ספר ישעיהו פרק ב'. דאָס וואָרט וואָס ישעיהו בן אמוץ האָט געזען וועגן יהודה און ירושלים. און עס וועט זיין באחרית הימים, וועט דער הר בית השם זיין געגרינדעט אויבן אויף די בערג און דערהויבן איבער די גבעות, און אַלע גויים וועלן שטראָמען צו אים.
דאָ אין אָנהייב באַשרייבט ער אונדז ווי אזוי באחרית הימים אַלע פעלקער וועלן גיין אין נאָמען פון השם. און פון דעם ענין, וואָס וועט זיין באחרית הימים, קומט דער נביא און וועקט אויף דאָס פאָלק און זאָגט זיי: אויב אַלע גויים וועלן באחרית הימים גיין נאָך השם, פאַרוואָס וועט איר, עם ישראל, נישט גיין שוין תיכף איצט אין ליכט פון השם? די גויים זענען היינט אין פינצטערניש, דעריבער גייען זיי נישט היינט אין ליכט פון השם, אָבער איר, איר האָט היינט, איר עם ישראל האָט ליכט, אויב אַזוי אויב די גויים וועלן צום סוף קומען צו אַזאַ מסקנה, און דו זעסט דאָס שוין איצט, פאַרוואָס וועסטו נישט אָנהייבן שוין איצט צו גיין אין ליכט פון השם? דאָס איז דער תוכן פון דער תוכחה וואָס ער וועט זאָגן אין דעם פרק.
און בעת ער זעט דעם מצב פון די גויים וואָס וועט זיין אין דער צוקונפט, און ער קוקט לעומת דעם אויף דעם מצב פון זיין דור ווי ער איז איצט, דאַן דערשרעקט ער זיך פון דעם מצב פון בני דורו און הייבט אָן אין מיטן אויך צו זאָגן דברי תוכחה. איצט, ווער עס לייענט פסוק ב', באחרית הימים נכון יהיה הר בית השם, הלכו עמים רבים ואמרו, מיינט אַז דאָס איז אַ נבואה פאַר די גויים. דאָס איז עפעס אַ מסר פאַר די פעלקער, און די נביאים, אַזוי וועלן מיר זען ווייטער, האָבן געהאַט אַ סך מסרים פאַר די אומות, זיי זענען נישט געווען נביאים בלויז פאַר עם ישראל, זיי האָבן אויך געגעבן מסרים פאַר די אומות. דעריבער קומט דער נביא און אין אָנהייב פון זיינע רייד זאָגט ער: ניין, ניין, טאָ נישט אַ טעות, דאָס איז נישט אַ נבואה וואָס איז געזאָגט געוואָרן פאַר די גויים, דאָס איז אַ נבואה וואָס איז געזאָגט געוואָרן פאַר עם ישראל, אַז זיי זאָלן לערנען מוסר פון וואָס די גויים וועלן טאָן אין דער צוקונפט. אָבער עס איז געזאָגט געוואָרן פאַר עם ישראל. וואו זאָגט ער זיי דאָס? אין ערשטן פסוק. הדבר אשר חזה ישעיהו בן אמוץ על יהודה וירושלים. דאָס איז אַ הקדמה. טאָ נישט קיין טעות צו מיינען אַז אויב איך דערמאָן דאָ באַלד גויים אַז איך רעד צו די גויים, איך רעד צו יהודה און צו ירושלים.
