כי יתפוש איש באחיו בית אביו, שמלה לכה קצין תהיה לנו והמכשלה הזאת תחת ידך. כי יתפוש איש באחיו. זאגט דער מלבי"ם, יעצט וועט ער אונז דערציילן: קום זע, אמאל פלעגן אלע לויפן, יעדער איינער האט געבעטן צו זיין א מנהיג, יעדער האט געוואלט זיין א קצין, דאס איז געווען א כבוד פאר אים, א כבוד פאר דער גאנצער משפחה, ער איז דאך א מנהיג איבערן פאלק. יעצט אבער, וועט א מענטש קומען און אנכאפן זיין ברודער אדער אין זיין טאטנ'ס הויז, און אים זאגן: שמלה לכה, דו פארמאגסט דאך כבוד'דיגע מלבושים, דו ביסט ראוי צו זיין א קצין פאר אונז. עס וועט זיין א כבוד פאר דיר און פאר דיין משפחה. און נישט נאר דאס, נאר ער זאגט אים: דאס גאנצע ענין פון די עזות פון די יוגענטליכע, ירהבו הנער בזקן, איז דאך תחת ידך, אונטער דיין האנט דאס צו פאררעכטן. עס איז אין דיין כוח צו ענדערן די מציאות. דו קענסט עס טון. און אויב אזוי, ביסטו דאך דער גורם; אויב דו וועסט עס נישט פאררעכטן, איז דער עון תלוי אין דיר. וועט ער קומען און אים זאגן: שמלה לכה קצין תהיה לנו. וואס וועט ער ענטפערן? דאס וועלן מיר באלד זען. אבער דער מלבי"ם זאגט, אויב מען גיט אכטונג, ליגט דא כביכול א דרך הלצה. ער קומט און זאגט: ווייסט איר וואספארא מנהיג עס וועט זיין אין יענע טעג? פון גרויס הידרדרות און ירידה, ווער וועט דעמאלט זיין דער מנהיג? עס איז גענוג אז ער זאל נאר האבן א שיין קלייד כדי ער זאל שוין זיין ראוי צו זיין א מנהיג! מען וועט נישט זוכן קיין אינהאלט, מען וועט נישט זוכן קיין פנימיות... ער קען גוט רעדן, שוין, א ראש ממשלה, לאמיר אים מאכן פאר א ראש ממשלה. ער גייט שיין אנגעטון, ער זעט גוט אויס פאר די בילדער. 'שמלה לכה' - עס איז גענוג אז עס איז דא 'שמלה לכה'. גוט, און וואס איז מיט די מדות און מעלות? ניין, ניין, עס איז גענוג, הערסט, דאס קלייד שטייט אים פיין, ער האט א שיינעם בגד, איז ער שוין ראוי צו זיין אן אדם נכבד און אנפירן דאס פאלק. דאס ווייזט וואספארא שרעקליכע ירידה עס וועט זיין, אז באמת מענטשן מיט אינהאלט, בעלי מעלה, וועלן נישט זיין. נאר וואס יא? בלויז שפלטערדיגע מענטשן, וואס די איינציגסטע מעלה וואס מען האט געפונען אין אים פאר הנהגה איז: דו האסט שיינע בגדים. דיינע שיינע בגדים מאכן אז דו זאלסט זיין פאסיג צו זיין א מנהיג. עמיצער האט אמאל געזאגט, עס איז דא א קלוג ווארט ווען מען רעדט פון קליינע מענטשן וואס זענען פלוצים געווארן פירער: ווען קליינע מענטשן מאכן א גרויסן שאטן, מיינט דאס אז די זון גייט אונטער. ווען די זון גייט אונטער, זעט א קליינע זאך אויס גרויס, ריכטיג? דאס ווייזט אז מען האלט ביי א פולקאמע שקיעה, א מצב אזוי נורא ואיום, ממש אן אונטערגאנג פון אלע בחינות, און דעריבער זעט מען פלוצים ווי א קליינער מענטש ווארפט א גרויסן שאטן. דאס צייגט אויף דער ירידה. און דאס איז וואס ער זאגט: שמלה לכה, האסטו א שיין קלייד, ביסטו שוין ראוי צו זיין א מנהיג. רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל, אז חז"ל זאגן אז ווען א מענטש וועט אנכאפן זיין ברודער אין בית אביו און אים זאגן 'שמלה לכה', מיינט דאס: דו ביסט רייך אין תורה. און נישט נאר רייך אין תורה, נאר די תורה איז מחוורת בעיניך כשמלה - אזוי קלאר ווי א שמלה, ווי מען זאגט 'ופרשו השמלה', דו ביסט בקי אין איר, זי איז קלאר אין דיינע הענט. און דערפאר 'קצין תהיה לנו', קום לערן מיט אונז. 'והמכשלה הזאת', אויב מיר וועלן זיך מכשיל זיין אין איסור והיתר, אין טומאה וטהרה, איז דאס תחת ידך; אויב דו וועסט אונז נישט לערנען און אונז נישט פסק'ענען, וועלן מיר ממילא נישט האנדלען ריכטיג. דעריבער קצין תהיה לנו, כדי די מכשלה זאל נישט זיין אונטער דיינע הענט. נאך א פירוש איז דא אין עניני ממון: שמלה לכה, מיינט אז דו האסט געלט, דו קענסט אנטון די ארימעלייט. עס גייען ארום מענטשן נאקעט אן קליידער פון גרויס ארעמקייט. 'שמלה לכה' - און די מכשלה וואס מענטשן גייען אויס פאר הונגער און האבן נישט וואס צו עסן, איז תחת ידיך, ווייל עס איז אין דיין כוח זיי צו זעטיגן און זיי צו מפרנס זיין. דעריבער קצין תהיה לנו. און וואס איז דער ענטפער?
יישא ביום ההוא לאמור, לא אהיה חובש, ובביתי אין לחם ואין שמלה, לא תשימוני קצין עם. יישא ביום ההוא. יישא, זאגט רש"י, אין יישא אלא לשון שבועה. ער שווערט צו זיי: לא אהיה חובש. רש"י גייט ווייטער לויטן פירוש וואס ער האט פריער מסביר געווען, אז די כוונה איז געווען 'זיי אונז א רוחניות'דיגער מנהיג, די שמלה איז תחת ידך, דו קענסט דאך די גאנצע תורה'. זאגט ער זיי 'לא אהיה חובש', דאס הייסט: איך בין אפילו נישט פון די מחובשי בית המדרש, איך זיץ אפילו נישט אין בית המדרש. 'ובביתי אין לחם ושמלה', איך האב אין מיין האנט נישט קיין טעם משנה און נישט קיין טעם אגדה. דאס הייסט, איר מיינט אז איך קען עפעס? באמת האב איך גארנישט אונטער מיין האנט. און דאס ווייזט אויף א ירידה אויף א ירידה, ביז אזא מצב אז מען זאל אויף אים טראכטן און זאגן: אה, ער קען דאך זיכער, ער איז זיכער בקי, אבער באמת ענטפערט ער זיי: איך האב גארנישט אייך צו פארקויפן, נישט קיין טעם משנה און נישט קיין טעם אגדה. און נאך אן הסבר זאגט רש"י לויטן פשוט'ן פשט: לא אהיה חובש, חובש מיינט א שופט. און דאס איז מלשון 'מחבוש', מען זעצט אים איין אין בית האסורים, אין תפיסה. דער שופט האט דאך דעם כוח איינצוזעצן מענטשן אין בית האסורים. זאגט ער זיי: לא אהיה חובש, דאס הייסט איך וועל נישט זיין קיין מנהיג וואס זעצט איין מענטשן אין בית האסורים. דער מלבי"ם גייט אויך ווייטער לויטן הסבר וואס ער האט פריער ערקלערט, אז אמאל איז געווען א גרויסער כבוד צו זיין א מנהיג, אבער אין דעם דור וועט קומען א מצב אז עס וועט זיין א שפלות צו זיין א מנהיג. און דעמאלט וועט ער זיי ענטפערן: לא אהיה חובש. אפילו אין די פריערדיגע תקופות איז דאס געווען א כבוד און א תפארת פאר א מענטש וועמען מען מכבד מיט שררה, דעמאלט זענען עזי פנים נישט געווען מצוי און עס איז געווען דערין א גרויסער כבוד; אבער יעצט זאגט ער זיי: איך וועל נישט זיין קיין קצין, נאר א חובש. וואס מיינט א חובש? בלויז א פאליציאנט וואס בינדט און זעצט איין אין תפיסה. און פארוואס? ער זאגט זיי: ווייל יעצט זענען מער געווארן די עזות-פנימ'ער, עס זענען מער געווארן די מענטשן וואס ברעכן זיך דורך, נו, קען איך דען זיין א קצין? קען איך אזוי אנפירן? און נאך א זאך זאגט ער זיי: אפילו א חובש קען איך אויך נישט זיין. און צום אמת'ן געזאגט, איז דאס אויך אן ארבעט וואס איך קען נישט נעמען אויף זיך. פארוואס? ווייל ער זאגט זיי: אויב איך וועל דארפן עוסק זיין דערין, פרובירן צו פאררעכטן די מכשלה, אריינזעצן אין בית האסורים די פושעים און מורדים, די עזי פנים און די וואס האבן צוגעברענגט צו דער דאזיגער ירידה, וועל איך דאך מוזן בטל זיין פון מיין גאנצן מסחר! וואס וועל איך עסן? פון וואס וועל איך מיר שפייזן? און אויף דעם זאגט ער זיי: 'לא אהיה חובש', ווייל איך וועל מוזן אראפגיין פון מיינע נכסים, 'ובביתי אין לחם ושמלה', און איך וועל דארפן גיין און זיך אפגעבן נאר מיט די ענינים פון פאלק. דערפאר בעט איך: 'לא תשימוני קצין עם', שטעלט מיר נישט פאר קיין מנהיג איבערן פאלק.
