אל תיראי כי לא תבושי ואל תכלמי כי לא תחפירי כי בושת עלומייך תשכחי וחרפת אלמנותייך לא תזכרי עוד. עס זענען דא צוויי וועגן אין דעם ביאור פון די פסוקים. לויט דעם רד"ק גייט דאס אויף די צוקונפֿט. לויט דעם מלבי"ם גייט דאס אויף די פֿאַרגאַנגענהייט. מיר וועלן אָנהייבן מיטן רד"ק. אל תיראי, האָב נישט קיין מורא אַז דײַן אַרויסגיין פֿון גלות וועט זײַן ווי די פֿריערדיקע מאָלן. וואָרן מיר זענען אַרויסגעגאַנגען פֿון גלות מצרים און זענען צוריקגעקומען אין גלות. און מיר זענען דערנאָך אַרויסגעגאַנגען, דהיינו מיר זענען געוואָרן געגאולֿת, מיר זענען געקומען אין לאַנד און זענען ווידער אַרויסגעגאַנגען אין גלות, דער ערשטער בית המקדש איז חרוב געוואָרן. און מיר זענען ווידער געוואָרן געגאולֿת דורך עזרא און נחמיה, און נאָך אַ מאָל זענען מיר אַרויסגעגאַנגען אין גלות, דעם גלות אין וועלכן מיר געפֿינען זיך ביז אַצינד. אויב אַזוי, אפֿשר וועסטו זיך שרעקן, אַז אויך דאָס קומענדיקע אַרויסגיין פֿון גלות איז אַ צײַטווײַליק אַרויסגיין? אפֿשר וועט אויך דאָס צום סוף האָבן נאָך זיך אַ נײַעם גלות? אויף דעם זאָגט ער, אל תיראי כי לא תבושי. האָב נישט קיין מורא, קיין מאָל וועסטו נישט פֿאַרשעמט ווערן נאָך וואָס דו וועסט אַרויסגיין פֿון דעם גלות. עס וועט מער נישט זײַן קיין צרה. פֿאַר וואָס רופֿט מען דאָס תבושי? דערקלערט דער רד"ק, ווײַל אַ מענטש וואָס איז אַרויף צו גדולה און איז געפֿאַלן, דאָס איז אַ בושה. ער האָט אַ בושה, ער האָט אַ ביזיון. אַזוי טאָ, האָב נישט קיין מורא כי לא תבושי, דו וועסט זוכה זײַן צו אַ גדולה וואָס נאָך איר וועט נישט זײַן קיין בושה. כי בושת עלומייך, דהיינו די צרות וואָס דו האָסט געהאַט אין לאַנד אין יענע טעג, דעריבער רופֿט מען דאָס עלומייך, פֿון לשון נעלם, פֿאַר פֿיל יאָרן. כי בושת עלומייך יענע בושה תשכחי. וחרפת אלמנותייך, די צרות וואָס דו האָסט געהאַט אין גלות, ווען דעמאָלט אין דער תקופֿה פֿון גלות ביסטו געווען ווי אַן אלמנה, ווײַל כּבֿיכול אָן דײַן מאַן, אַלע די צרות וועסטו פֿאַרגעסן פֿון פֿיל גוטס וואָס וועט דיר נאָך זײַן. אַזוי אַז אין פּשוטע ווערטער אליבא דרד"ק איז דאָ אַ הבֿטחה אַז דאָס וועט זײַן אַ גאולה אָן אַ גלות נאָך דעם. אָן צרות נאָך דעם. און האָב נישט קיין מורא ולא תכלמי, יאָ, זײַ נישט פֿאַרשעמט פֿון פֿחד, מחמת דו ביסט אַצינד שוין אין דײַן לאַנד און עס איז דיר מובֿטח אַז נאָך דעם וועט מער נישט זײַן קיין גלות.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ איז דאָ אַן עפּעס אַ הבֿטחה בנוגע דער פֿאַרגאַנגענהייט. און לאָמיר אים דערקלערן. זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן בושה און כּלימה. לאָמיר זײַן אָפּגעמערקט, אל תיראי כי לא תבושי ואל תכלמי כי לא תחפירי. זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז ערשטנס דער חילוק צווישן בושה און כּלימה? בושה איז אַ מענטש וואָס שעמט זיך פֿון זיך אַליין. ער איז אָנגעפֿולט מיט בושה. מיר זענען דאָך ווי אַ כּלי פֿול מיט בושה. דער פּירוש דערפֿון, ווי אַזוי האָב איך געטאָן אַזאַ זאַך? אָדער ווי אַזוי האָב איך זיך גע'טעה'ט אַזאַ טעות? אַ מענטש וואָס שעמט זיך פֿון זיך אַליין הייסט בושה. פֿאַרקערט איז כּלימה וואָס אַנדערע פֿאַרשעמען אים. כּלימה, זאָגט דער מלבי"ם, איז וואָס אַ מענטש באַקומט פֿון אַנדערע. ער זאָגט און דערנאָך וועסטו פֿאַרשטיין אַז די צוויי חלקים פֿון פּסוק גייען פּאַראַלעל. אל תיראי כי לא תבושי, כי בושת עלומייך תשכחי. אל תכלמי כי לא תחפירי, כי חרפת אלמנותייך לא תזכרי עוד. און לאָמיר אַצינד דערקלערן. ווער איז די פֿרוי דאָ? דאָס איז כּנסת ישראל. זי איז דאָס וואָס סימבאָליזירט דאָ די פֿרוי צו וועלכער עס ווענדט זיך אַצינד דער נבֿיא. און ער זאָגט צו איר, דו, ווען דו ביסט געווען בעת עלומייך, בעת עלומייך דהיינו אין דײַן יוגנט, ווען דו האָסט נאָך געהאַט אַ מאַן, ווען דו האָסט נאָך געזעסן אויף דײַן ערד, דאָס מיינט אַז דער קדוש ברוך הוא איז געווען מיט אונדז, אַז מיר זענען נאָך געווען דאָ אין ארץ ישראל מיטן בית המקדש, השם צבֿאות איז געווען מיט אונדז. מיר האָבן געטאָן נישט גוטע מעשׂים און מיר האָבן זיך געשעמט פֿון זיך אַליין. דאָס הייסט בושת עלומייך. פֿאַרקערט, אפֿשר פֿריער, און אַ בושה פֿון אַנדערע האָבן מיר נישט געהאַט. פֿאַר וואָס? ווײַל אויך די איבעריקע פֿעלקער זענען געווען עובֿדי עבֿודה זרה. אַזוי האָבן מיר נישט געהאַט קיין בושה פֿון זיי. דעריבער האָבן מיר דאָ נישט געהאַט קיין כּלימה. כּלימה האָבן מיר דערקלערט איז פֿון אַנדערע. נאָר מיר האָבן געהאַט בלויז בושת עלומייך, אַ בושה פֿון זיך אַליין, ווי אַזוי מיר דינען עבֿודה זרה. אויף דעם קומט ער און איז מבֿטיח צו איר, זאָלסטו וויסן, דײַנע קינדער וועלן זיך אומקערן, דײַן מאַן וועט זיך אומקערן אין דער צוקונפֿט, און האָב נישט קיין מורא פֿן דו וועסט זיך שעמען פֿון יענע שלעכטע מעשׂים. ווי מיר האָבן געזאָגט, דאָס גייט אויף דער פֿאַרגאַנגענהייט. אפֿשר וועלן מיר הײַנט האָבן אַ בושה פֿון וואָס עס איז געווען דעמאָלט? כי בושת עלומייך תשכחי. ווי אַזוי פֿאַרגעסט מען די בושת עלומייך? עס איז דאָך אַ פֿלעק אין אונדזער עבֿר. השם וועט אונדז מוחל זײַן. דורך דעם וואָס השם וועט אונדז מוחל זײַן אויף די עוונות וואָס מיר האָבן געטאָן, וועט די סיבה פֿאַר דער בושה אַוועקגיין. וואָרן פֿאַר וואָס שעם איך זיך? ווײַל ווי אַזוי האָב איך זיך אָנגעשטויסן, ווי אַזוי האָב איך געטאָן אַזאַ זאַך. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, זײַ נישט אין זאָרג, בושת עלומייך תשכחי, השם וועט דיר מוחל זײַן און סולח זײַן אויף די עוונות פֿון דײַן יוגנט, און ממילא דורך דעם וועסטו זיי פֿאַרגעסן. אַ שפּעטערע תקופֿה, זענען מיר גלות געוואָרן פֿון אונדזער לאַנד. אין געפֿאָלג פֿון דעם איז כּלל ישראל געווען בבֿחינת אַן אלמנה, ווײַל דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז ווי אַרויסגעטריבן. און דעמאָלט האָבן מיר נישט געהאַט קיין בושה פֿון אונדזערע מעשׂים, פֿאַר וואָס? ווײַל מיר האָבן שוין נישט געדינט קיין אלילים, מיר האָבן נישט ווײַטער געדינט עבֿודה זרה. אָבער וואָסער אַ ביזיון, מיר האָבן זיך געשעמט פֿון אַנדערע. אַ פֿרוי וועמענס מאַן האָט זי אַרויסגעוואָרפֿן פֿון איר הויז. מיר זענען געווען אין ארץ ישראל און דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז אַרויסגעוואָרפֿן. דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז אַרויסגעטריבן. מיר האָבן טאַקע שוין נישט געהאַט קיין בושה, ווײַל בושה איז פֿון זיך אַליין, אָבער כּלימה איז יאָ געווען. אַלע פֿעלקער קוקן אויף אונדז ווי אויף אַ פֿאָלק וואָס איז פֿאַרשטויסן פֿון זײַן לאַנד, ווי אויף אַ פֿאָלק, אויף אַ פֿרוי וועמענס מאַן האָט זי אַרויסגעטריבן. אַזוי אַז מיר האָבן געהאַט אַ כּלימה פֿון אַנדערע. און דאָס איז וואָס ער איז מבֿטיח, לא תכלמי, דאָס איז דער המשך, ואל תכלמי כי לא תחפירי. דו וועסט נישט פֿאַרשעמט ווערן פֿון די אומות מחמת דו ביסט אין גלות, דו וועסט נישט דאַרפֿן זײַן להחפיר. וואָס איז דאָס להחפיר? דערקלערט דער מלבי"ם, להחפיר דהיינו אַ מענטש וואָס האָט עפּעס אַ מחפיר'דיקע זאַך, איז ער ווי גראָבט און באַהאַלט זײַן פּנים פֿון פֿיל בושה. עס איז דאָ אַן אויסדרוק וואָס מען זאָגט ער האָט זיך געוואָלט באַגראָבן אויפֿן אָרט. פֿאַר וואָס? פֿון פֿיל ביזיון האָט ער נישט געקענט אויסהאַלטן די בושה, ער האָט זיך געוואָלט גראָבן און באַהאַלטן זײַן פּנים. אַזוי זאָגט ער לא תחפירי, מער וועסטו נישט האָבן אַזאַ מצבֿ אַז דו זאָלסט וועלן אַז מען זאָל דיך נישט זען פֿון פֿיל ביזיון און בושה. כי חרפת אלמנותייך לא תזכרי עוד. די חרפּה וואָס מען האָט דיר גע'חרפּה'ט אויף וואָס דו ביסט אַן אלמנה און אויף דעם וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט דיך כּבֿיכול אַרויסגעוואָרפֿן פֿון דײַן לאַנד, וועסטו מער נישט געדענקען. גיט אַכט, ער זאָגט בושת עלומייך תשכחי, וואָס מיר האָבן געדינט עבֿודה זרה אין לאַנד וועסטו פֿאַרגעסן. און אויף די ביזיונות וואָס די אומות האָבן אונדז געטאָן דערנאָך ווען מיר זענען גלות געוואָרן, דאָס איז חרפת אלמנותייך לא תזכרי. פֿאַר וואָס איז דאָ תשכחי און דאָ לא תזכרי? וואָס מעקט מער אויס די פֿאַרגאַנגענהייט? שכחה אָדער נישט געדענקען? שכחה. שכחה איז אין גאַנצן אויסגעמעקט. אַזוי זאָגט ער, דאָס איז דאָך געווען עלומייך, ווען מיר רעדן וועגן דער היסטאָריע, ווען מיר זענען געווען דאָ אין לאַנד, דאָס איז פֿאַר יאָרן, טויזנטער יאָרן. אַזוי איז ממילא דאָס גרינגער צו פֿאַרגעסן. און דעריבער בושת עלומייך תשכחי, דאָס ווערט אין גאַנצן פֿאַרגעסן, ווײַל עס רעדט זיך וועגן אַ צײַט ווען מיר זענען נאָך געווען אין לאַנד. חרפת אלמנותייך דאָס איז שוין אויפֿן גלות, וואָס די גויים האָבן אונדז גע'חרפּה'ט אויף וואָס מיר זענען אַן אלמנה, דאָס קען מען נישט זאָגן תשכחי אין גאַנצן ווײַל דאָס איז געווען איר נישט אַזוי לאַנג צוריק. אַזוי איז דעריבער דאָס נאָר בגדר לא תזכרי עוד. לא תזכרי, די זאַך וועט נישט דערמאָנט ווערן, מען וועט נישט דערמאָנען די זאַך אין זייער מויל. נישט צו געדענקען, קען זײַן אַז אין קאָפּ עקזיסטירט נאָך די זאַך אָבער מען דערמאָנט זי נישט. מען דערמאָנט זי נישט, מען נעמט עס שוין נישט אַרויס פֿון מויל. פֿאַרקערט איז שכחה דער סוף פֿון פֿאַרגעסונג, מיר האָבן געענדיקט, דאָס איז שוין אויסגעמעקט פֿון זכּרון אויך. אַזוי אַז וועגן דער גוטער תקופֿה פֿון כּלל ישראל ווען מיר זענען געווען אין לאַנד און האָבן געמאַכט פּראָבלעמען און געדינט עבֿודה זרה, דאָס איז געווען פֿאַר לאַנג, דאָס איז אין גאַנצן פֿאַרגעסן די עוונות. און פֿאַרקערט, די ביזיונות וואָס די אומות האָבן אונדז געטאָן, דאָס איז נישט אין גאַנצן פֿאַרגעסן, אָבער אויף יעדן פֿאַל איז דאָס בגדר פֿון לא תזכרי עוד.
און דער מלבי"ם דערקלערט אַז חרפּה און תחפירי איז...
דער זעלביקער רעיון. דאָס הייסט ביידע פֿון דעם זעלבן אויסדרוק, יאָ? פֿון לשון לחרף ולהחפיר, וואָס ער וויל באַהאַלטן זײַן פּנים פֿון פֿיל חרפּות. כי בועלייך עושייך השם צבֿאות שמו וגואלך קדוש ישראל אלוהי כל הארץ יקרא. כי בועלייך עושייך, זאָגט דער רד"ק, דער וואָס איז געווען דײַן האַר איז דײַן באַשעפֿער. וואָס מיינט דאָס? דער וואָס האָט אונדז געמאַכט איז אונדזער בעל. וואָרן מיר זאָגן דאָך אין סליחות בעלונו זדים, בעלונו אדונים זולתך. יענע זדים זענען אונדז געוואָרן פֿאַר האַרן, זולתך, אַנשטאָט השם זאָל זײַן אונדזער האַר, זענען זיי אונדז געוואָרן פֿאַר האַרן. ער זאָגט ניין, דער וואָס האָט אונדז געמאַכט וועט זײַן דײַן בועל, ער וועט זײַן דײַן בעל, כי בועלייך עושייך. ווער איז דאָס השם צבֿאות שמו? דער וואָס האָט דיך געמאַכט וועט זײַן דײַן בעל.
השם צבֿאות שמו, וואָס איז די הדגשה אויף צבֿאות? ווײַל כּדי צו גאולת זײַן כּלל ישראל דאַרף מען כּוח, און דער וואָס אַלע צבֿאות פֿון אויבן און אונטן זענען זײַנע, ער איז דער וואָס קען, השם צבֿאות שמו. אלוהי כל הארץ יקרא, ווײַל דעמאָלט נאָך דעם וואָס מיר וועלן געגאולֿת ווערן, זאָגט דער רד"ק, וועט די מציאות זײַן אַז אַלע פֿעלקער אַלעמען וועלן זיך נייגן אים צו דינען שכם אחד. אַזוי איז ממילא ער נישט בלויז אלוהי ישראל, נאָר אלוהי כל הארץ יקרא. דורך דעם וועלן אויך די פֿעלקער אים מודה זײַן. אויך די פֿעלקער וועלן מכיר זײַן אַז השם ער איז דער אלוקים.