און דאַן זאָגט ער זיי, והיה באחרית הימים נכון יהיה הר בית השם בראש ההרים. באחרית הימים, ימי המשיח. נכון יהיה, די כוונה איז מכונן יהיה, ער וועט זיין אויף זיין אָרט אין זיין גאַנצן שיינקייט און הדר. הר בית השם בראש ההרים. ונישא מגבעות. הר בית השם דאָס איז דער באַרג אויף וועלכן עס וועט געבויט ווערן בית המקדש, דאָס איז הר הבית. ער וועט זיין בראש ההרים ונישא מגבעות. די כוונה איז אַז לעומת די גבעות וואָס זענען אַרום אים וועט ער זיין דערהויבן און דערהעכערט מער. די גבעות זענען די נידעריקערע, און די הרים זענען די העכערע. ההרים רקדו כאילים, גבעות כבני צאן. אילים זענען גרויסע, גבעות זענען ווי בני צאן, זיי זענען קלענער. און דורך די גבעות וואָס זענען אַרום וועט ער שטיין איבער זיי לתלפיות, דהיינו ער וועט זיין געזען און בולט מער ווי דערהויבן. ונהרו אליו כל הגויים. די גויים וועלן געצויגן ווערן צום הר בית השם ווי אַ טייך וואָס ציט, דעריבער האָט ער געשריבן נהרו. און כאָטש עס וועט זיין אַן אָרט זייער הויך, און אויך פון אַ רוחניות'דיקן זייט הויך, די כוונה אַ דערהויבענער און נשגב'דיקער זאַך, וועלן די גויים שטראָמען צו אים פון פיל חשק, ווי אַ זאַך וואָס געפינט זיך אין אַ נידעריק אָרט. אַ טייך ציט דאָך צו אַ נידעריק אָרט, דאָ וועט עס זיין אַ הויך אָרט, ער זאָגט דיר, פון פיל חשק וועט דאָס וואַסער אַרויף גיין באַרג-אַרויף, ונהרו אליו כל הגויים.
והלכו עמים רבים ואמרו לכו ונעלה אל הר השם אל בית אלוהי יעקב ויורנו מדרכיו ונלכה באורחותיו כי מציון תצא תורה ודבר השם מירושלים. והלכו עמים רבים ואמרו לכו ונעלה אל הר בית השם אל בית אלוהי יעקב. ערשטער לאָמיר זען וואָס רש"י זאָגט. פאַרוואָס בית אלוהי יעקב? פאַרוואָס דווקא יעקב? זאָגט רש"י, ווייל יעקב האָט אים גערופן אַ בית. ריכטיק? יעקב האָט אים גערופן בית, בית אל. דעריבער רופט ער דאָס בית אלוהי יעקב. אברהם ווי האָט ער אים גערופן? הר. יצחק האָט אים גערופן שדה. און דאָס קומט צו כאַראַקטעריזירן אויך דעם סדר פון דער עלייה פון דעם אָרט. אין אָנהייב איז עס געווען אַ בחינה פון הר, אַ שטיינערדיקער באַרג. דערנאָך שדה, אַ שדה דאָס איז שוין אַ באַזעצט אָרט, נאָך נישט מיט מענטשן, אָבער מען זייט שוין דאָרט, מען ניצט עס. איז געקומען יעקב איז דער אָרט שוין געוואָרן פאַרפולקומט, דערהויבן דורך דער עבודה פון אברהם, די עבודה פון יצחק, די עבודה פון יעקב, איז עס געוואָרן אַ בית. אַ בית דאָס איז שוין אַן אָרט וואָס איז ראוי צום וואוינען. אַזוי, ווייל איצט רעדן מיר וועגן אַ מציאות פון אַ בית, דעריבער קומט ער און דערמאָנט אויף אים בית אלוהי יעקב, וואָס ער האָט אים גערופן בית.
און דאַן, והלכו עמים רבים. והלכו עמים רבים די כוונה איז אַז עס וועט גיין פאָלק צו פאָלק, ואמרו, ווער וועט זאָגן? די פעלקער, איינער וועט זאָגן צו זיין חבר, גייט איר און מיר וועלן אַרויף גיין מיט אייך אל הר בית השם. נעלה אל הר בית השם, פון דעם באַרג וועלן מיר אַרויף גיין אל בית אלוהי יעקב, צום בית. ווייל דער הר דאָס איז הר הבית, און בית דאָס איז שוין בית המקדש אַליין. און לאָמיר מערקן, אין פריערדיקן פסוק זאָגט ער ונהרו אליו כל הגויים, און דערנאָך פסוק ג' והלכו עמים רבים. וואָס איז דער חילוק? זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ יסודות'דיקער חילוק צווישן גויים און עמים. און מיר וועלן דאָס טרעפן נאָך אַ פּאָר מאָל ווייטער און דעריבער דאַרף מען דאָס געדענקען. זאָגט דער מלבי"ם, עמים זענען אין אַ העכערער מדרגה ווי גויים. גויים דאָס ווייזט אויף אַ קיבוץ פון מענטשן אָן אַ ממשלה איבער זיי, אָן שלטון און חוק. ווילן מיר צום ביישפּיל זאָגן, זאָגן מיר אַז אין די אורוועלדער אין אַפריקע זענען דאָ גויים, אָבער לעומת דעם אין אייראָפּע זענען דאָ עמים. עמים מיינט אַ קיבוץ מענטשן וואָס האָבן אַ חוק און סדר און משפט און ממשלה. אַזוי, אין אָנהייב ונהרו אליו כל הגויים, יענע וואָס האָבן ממילא גאָרנישט, קיין חוק, משפט, ממשלה, זיי וועלן שטראָמען. אָבער ער זאָגט, טאָ נישט מיינען בלויז זיי, נאָר אין אַ צווייטן שלב והלכו עמים רבים. אויך יענע, וואָס מען רופט די פאַרעכטע אומות, די משכילים, יענע וואָס האָבן אַ ממשלה און חוק און סדר, אויך זיי, אויך די עמים, הלכו עמים רבים און וועלן זאָגן איינער צום צווייטן, לכו ונעלה אל הר בית השם.