און וואס איז באמת די סיבה פאר זייער אזא שרעקליכער ירידה? פסוק ח': כי כשלה ירושלים ויהודה נפל, כי לשונם ומעלליהם אל השם למרות עיני כבודו. כשלה ירושלים, ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז דאך די קעניגליכע שטאט. און דורך דעם וואס די הויפטשטאט האט געשטרויכלט, זענען ממילא יהודה - די וואס ווערן געפירט דורך דער מלוכה - אויך געפאלן. ווען דער מנהל פאלט, פאלן אויך די וואס ווערן געפירט דורך אים. און פארוואס? כי לשונם ומעלליהם אל השם. זיי זענען געווען צבוע'ס, זאגט דער מלבי"ם, אין צוויי בחינות: סיי אין בין אדם למקום און סיי אין בין אדם לחברו. אין די מצוות פון בין אדם למקום, זאגט ער, האבן זיך די מענטשן געמאכט פאר צדיקים ווען זיי זענען נישט געווען אזוי. זיי טוען אן אן אדרת שער למען כחש. ער ווייזט זיך ארויס כאילו ער איז א צדיק און א ירא שמים, אזא סארט 'באבא', ער טוט מופתים כדי מען זאל נאכגיין נאך אים, כאילו זיי דינען דעם אויבערשטן: 'בלשונם ומעלליהם אל השם'. כביכול ער מאכט אן אויסערליכן רושם און דערציילט פאר יעדן: מיין גאנץ שטרעבן איז נאר עבודת השם, נאר דער רצון השם שטייט פאר מיינע אויגן. אבער וואס וועט דאס העלפן ווען פארן אויבערשטן אליין איז דאס פארדארבן פאר זיינע אויגן? דאס איז דאך 'למרות עיני כבודו'! ער טוט ממרה זיין פאר די אויגן פון דער השגחה, כאילו דער אויבערשטער זעט נישט. ער זאגט 'מיר גייט נאר אן דער רצון השם', בשעת באמת, צי זעט דען דער אויבערשטער נישט וואס דו רעדסט? זעט דען דער אויבערשטער נישט, ווייסט ער דען נישט די פארבארגענע געדאנקען פון דיין הארץ? נאך א זאך: אפילו מענטשן וועסטו דערמיט נישט קענען נארן. נישט נאר דעם אויבערשטן, נאר אויך מענטשן וועסטו אויף דער לאנגער צייט נישט קענען נארן אויף דעם אופן. 'הכרת פניהם ענתה בם, וחטאתם כסדום הגידו לא כיחדו. אוי לנפשם כי גמלו להם רעה'. אויך דאס פאלק וועט דערקענען אז דא איז פארהאן צביעות. הכרת פניהם ענתה בם. די צביעות און די חנופה, זאגט דער מלבי"ם, דערקענט זיך אויפן פנים. און דאס וועט עדות זאגן וואס עס געפינט זיך אין דער טיפעניש פון זייער הארץ. מען וועט דערקענען אויפן פנים דעם אמת'ן ירא שמים פונעם פאלשן און צבוע, זאגט דער מלבי"ם. דו מיינסט אז דו נארסט נאר דעם אויבערשטן? דו מיינסט אז מענטשן נארסטו יא? זאגט ער דיר: אפילו מענטשן נארסטו נישט, הכרת פניהם ענתה בם. א דריטע זאך: אפילו אויב אין די זאכן פון בין אדם למקום טוט ער זיינע מעשים בהסתר, אבער 'וחטאתם כסדום' - די זינד פון בין אדם לחברו זענען דאך אפענע זאכן! ווען א מענטש גזל'ט, לייקנט אומזיסט, גנב'עט און דאס גלייכן, דאס קענסטו דאך נישט טון בסתר. פוילערהייט קענסטו זאגן 'איך בין א ירא שמים און א צדיק' און אין דיין הארץ ביסטו א רשע; אבער צו קומען און טון עבירות פון בין אדם לחברו און מענטשן זאלן מיינען אז דו ביסט א צדיק - דאס קען מען נישט באהאלטן! מען זעט דאך וואספארא עבירות דו טוסט. הגידו לא כיחדו. ער זאגט: די דאזיגע עבירות דערציילן כביכול, זיי מאכן באקאנט פאר יעדן די רשעות פון די פירער, דאס ווערט געטאן ווי בפרהסיא. ווער וועט זיך דען טועה זיין צו האלטן אז דו ביסט א צדיק? ווער וועט מיינען אז דו ביסט באמת א ירא השם? און נאך זאגט ער: אפילו אויב דו מיינסט אז דו האסט א מעגליכקייט צו נארן יעדן, זאלסטו וויסן אז צום סוף שעדיגסטו בלויז זיך אליין. און דאס וועט ער מסביר זיין אינעם קומענדיגן פסוק. אבער פארדעם וויל איך מסביר זיין וואס דער מלבי"ם זאגט אויפן טייטש פון 'הכרת פניהם ענתה בם'. דער מלבי"ם זאגט אז דער ווארט 'לענות' קומט פאר אויף עטליכע אופנים: עס איז דא 'לענות את', עס איז דא 'לענות ל', און עס איז דא 'לענות ב'. און דער מלבי"ם זאגט אז זיי זענען אינגאנצן אנדערש. ווען מען זאגט 'לענות את', מיינט דאס אן ענטפער אויף א פראגע; 'עניתי אותו' מיינט איך האב אים געענטפערט אויף וואס ער האט מיר געפרעגט. ווען מען זאגט 'לענות ל', 'וענית ואמרת', 'וענית לו', מיינט דאס אויפהייבן דעם קול, אן אויפהויבונג פונעם קול. און 'לענות ב', דאס איז לשון עדות, ווי 'לא תענה ברעך עד שקר' מיטן אות ב'. אויב אזוי, 'הכרת פניהם ענתה בם' איז מיט א ב', וואס מיינט דאס? לשון עדות. דאס קומט זאגן: דיין הכרת פנים זאגט שוין עדות אויף דיר. עס זאגט עדות אז דער מענטש איז א רשע, עס זאגט עדות אז ער פעלשט און ער טוט אלע זיינע זאכן נאר פאר די אויגן פון דרויסן.
אמרו צדיק כי טוב, כי פרי מעלליהם יאכלו. קומט ער און זאגט זיי: זאגט פארן צדיק אז די צדקות, די גוטע מעשים וואס דער צדיק טוט, פעלן נישט אויס פאר אויסערליכע צוועקן. דאס מיינט צו זאגן: אמאל וויל א מענטש טון א שטיקל מעשה פון יושר, א גוטע פעולה, פאר אן אויסערליכן תועלת. פארוואס? כדי מען זאל מיר מכבד זיין. ער וויל האבן דערפון עפעס א נוצן, ער וויל דערגרייכן עפעס א לוין, מען זאל אים געבן א פאזיציע. ער טוט נישט צדק לשם צדק, נאר פאר א דרויסנדיגן תועלת. קומט דער נביא און זאגט: 'אמרו צדיק כי טוב, כי פרי מעלליהם יאכלו'. זאגט פארן צדיק אז דער צדק אליין איז גוט מצד זיך, נישט אלס א כלי צו דערגרייכן דערמיט עפעס אנדערש, נאר ער איז גוט מצד זיך אליין. אזוי ווי א מענטש פלאנצט א בוים: וואס וויל ער האבן פונעם פלאנצן דעם בוים? פירות. ער פלאנצט דאך נישט דעם בוים כדי ער זאל ארויסגעבן פירות צו דערגרייכן א דריטע זאך; דער תועלת אינעם בוים איז דער עצם זאך וואס קומט ארויס פון אים. דער תועלת אינעם צדק איז דער עצם פאקט אז עס איז געווארן צדק; נישט ווייל דורך דעם וועט מען מיר מכבד זיין, אדער דורך דעם וועט מען מיר געבן א פאזיציע, אדער איך וועל פארדינען דערפון. און דאס איז וואס ער זאגט זיי: כי פרי מעלליהם יאכלו. דאס טייטשט: ווען דו טוסט צדק, איז דער עצם צדק אליין שוין די נויטיגע תוצאה, דאס איז דער פרי פון דער זאך וואס ווערט פארלאנגט. זוך נישט קיין שום אנדערע רווחים דערצו.