דער מלבי"ם זעצט פֿאָר לויט דעם וועג פֿונעם פֿריערדיקן פּסוק. זאָגט דער מלבי"ם, דער דאָזיקער פּסוק גייט פּאַראַלעל אַנטקעגן די צוויי זאַכן וואָס מיר האָבן דערמאָנט אין פֿריערדיקן פּסוק. אַנטקעגן וואָס מיר האָבן געזאָגט חרפת אלמנותייך לא תזכרי עוד, מיר וועלן נישט געדענקען וואָס די גויים האָבן אונדז גע'חרפּה'ט אין גלות, זאָגט ער די סיבה איז ווײַל דײַן בועל וועט זײַן דער וואָס איז דײַן באַשעפֿער, השם צבֿאות שמו. השם האָט אין זײַן כּוח און אין זײַן האַנט אונדז צוריקצוזעצן, דיך צוריקצוזעצן אויף דײַן אָרט. פֿאַר וואָס? ווײַל אַלע צבֿאות זענען אונטער זײַן געוועלטיקונג. אַזוי אַז מיר האָבן געענדיקט, עס האָט זיך געענדיקט די בושה און דער ביזיון וואָס מיר זענען בגדר גולים, נאָר דער קדוש ברוך הוא וועט זײַן אונדזער בעל. וואָרן מיר האָבן דאָך דערקלערט אלמנותייך, ווײַל מיר זענען ווי אַן אלמנה, ווײַל השם האָט אונדז אַרויסגעוואָרפֿן פֿונעם לאַנד, ווי אַ פֿרוי וואָס איר מאַן האָט זי אַרויסגעטריבן. זאָגט ער דאָס האָט זיך געענדיקט, אַצינד וועט זײַן בועלייך עושייך. דער קדוש ברוך הוא וואָס איז דײַן באַשעפֿער וועט זײַן דער בעל, אַזוי וועט ער אונדז צוריקנעמען, צוריק אונדז נעמען פֿאַר אַ פֿרוי. אַזוי איז מער נישט דאָ קיין חרפּה פֿון ביזיון וואָס מיר זענען ווי אַן אלמנה, מיר זענען שוין צוריקגעקומען צו זײַן די בעל הבית'טע.
און אַנטקעגן וואָס מיר האָבן געזאָגט בושת עלומייך תשכחי, די עבֿירות וואָס מיר האָבן געטאָן בעת בית ראשון וואָס מיר האָבן געהאַט אַ בושה פֿון זיך אַליין, זאָגט ער די סיבה איז ווײַל גואלך קדוש ישראל. קדוש ישראל האָבן מיר שוין דערקלערט אַ פּאָר מאָל אין פֿאַרגאַנגענהייט, ווען מיר דערמאָנען דעם קדוש ברוך הוא אויף כּלל ישראל בפֿרט, דהיינו פֿון דעם צד וואָס דער קדוש ברוך הוא איז אונדזער אלוקים און מיר זענען אים מקדש דורך אונדזערע מעשׂים. און דאָס זאָגט דער מלבי"ם, דאָס ווײַזט אַז דעמאָלט וועלן מיר זײַן אַ פֿאָלק פֿון קדושים צו אלוקים, קדוש ישראל. דער קדוש ברוך הוא וועט גערופֿן ווערן קדוש דורך אונדז וועגן אונדזערע מעשׂים, אַז אונדזערע מעשׂים זענען קדושים. און דעמאָלט אלוהי כל הארץ יקרא, אַלע וועלן אים דינען, וועלן מכיר זײַן זײַן אלוהות. און דעמאָלט ווי איז שייך אַז מיר זאָלן נאָך זינדיקן? עס קומט אַרויס דאָ אַז אונדזערע חטאים וועלן אויסגעמעקט ווערן ווײַל מיר וועלן מער נישט זינדיקן, און דורך דעם וועלן מיר זיך אומקערן צום מצבֿ אַז די גאַנצע פֿאַרגאַנגענהייט וועט אויסגעמעקט ווערן און אַלע עוונות וואָס זענען געווען בעת דער בית המקדש איז געשטאַנען וועלן פֿאַרגעסן ווערן.
כי כאשה עזובה ועצובת רוח קראך השם. ואשת נעורים כי תמאס אמר אלוהייך. זיך אומקערן זאָגט דער מלבי"ם לויט דעם זעלבן וועג וואָס ער האָט פֿריער גערעדט. כּלל ישראל ווען זיי זענען געווען אויף זייער ערד, האָבן מיר געזאָגט אַז זיי האָבן בעצם געזנה'ט אַכטערן השם, זיי האָבן געדינט עבֿודה זרה. זיי זענען געווען ווי אַ ווײַב פֿון יוגנט וואָס געפֿינט זיך מיט איר מאַן און זנה'ט אונטער אים. און איר מאַן ווערט מואס אין איר מחמת זי איז מ'רה זײַן פּנים און טוט זאַכן קעגן זײַן ווילן. אַזוי געפֿינען מיר זיך אינעם בית המקדש, אין ארץ ישראל, אין ירושלים, און מיר דערצערענען דעם קדוש ברוך הוא. אַזאַ מצבֿ פֿאַראורזאַכט אַז איר מאַן ווערט מואס אין איר, ער האָט זי נאָך נישט פֿאַרלאָזט, אָט זעען מיר, מיר זענען נאָך נישט אַרויסגעטריבן געוואָרן, ער האָט אונדז נאָך נישט אַוועקגעשיקט פֿון פֿאַר זײַן פּנים, אָבער מיר זענען פֿאַראכטעט אין זײַנע אויגן. פֿאַרקערט אין די טעג פֿון גלות, דאָס איז שוין ווען דער מאַן האָט פֿאַרלוירן די געדולד און האָט אונדז אַרויסגעטריבן, אין געפֿאָלג פֿון אַלע די נעגאַטיווע מעשׂים וואָס מיר האָבן געטאָן. לויט דעם וועט אַצינד פֿאַרשטאַנען ווערן דער פּסוק. כי כאשה עזובה ועצובת רוח, ווען מיר זענען געווען אין גלות זענען מיר ווי וואָס? ווי אַ פֿאַרלאָזטע פֿרוי, וואָס איר מאַן האָט זי פֿאַרלאָזט. און דעמאָלט אין געפֿאָלג פֿון דעם איז זי עצובת רוח, טרויעריק אין איר גײַסט ווײַל איר מאַן האָט זי פֿאַרלאָזט. אָבער נאָך פֿריער, נאָך איידער איר מאַן האָט זי פֿאַרלאָזט, ווען מיר זענען נאָך געזעסן אויף אונדזער ערד, זענען מיר געווען בבֿחינת אשת נעורים כי תמאס. וואָס איר מאַן איז נאָך געפֿינט זיך מיט איר, אָבער איז מואס אין איר אויף די נעגאַטיווע מעשׂים וואָס זי האָט געטאָן.
און אָט זאָגט דער מלבי"ם, דער חילוק צווישן זיי וועט זײַן ווען זיי וועלן וועלן פֿאַרריכטן זייער חסרון. די פֿרוי וואָס איז פֿאַרלאָזט פֿון איר מאַן, זי דאַרף אַז איר מאַן זאָל וויסן פֿון אירע צרות, ווײַל ער געפֿינט זיך דאָך שוין נישט מיט איר. אויב דער מאַן געפֿינט זיך מיט דער פֿרוי און זי געפֿינט זיך אין אַ פּראָבלעם, איז ער מודע צו אירע פּראָבלעמען. אָבער נאָך דעם וואָס ער האָט זי אַוועקגעשיקט פֿון פֿאַר זײַן פּנים, כּבֿיכול איז דער מאַן שוין נישט מודע צו אירע פּראָבלעמען. דער קדוש ברוך הוא איז בוודאי מלא כל הארץ כבודו, אָבער כּבֿיכול איז דער קדוש ברוך הוא שוין נישט פֿאַראינטערעסירט אין איר. און דעמאָלט דאַרף זי אַז איר מאַן זאָל וויסן פֿון איר מצבֿ און זיך מרחם זײַן אויף איר. פֿאַרקערט די מואס'טע, האָט זי נישט קיין פּראָבלעם וואָס איר מאַן ווייסט נישט, ווײַל מיר האָבן דאָך דערקלערט זי איז נאָך אונטער אים, זי דערצערענט אים בלויז מיט אירע מעשׂים. זי איז מואס ווײַל זי זנה'ט אונטער אים. און פֿאַר דעם דאַרף מען אַז איר מאַן זאָל טאָן מיט איר אַ חסד און מוחל זײַן אירע עוונות.
און זאָגט דער מלבי"ם, גיט אַכט אַצינד ווי אַזוי דער פּסוק פּאַסט אין זײַן המשך צו וואָס מיר האָבן דערקלערט. ברגע קטון עזבתיך וברחמים גדולים אקבצך. זאָגט דער מלבי"ם, די דאָזיקע פֿאַרלאָזונג וועט גערעכנט ווערן ווי אַ רגע קטון. וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז פֿאַרלאָזט, לגבי דעם גודל פֿון דער גאולה, וועט די פֿאַרלאָזונג גערעכנט ווערן ווי אַ קליינער רגע, דאָס וועט מען כּבֿיכול נישט רעכענען לגבי דעם גודל פֿון דער ישועה. פֿאַר וואָס? ווײַל ברחמים גדולים אקבצך. דאָס איז אַנטקעגן דער פֿאַרלאָזונג. וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז די פֿאַרלאָזטע פֿרוי דאַרף אַז איר מאַן זאָל זיך מרחם זײַן אויף איר און בכלל זיך אינטערעסירן אין איר מצבֿ. אויף דעם זאָגט ער ברחמים גדולים אקבצך, מען דאַרף רחמים דערצו. אָבער מיר האָבן אויך געהאַט אַ מצבֿ פֿון אשת נעורים כי תמאס, ווען מיר זענען נאָך געווען אין לאַנד און השם איז אונדז נאָר געווען מואס, דאָ העלפֿט נישט קיין רחמים אַז ער זאָל זיך אינטערעסירן אין אונדזער מצבֿ, ווײַל ער איז אויף אונדז ברוגז. מיר געפֿינען זיך אין זײַן הויז און דינען עבֿודה זרה. דורך דעם דאַרף מען אַז אין אָנהייב זאָל השם אָפּטאָן זײַן קצף פֿון אונדז, ווײַל מיר זענען דאָ פֿאַר אים און דערצערענען אים. און אויף דעם זאָגט ער, דורך דעם, פֿאַר דעם דאַרף מען די מחילת העוון. וברחמים גדולים אקבצך, דאָס דאַרף די מחילת העוון צו אַראָפּנעמען דעם קצף.