ויורנו מדרכיו ונלכה באורחותיו. וואָס איז דער חילוק צווישן דרכים און אורחות? דרכים, זאָגט דער מלבי"ם, די כוונה איז אַ הויפּט-וועג, אַן אויטאָסטראַדע. אורחות דאָס זענען שוין קלענערע שטעגן, קרומע שטעגן, ריכטיק? הולכי על דרך שיחו, אורחות עקלקלות. אורחות די כוונה איז שוין אָפּצווייגונגען וואָס צווייגן זיך אָפּ פון די גרויסע דרכים. און זיי זאָגן, לאָמיר גיין אל הר בית השם, אל בית אלוהי יעקב, ויורנו מדרכיו. השם וועט אונדז ווייזן די עיקרי דרכי עבודתו. וואָס איז אַ דרך ווי מיר האָבן געזאָגט? די ברייטע וועג, די עיקרי הדרכים. זייטן און אונטער-זייטן וועט ער אונדז נישט לערנען, נאָר בלויז די עיקרי הדרך. און אויך נישט אַלץ, נאָר בלויז מדרכיו, אַ טייל פון די עיקרים, זאָגן מיר די יסודות פון דעם אמונה אין השם, די דרייצן עיקרים, יורנו מדרכיו. און דאַן, ונלכה, נאָך דעם וואָס ער וועט אונדז ווייזן די עיקרי דרכיו, וועלן מיר שוין אַליין גיין באורחותיו. מיר וועלן שוין אַליין זוכן דעם קליינעם סעיף אין משנה ברורה כדי אויך אים צו היטן. מיר וועלן אויך שוין אַליין זוכן די אורחות, די קרומע און קליינע וועגן, אַלע פרטים און אונטער-זייטן פון עבודת השם. און דעריבער מערקט, השם וועט אונדז ווייזן בלויז מדרכיו, אַ טייל פון די יסודות בלויז וועט ער אונדז ווייזן. נאָך דעם, וועלן מיר גיין באורחותיו, נישט מאורחותיו, נאָר באורחותיו, די כוונה אין די קלענסטע סעיפים. נישט אַ טייל פון אורחותיו, נאָר מיר וועלן שוין זוכן אַלע זיינע אורחות, אַלע פרטים און פרטי פרטים צו דינען השם לויט אַלע קלענסטע פרטים.
און פאַרוואָס? כי מציון תצא תורה ודבר השם מירושלים. ציון, דאָרט איז געווען דער מושב פון די סנהדרין און דעם כהן גדול און מלכות בית דוד. פון דאָרט וועט אַרויסגיין תורה פאַר דער גאַנצער וועלט. כי יפלא ממך דבר למשפט וקמת ועלית אל המקום אשר יבחר השם. דאָס איז געווען בלויז אין ירושלים. ודבר השם מירושלים. דבר השם דאָס איז שוין נבואה. נבואה איז געווען אין גאַנץ ירושלים, ווייל די נביאים פלעגן זיך זאַמלען אין ירושלים, דאָס איז אַן אָרט מסוגל מער פאַר רוח הקודש, מען פלעגט שעפּן רוח הקודש אין גאַנצן שטאָט. דעריבער האָבן זיי נישט געזעסן, דעריבער נעמט ער נישט דבר השם מציון. ציון, ווי מיר האָבן געזאָגט, דאָס איז בית המקדש. אין ציון האָט מען נישט געטראָפן די נבואה, נאָר די נבואה איז געווען אין גאַנצן שטאָט. אָבער לעומת דעם, די סנהדרין וואו זענען זיי געזעסן? אין ציון אַליין, דאָס הייסט אין הר הבית אַליין, אין בית המקדש אַליין. דעריבער זאָגט ער דיר, כי מציון תצא תורה ודבר השם מירושלים.