אוי לרשע רע, כי גמול ידיו ייעשה לו. אוי לרשע רע. ער קומט און זאגט דיר: אסאך מאל טוט דער רשע עפעס א מעשה און ער טראכט אז די זאך ברענגט נישט קיין אנדערע רעה. זאגט ער דיר: דו האסט א טעות! דיין רשעות מצד זיך אליין איז שלעכט. ווען א מענטש באגייט אן עבירה, ווען א מענטש...
דער עצם מעשה איז נישט גוט. דאס מצד זיך אליין איז א שלעכטע זאך. דאס איז 'אוי לרשע רע'. די ערגסטע זאך פון יעדער רעה, איז דער עצם רשע. אבער הערסט, צום סוף איז דאך קיינער נישט געשעדיגט געווארן דערפון, עס איז גארנישט ארויסגעקומען, וואס איז שוין געשען? דאס איז שוין די מסובב'דיגע זאך, לאז דאס געמאכט. די עצם עבירה, די עצם השחתה, דאס אליין איז א שלעכטע זאך. אוי לרשע רע. דאס איז וואס שטייט 'כי רע ומר עזבך את ה' אלקיך'. און דערויף זאגט ער: 'כי גמול ידיו יעשה לו'.
וואס איז דער שכר אויף דער צדקת הצדיק? דאס אז עס איז פארהאן צדק אויף דער וועלט. מיר האבן געזאגט: דאס אליין איז שוין דער תועלת, זוך נישט קיין אנדערע תועלת'ן. און וואס איז די רעה אינעם עצם טון דאס רשעות? דער עצם פאקט אז עס איז פאראן רע אויף דער וועלט, דאס איז די שרעקליכסטע זאך! אפילו אן דעם וואס מען זאל דיר זאגן אז עס איז דא א שטראף און מען וועט באצאלן א פרייז - אפילו אן דעם, אז עס איז דא שלעכטס אויף דער וועלט, איז דאס שוין די שרעקליכסטע זאך. און דאס איז וואס ער קומט און זאגט: 'כי גמול ידיו יעשה לו'. אזוי ווי ווען א מענטש טוט צדק, וואס איז דער שכר? דאס אז עס איז דא צדק אויף דער וועלט, עס איז פאראן יושר אויף דער וועלט, די געזעלשאפט איז מתוקן - דאס איז דער שכר אן קיין שום הוספות. אזוי אויך ווען א מענטש באגייט א רשעות, וואס איז דער גמול? דער עצם פאקט אז עס איז פאראן רשעות אויף דער וועלט, דאס איז די שרעקליכסטע זאך פארן רשע. און באמת זאגט דער מלבי"ם, אז לויט דער טיפעניש פון די דברים, ווען א מענטש באגייט אן עבירה האט ער נישט קיין אויסערליכן גמול, נאר 'גמול ידיו יעשה לו'.
וואס מיינט דאס? אויב למשל דו ביסט געפארן מיט צופיל שנעלקייט און צוליב דעם האט א פאליציאנט דיר אפגעשטעלט און דו האסט באקומען א בילעט, איז די שטראף אן אויסערליכע צו דעם מעשה וואס דו האסט געטאן. דו האסט געטאן א מעשה און עס איז נישט מוכרח אז די רעה זאל זיין צוגעבינדן דערצו, דער עונש איז נישט מוכרח געקניפט מיט איר. אבער אויב, חלילה וחס, א מענטש איז געפארן פיל צו שנעל און ער האט נישט באוויזן צו ברעmsen און צוליב דעם איז ער פארמישט געווארן אין אן עקסידענט און שווער פארוואונדעט געווארן, השם ירחם - איז דען דער עונש עפעס דרויסנדיג צו דער עבירה? גמול ידיו יעשה לו! וואס דו האסט אנגעקאכט, דאס עסטו. דאס איז נישט עמיצער פון אינדרויסן וואס קומט דיר שטראפן פאר עפעס וואס דו האסט געטאן. ער קומט און זאגט אונז: זאלסט וויסן, דער עונש פונעם רשע איז נישט ווי א פאליציאנט וואס גיט דיר א בילעט. מען זאגט נישט אין הימל: וואס שטייט דא געשריבן, אה, דו האסט אזוי געטאן, יעצט וועסטו באקומען א קנס. ניין! נאר באמת שעדיגסטו זיך אליין. ווייל באמת אין דער טיפעניש פון די זאכן, ווען א מענטש טוט א רעה באשאפט ער א משחית. און דער דאזיגער משחית דארף דאך געשפייזט ווערן און לעבן פון עפעס. וואס טוט דער קדוש ברוך הוא? ער וואלט געקענט אויף א פשוט'ן אופן זאגן צום משחית: דא, ביטע, הרי שלך לפניך; ער האט דיך דאך באשאפן? דער מענטש האט דיך געמאכט? גיי צו אים ער זאל דיך דערנערן! וויאזוי שפייזט זיך דער משחית פונעם מענטש? וויאזוי יאנקעט ער פון אים? ווען ער פייניגט אים. דורך דעם וואס ער יסור'ט אים, דורך דעם נעמט דער משחית זיין חיות פון יענעם מענטש.
קומט דאך אויס, ווער שעדיגט דעם מענטש? ער אליין, זיינע אייגענע הענט! דאס איז וואס ער זאגט: 'גמול ידיו יעשה לו'. און דאס איז וואס דער נביא זאגט: 'תיסרך רעתך'. 'תיסרך רעתך' מיינט צו זאגן אז דאס איז נישט קיין באזונדערער עונש. 'אולת אדם תסלף דרכו ועל השם יזעף לבו'. די נארישקייט פונעם מענטש פארדרייט זיין וועג, און פלוצים ווען ער פארדרייט זיין וועג כאפט ער שלעק; ער גייט אויף א קרומען שטיינערדיגן וועג און פאלט אריין אין גרובן. 'רבונו של עולם, פארוואס האסטו מיר אראפגעווארפן?' - 'איך האב דיר דאך אוועקגעשטעלט טאוולען אז דער אויסגעטראטענער וועג איז דא, און דארט איז דא א געפערליכער וועג! דו האסט זיך איינגעעקשנ'ט צו גיין דורך דארט, ביסט אריינגעפאלן אין גרוב, און יעצט האסטו טענות צום בורא עולם?!' און דאס איז וואס ער זאגט: גמול ידיו יעשה לו. און דערפאר איז דאס 'אוי לרשע רע'. ווייל וואס איז באמת דער גרעסטער 'אוי'? דאס ווען איך אליין שעדיג זיך. דאס איז דער גרעסטער ווייטאג. ווען א צווייטער שעדיגט מיר, האב איך א טענה אויף עמיצן, איך פיל זיך נישט שולדיג. איך האב געקענט איינעם, השם ירחם, וואס איז געווען קראנק אויף דער מחלה און צום סוף נפטר געווארן דערפון. אבער איך געדענק אז איך האב געהערט פון אים א זאץ וואס דרוקט ממש אויס דעם דאזיגן פונקט. ער פלעגט שטארק רויכערן. און ער האט געזאגט אז וואס עס טרייסט אים איז אז ער איז נישט קראנק געווארן מיט לונגען-קרעבס; ער האט געהאט אן אנדער סארט. פארוואס האט אים דאס געטרייסט? ווייל וואס איז דאס ערגסטע פאר א מענטש צו טראכטן? 'וואספארא נאר בין איך, איך אליין האב זיך געהרגעט!' דאס איז דאך דאס שווערסטע. אבער ער האט געזאגט: הערסט, דאס האט נישט קיין שייכות, א מענטש קען זיין געזונט און איינער וואס רויכערט נישט קען אויך באקומען לוקעמיע, השם ירחם, אדער אנדערע מחלות. דאס האט אים בארואיגט. א מענטש שטייט פארן שטארבן, און וואס בארואיגט אים? 'נישט איך האב זיך אליין געשעדיגט'. און דאס איז וואס ער זאגט: אוי לרשע רע. וואס איז דער גרעסטער 'אוי'? דאס אז דער רשע שעדיגט זיך אליין, ווייל 'גמול ידיו יעשה לו'. און דאס איז דער גרעסטער צער און די גרעסטע עגמת נפש.