דאָס איז דער קומענדיקער פּסוק. בשצף קצף הסתרתי פניי רגע ממך ובחסד עולם ריחמתיך אמר גואלך השם. בשצף קצף הסתרתי פניי ממך, רגע ממך. זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איך האָב פֿאַרבאָרגן מײַן פּנים אַ רגע פֿון דיר דורך דעם קצף און דורך דעם מיאוס וואָס השם איז געווען מואס אין כּלל ישראל, אויף דעם וואָס זיי האָבן אים דערצערענט אין זײַן הויז, זאָגט דער קדוש ברוך הוא דאָס וועט זײַן אַ ביסל שצף. עס איז דאָ אין דעם אַ פּאָר ביאורים, מיר וועלן אַצינד דערקלערן לויט דעם מלבי"ם, גלײַך וועלן מיר זען אַ פּאָר אַנדערע ביאורים. שצף דהיינו אַ ביסל. מיט אַ ביסל קצף וועט די זאַך גערעכנט ווערן לגבי די גרויסע רחמים וואָס איך וועל אויף דיר משפּיע זײַן. בשצף קצף הסתרתי פניי רגע ממך. דער קצף וואָס איך האָב אויף דיר גע'קצף'ט וועט זײַן בבֿחינת שצף, שצף איז אַ ביסל, דאָס איז אַ ביסל קצף, אַ ביסל כּעס לגבי דער גאולה וואָס די גאולה וועט זײַן אַ געוואַלדיקער חסד פֿון מחילת העוון. כי בחסד עולם ריחמתיך. די רחמים וואָס איך האָב מרחם געווען אויף דיר זענען געווען פֿון חסד עולם וואָס איך האָב מוחל געווען דײַנע עוונות אויף אייביק. דאָס איז אַ חסד וואָס מוחל און מעקט אויס אַלע עוונות וואָס זענען געווען פֿון אמאָל אָן. אויב אַזוי, אין דעם מצבֿ זאָגט דער קדוש ברוך הוא, אַלץ וואָס איז געווען פֿריער ווען כּלל ישראל זענען געווען בבֿחינת אשת נעורים כי תמאס, זאָגט דער קדוש ברוך הוא איך בין דיר מבֿטיח אַז דעמאָלט וועט דאָס זײַן בבֿחינת אַ ביסל קצף לגבי די גרויסע רחמים וואָס איך וועל מרחם זײַן אויף דיר דעמאָלט, בחסד עולם ריחמתיך, אויסצומעקן אַלץ וואָס דו האָסט מיך דערצערענט פֿון אמאָל אָן.
רש"י דערקלערט, ער ברענגט נאָך אַ הסבר, וואָס איז דאָס שצף קצף? רש"י ברענגט אין נאָמען פֿון מנחם, מנחם האָט מפֿרש געווען חורי אף. שצף קצף לויט דעם איז דאָס ווי אַ ריבוי קצף. אַ סך קצף, שצף קצף. דונש האָט געזאָגט מיט אַ ביסל קצף. און דאָס איז ווי מיר האָבן דערקלערט לויט דעם וועג פֿון מלבי"ם, ווי ברגע קטון עזבתיך, בשצף קצף הסתרתי פניי. גיט אַכט, דאָס איז כּבֿיכול פּאַראַלעלע מאמרים. ברגע קטון עזבתיך, בשצף קצף הסתרתי פניי. אַזוי ווי דאָרט איז ברגע קטון דאָס איז אַ ביסל, אַזוי אויך דאָ בשצף קצף דהיינו מיט אַ ביסל קצף הסתרתי פניי רגע ממך. דער רד"ק דערקלערט אין נאָמען פֿון זײַן פֿאָטער אויך אַז די כּוונה איז מיט אַ ביסל קצף, און ער זאָגט אַז דער דאָזיקער ביאור ווערט אונטערגעשטיצט פֿונעם תרגום. וואָרן דער תרגום יונתן זאָגט בשעה זעירא סלקית אפי שכינתיך, זמן זעירא מינך. בשצף קצף דאָס איז בשעה זעירא, דהיינו אין אַ ביסל צײַט. דאָס איז די כּוונה בשצף קצף.
כי מי נח זאת לי אשר נשבעתי מעבור מי נח עוד על הארץ, כן נשבעתי מקצוף עלייך ומגאור בך. כי מי נח זאת לי. ווי די שבֿועה וואָס איך האָב געשוואוירן אין די טעג פֿון נח. ווי לייענט מען? כי ימי נח אָדער כי מי נח? הערט איר? עס זענען דאָ צוויי גירסאות דאָ. עס איז דאָ אַ מעגלעכקייט צו לייענען כי ימי, כי ימי השמיים על הארץ, כי ימי נח זאת לי, אויב איך לייען דאָס ווי איין וואָרט. און עס איז דאָ אַן אַנדערע מעגלעכקייט צו לייענען כי, קאָמע, מי, פֿון לשון מים, נח, נח, זאת לי. למעשׂה, דער מנחת שי דערקלערט אַז עס איז דאָ אין דעם אַ מחלוקת אין די ספֿרים. אין רובֿ ספֿרים זענען דאָס צוויי ווערטער, כי מי, ווי דער מנהג ווי די ספֿרדים לייענען. פֿאַרקערט ברענגט ער אַז עס זענען דאָ ספֿרים אין וועלכע דאָס איז איין וואָרט, ווי כי ימי נידה דותה תטמא. כי ימי נח. אַגבֿ, די גירסא פֿון די בני תימן איז כי ימי, ווי איין וואָרט, אַזוי לייענען די תימנים. ווי איין וואָרט. וואָס איז דער פּירוש כי מי נח זאת לי? דער רד"ק דערקלערט, די מי המבול, כי מי נח זאת לי, פֿון די מי המבול וואָס זענען געווען אין די טעג פֿון נח און נח האָט זיך פֿון זיי געראַטעוועט. אַזוי טאָ, וואָס איז בעצם דער רעיון פֿון דער הבֿטחה? ווי איך האָב געשוואוירן אַז די מי המבול וועלן מער נישט אַריבערגיין אויף דער ערד, און דאָס איז אַ גזירה וואָס וועט נישט בטל ווערן, אַזוי זאָגט דער קדוש ברוך הוא נשבעתי מקצוף עלייך ומגאור בך. איך האָב געשוואוירן אַז איך וועל מער נישט קצף'ן אויף דיר און נישט מער אויף דיר צוריידן. און דאָס איז לויט דעם וואָס דער רד"ק האָט דערקלערט לעיל, אַז עס איז דאָ אַ הבֿטחה אַז כּלל ישראל זאָלן נישט האָבן קיין מורא ווען זיי קערן זיך אום פֿון גלות, אפֿשר איז דאָס אויף אַ באַגרענעצטער צײַט, אפֿשר ווי אין בית שני, אפֿשר וועלן מיר זיך צוריק גלות ווערן. ניין, ווי איך האָב געשוואוירן מעבור מי נח על הארץ און אָט האָט מער נישט געווען קיין מבול אין דער וועלט, אַזוי זאָגט דער קדוש ברוך הוא נשבעתי מקצוף עלייך ומגאור בך, אַ שבֿועה וואָס וועט נישט בטל ווערן.