ושפט בין הגויים והוכיח לעמים רבים וכתתו חרבותם לאיתים וחניתותיהם למזמרות לא ישא גוי אל גוי חרב ולא ילמדו עוד מלחמה. זאָגט דער נביא, ווען זיי וועלן קומען און זוכן השם, אַזוי וועט טאַקע זיין. ווייל ווער עס וועט משפט'ן דאַן אין דער צוקונפט וועט זיין דער משיח. משיח וועט זיין דער שופט און משיח וועט אויך זיין דער מוכיח. ושפט בין הגויים והוכיח לעמים רבים. וואָס איז די פשט? זאָגט דער מלבי"ם, מען דאַרף אַן הכרעה פון אַ מיליטער און אַן הכרעה פון מלחמה אין צוויי מצבים. איינס, צווישן פאָלק צו פאָלק. ווען עס זענען דאָ צוויי פעלקער, דאַן פאַר באַזונדערע פעלקער זענען דאָ באַזונדערע חוקים. איז מען נישט קען קומען זאָגן דער חוק וועט באַשטימען. עס איז נישט ווי היינט אַז עס זענען דאָ אוניווערסאַלע חוקים, עס איז דאָ די זשענעווע-אָפּמאַך. דאָס איז אָנגענומען ביי אַלע פאַרעכטע אומות. אין זייער צייט נישט, דער חוק פון דעם אומה איז נישט געווען דער חוק פון דעם אַנדערן אומה. און דאַן כדי צו באַשטימען אין אַלערליי מחלוקות, פלעגט מען באַשטימען מיט אַן הכרעה פון דעם שווערד, מען איז אַרויס אויף מלחמה. ווער עס האָט מצליח געווען, ווער עס איז מתגבר, ער איז דער מושל, ער איז דער שולט. עס איז דאָ מאָל אַז מען דאַרף אויך אַן הכרעה פון דעם שווערד כדי דער מושל זאָל קענען האַלטן זיין אייגענע ממשלה. און דאָס איז זייער אָנגענומען אין דרייטע-וועלט לענדער, ער האַלט אַ מיליטער נישט כדי צו קריגן זיך מיט די שונאים, נאָר כדי מען זאָל אים נישט מאַכן אַ הפיכה, מען זאָל נישט מרד'ן אין אים. אַזוי, דאָס מיליטער אין אַ לאַנד וואָס איז געוויינטלעך נישט דעמאָקראַטיש, און אין זייער צייט זענען דאָך אַלע לענדער געווען אַ מאָנאַרכישער שלטון, נישט אַ דעמאָקראַטישער שלטון, איז דער מלך פלעגט האַלטן אַ מיליטער כדי צו הערשן איבער זיין פאָלק, כדי זיין פאָלק זאָל נישט פאַרלעצן זיינע ציוויים, נישט זיך אַנטקעגנשטעלן צו אים. איצט מערקט, מיט זיין אייגן פאָלק האָט ער נישט קיין בעיה מיטן חוק. ווייל דאָך וואָס עס איז דאָ אָנגענומען, איז אָנגענומען אויף גאַנצן לאַנד. דו קענסט נישט זאָגן דעם חוק בין איך נישט מסכים. עס איז נישט ווי צווישן צוויי פעלקער, וואָס צווישן צוויי פעלקער דיין חוק בין איך נישט מסכים, עס איז צווישן אונדז אַ וויכוח אויף דעם עצם חוק. אין דעם פאָלק גופא איז נישט דאָ קיין וויכוח אויף דעם עצם חוק, ווייל דער חוק פאַרפליכטעט דאָך אַלע בני המדינה. אָבער אויף יעדן פאַל דאַרף מען היטן דעם סדר אַז אַלע זאָלן מקיים זיין דעם חוק.