חז"ל דרש'ענען דערויף: אמרו צדיק כי טוב. פרעגן חז"ל: צי איז דען דא א צדיק וואס איז גוט און א צדיק וואס איז נישט גוט? וואס מיינט 'צדיק כי טוב'? נאר 'טוב לשמים וטוב לבריות', דאס איז א צדיק טוב. און אויף אים ווערט געזאגט 'כי פרי מעלליהם יאכלו', אז ער עסט פירות אויף דער וועלט און די קרן בלייבט אים פאר דער וועלט וואס קומט. 'טוב לשמים ואינו טוב לבריות' - מיט מענטשן קומט ער זיך נישט אויס - דאס איז א צדיק וואס איז נישט גוט. 'אוי לרשע רע' - צי איז דען דא א רשע רע און א רשע וואס איז נישט רע? נאר 'רע לשמים ורע לבריות', דאס איז א רשע רע; אבער 'רע לשמים ואינו רע לבריות', דאס איז א רשע וואס איז נישט רע. און א רשע רע, 'גמול ידיו יעשה לו' אויף דער וועלט. און חז"ל האבן געזאגט: א זכות האט א קרן און האט פירות; א מענטש וואס טוט א מצוה האט א קרן און ער זאמלט אויך דיווידענדן, שנאמר 'כי פרי מעלליהם יאכלו'. אבער אן עבירה האט א קרן און האט נישט קיין פירות, שנאמר 'כי גמול ידיו יעשה לו' - וואס דו האסט געטאן דאס באקומסטו, די עבירה איז די קרן און זי האט נישט קיין פירות; אויסער, זאגן חז"ל, אויב זי האט געמאכט פירות, ווי למשל איינער וואס איז געקומען אויף אן ערוה און האט געבוירן א קינד פון איר, דעמאלט איז פאראן אן עבירה און זי האט אויך פירות וואס אנטוויקלען זיך שפעטער פון יענער עבירה.
עמי נוגשיו מעולל ונשים משלו בו. עמי מאשריך מתעים ודרך אורחותיך בלעו. דער מלבי"ם זאגט אז דער סדר פונעם פסוק דארף מען כביכול אזוי פארשטיין: עמי מעולל - ער מאכט כביכול ליצנות - אויף זיינע נוגשים וואס דריקן אים, ווייל נשים משלו בו. דער טייטש איז, 'נשים' דא איז לשון 'נושים' (בעלי חובות). דער מצב פון כלל ישראל איז אזוי שרעקליך געפאלן, אז ווען די נוגשים זענען געקומען מאנען שטייערן - באצאל דעם שטייער וואס דו דארפסט געבן פארן קעניג - 'מעולל', ער פלעגט חוזק מאכן פון אים. ער האט אים געזאגט: וואס ביסטו געקומען צונעמען? זוך, זוך, אויב דו וועסט עפעס געפינען, נעם עס! פארוואס? ווייל נשים משלו בו. ער זאגט: שוין פון פריער איז ער שולדיג אזויפיל געלט פאר אזויפיל מענטשן, אז עס איז אים שוין גארנישט פארבליבן. 'נשים', די נושים, דאס איז א לשון פון בעלי חובות; די נושים האבן געוועלטיגט איבער אים. אויף דעם זאגט ער: זיי פלעגן אפלאכן פון די שטייער-מאנער, ווייל כביכול עס איז נישט דא וואס צו נעמען פון אים. דאס ווייזט אויף אזא שווערער ירידה, אז אפילו צו באצאלן שטייערן האט ער נישט פון גרויס חובות וואס ער דארף באצאלן פאר זיינע נושים.
עמי מאשריך מתעים. 'מאשריך' מיינט די מענטשן וואס דארפן דיר כביכול ווייזן און שטעלן אויפן גליקליכן וועג, דעם גראדן וועג, זיי פירן דיך אראפ פונעם ריכטיגן וועג. און נישט נאר דאס, נאר אפילו דאס וואס דו האסט געהאט ביז יעצט אלס א גראדער וועג, 'ודרך אורחותיך', האבן זיי אויך 'בלעו', זיי האבן דאס פארדארבן, ביז דער וועג וואס דו ביסט געווען געוואוינט צו גיין דערויף איז קאליע געווארן, און דו וועסט נישט קענען צוריקקומען צו אים, ווייל ער איז ווי איינגעשלונגען געווארן און איז מער נישטא. דער מלבי"ם ערקלערט: דער וועג פון דער תורה ווערט אנגערופן א געבאנטער וועג, א באשטימטער וועג, א גראדער דרך. פון דעם דאזיגן וועג צעצווייגן זיך קרומע וועגן (אורחות עקלקלות). ווער עס גייט אויפן וועג פון דער תורה, גייט אויפן ברייטן שאסיי, ער גייט אויפן גראדן וועג; ווער עס פארקריכט פונעם וועג, גייט אין קרומע שטעגן. יעצט, וואס פלעגן יענע טון? די אלע וואס האבן דיר צוגעזאגט א צייטווייליגן, שנעלן, גלייכן גליק - תאוות, תענוגים, עניני עולם הזה - זיי הייסן 'מאשריך מתעים', זיי האבן דיך פארפירט פונעם ריכטיגן וועג. אבער ער האט מורא געהאט טאמער וועסטו נאך צוריקקומען צום גראדן וועג; וואס האט ער דעריבער געטאן? אויך דעם ריכטיגן וועג, די הויפט גאס וואו דו פלעגסט אלעמאל גיין, האט ער אויך פארדרייט און קאליע געמאכט. און דורך דעם האט ער פארזיכערט אז אפילו ווען דו וועסט זען אז די קרומע וועגן פירן אין ערגעץ נישט און דו וועסט וועלן צוריקקומען צום גראדן דרך, וועסטו שוין נישט האבן וואוהין צוריקצוגיין. וואס איז דער נמשל? כביכול זיי האבן זיי פארדרייט פון די יסודי האמונה. ווילאנג זיי האבן נאך געהאט די עיקרי האמונה, האט ער נאך געקענט צוריקקומען צום אויסגעטראטענעם גראדן וועג, ער קערט זיך צוריק צו אמונה אין ה'. אפילו ער גייט אין קרומע שטעגן, האט ער אבער נאך די עיקרי האמונה. אבער ווי נאר מען האט זיי פארפירט אין די קרומע וועגן און מען האט אויך פארדרייט זייער שכל און זיי פארדרייט די יסודות פון דער אמונה, דעמאלט 'ודרך אורחותיך' - אפילו דער גראדער דרך וואס מען פלעגט גיין דערויף אמאל, האבן זיי אויך איינגעשלונגען, צעשטערט און פארדארבן, און עס איז שוין כביכול נישט מעגליך געווען צוריקצוקומען צום גראדן וועג. דער מלבי"ם זאגט אז ער זאגט נאכאמאל 'מאשריך מתעים ודרך אורחותיך בלעו' קעגן צוויי מיני הצלחות: סיי די גשמיות'דיגע הצלחה - רייכטום, פרנסה - דאס האט ער שוין געזאגט 'נוגשיו מעולל, נשים משלו בו', ער האט נישט קיין שום עקאנאמישע הצלחה, קיין שום גשמיות'דיגע הצלחה; און קעגן דער נפשיות'דיגער, רוחניות'דיגער הצלחה אין עבודת השם, דערויף האט ער געזאגט 'מאשריך מתעים' - די וואס דארפן דיר כביכול צוזאגן דאס גליק אין דער רוחניות'דיגער עבודה, יענער פירט דיך אראפ פון וועג, ער זאגט דיר צו גליק אין אלערליי עבודה זרה'ס און גילולים, און ער פירט דיך אוועק פונעם גראדן וועג פון עבודת השם.
ניצב לריב השם ועומד לדין עמים. זאגט דער נביא: ווען דער אויבערשטער וועט וועלן משפט'ן זיין פאלק אויף זייערע שלעכטע מעשים, וועט ער זען אז די הויפט שולד ליגט אויף די זקנים, אויף די שופטים, אויף די מנהיגים, זיי זענען די וואס האבן קאליע געמאכט דאס פאלק. און דעריבער, ווען דער אויבערשטער וועט זיי וועלן משפט'ן, וועט ער כביכול מאכן א בית דין צו משפט'ן די דאזיגע מענטשן. און דאס ווערט אנגערופן 'ועומד לדין עמים', 'לדין' מיינט ווי צו דן זיין, דער אויבערשטער וועט שטיין זיי צו משפט'ן. אבער דער אויבערשטער וועט כביכול אויך זיין דער תובע. דער תובע הייסט דער בעל הריב. זאגט דער מלבי"ם: ווען איינער קלאגט אן זיין חבר, הייסט יענער דער בעל הריב, ווייל עס איז פאראן א ריב צווישן מענטשן; און דער שופט הייסט דער דיין. איז 'ניצב לריב השם' - דער באשעפער וועט שטיין כדי אנצוקלאגן די דאזיגע שופטים און זקנים; און פון דער אנדערער זייט, 'ועומד לדין עמים', דאס הייסט ער שטייט צו משפט'ן דאס פאלק - דאס מיינט דא כלל ישראל, די ראשי העם, די שופטים, די זקנים וואס האבן נישט אויסגעגראד דאס פאלק אויפן ריכטיגן וועג. דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א חילוק צווישן 'ניצב' און 'עומד'. עס שטייט דא 'ניצב לריב השם ועומד לדין עמים'. דער חילוק איז אונז באקאנט אויך היינט אין לשון הקודש: זאגט דער מלבי"ם, 'עומד' איז דער היפך פון 'יושב'; אבער 'ניצב' מיינט אז ער שטארקט זיך אויף זיין שטיין, ער שטייט פעסט און תקיפות'דיג. דאס הייסט: יעדער 'ניצב' איז אן 'עומד', אבער נישט יעדער 'עומד' איז א 'ניצב'. עס קען זיין אז א מענטש שטייט מער אויף א פאסיוון אופן, איז ער נישט קיין 'ניצב'; אבער 'ניצב' איז דער וואס שטארקט זיך ביים שטיין. דאס איז וואס ער זאגט אונז דא: 'ניצב לריב השם' - דער קדוש ברוך הוא איז ווי דער בעל דין, און דער בעל דין וואס קומט תובע זיין א ריב, שטייט תקיפות'דיג, 'ניצב', ער שטארקט זיך אויף זיין שטיין כדי פארצולייגן זיינע טענות; אבער ווידעראום בנוגע דעם דין, 'ועומד לדין עמים' - מען שטייט פארן דיין, און דער דיין משפט'ט ביידע אייניג, דארט שטייט מען נישט אנטקעגן אים. און געווענליך קען מען זאגן אז 'ניצב' מיינט איינער וואס שטייט קעגן יענעם, 'ניצב לקראת', דאס איז דער מושג פון ניצב, מען שטייט אנטקעגן מיט אן עזות אדער מיט א טענה. ווען איך שטיי קעגן דעם בעל דין בין איך 'ניצב' קעגן אים, איך שטיי אנטקעגן אים. דעריבער איז דאס 'ניצב לריב השם', דער אויבערשטער שטייט פעסט צו קריגן קעגן דיר; פון דער אנדערער זייט, ווען מען רעדט פונעם דין, שטייט 'ועומד לדין', נישט ניצב נאר עומד - מען שטייט אויף א פאסיוון אופן, נישט ווי איינער וואס שטארקט זיך אויסצושטיין קעגן עמיצן.