וואו איז געווען אַ שבֿועה צו נח? האָט עמעצער אַ מאָל געזען אין דער תורה אַ שבֿועה צו נח? למעשׂה זוכט אין די כּתובֿים וועט איר נישט געפֿינען קיין שבֿועה. און עס איז דאָ אין דעם צוויי ביאורים. עס איז דאָ איין ביאור פֿון חז"ל. חז"ל זאָגן אַז אַזוי ווי לאו לא שבֿועה, אַזוי הן הן שבֿועה. ווער עס זאָגט אַ געוויסע זאַך צוויי מאָל ניין, ניין, דאָס איז אַ שבֿועה. ווער עס זאָגט יאָ, יאָ, איך זאָג דיר צו, צוויי מאָל זאָגט ער יאָ, דאָס איז אַ שבֿועה. אַזוי זאָגן אויך חז"ל, אַזוי זענען זיי דורש די פּסוקים. פֿון וואָס עס שטייט ולא יכרת כל בשר ממי המבול ולא יהיה עוד מבול לשחת כל בשר. עס איז דאָ דאָ צוויי מאָל לא, לא, דאָס איז אַ שבֿועה אַז עס וועט נישט זײַן אַזוי. וואָרן באמת אין פּסוק שטייט נישט דאָ קיין שבֿועה, אָבער די כפֿילות פֿון דער זאַך ווײַזט אָן אויף אַ שבֿועה. דאָס איז איין ביאור. אַ צווייטן ביאור זאָגט דער רד"ק, ווי איר האָט דערמאָנט פֿריער, אַז די ברית איז זי די שבֿועה. וואָס עס שטייט והקימותי את בריתי איתכם, ברית איז דאָס קיום פֿון דער זאַך, ווי אַ שבֿועה איז דאָס קיום פֿון דער זאַך. ווי ווערט שבֿועה מתורגם אין אַראַמיש? רחמנא אדכר לן, קיימיה דאברהם רחימא. וואָס איז קיימיה? זײַן שבֿועה. קיימיה איז זײַן שבֿועה, זײַן ברית. ברית און שבֿועה הייסט קיים. פֿאַר וואָס? ווײַל אויך די ברית, דאָס איז דאָרט די כּוונה זײַן ברית, יאָ? אָבער דאָס איז דער זעלביקער רעיון. ברית און שבֿועה הייסט קיים. קיים דהיינו דאָס קיום פֿון דער זאַך, אַ הבֿטחה אַז די זאַך וועט זײַן אויף יעדן פֿאַל. אַזוי אַז ברית איז אַ פֿולשטענדיקע הבֿטחה אַז דאָס וועט זײַן, איך האָב געשלאָסן אַ ברית אויף דער זאַך, איך האָב געשוואוירן אויף דער זאַך, דאָס איז פּונקט די זעלביקע זאַך. דער קדוש ברוך הוא האָט געשוואוירן אַז אַזוי וועט זײַן, און אויב דער קדוש ברוך הוא האָט געשוואוירן אַז אַזוי וועט זײַן, איז דער פּירוש דערפֿון אַז די דאָזיקע זאַך איז מובֿטח, ווײַל די עצם אמירה איז נאָך נישט מובֿטח.
מען דערציילט אַז אַ מאָל האָט מען געמאַכט תנאים, וואָס מען מאַכט בײַ די אשכנזים, הײַנט מאַכט מען בײַ אַלעמען, יאָ? תנאים, וואָס יעדער צד פֿאַרפֿליכטעט זיך. איז געווען דאָרט איינער, איינער פֿון די צדדים וואָס האָט נישט געוואָלט אונטערשרײַבן, ער האָט זיך אײַנגעשפּאַרט און ער שרײַבט נישט אונטער. פֿאַר וואָס? וואָס איז געשען? וואָס גלייבט איר מיר נישט? אויב איך זאָג, מײַן וואָרט איז אַ וואָרט, וואָס דאַרף מען מיך צווינגען אונטערצושרײַבן? וואָס בין איך אַ פֿרעמדער מענטש? וואָס בין איך... און אויף שום אופֿן איז ער נישט געווען גרייט אונטערצושרײַבן. אויף שום אופֿן, ער האָט זיך אַנטקעגנגעשטעלט, ער האָט נישט געוואָלט אונטערשרײַבן. מען דערציילט אַז עס איז דאָרט געווען איינער פֿון די גדולי ישראל, מען האָט אים געזאָגט וואָס, וואָס זאָגט דער רבֿ? וואָס, וואָס טוט מען? האָט אים דער רבֿ געזאָגט, דו מוזט אונטערשרײַבן. ער זאָגט, אָט זאָלסט זען אַז ווען מיר בעטן פֿון דעם קדוש ברוך הוא, מיר בעטן פֿון דעם קדוש ברוך הוא אַז דער קדוש ברוך הוא זאָל אונדז מבֿטיח זײַן לעבן, ער זאָל אונדז געבן און געבן און געבן, מיר באַגנוגן זיך נישט דערמיט, מיר בעטן כּתבֿנו בספֿר חיים. רבונו של עולם, ביז דאָס איז נישט אָנגעשריבן זענען מיר נישט רואיק. וואָס איז דאָס רבונו של עולם, וואָס רעדסטו? וואָס פֿאַרלאָזט זיך נישט אויף מיר? ניין ניין ניין, איך וויל אָנגעשריבן. נישט קיין הבֿטחות. זאָגט ער אויב פֿון רבונו של עולם בעטן מיר אַז ער זאָל אָנשרײַבן, איז אויך דו קענסט אָנשרײַבן. גוט, ער האָט געזען אַז ער האָט נישט, אָן חכמות, ער קען זיך נישט אויסדרייען, ער איז געצוואונגען געוואָרן אונטערצושרײַבן. דאָס זענען שיטות פֿון אַלערליי תחמנים און רמאים, דו קענסט מיר גלייבן, וואָס פֿאַרלאָזסטו זיך נישט אויף מיר, וואָס מײַן וואָרט איז אַ וואָרט און... דאָס יאָ, דאָס זענען שיטות פֿון שיפוצניקים. זײַ נישט... ער זאָגט דיר יאָ יאָ, איך גלייב דיר 100 פּראָצענט, נאָר לאָמיר עס אָנשרײַבן. יאָ? איך גלייב דיר, נאָר לאָמיר אָנשרײַבן. קום, לאָמיר עס האָבן, אַלץ וואָס מיר האָבן אָפּגערעדט זאָל זײַן דאָ אַ פּונקט, דאָ מאַכסטו אַ קראַן, דאָ... שרײַב אויף, שרײַב אויף אַלץ, ווײַל נאָך דעם לאָמיר שפּאָרן אַ סך פּראָבלעמען. איינער פֿון די גדולי ישראל וואָס איז געווען אַ דיין אין בית דין פֿון רבֿ נסים קרליץ, האָט געזאָגט אַז ער האָט געקענט לייזן 80 ביז 90 פּראָצענט פֿון די פּראָבלעמען וואָס קומען אין בתי דינים אויב מען וואָלט אָנגעשריבן יעדע זאַך. ער זאָגט און דאָס איז די פּראָבלעם פֿון די מענטשן, ניין, וואָס וועל איך אים צווינגען אָנצושרײַבן און דאָס איז נישט אָנגענעם און... מיר ווי גלייבן אים נישט און איך... פֿון דאָ הייבן זיך אָן אַלע די פּראָבלעמען. פֿון פֿאָרנט שרײַב אָן אַלץ, שפּאָר 90 פּראָצענט פֿון די פּראָבלעמען. און דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ, רבונו של עולם, דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז געגעבן אויף דעם אַ ברית און האָט אָנגעשריבן, עס שטייט געשריבן אַז דעם קדוש ברוך הוא וועט די דאָזיקע זאַך נישט ענדערן.
דער מלבי"ם דערקלערט, כי מי נח זאת לי, ווי איך האָב געשוואוירן אין די טעג פֿון נח אַז איך וועל נישט ברענגען קיין מבול אויף דער וועלט, איך האָב געשוינט די וועלט אַז זי זאָל נישט אונטערגיין און אין געפֿאָלג פֿון דעם האָב איך געשוואוירן, אַזוי אויך זאָגט דער קדוש ברוך הוא, כּנסת ישראל, כּלל ישראל, זענען חשובֿ אין מײַנע אויגן ווי די גאַנצע וועלט. און פֿיל מער ווי די גאַנצע וועלט. צו קצף'ן אויף כּלל ישראל, זאָגט דער קדוש ברוך הוא, דאָס איז שווער אין מײַנע אויגן ווי איך וואָלט געבראַכט אַ מבול. אַזוי שווער איך מקצוף עלייך ומגאור בך, ווײַל דאָס איז גלײַך אין מײַנע אויגן ווי איך וואָלט געבראַכט אַ מבול אויף דער גאַנצער וועלט. און נאָך דעם וואָס איך האָב געשוואוירן מעבור מי נח, אַזוי זאָגט דער קדוש ברוך הוא איך האָב אויך געשוואוירן צוויי שבֿועות ביחס צו אײַך. אלף, מקצוף עלייך, דאָס איז וועגן דײַנע עוונות, ווי מיר האָבן דערקלערט אשת נעורים כי תמאס, וואָס מיר האָבן דערצערענט דעם קדוש ברוך הוא אין אונדזער לאַנד, זאָגט דער קדוש ברוך הוא איך וועל נישט ברוגז זײַן אויף די דאָזיקע עוונות, מקצוף עלייך אויף די עוונות, וואָס מיר האָבן אים דערצערענט, דער קדוש ברוך הוא וועט אויף דעם מוחל זײַן און וועט נישט ברוגז זײַן. ומגאור בך, גאור איז וואָס דער קדוש ברוך הוא וועט אונדז צוריידן אין דער צוקונפֿט אויף מעשׂים וואָס מיר וועלן טאָן. זאָגט דער קדוש ברוך הוא איך האָב אויך געשוואוירן אויף דער צוקונפֿט, אַז דאָס איז אַנטקעגן דער אשה עזובה ועצובת רוח, השם האָט אונדז גלות געמאַכט, זאָגט דער קדוש ברוך הוא מער וועט נישט זײַן קיין גלות. מער וועט נישט זײַן אַזאַ מצבֿ אַז איר וועט זײַן אַ פֿאַרלאָזטע פֿרוי, איך וועל נישט אויף דיר צוריידן אין דער צוקונפֿט. מקצוף עלייך אויף דער פֿאַרגאַנגענהייט, וואָס איז געווען בעת דעם בית וואָס מיר האָבן אים דערצערענט מיט אונדזערע עוונות, און אַנטקעגן דער פֿאַרלאָזטער פֿרוי וואָס איז די אלמנה, איך בין מבֿטיח אַז מער וועל איך נישט אויף דיר צוריידן, מער וועל איך דיך נישט אָנשרײַען, דאָס איז אַ הבֿטחה אויף דער צוקונפֿט.