און ער קומט און זאָגט, אין דער צוקונפט וועט זיין אַזאַ מצב אַז די מחלוקות וואָס וועלן זיין צווישן די גויים, וואָס איז דאָס בין הגויים? די כוונה איז ווי מיר האָבן דערקלערט צווישן גוי צו גוי, וועט ער משפט'ן. און די מחלוקות וואָס וועלן זיין אין די עמים גופא, ווי מיר האָבן דערקלערט אַז די כוונה איז אַז אין דעם פאָלק גופא זענען דאָ וויכוחים צווישן דעם מלך צו דער ממשלה, וועט ער תוכיח זיין. ער וועט זיין דער וואָס וועט אויסגלייכן די דורים צווישן זיי. מען וועט נישט דאַרפן קריגן זיך צווישן גוי צו גוי און מען וועט אויך נישט דאַרפן קיין מיליטער כדי צו באַהערשן דעם חוק אין דעם זעלבן לאַנד. איצט זאָגט דער מלבי"ם, זע ווי וואונדערלעך דאָס איז. אַ שופט דאָס איז אַ מענטש וואָס באַשטימט זיינע רייד לויט אַ חוק. עס קען זיין אַן אלוקי'שער חוק, תורה, עס קען זיין אַ חוק פון בשר ודם וואָס דער פּאַרלאַמענט האָט אָנגענומען. דער שופט באַשטימט זיינע רייד לויט אַ חוק. לעומת דעם דער מוכיח, ער קומט צו מוכיח זיין לויט מוסר. לויט דעם שכל, לויט די דרכי המוסר. עס איז נישט ראוי וואָס דו טוסט, עס איז נישט הגון וואָס דו טוסט. דער מוכיח רעדט נישט מיט דיר וועגן אַ חוק, דאָס איז נישט חוקי'ש. דאָס איז דער שופט. דער שופט באַשטימט וואָס איז דער חוק און פּרוּווט צי דו טוסט לויט דעם חוק. דער מוכיח קומט צו מוכיח זיין לויט דעם דרך המוסר. איצט קומט ער און זאָגט, אָט זע, צווישן פאָלק צו פאָלק האָבן מיר געזאָגט איז נישט דאָ קיין באַשטימטער חוק. ער קומט און זאָגט דיר, אויב אַזוי לכאורה וואָס האָט געדאַרפט זיין צווישן פאָלק צו פאָלק? אַז עס זאָל קומען דער משיח און באַשטימען עפעס אַ חוק וואָס וועט אויסגלייכן די דורים צווישן זיי ביידע. ער קומט און זאָגט דיר, די מעלה פון דעם שופט וואָס צווישן צוויי פאַרשיידענע פעלקער וואָס האָבן פאַרשיידענע דתות, ער וועט ממציא זיין אַ באַשטימטן חוק פאַר אַ חוקת משפט. הערט איר? אַפילו אַז זיי זענען צוויי באַזונדערע פעלקער, האָט יעדער אַ באַזונדערן חוק, וועט ער האָבן דעם כוח צו קומען און מחוקק זיין אַ חוק וואָס וועט זיין אָנגענומען ביי ביידע. ער וועט מכריע זיין מיטן כוח פון דעם חוק. און צווישן פאָלק צו פאָלק, און צווישן, זייט מוחל, דברי ריבות וואָס זענען דאָ אינעווייניק אין דעם לאַנד, ווי מיר האָבן דערקלערט, דאָס קען מען גרינג משפט'ן, עס איז דאָ אַ חוק פאַרן לאַנד. אינעווייניק אין דעם לאַנד האָבן מיר געזאָגט איז נישט דאָ קיין בעיה, עס איז דאָ אַ אינעווייניקסטער חוק. ער זאָגט דיר, דער שופט דער דאָזיקער, דער משיח, וועט נישט דאַרפן דעם חוק. ער וועט זיי דן זיין לויט דעם מוסר. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, ושפט בין הגויים והוכיח לעמים רבים. תוכחה איז אויף אַ וועג פון מוסר. אין דעם פאָלק גופא וועט ער נישט דאַרפן דעם חוק, ער וועט נישט דאַרפן ניצן דעם חוק כדי צו פאָדערן פון אַ טייל פון דעם פאָלק צו טאָן וואָס דער מלך פאַרלאַנגט. ניין, גענוג וועט זיין אַ תוכחה כדי דאָס פאָלק זאָל מקבל זיין, ער וועט נישט דאַרפן קיין משפט. און לגבי צווישן די גויים וואָס עס איז בכלל נישט דאָ קיין משפט, וועט ער מיט זיין כוח מייסד זיין פאַר זיי אַ משפט וואָס וועט זיין אָנגענומען ביי ביידע, ביי ביידע גויים וואָס זענען בעצם פאַרשיידענע גויים. דאָס ווייזט די גרויסקייט פון דער מעלה פון מלך המשיח, אַז ער וועט קענען פון דעם כוח פון דער געוואַלדיקער עוצמה וואָס ער וועט האָבן, סיי מחוקק זיין חוקים צווישן אומות, און סיי מיטן כוח פון זיין מוסר צו מוכיח זיין די אומות גופא.