השם במשפט יבוא עם זקני עמו ושריו. ואתם ביערתם הכרם, גזלת העני בבתיכם. דאס איז א המשך פונעם פריערדיגן פסוק: מיט וועמען שטייט דער אויבערשטער צו משפט'ן דאס פאלק? 'השם במשפט יבוא עם זקני עמו ושריו'. דער אויבערשטער וועט כביכול פאר די ריכטער תובע זיין די זקני עמו און זיינע שרים. ער וועט פארלייגן טענות קעגן זיי: אויף דעם וואס די זקנים - וואס זיי דארפן דאך אויסלערנען דאס פאלק אין די מצוות פון בין אדם למקום - וועט ער זיי זאגן: 'ואתם ביערתם הכרם'. כלל ישראל ווערן דאך צוגעגליכן צו א וויינגארטן (כרם), ווי מיר וועלן זען שפעטער אין פרק ה' אז כלל ישראל ווערט אנגערופן 'כרם השם'. וואס זענען די פירות פון דעם דאזיגן כרם? דאס זענען די מצוות ומעשים טובים. מיר זענען דער כרם און מיר דארפן געבן פירות, דאס הייסט טון מעשים טובים. און אט איר זקנים, וואס איר דארפט זיין די וועכטער פונעם כרם (נוטרי הכרם), איר זענט די היטער צו זען אז כלל ישראל זאלן מקיים זיין מצוות ומעשים טובים, נישט נאר וואס איר האט נישט געהיטן דעם כרם, נאר איר האט נאך פארברענט און פארדארבן דעם כרם! 'ואתם ביערתם הכרם'. דאס איז קעגן די זקנים, וואס זיי האבן געדארפט פירן דאס פאלק אויפן רוחניות'דיגן וועג. יעצט ווענדט ער זיך צו די שרים: די שרים זענען די וואס האבן געדארפט פירן דאס פאלק אויפן געזעצליכן און משפטישן וועג, אין ענינים פון בין אדם לחברו, נישט אין רוחניות'דיגע זאכן, דאס זענען די שרים. זאגט ער זיי: 'גזלת העני בבתיכם'! איר זענט געשטעלט געווארן צו ראטעווען דעם ארימאן פון די הענט פונעם עושק, און נישט נאר וואס איר האט אים נישט געראטעוועט, נאר איר אליין האט אים געדרוקט און באגזל'ט: גזלת העני בבתיכם! און אויף דעם וועט דער קדוש ברוך הוא קומען אין משפט מיט די זקני עמו און שריו: מיט די זקני עמו אויפן כרם, און מיט די שרים אויף גזלת העני. 'מלכם תדכאו עמי ופני עניים תטחנו, נאום השם אלוקים צבאות'.
ויאמר השם יען כי גבהו בנות ציון ותלכנה נטויות גרון ומשקרות עיניים הלוך וטפוף תלכנה וברגליהן תעכסנה. דאס איז א שאלה און אן ענטפער, און מיר וועלן מסביר זיין: 'מלכם תדכאו עמי ופני עניים תטחנו?' - פארוואס? 'יען כי גבהו בנות ציון'. דאס טייטשט: דער אויבערשטער פרעגט זיי: פארוואס דרוקט איר מיין פאלק? און כביכול דער אויבערשטער ענטפערט זיך אליין: ווייל די טעכטער פון ציון זענען געווארן הוך-הארציג און שטאלץ. פארוואס בארויבט איר, גזל'ט איר און נעמט שוחד? די סיבה דערצו איז צוליב אייערע פרויען! ווייל זייערע פרויען זענען געווען לייכטזיניגע און שטאלצע, און זיי האבן פארשווענדט גרויסע געלטער אויף צירונגען, אויף בשמים און אויף אלערליי קאליע זאכן; און דאס האט גורם געווען אז זיי האבן געפאדערט פון זייערע מענער מען זאל צופרידנשטעלן זייערע תאוות. און דורך דעם האבן די מענער געמוזט גיין גנב'ענען, גזל'נען און נעמען שוחד כדי נאכצוקומען די פארלאנגען פון זייערע ווייבער. און דאס איז וואס ער זאגט: 'מלכם תדכאו עמי ופני עניים תטחנו?' - פארוואס? 'יען, ויאמר השם', זאגט דער אויבערשטער: איך וועל אייך זאגן דעם ענטפער: 'יען כי גבהו בנות ציון ותלכנה נטויות גרון', און דערנאך רעכנט ער אויס אלע טייערע צירונגען מיט וואס זיי פלעגן ארומגיין, גאר טייערע צירונגען. און דאס האט פארלאנגט פון די מענער נאכצוקומען גאר הויכע סטאנדארטן, פאר וועלכע זיי האבן געמוזט גנב'ענען, גזל'נען און נעמען שוחד. און אויף דעם פרעגט ער זיי: מלכם תדכאו עמי, פארוואס זענט איר נישט זאט מיט געלט? דער מלבי"ם ערקלערט: 'תדכאו' איז א לשון פון קלאפן און צערייבן (לדוך); 'תטחנו' איז א לשון פון מאלן (לטחון). וואס איז דער חילוק צווישן לדוך און לטחון? זאגט דער מלבי"ם: ביים צעשטויסן (לדוך) נעמט מען א גרויסע זאך, מען קלאפט עס און מען מאכט עס פאר קליינע ברעקלעך; דערנאך דארף מען עס מאלן, כדי פון די קליינע ברעקלעך זאל ווערן מעל. און דאס זענען צוויי באזונדערע כלים: 'דכו במדוכה' - א מענטש וואס נעמט א מכתשת (א מעקעלע מיט א שטויסער) און צעקלאפט עפעס, וועט נישט אנקומען צו מעל; ער וועט עס צעשטויסן זייער פיין, אבער קיין מעל וועט נישט ווערן. צו מעל קען מען נאר אנקומען אין א מיל (ריחיים). יעצט, פון דער אנדערער זייט, אויב דו וועסט נעמען א גרויסע זאך און וועלן אריינלייגן אין די ריחיים, וועט עס נישט אריינגיין! עס מוז פריער זיין צעברעקלט, און ערשט דעמאלט קען עס אריינגיין צווישן די צוויי מילשטיינער. מען לייגט עס אריין אינעם אינעווייניגסטן קרייז, מען פילט עס אן מיט דעם מאטריאל און דארט ווערט עס צעריבן. אבער עס מוז זיין עפעס פיינס, ווי קערנדלעך פון ווייץ אדער גערשטן; אויב דו וועסט פרובירן אריינצולייגן גרויסע שטיקער צו צעשטויסן, וועט עס נישט אריינגיין צווישן די מילשטיינער, עס איז נישט מעגליך. דעריבער, כדי צו מאלן א זאך, דארף מען עס קודם 'לדוך' (צעקלאפן) און ערשט דערנאך 'לטחון' (מאלן). און אויף דעם ברענגט דער מלבי"ם דעם משל: 'ואכות אותו טחון היטב' - 'ואכות' מיינט פריער צעקלאפן אויף קליינע שטיקלעך, און דערנאך 'טחון היטב'. אויך שטייט: 'וטחנו בריחים או דכו במדוכה' - איינס פון די צוויי: אויב זיי האבן געוואלט מאכן דערפון מעל, האבן זיי עס געמאלן אין די ריחיים; אדער אויב זיי האבן נישט געוואלט מאכן מעל נאר קאכן, האבן זיי עס צעשטויסן אינעם מכתשת און געקאכט אין טאפ (ובשלו בפרור), מען פלעגט עס צעקלאפן אויף גרויפן און דאס אפקאכן. וואס איז דא דער נמשל? ער זאגט זיי: 'מלכם תדכאו עמי' - צום ערשט, כדי צו באקומען געלט, גאלד און שוחד, וועמען פלעגט מען צעקלאפן (לדוך)? דעם וואס פארמאגט געלט! צו וועמען זענען זיי צוגעגאנגען? צו די גבירים: תדכאו עמי. דער גביר האט געהאט אסאך, און ווי מיר האבן געזאגט, גרויסע זאכן דארף מען פריער צעשטויסן; האט מען אים געדריקט און צעקלאפט כדי ארויסצופרעסן פון אים. אבער וואס איז געווארן פון אים נאכדעם וואס מען האט אים צעקלאפט? ער איז געווארן אן ארימאן! און אז ער איז שוין אן ארימאן, קען מען דען נאכאמאל צעשטויסן א זאך וואס איז שוין צעשטויסן? וואס טוט מען כדי עס צו מאכן פאר מעל? מען דארף עס מאלן! דאס איז דער צווייטער שלב: 'ופני עניים תטחנו' - נאכדעם וואס דו האסט אים שוין געמאכט פאר אן ארימאן דורך דעם וואס דו האסט אים צעקלאפט, גייסטו נאך און מאלסט אים אויס ביז גאר, כדי ארויסצוקוועטשן פון אים די לעצטע קליינע ברעקלעך וואס זענען נאך פארבליבן ביי אים.