אין ספֿר, אין משנת הגלגולים, האָבן מיר אַ גאַנצן מאמר וועגן וואָס עס שטייט דאָ כי מי נח זאת לי. דער האר"י הקדוש ברענגט אַז נח, אַזוי ווערט געבראַכט פֿון תיקוני הזוהר, אַז נח האָט זיך פֿאַרגלגולט אין משה. דער זוהר הקדוש זאָגט אַז דער קדוש ברוך הוא האָט געפֿלאַנצט פֿאַר משה אין דור המבול און עס איז נישט מצליח געווען. ווער איז דאָס? דאָס איז נח. און נח, ווי באַוואוסט, האָט נישט מתפּלל געווען אויף זײַן דור. ער האָט געדאַרפֿט מתפּלל זײַן אויף זײַן דור און האָט נישט מתפּלל געווען אויף זײַן דור. ער איז געגאַנגען און האָט געבויט אַ תיבה, ער האָט זיך אַליין געראַטעוועט און האָט נישט געראַטעוועט זײַן דור. דעריבער איז דער מבול גערופֿן אויף זײַן נאָמען, דאָס איז מבֿהיל. אָבער דער מבול איז גערופֿן מי נח, דאָס איז נורא ואיום, דאָס איז ווי שטעלט אײַך פֿאָר אַז מען זאָל זאָגן דעם חורבן וואָס איז געווען פֿאַר די יידן פֿון אייראָפּע זאָל מען אים רופֿן דוד'ס חורבן. פֿאַר וואָס? ווײַל עפּעס איין דוד איז ער שולדיק אין... נורא ואיום, אויף זײַן נאָמען רופֿסטו דעם חורבן? אַזוי אויך אַן אות קלון, כי מי נח זאת לי, אַז איך האָב געשוואוירן אַז עס וועט נישט קומען מי נח. וואָס איז דאָס מי נח? דער מבול פֿון נח. אויף נח רופֿסטו דעם מבול? ער איז געווען דער איינציקער צדיק. יאָ, אָבער אויב נח וואָלט מתפּלל געווען וואָלט ער געקענט ראַטעווען זײַן דור. דעריבער איז דער מבול גערופֿן אויף זײַן נאָמען. און דאָס איז אויך די סיבה וואָס משה קערט זיך אום און איז אַלע זײַנע טעג מתפּלל אויף זײַן דור. דעריבער ווי לאַנג האָט משה, נח געבויט די תיבה? 120 יאָר. משה רבנו האָט געלעבט 120 יאָר צו פֿאַרגאַנצן די זעלבע יאָרן. דעריבער זאָגט דער קדוש ברוך הוא צו משה כי מצאת חן בעיניי. וואו האָבן מיר געפֿונען אַז משה האָט געפֿונען חן אין זײַנע אויגן? ונח מצא חן בעיני השם. דעריבער זעען מיר אַז אויך נח איז געווען אין דער תיבה און אויך משה רבנו אין זײַן קליינקייט איז געווען אין אַ תיבה. מיר זעען אַז משה רבנו האָט געזאָגט מחני נא מספֿרך אשר כתבת. פֿאַר וואָס מחני נא? ווײַל אויב איך וועל נישט מצליח זײַן צו פֿאַרריכטן וואָס איך האָב דעמאָלט פֿאַרדאָרבן, וואָס איך האָב נישט מתפּלל געווען אויף מײַן דור, האָב איך זיך צוריקגעקערט צו דעם זעלבן עוון, און מחני איז די אותיות פֿון מי נח. איך האָב זיך צוריקגעקערט צום זעלבן עוון פֿון מי נח, איז מחני, מעק מיך אויס. ווי שטייט אויף דעם דור המבול? וימח כל היקום. דעריבער זאָגט משה דווקא מחייה, ווײַל דאָס איז וואָס איז ראוי פֿאַר מיר, ווײַל ראוי בין איך געווען צו שטאַרבן שוין דעמאָלט אין מבול. דעריבער מחני. עס איז דאָ אַ גאַנצער מאמר, ווער עס וויל וועט דאָרט זען, דאָס איז דער ערשטער מאמר אין ספֿר, די פּאַראַלעלן צווישן נח און משה רבנו, ווי אַזוי משה רבנו פֿאַרריכט אַלץ וואָס איז אַריבער אויף נח.
כי ההרים ימושו והגבעות תמוטינה וחסדי מאיתך לא ימוש וברית שלומי לא תמוט אמר מרחמך השם. כי ההרים ימושו, זאָגט רש"י, אַפֿילו אויב עס וועט אויסגיין די זכות אבֿות וואָס זענען פֿאַרגליכן צו בערג, און די זכות אימהות וואָס זענען פֿאַרגליכן צו הייך'לעך, והגבעות תמוטינה, זאָגט דער קדוש ברוך הוא אף על פּי כן חסדי מאיתך לא ימוש. וואָס איז דער פּירוש די אבֿות זענען פֿאַרגליכן צו בערג, די אימהות צו הייך'לעך? עס איז דאָ אַ זייער וואונדערלעכע זאַך וואָס דער תורה תמימה זאָגט אויף בראשית פּרק ערשטן. ער זאָגט זאָלסט וויסן אַז די מושׂגים פֿון זכר און נקבה זענען נישט געקומען צו באַצייכענען בלויז מענטשן און בעלי חיים ווי מיר אַלע ווייסן, נאָר אַלערליי באַשעפֿענישן אין דער וועלט. אויך אַ צומח האָט אין זיך זכר און נקבה, און אויך אַ דומם האָט אין זיך זכר און נקבה. די גמרא זאָגט אין בבֿא בתרא ע"ד, אַלץ וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן אין זײַן וועלט, זכר און נקבה האָט ער זיי באַשאַפֿן. די גמרא אין מסכת שבת נ"ז זאָגט ארזא ושוחא. ארז אַ זכר, שוחא איז אַ ארז נקבה. אַ דקל זכר, אַ דקל נקבה, דאָס ווייסן הײַנט אַלע. אַז אויב דו ווילסט אַז דער דקל זאָל ברענגען פֿירות, דאַרפֿסטו אים באַפֿרוכטן מיט די אבקנים פֿון אַ דקל נקבה. אָן דעם ברענגט דער דקל נישט קיין תמרים, דו באַקומסט תמרים ווי עס זענען דאָ אויף די דקל ביימער וואָס זענען דאָ אויף די באַוועגונג אינדזלען אויף די וועגן. אַזעלכע מין תמרים רונדע ווי אַזעלכע ווי זיתים, וואָס זענען נישט ראוי בכלל צום עסן. פֿאַר וואָס? ווײַל דאָס איז אַ דקל וואָס איז נישט באַפֿרוכטעט. אַ דקל כּדי ער זאָל ברענגען פֿירות דאַרף מען אים באַפֿרוכטן, אַ דקל נקבה מיט אַ דקל זכר. דאָס הייסט אַז אין אַלץ איז שייך זכר און נקבה.
