, דער דאזיגער ברודער קלינגט אונז נישט גוט. מיר געדענקען אזא ברודער אין דער היסטאריע און דאס האט זיך געענדיגט זייער שלעכט. מיר ווילן נישט קיין אחי. הצילני נא מיד אחי. ווער עס קומט אונז צו טוישן פון אונזער דת, קום לאמיר דיר מאכן מסלולים, מיר וועלן זיך זארגן פאר דיר פאר א פארקירצטן שירות, אין געהעריגקייט, מיר וועלן זיך זארגן פאר דיר פאר כשר'ן עסן, מיר וועלן זיך זארגן פאר דיר, קום איר דארפט ליבה, איר רחמנא ליצלן ליבה קומט, קום לערן נאך א ביסל, א ביסל השכלה, א ביסל, קומט דערנענטערט זיך. עס וועט נישט העלפן. עס וועט נישט העלפן. און דעריבער האט דער קדוש ברוך הוא אונז געהאלפן. און וואס האט דער קדוש ברוך הוא געהאלפן? אז ער האט אריינגעברענגט אין דער רעגירונג מענטשן וואס זענען געקומען כדי זיך צו שלאגן. און זיי פארשטייען נישט אז זיי האבן געווירקט פונקט די פארקערטע פעולה. דאס שווערסטע פאר אונז ווי שומרי מצוות איז ווען מען קומט צו אונז מיט פיתויים. דאס איז דאס שווערסטע, עס איז שווער צו שטיין אנטקעגן א פיתוי. אבער ווען מען קומט זיך צו שלאגן, מיר וועלן אייך צוברעכן, מיר וועלן אייך רעקרוטירן מיט כח, מיר וועלן אייך אריינטון אין לאגערן, מיר וועלן אייך אריינזעצן, מיר וועלן אויף אייך ארויפלייגן פליליות'דיגע שטראפן. זייער גוט, דאס איז אויסגעצייכנט, אזוי, אזוי רעד צו אונז. אזוי רעד צו אונז. רעד נישט צו אונז מיט פיתויים. פיתויים קענען מיר זיך פארפירן לאזן, דאס איז מסוכן. סטראשע אונז, און דעמאלט, דעמאלט וועלן מיר דיר ווייזן וואס מיר קענען. די רעקרוטירונג, דער לעצטער מחזור פון רעקרוטירונג, דער קלענסטער פון אלע מחזורים פון רעקרוטירונג. דער קלענסטער פון די חרדים פון אלע מחזורים פון רעקרוטירונג. פארוואס? מיר וועלן אייך דערשטיקן, מיר וועלן אייך צערייסן. גוט, לאמיר זען ווער עס איז שטארקער. 3,300 יאר האבן מיר געלאכט פון מענטשן ווי אייך. מיר האבן זיי צוטרעטן, זיי געפינען זיך אין דעם מיסט קאסטן פון דער היסטאריע. דו וועסט אונז דערשטיקן? ווען דו קומסט זיך צו שלאגן אנטקעגן עמיצן, שלאגט ער זיך אויף זיין דת און זיין אמונה, אבער ווען דו קומסט און זאגסט אים, קום איך האב א תפקיד פאר דיר, א חשוב'ער תפקיד, עס איז דא א שכירות, עס איז דא א אויטא, עס איז דא א פאלעפאן, דו דארפסט זיך נאר א ביסל בייגן דא און דארט, דו דארפסט נאר א ביסל נישט אראפנעמען די יארמולקע, אבער קום לאמיר אונטערקאנטן די ווינקלען. דאס איז מסוכן, מיר קענען זיך פארפירן לאזן, דאס איז מסוכן. וויפל חסד האט דער קדוש ברוך הוא געטאן מיט אונז אז זיי האבן אנטפלעקט זייערע קלויען און זיי קומען אין מלחמה. ווייל אין מלחמה זענען מיר שטארק. ווען מען קומט אנטקעגן אונז, עם ישראל אפילו וואס זיי האבן זיך געבוקט צום צלם, איז געקומען מרדכי און געזאגט עס איז דא דא א מלחמה, א מלחמה זענען אלע אויפגעשטאנען. אלע זענען אויפגעשטאנען, א צום, א תענית, מען קערט זיך אום צו השם יתברך. אין מלחמה זענען מיר שטארק. פיתויים דאס איז דאס שווערסטע. דער רמב"ם האט גערעדט וועגן א תקופה פון מלחמות, זיך צו שלאגן אנטקעגן אונז מיט א שווערד, זיך צו שלאגן אנטקעגן אונז מיט נצחון, מיט א וויכוח. אבער דער רמב"ם רעדט נישט וועגן דעם דריטן צד וואס איז דער שווערסטער פון אלע, און דאס איז דער דרך פון פיתוי. און דעם דרך פון פיתוי דארף מען וויסן איז דער שווערסטער, ווייל ווען מען דערנענטערט אונז דאס דאס דאס איז זייער מסוכן. די דאזיגע ווארעמקייט קען אונז צושמעלצן. ווען מען האט געזאגט צום חתם סופר אז נאפאלעאן האט געגעבן אן עמאנציפאציע, און ער האט צוגעזאגט גלייכע רעכט פאר די אידן, איז דעם חתם סופר אויפגעקומען א גרויסער צער פון דעם. ער האט געזאגט ווען א איד קומט אים אנצוגרייפן, ווייסט ער זיך צו פארטיידיגן. ווען מען קומט אויסמעקן זיין תורה, ווייסט ער זיך צו באשיצן אויף זיך און אויף זיין תורה. אבער ווען מען גיבט אונז גלייכע רעכט, ווען מען ארומנעמט אונז, גיי ווייס וואוהין דאס וועט פירן. גיי ווייס וואוהין דאס וועט פירן. און וויפל האט ער גערעכט געהאט דער חתם סופר, 200 יאר פון השכלה האבן מוכיח געווען וואס דער חתם סופר האט געזאגט. און דאס איז טאקע אונזער מציאות. צו וויסן זיך נישט צו פארפירן לאזן. צו וויסן אויך אויב מען קומט און זאגט צו און אלערליי זאכן וואס מען וועט דיר געבן און תקציבים און... די מגמה איז איינע. ווי דער רמב"ם זאגט, אז עס איז נישט געווען פון זינט מען האט אונז געגעבן די תורה ביז אונזער צייט, אז יעדער מלך גובר אדער מכריח אדער מתגבר אדער אנס, די התחלה פון זיין כוונה און דעה איז צו צושטערן אונזער תורה. אלזא דאס קען זיין ערב רב פון אונז אליין, דאס קען זיין מלכים פון דרויסן, אבער דאס איז טאקע די מגמה. די מגמה האט זיך נישט געטוישט. די מגמה איז זיך צו שלאגן אנטקעגן השם און אנטקעגן זיין משיח, און דאס דארף מען וויסן אז מיר זענען אין א תקופה פון א שווערן נסיון, אבער בסופו של דבר וועט דער סוף פון דעם אמת מנצח זיין, און מען זעט שוין ווי דער בנין הייבט אן זיך צו צופאלן, און נאך א ביסל וועט ער איינפאלן מיט א גרויסן רעש, און דער אמת וועט מוכיח זיין זיין דרך.