ויאמר השם יען כי גבהו בנות ציון ותלכנה נטויות גרון ומשקרות עיניים הלוך וטפוף תלכנה וברגליהן תעכסנה. ווער עס ליינט דא די קומענדיגע פסוקים שטייט פשוט פארגאפט: כביכול דער נביא שטייט אין אונזערע טעג און מוסר'ט כלל ישראל אויף זייערע חסרונות. און איך מיין נישט שטיין אין אלנבי אין תל אביב, ודי לחכימא ברמיזא! און מיר וועלן מסביר זיין: ויאמר השם, איך וועל אייך פארלייענען דעם לשון פון רש"י אויף די פרויען וואס האבן געוועלטיגט איבער מיין פאלק, הערט דעם לשון: 'יען פאות נכריות, קליעת שערות, כי גבהו' - די פרעמדע פאות זייערע און די געפלאכטענע האר זענען געווארן הויך! 'ומשקרות עיניים' - צוויי פירושים: אדער א לשון פון 'סיקור', דאס הייסט זיי קוקן אויף אלע זייטן צו ציען אויפמערקזאמקייט; אדער מלשון 'סיקרא', זיי פלעגן פארבן זייערע אויגן מיט אלערליי פארבן צו ציען אויפמערקזאמקייט, גראבע שמינקערייען, סיקרא, כחול. 'הלוך וטפוף תלכנה' - טפוף ערקלערט רש"י איז א לשון פון עפעס וואס שווימט איבער א צווייטן (צף), אז זי פלעגט גיין א הויכע לעבן א קורצע; זי האט געוואלט ציען אויפמערקזאמקייט, האט זי גענומען א נידעריגע חבר'טע און איז געגאנגען לעבן איר, און לעבן דער נידעריגער כאפט זי גלייך דאס אויג און זעט אויס הויך, כדי זי זאל אויסזען שווימענדיג העכער איר. איז 'טפוף' מלשון צף, זי איז געגאנגען אויף אן אופן צו שווימען פון אויבן. איך מיין אז מען קען געבן נאך אן הסבר, כאטש לויט דקדוק לשון הקודש שטימט עס נישט ממש, אבער לויט דער מציאות קען מען עס ערקלערן: טפוף מלשון 'תיפוף' (קלאפן). עס זענען דא פרויען וואס ווילן ציען אויפמערקזאמקייט, גייען זיי מיט אזעלכע שיך און קלאפערדיגע טעקעס וואס מען הערט זיי פון ווייטן; די גאנצע גאס ווייסט שוין אז זי גייט. דאס איז 'הלוך וטפוף', מלשון תיפוף. פארוואס איז עס נישט פינקטליך אין לשון הקודש? ווייל תיפוף אין לשון הקודש איז מיט א ת', און דא שטייט 'טפוף' מיט א ט'; אבער ט' און ת' זענען מתחלף. נאך ערקלערט רש"י וואס שטייט 'וברגליהן...': זיי פלעגן צעבינדן פאות נכריות, געפלאכטענע האר וואס זענען אפגעריסן, און זיי צונויפפירן מיט זייערע אייגענע צעפ כדי זיי זאלן אויסזען גראב און געדיכט (טפופות); זי האט נישט געהאט אסאך האר, האט זי אנגעטאן א פאה נכרית כדי די האר זאלן אויסזען פיל און געדיכט. 'וברגליהן תעכסנה' - ווען זיי פלעגן דורכגיין אין מארק נעבן די אידישע בחורים, פלעגט זי אים שטויסן מיטן פוס און אנרעמעזן א רמז פון ניאוף; זי האט אים כביכול געגעבן א קליינעם קלאפ מיטן פוס כדי ער זאל קוקן אויף איר. עס איז דא נאך אן הסבר אין חז"ל, אז זיי פלעגן גיין מיט א סארט בשמים אין די שיך, און ווען זי פלעגט צוקומען צו אים, פלעגט זי שפריצן אויף אים די בשמים מיטן פוס כדי אנצוצינדן אין אים דעם יצר הרע, 'כעכס' ווי א שלאנג; א שלאנג האט גיפט, און דאס איז אריין אין אים ווי דאס גיפט פון א שלאנג; 'עכס', זאגט רש"י, איז גיפט פון א שלאנג. עס איז דא נאך א פירוש אויף 'טפוף', מלשון 'טף' (קינדער), אז זיי פלעגן זיך דרייען אין גאס ווי קליינע קינדער; אדער אז א גרויסע פלעגט גיין נעבן א קליינע, וואס דאס איז אויך מלשון טף.