וואָס איז דער ענין פֿון זכר און נקבה? זאָגט דער תורה תמימה, יעדער באַשעפֿעניש אין דער וועלט האָט אַ בחינה פֿון אַ משפּיע'דיקן כּוח און אַ מקבל'דיקן כּוח. דער משפּיע'דיקער כּוח הייסט אַ זכר כּוח, דער מקבל'דיקער כּוח הייסט נקבה. פֿאַר וואָס ווערט קודשא בריך הוא גערופֿן זכר? איך האָב אײַך אַ מאָל דערציילט, איך האָב געהערט עפּעס איינע פֿון די פֿעמיניסטישע פֿרויען אָרגאַניזאַציעס, וואָס האָט געזאָגט אַז די מענער האָבן דערפֿונדן דעם באַשעפֿער און דעריבער האָבן זיי געמאַכט פֿון אים אַ זכר. ווײַל ווער האָט באַשלאָסן אַז השם איז אַ מאַן און נישט, אַ זכר און נישט אַ נקבה? וויפֿל נאַרישקייט קען זײַן אין איין מענטש. עס איז דאָך, עס איז דאָך דער מושׂג פֿון זכר און נקבה נישט שייך אויפֿן רבונו של עולם. וואָס איז שייך צו זאָגן דער קדוש ברוך הוא בבֿחינת אַ זכר אָדער בבֿחינת אַ נקבה? נאָר וואָס, ווען מיר רעדן וועגן קודשא בריך הוא, רעדן מיר וועגן אַ בחינה פֿון משפּיע אָן צו מקבל זײַן. אויף וואָס איז שייך צו זאָגן משפּיע אָן צו מקבל זײַן? דאָס איז אַ בחינת זכר. דעריבער איז קודשא בריך הוא אַ בחינת זכר, מען זאָגט השם הוא האלוקים. חסידים זאָגן היא, אָבער די ספֿרדים זאָגן הוא. יאָ? דאָס איז אַ בחינת זכר. פֿאַר וואָס? ווײַל דער קדוש ברוך הוא איז נאָר משפּיע אָן צו מקבל זײַן. און אויב מען רעדט שוין וועגן אַ בחינת נקבה, רעדט מען וועגן אַ ספֿירה פֿון די ספֿירות. ווען מען זאָגט שכינה, וואָס דאָס איז אַ בחינת נקבה, רעדט מען וועגן ספֿירת המלכות ווי באַוואוסט. אַז ספֿירת המלכות איז אַ בחינת די נוקבֿא און זי איז נאָר מקבל פֿון אַלע די אַנדערע ספֿירות און נעמט אַראָפּ, אין השתלשלות נעמט זי דאָס אַראָפּ ווײַטער צו די אונטערשטע עולמות. אָבער לגבי קודשא בריך הוא איז שייך נאָר זכר. אַזוי אַז די גאַנצע וועלט איז געבויט פֿון מקבל און פֿון משפּיע. דער משפּיע איז אַ זכר, דער מקבל איז אַ נקבה.
לויט דעם זאָגט ער, וועסטו פֿאַרשטיין וואָס די גמרא זאָגט, אַלץ וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן אין זײַן וועלט, חגיגה ט"ו, אַלץ וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן אין זײַן וועלט, האָט ער באַשאַפֿן אַנטקעגן דעם. ער האָט באַשאַפֿן בערג, ער האָט באַשאַפֿן הייך'לעך. ער האָט באַשאַפֿן ימים, ער האָט באַשאַפֿן טײַכן. אויף דעם זאָגט דער כּתובֿ, אויף דעם ווערט געזאָגט גם את זה לעומת זה עשה אלוקים. זאָגט דער תורה תמימה, מפֿרשים האָבן זיך געדריקט אין ביאור פֿון דעם ענין. ער זאָגט און לויט וואָס מיר דערקלערן, איז דאָס וואונדערלעך. ווײַל אַלץ וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן אין זײַן וועלט האָט ער באַשאַפֿן אַנטקעגן דעם. וואָסער אַ הילף? זאָגט ער זייער וואונדערלעך. אַנטקעגן דעם דהיינו, אַלץ וואָס דו זעסט בבֿחינת זכר און משפּיע, איז דאָ אַנטקעגן דעם, איז דאָ אַ מושפּע, ווי אַ עזר כנגדו, איז דאָ אַ מקבל, וואָס דאָס איז די בחינת נקבה. זאָגט ער לויט דעם וועסטו פֿאַרשטיין וואָס עס שטייט אין דער גמרא ראש השנה י"א. מדלג על ההרים, מקפֿץ על הגבעות. מדלג על ההרים, דאָס איז זכות אבֿות. מקפֿץ על הגבעות, דאָס איז זכות אימהות. ווי וואונדערלעך. מכיוון די בערג זענען אַ בחינת זכר, דער משפּיע, זענען די מקבלים אַ בחינת די הייך'לעך וואָס זענען נידעריקער. און דאָס איז אויך וואָס עס שטייט בײַ אונדז. כי ההרים ימושו. זאָגט דער תורה תמימה, וואָס דערקלערן חז"ל? סנהדרין, ירושלמי פּרק י' הלכה א', ההרים ימושו דאָס זענען די אבֿות, והגבעות תמוטינה דאָס איז זכות האימהות. אָט זעסטו אַז די בערג זענען אַ בחינת זכר לגבי די הייך'לעך וואָס זענען אַ בחינת נקבה, און דאָס פּאַסט זייער ווײַל דער מלבי"ם דערקלערט אַז די הייך'לעך שטיצן זיך אויף די בערג. אַ הייך'ל שטיצט זיך אויפֿן באַרג, אַזוי איז ממילא דאָס די זעלבע זאַך, אַ בחינת מקבל פֿון דעם זכר, אַז דער באַרג איז דער זכר און דאָס הייך'ל איז אַ בחינת די נקבה.
דער רד"ק דערקלערט, ההרים ימושו והגבעות תמוטינה וחסדי מאיתך לא ימוש. כּבֿיכול וויל דער כּתובֿ זאָגן, אַפֿילו אויב די בערג וועלן זיך רירן און אַפֿילו אויב די הייך'לעך וועלן זיך אײַנפֿאַלן, דהיינו עס איז שייך אין דער טבֿע אַז אַזאַ זאַך זאָל געשען. עס טרעפֿט זיך אַ מאָל און אַ באַרג רירט זיך אַ האַלבער באַרג. עס טרעפֿט זיך אַ מאָל אַז אַ באַרג רוקט זיך. עס טרעפֿט זיך אַ מאָל אַז עס איז דאָ אַן ערדציטערניש און אַ באַרג פֿאַלט אײַן. כי ההרים ימושו, אַזאַ זאַך קען נאָך געשען, און זאָלסט וויסן עס וועט נישט געשען אַזאַ זאַך אַז מײַן חסד און מײַן ברית פֿון דיר זאָל זיך רירן. דאָס וועט זיך נישט רירן אויף אייביק. נאָך פֿריער וועלן זיך רירן די בערג און וועלן זיך רירן די הייך'לעך, וואָס דאָס איז אַ זייער זייער זעלטענע זאַך, אָבער חסדי מאיתך לא ימוש. דאָס איז די זיכערסטע און קלאָרסטע הבֿטחה, אַז דער חסד פֿון אונדז, פֿון דעם קדוש ברוך הוא אויף אונדז, וועט זיך נישט רירן.
אַ צווייטן ביאור זאָגט דער רד"ק, אַז די כּוונה איז אויף די שׂרי העכו"ם. עס זענען דאָ די שׂרי העכו"ם וואָס פֿאַרמײַדן פֿון אונדז אונדזער אומקערן זיך צו אונדזער לאַנד, וואָס שלאָגן זיך קעגן אונדז, וואָס זענען אונדז מצר. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, ההרים ימושו והגבעות תמוטינה, אַלע די שׂרי העכו"ם וואָס ווילן בטל מאַכן כּלל ישראל פֿון זיך אומקערן צו זייער לאַנד, וואָס ווילן פֿאַרמײַדן דעם שפֿע פֿון גוטס וואָס קומט אונדז, זאָגט דער קדוש ברוך הוא, זיי אַלע וועלן זיך רירן. הן כל הגבעות, אַלע די שׂרים און אַלע די מקטרגים אין הימל תמוטינה. אָבער חסדי מאיתך לא ימוש. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, וואָס איז זיכער אַז דער חסד מײַנער פֿון כּלל ישראל וועט זיך אויף אייביק נישט רירן און נישט שטאַרבן אויף אייביק.