וסיפח השם קודקוד בנות ציון והשם פתהן יערה. פון דא הייבט ער אן באשרייבן דעם עונש פון די פרויען וואס האבן אנגעמאכט דעם דאזיגן שרעקליכן חורבן מיט זייער גאנצער אויפפירונג: סיי מיט דעם וואס זיי האבן געפאדערט פון זייערע מענער און זיי האבן געמוזט אויסגעבן אוצרות און בארויבן די ארימעלייט, און סיי מיט דעם וואס זיי האבן אנגעצינדן דאס פייער פון תאוות ביי די מענטשן. און דער עונש וועט זיין: 'וסיפח השם קודקוד בנות ציון'. זאגט דער מלבי"ם: וסיפח איז מלשון 'ספחת ממארת' (א סארט צרעת). און כאטש ספחת איז מיט א סמ"ך און וסיפח איז מיט א שי"ן, זעען מיר אבער אז שי"ן און סמ"ך זענען זיך מתחלף; אזוי ווי 'חרס' מיט א שי"ן און מיט א סמ"ך, אדער ווי 'כעס' וואס שטייט אין איוב סיי מיט א שי"ן און סיי מיט א סמ"ך, און נאך אסאך מאל. 'תערס' שטייט אין דער תורה מיט א שי"ן, און אין חז"ל שטייט עס שטענדיג מיט א סמ"ך; דאס איז זייער געווענליך כדי צו מאכן אן אונטערשייד צווישן שי"ן און שי"ן שמאלית (סין). 'וסיפח השם קודקוד בנות ציון' - דער אויבערשטער וועט מאכן ביי זיי דארט א ספחת ממארת, אז אויפן פלאץ פון זייערע האר וועט ווערן א קארכקייט (קרחה). קעגן דעם וואס זיי פלעגן גיין מיט באפוצטע, לאנגע פאות וואס ברענגען צו תאוות, וועט דער אויבערשטער יענעם פלאץ מאכן קאליע מיט א קרחה און ספחת; 'כי סיפח השם קודקוד בנות ציון', ער וועט עס צודעקן מיט צרעת. 'והשם פתהן יערה' - וואס מיינט פתהן יערה? דער מלבי"ם ערקלערט אז יענער פלאץ וואס איז געווען באדעקט מיט האר, וועט דער אויבערשטער איבערדעקן מיט צרעת. עס זענען פאראן אנדערע פירושים: רש"י זאגט 'וסיפח', האבן רבותינו געדרש'נט אז זיי וועלן ווערן געפלאגטע דינסטן (שפחות מרודנות), סיפח מלשון שפחה; און טייל האבן געדרש'נט אז עס וועלן זיך מערן אין זיי פאמיליעס (משפחות) פון לייס - נאכאמאל סין און שין מתחלף, סיפח מלשון משפחה, אדער זיי וועלן זיך אנקלעבן (נספח) מיט פילע לייס; זיי וועלן האבן משפחות פון לייס אויפן קאפ. און גיט אכטונג: דאס איז אויפן קאפ, קעגן דער עבירה וואס איז געווען אויפן קאפ, די דאזיגע פאות וואס רש"י האט דערמאנט. 'פתהן יערה' - רש"י ערקלערט: זייערע כלי'ס וועט ער אויסליידיגן; 'פתהן' איז א כלי, לשון 'פתיא אוכמא'. פארוואס? זאגט רש"י: זיי פלעגן זאגן: ימהר יחיש מעשהו, איך זארג מיך נישט פונעם חורבן! פארוואס? עס וועט קומען דער גויישער שר אדער דער נוכרי'שער סאלדאט, און ער וועט זען ווי שיין און געשמינקט איך בין - מיר האבן דאך פריער געלערנט וויפיל שמינקערייען און פוץ זיי פלעגן טון פאר זיך - און ער וועט מיר צונעמען; דאס הייסט איך בין מסודר, ער וועט מיר נעמען מיט זיך, איך וועל זיין זיין ווייב, איך וועל נישט אויסגיין פאר הונגער אדער באקומען דא שטראפן! און ווען די פורענות איז געקומען, האבן די שרים פון נבוכדנאצר זיי טאקע גענומען פאר פרויען צוליב זייער שיינקייט; נו, זייער פלאן איז געלונגען! האט אבער דער קדוש ברוך הוא געגעבן א רמז, און זיי האבן געגאסן בלוט ווי מען גיסט פון איין כלי אין צווייטן - דאס הייסט זיי זענען געווארן נדות; און ווען זיי זענען געשטראפט געווארן מיט דם נדה, זענען זיי פאראומווערדיגט געווארן פאר די שרים, און זיי האבן זיי אראפגעווארפן צו דער ערד פון זייערע וועגענער. 'וית יקרהון יעדה', ער וועט אוועקנעמען זייער כבוד און גלאנץ. און דאס איז וואס שטייט 'ואת פתהן יערה', מלשון אויסגייסן פון כלי צו כלי. דאס הייסט: איר האט געמיינט אז איר וועט קענען ניצול ווערן פון דער גזירה? פארקערט, איר וועט זען אז אלע זאכן מיט וואס איר האט זיך געגרויסט - די אויסערליכע שיינקייט - וועט פארוואנדלט ווערן אין עקל פאר די אויגן פונעם גויישן שר, און נישט נאר ער וועט זיי נישט וועלן, נאר ער וועט זיי פאראכטן. 'יערה' איז אויך א לשון פון אויפדעקן.
ביום ההוא יסיר השם את תפארת העכסים והשביסים והסהרונים. ווען דער קדוש ברוך הוא וועט צוריקקערן כלל ישראל צו זיך, זאגט רש"י, וועט דער אויבערשטער אוועקנעמען פון זיי די שיינקייט פון די עכסים; זיי וועלן מער נישט אפהענגען זייער כבוד אין די פוץ פון פרויען צירונגען און אין נבלה'דיגע זאכן. די 'עכסים' זענען די שיך וואס מען פלעגט קלאפן דערמיט, ווי מיר האבן געזאגט 'וברגליהן תעכסנה'; די 'שביסים' איז א האר-באדעקונג וואס מען לייגט אויפן קאפ פאר שיינקייט; און די 'סהרונים' איז אויך א סארט געפלאכטענע נעץ, תרגום יונתן זאגט 'סבכייא'. עס איז דא נאך א פירוש: דער רד"ק ערקלערט אז 'עכסים' מיינט אז זיי פלעגן לייגן ווי קליינע גלעקלעך ביי די פיס, אז ווען זיי זענען געגאנגען אין די שיך האט עס געקלינגען, און דורך דעם האט עס געצויגן אויפמערקזאמקייט. להבדיל אלף אלפי הבדלות ווי די גלעקלעך אויף א ספר תורה: פארוואס זענען דא גלעקלעך? ווען מען נעמט ארויס דעם ספר תורה הערט מען עס גלייך און יעדער שטעלט זיך אויף; זיי האבן להבדיל געלייגט גלעקלעך ביי די פיס, אז ווען זי גייט אין גאס זאל יעדער גלייך קוקן און באמערקן אז עמיצער גייט. און 'שביסים' ערקלערט דער רד"ק איז ווי 'שבצים', מלשון משבצת, ווי כתונת תשבץ - א בגד געמאכט מיט קעסטלעך; 'סהרונים' ערקלערט דער רד"ק איז געווען א צירונג אין דער געשטאלט פון א האלבער לבנה (סהר), דערפאר הייסט עס סהרונים. און אלע די דאזיגע צירונגען מיט וואס זיי האבן זיך געגרויסט און פארפירט מענטשן, וועט דער אויבערשטער אוועקנעמען פון זיי. 'הנטיפות והשירות והרעלות' - ער גייט ווייטער און רעכנט אויס די פארשידענע צירונגען וואס זיי האבן געהאט: 'נטיפות', זאגט דער תרגום 'עונקיא', ווי 'ענקים לגרגרותיך'. וואס זענען ענקים? קייטלעך אויפן האלדז. און פארוואס הייסן זיי נטיפות? ווייל עס טריפט (נוטף) און הענגט אראפ אויפן קערפער. פארוואס הייסט א ריז אן 'ענק'? זאגט רש"י אין דער גמרא: ווייל זיי זענען 'מעניקים חמה בקומתן'; א קליינער מענטש שטייט און קוקט אויף אים פון אונטן, און ווען די זון איז הינטער אים, זעט אויס די זון ווי א קייט ארום זיין האלדז, דערפאר הייסן זיי ענקים. די נטיפות זענען די קייטלעך; 'שירות' מיינט א בראסלעט, ווי די משנה זאגט 'בהמה יוצאת בשיר', א שיר איז א צירקולערער בראסלעט. פארוואס הייסט א געזאנג א שיר? ווייל מען זאגט עטליכע ווערטער און מען קערט זיך צוריק צום פזמון, עס קומט שטענדיג צוריק צום זעלבן גראם; אבער דער שורש פון שיר מיינט א רינגל. 'שירות' זענען די בראסלעטן וואס מען האט געלייגט אויפן אָרעם. 'והרעלות' - א שלייער, אזוי ווי מען רופט היינט א רעלה אדער א בורקע, וואס מען פלעגט צודעקן דאס גאנצע פנים אויסער דאס אויג. אבער איך האב זיך געוואונדערט: לכאורה איז דאס דאך א צניעות'דיג קלייד! פארוואס ווערט עס אויסגערעכנט צווישן די קאליע קליידער? זאגט רש"י: הרעלות זענען שלייערס וואס וויקלען איין דאס גאנצע פנים אויסער די אויגן, כדי א מענטש זאל זיך גלוסטן צו קוקן אויף זיי; זיי האבן דאס אויך געטאן צו ציען נייגער, כדי מען זאל וועלן זען דאס פנים. 'הפארים והצעדות והקישורים ובתי הנפש והלחשים' - 'פארים' זענען קרוינען, ווי 'פארי המגבעות', א סארט פוץ אויפן קאפ; 'צעדות' זענען בראסלעטן אדער בענדער וואס מען לייגט אויף די פיס (שוקיים); 'קישורים' זענען בענדלעך און גומעס וואס מיידלעך פארבינדן די צעפ, און זיי פלעגן דאס מאכן פון גאלד; 'בתי הנפש' זענען צירונגען וואס הענגען קעגן דעם הארץ; און 'לחשים' זענען אוירינגלעך אינעם אויער, מלשון לחישה (שושקען), ווייל מען לייגט עס ביים אויער וואו מען שושקעט. 'הטבעות ונזמי האף' - פינגערלעך און נאז-רינגען ווי עס שטייט. 'המחלצות והמעטפות והמטפחות והחריטים' - 'מחלצות' זענען די העמדער (כותונת), קליידער וואס דער קערפער איז אנגעטון דערין, און מען רופט דאס מחלצות ווייל ווען מען טוט עס אויס ציט מען עס אראפ (חולץ); 'מעטפות' ערקלערט רש"י זענען בעטגעוואנט, ליילעכער; 'מטפחות' זענען טישטעכער; אבער דער רד"ק ערקלערט אז מעטפות איז אן איבערגעוואנט מיט וואס מען דעקט זיך צו, און מטפחות איז א סארט שלייער; 'חריטים' - לויט רש"י איז דאס א קארסעט (מחוך), א כלי וואס מען פלעגט לייגן קעגן בית הרחם, מלשון חיוך און שמייכל פון ליצנות און זנות; און דער רד"ק ערקלערט אז חריטים איז א בייטל אדער א קליין בערצל וואס מען פלעגט טראגן, א שיינע טאשקע, און אין אראביש הייסט א טאש 'חרתה', ווייל ח' און כ' זענען זיך מתחלף, און חריטים מיינט טאשן. 'והגליונים והסדינים והצניפות והרדידים' - 'גליונים' זאגט רש"י זענען שפיגלען, ווי דער תרגום טייטשט 'מחזיתא', ווייל דאס פארעפנט (מגלה) די געשטאלט פונעם פנים, אדער ווייל די שפיגלען פלעגן זיך איינוויקלען ווי א מגילה; 'סדינים' זענען ליינענע טיכער מיט וואס מען וויקלט זיך איין; 'רדידים' זענען שפילקעס וואס מען האט דערמיט פארבינדן דאס קלייד; און 'צניפות' זענען ווי א שטאָפענע היטל אדער מצנפת. זאגט דער רד"ק: די דאזיגע קללה איז געווען ביז צום סוף פונעם ענין, אלעס וואס ישעיהו רעכנט דא אויס איז געווען אין די טעג פון אחז. און יעצט באשרייבט ער וואס דער עונש וועט זיין.