דער מלבי"ם דערקלערט, כי ההרים ימושו. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, נישט נאָר דאָס איז שווער אין מײַנע אויגן אויסצומעקן כּלל ישראל ווי עס איז שווער אין מײַנע אויגן אויסצומעקן די גאַנצע וועלט, ווי דער קדוש ברוך הוא האָט געזאָגט פֿריער, אַז ווי איך האָב געשוואוירן מעבור מי נח, אַזוי אויך האָב איך געשוואוירן מקצוף עלייך ומגאור בך. דער קדוש ברוך הוא איז מבֿטיח ווי איך וועל נישט קצף'ן אויף דער גאַנצער וועלט און נישט משמיד זײַן די גאַנצע וועלט, אַזוי אויך איז דער קדוש ברוך הוא מבֿטיח אַז כּלל ישראל וועט אויף אייביק נישט אויסגיין. ער זאָגט, אַפֿילו אויב מען זאָל זיך פֿאָרשטעלן אַז די בערג וועלן זיך רירן און איך וועל אויסמעקן די גאַנצע יקום פֿון פֿאַר דער ערד, וועט בטל ווערן די שבֿועה פֿון מבול, אָבער חסדי מאיתך לא ימוש. דער חסד מײַנער פֿון דיר וועט זיך נישט רירן. אַפֿילו אויב די בערג וועלן זיך רירן, דהיינו כּבֿיכול וויל ער זאָגן, אויך, איך זאָג עס איז דאָך חשובֿ אין מײַנע אויגן די הבֿטחה וואָס איך האָב אײַך מבֿטיח געווען ווי די הבֿטחה נישט צו משמיד זײַן די וועלט. אויף דעם לייגט ער צו און זאָגט, און אַפֿילו אויב עס וועט משמיד ווערן די וועלט, וועט איר נישט משמיד ווערן. כּבֿיכול וויל ער זאָגן אַז איר זענט חשובֿ מער ווי דאָס אַלץ. די בערג וועלן זיך רירן, אָבער חסדי מאיתך לא ימוש. דער מלבי"ם דערקלערט דעם עומק אין די זאַכן. זאָגט דער מלבי"ם, די בערג זענען שטענדיק די גרויסע, און די הייך'לעך זענען די קליינע. און מיר האָבן שוין דערקלערט אַז בעצם איז דאָ אַ חילוק, די בערג זענען די אבֿות, די הייך'לעך זענען די אימהות. די בערג זענען די גרעסערע. זאָגט דער מלבי"ם, גיב אַכט אויך אין לשון הקודש איז דאָ אַ חילוק צווישן למוש און למוט. צווישן מש און מט. וואָס איז דער חילוק? מש איז ווען דו רירסט אים בכוונת תחילה. מט איז ווען ער פֿאַלט אײַן פֿון זיך אַליין מחמת די שוואַכקייט פֿון זײַן כּוח. דער מלבי"ם ברענגט אויף דעם אַ פּאָר און אַ פּאָר ראיות. ווי זאָגט דער מלבי"ם, לא ימיש ענן יומם, לא ימיש מתוך האוהל. ימיש איז שטענדיק בכוונת תחילה. דער המוט לעומת זאת, דאָס איז דורך שוואַכקייט און פֿעלן פֿון חיזוק. ומטה ידו עמך. וואָס וועט ער טאָן? ער וועט זיך אײַנפֿאַלן. מטה ידו. במוט רגליי. אָדער ממקומו לא ימיש, להכין פסל לא ימוט, די כּוונה ער וועט זיך נישט אײַנפֿאַלן פֿון זיך אַליין. ומש חצי ההר צפונה, השם וועט רירן דעם האַלבן באַרג צפֿונה. כהר ציון לא ימוט, ער וועט זיך נישט אײַנפֿאַלן פֿון זיך אַליין. שטענדיק איז ימיש פֿון אַ מפֿעיל'דיקן כּוח, און זיך אײַנצופֿאַלן איז מחמת די שוואַכקייט פֿון זײַן כּוח פֿאַלט ער זיך אײַן.
ער דערקלערט אַז בײַ דעם חסד העליון איז נישט שייך קיין אײַנפֿאַל. חסד העליון דאָס איז פֿון אים יתברך. עס איז נישט שייך אַז זײַן חסד יתברך זאָל כּבֿיכול זיך אײַנפֿאַלן פֿון זיך אַליין. נאָר וואָס? נאָר אַז השם זאָל אים רירן פֿון אונדז. השם זאָל אים אַראָפּנעמען בכוונת תחילה פֿון אונדז. אָבער פֿאַרקערט די ברית השלום וואָס מיר האָבן מיטן קדוש ברוך הוא, דאָס איז נישט שייך אַז עס זאָל זיך רירן. מיר קענען נישט בטל מאַכן די דאָזיקע ברית, און כּבֿיכול כּבֿיכול אויך דער קדוש ברוך הוא קען נישט בטל מאַכן די דאָזיקע ברית, ווײַל מיר זענען פֿאַרבונדן איינער אין דעם אַנדערן. אַזוי אַז די ברית קען מען נישט רירן. וואָס קען מען? אַז זי זאָל זיך אײַנפֿאַלן, אַז מיר זאָלן נישט מחזק זײַן די דאָזיקע ברית. אַזוי קען די ברית זיך אײַנפֿאַלן, אָבער בײַ דעם חסד העליון איז נישט שייך קיין אײַנפֿאַל, נאָר בלויז אַז השם זאָל רירן דעם חסד. לויט דעם דערקלערט ער, די בערג, ווי מיר האָבן געזאָגט, ימושו בכוונה. פֿאַר וואָס? ווײַל די בערג זענען גרויס. די הייך'לעך שטיצן זיך אויף די בערג. אויב השם וועט רירן די גרויסע בערג, וועלן די הייך'לעך פֿון זיך אַליין זיך אײַנפֿאַלן, מכיוון די הייך'לעך שטיצן זיך נאָר אויף די גרויסע בערג. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, כי ההרים ימושו והגבעות תמוטינה. אויב השם ברוב כוחו וועט באַשליסן צו רירן די בערג, זיי אַוועקצורוקן, ממילא וועלן די הייך'לעך וואָס שטיצן זיך אויף זיי זיך אײַנפֿאַלן פֿון זיך אַליין. וואָס איז דער נמשל? די חסדי השם זענען פֿאַרגליכן צו די גרויסע בערג. די ברית וואָס מיר האָבן מיטן קדוש ברוך הוא, דאָס איז פֿאַרגליכן צו די הייך'לעך וואָס זיי שטיצן זיך אויף די חסדי השם. אונדזער ברית מיטן קדוש ברוך הוא שטיצט זיך אויף די אינסופֿ'דיקע חסדים פֿון דעם קדוש ברוך הוא. אַזוי אַז די דאָזיקע ברית השלום איז נישט אויף אונדזערע זכיות, נאָר אויף וואָס שטיצט זי זיך? אויף די חסדי השם. וואָרן אויב די דאָזיקע ברית שלום אונדזערע מיטן קדוש ברוך הוא וואָלט זיך געשטיצט אויף אונדזערע זכיות, אוי צו אונדז. אונדזערע זכיות זענען שוין פֿון לאַנג אויסגעגאַנגען. אַזוי אויף וואָס שטיצט זי זיך? אויף די חסדי השם. וואָס די חסדי השם, ווי מיר האָבן געזאָגט, דאָס וועט זיך נישט רירן אויף אייביק. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, אויב עס וועלן זיך רירן, וועלן זיך רירן די חסדי השם כּבֿיכול פֿון אונדז, וועט די ברית השלום פֿון זיך אַליין זיך אײַנפֿאַלן. פֿאַר וואָס? ווײַל בעצם אויף וואָס שטיצט זיך די ברית השלום? נאָר אויף די חסדי השם. מיר האָבן נישט קיין כּוח פֿון זיך אַליין. אַזוי אויב די בערג וועלן זיך רירן, דהיינו די אינסופֿ'דיקע חסדי השם וועלן זיך רירן, השם וועט זיי רירן פֿון אונדז, וועט אונדזער ברית מיטן קדוש ברוך הוא פֿון זיך אַליין זיך אײַנפֿאַלן. ווײַל מיר אַלע שטיצן זיך נאָר אויף די אינסופֿ'דיקע חסדי השם. אָבער היות און די בערג וועלן זיך נישט רירן, דער חסד השם וועט זיך נישט רירן אויף אייביק, דער חסד איז אַ תמידיקע זאַך, מכיוון דער חסד איז דאָך נישט תלוי אין די מעשׂים פֿון די אונטערשטע, דער חסד איז תלוי אין זײַן רצון יתברך, אַזוי וועט זיך דער חסד קיין מאָל נישט רירן, די בערג וועלן זיך קיין מאָל נישט רירן, אַזוי איז ממילא אויך ברית שלומי לא תמוט. אַזוי איז ממילא אונדזער ברית מיטן קדוש ברוך הוא אויך זי וועט זיך נישט אײַנפֿאַלן, מכיוון די דאָזיקע ברית ווי מיר האָבן געזאָגט שטיצט זיך נישט אויף זכיות, זי שטיצט זיך אויף חסדים. און אויב דער אינסופֿ'דיקער חסד פֿון השם וועט אָנהאַלטן, וועלן די הייך'לעך וואָס שטיצן זיך אויפֿן חסד, בלײַבן אויך זי קיים אויף אייביק.