והיה תחת בושם מק יהיה. ותחת חגורה נקפה. ותחת מעשה מקשה קורחה. ותחת פתיגיל מחגורת שק. כי תחת יופי. והיה תחת בושם מק יהיה: אויפן זעלבן פלאץ וואו זיי פלעגן זיך שפריצן מיט בשמים כדי צו פארפירן, וועט דער פלייש ווערן פארפוילט (מק) ביז מען וועט דארט גארנישט קענען שפריצן, עס וועט ווערן א פוילקייט. 'ותחת חגורה נקפה' - וואס מיינט חגורה? זאגט דער מלבי"ם א וואונדערליכע זאך: דער פלאץ וואו מען גאַרטלט די קליידער בדוחק - השם ירחם, שוין דעמאלט רעדט ער פון פרויען וואס גייען מיט ענגע קליידער! יענער פלאץ וואו מען פלעגט גארטלען די קליידער אזוי ענג, וועט ווערן צעשלאגן און פארוואונדעט (נקוף וכתות) ביז מען וועט דארט מער גארנישט קענען ארומבינדן, פון גרויס וואונדן און שמערצן וועט מען מער נישט קענען אנשטרענגען די קליידער. 'ותחת מעשה מקשה קורחה' - נאך א וואונדערליכע זאך וואס מען פלעגט שוין דעמאלט טון: מען לייגט ספרעי און דזשעל כדי די האר זאלן שטיין געקרייזלט! 'תחת מעשה מקשה', אויפן פלאץ וואו מען פלעגט הארט מאכן די האר עס זאל שטיין אין לאקן, וועט ווערן קארך אן קיין האר. 'ותחת פתיגיל מחגורת שק' - זאגט דער מלבי"ם: פתיגיל האט נישט קיין חבר אין גאנצן תנ"ך, מיר געפינען עס נאר אינעם פיוט פון תיקון הטל און תיקון הגשם; און וואס באדייט דאס? פתיגיל: 'פתיא' איז א כלי, און 'גיל' איז פרייד - א בגד וואס מען פלעגט אנטון אין א טאג פון שמחה און פרייד; און ער זאגט: אנשטאט פתיגיל, אנשטאט דעם שמחה'דיגן בגד, וועט זיין 'מחגורת שק', א זאק וואס מען טוט אן אין צייט פון אבלות און צער. רש"י ערקלערט אז פתיגיל זענען צוויי ווערטער: א כלי וואס ברענגט צו פרייד (גילה), דאס מיינט דעם בית הרחם, און דארט וועט זיין מחגורת שק. 'כי תחת יופי' - דער מלבי"ם ערקלערט אז 'כי' איז א ווארט פאר זיך, מלשון כוויה (א בראנד-וואונד); עס וועט זיי זיין א בראנד אנשטאט שיינקייט, יעדע שיינע פלאץ וועט ווערן פארברענט. און רש"י ערקלערט אז 'כי' איז א טעם: ווייל אזוי פאסט פאר זיי אנשטאט דער שיינקייט מיט וואס זיי האבן זיך פריער בארימט.
מתיך בחרב ייפולו וגבורתך במלחמה. 'מתיך' דא איז נישט מלשון טויטע מענטשן (מתים), ווייל עס איז מנוקד מיט א שווא; ווען עס וואלט געווען פון טויטע וואלט עס געווען מנוקד מיט א צירי; נאר מתיך מיינט דיינע מענטשן, ווי 'מתי מעט', אדער ווי 'את כל עיר מתים החרמנו'. דיינע שוואכע מענטשן וועלן פאלן דורך דער שווערד אין זייער שטאט און אין זייערע הייזער; 'וגבורתך', אבער די וואס דארפן זיין די גבורים, די וואס גייען ארויס אין מלחמה, וועלן פאלן אינעם קאמף. יעצט גיט אכטונג, זאגט דער מלבי"ם: ער זאגט נישט 'וגבורייך במלחמה' (דיינע גיבורים), נאר 'וגבורתך במלחמה' (דיין גבורה). דאס הייסט: אמאל ווען א גיבור שטארבט אין מלחמה, בלייבט ער מיט א נאמען פון גבורה; אבער דיינע מענטשן, זאגט דער מלבי"ם, ווען זיי וועלן גיין קעמפן, וועט די מלחמה אויפווייזן ווי שוואך זיי זענען באמת געווען, זייער גאנצע גבורה וועט צעגיין! מען וועט זאגן: דאס זענען די גבורים וואס מיר האבן געמיינט? זיי זענען גארנישט ווערט! קומט אויס אז נישט בלויז די מענטשן זענען געפאלן, נאר דער גאנצער טיטל פון 'גבורה' איז געפאלן אין דער מלחמה; עס וועט זיך ארויסשטעלן אז די גבורה איז געווען פון פאפיר.
ואנו ואבלו פתחיה וניקתה לארץ תשב. 'ואנו ואבלו פתחיה' - די טויערן פון דער שטאט ציון וועלן קלאגן און טרויערן; 'וניקתה' - זי וועט אינגאנצן אויסגעליידיגט ווערן פון אלע אירע מעלות און מעלות יתירות. ווי דער מלבי"ם ערקלערט, ברענגט דער נביא א סעריע פון קללות, א ירידה נאך א ירידה, ביז אפילו שטייערן וועט מען נישט האבן פון וועמען צו נעמען, און עס וועט ווערן א פולקאמע רייניגונג און חורבן. דער מלבי"ם לייגט דא צו נאך אן אינטערעסאנטן הסבר: דער מנהג פון די פריערדיגע פעלקער איז געווען נישט צו קלאגן אויף א גיבור וואס איז געפאלן אין מלחמה, כדי נישט צו דערשלאגן דאס הארץ פונעם פאלק; פארקערט, דעם טאג פון זיין טויט האט מען געמאכט פאר א משתה און שמחה, צו ווייזן אז ער האט זיך געקויפט אן אייביגן נאמען, און מען פלעגט שטראפן די קרובים און די אלמנה אויב זיי האבן געטרויערט. דאס איז אונז א ביסל באקאנט פון אונזערע פעטערס... ווען א מענטש שטארבט אין מלחמה טוען זיי אים בארומען, זיי טיילן צוקערקעס. ערב שבת פלעגן זיי אלעמאל אפלאכן פון דעם וואס אונזערע סאלדאטן וויינען ביי לוויות, זאגנדיג אז דאס איז ווי פרויען; ביי זיי מאכט מען א שמחה, כאילו ער איז געשטארבן מיט גבורה - כאטש ער איז געשטארבן ווי א שרעקעדיגער פחדן וואס האט זיך אויפגעריסן אין א רעסטאראן נאכן נעמען פילן צו פארטשעדיגן דעם מוח. אבער ביי זיי איז א שמחה, ווייל אויב מען וויינט איז זיין טויט געווען אומזיסט. יעצט זאגט דער נביא: עס וועט קומען א מצב אז אלע גיבורים וועלן שטארבן, און זייערע אלמנות וועלן קלאגן: 'ואנו ואבלו פתחיה' - די טירן פון דער אלמנה וועלן טרויערן; און לויטן געזעץ וואלט מען איר דאך געדארפט שטראפן, ווייל עס איז געווען פארבאטן צו עפענען א שטוב פון אבלות אויף א גיבור; אבער פונדעסטוועגן 'וניקתה', זי וועט נישט באשטראפט ווערן! פארוואס? ווייל איר אבלות וועט נישט באקאנט ווערן פאר קיינעם, און עס וועט מער נישט זיין וועמענס הארץ צו צעברעכן; זי וועט טרויערן אליין, ווייל אלע קעמפער זענען סיי-ווי צעבראכן און קיינער קימערט זיך מער נישט אויב מען צעברעכט דאס הארץ פון פאלק. עס זענען שוין מער נישטא קיין גיבורים און קיין שטארקע לייט. און דאס ווייזט אויף א שרעקליכע ירידה נאך א ירידה ביז צום סאמע אונטערשטן שטאק.