עס איז היינט דאָ, שטייט דאָ געשריבן וכתתו חרבותם לאיתים. אין דעם רגע וואָס מען וועט נישט דאַרפן קיין מלחמה, וועט זיין עמעצער וואָס מכריע, דאָס וועט זיין דער משיח, אַזוי דעם שווערד וואָס וועט מען טאָן דערמיט? מען וועט עס ניצן פאַר גראָבן, וכתתו חרבותם לאיתים. וחניתותיהם, דעם שפּיז פאַר וואָס וועט מען עס ניצן? למזמרות. מען וועט עס ניצן כדי צו באַשניידן דעם וויינגאָרטן. ווייל דאָך לא ישא גוי אל גוי חרב, אַ גוי וועט זיך נישט קריגן קעגן אַן אַנדערן גוי, און ממילא לא ילמדו עוד מלחמה, אַזוי וועט מען אויך נישט דאַרפן אַ פאַקולטעט פאַר אַ פאַקולטעט פאַר... פאַר דעם מיליטערישן, יאָ? עס איז היינט דאָ אַ מיליטערישע פּנימיה און עס זענען דאָ ערטער וואו מען לערנט די סטראַטעגיע. וועט מען נישט דאַרפן, לא ילמדו עוד מלחמה, מען וועט בכלל נישט וויסן וואָס איז אַ מלחמה. עס זענען היינט דאָ אַזעלכע לענדער וואָס אַנטוואָפענען זיך צוליב אַלערליי אָפּמאַכן און אַלערליי פאַרפליכטונגען. אַזוי האָב איך געלייענט אַז עס זענען געווען אַזעלכע וואָס זיי נעמען די ראַקעטן, און די ראַקעטן זענען דאָך דאָ אַזעלכע וואָס זענען געמאַכט פון טייערע מאַטעריאַלן. דאָס דאַרף זיין פון אַ מאַטעריאַל זייער שטאַרק און זייער גרינג און נאָך אַלערליי מאַטעריאַלן וואָס זענען נישט צו האָבן אין דעם פרייען מאַרק. און מען נעמט זיי און מען צעשמעלצט זיי פשוט און פון זייער מעטאַל מאַכט מען אַלערליי כלים וואָס זענען וויכטיקע, טייערע כלים, אַלערליי טעפּ זייער קוואַליטעטדיקע און נאָך, איך האָב נאָר געלייענט אַז מען האָט געמאַכט פּענעס, לוקסוס-פּענעס, עס זענען דאָ לוקסוס-פּענעס, מעטאַל-פּענעס פון טיטאַניום, יאָ, וואָס מען ניצט דעם זעלבן מעטאַל כדי צו פּראָדוצירן די זעלבע פּענעס. אַזוי האָב איך געזאָגט, דאָס איז אַן התגשמות פון די דברי הנבואה, וכתתו חרבותם לעטים. ריכטיק? מען האָט גענומען דעם שווערד, די ראַקעטן, מען וועט דערפון מאַכן פּענעס. גוט, דאָס איז אין א', דאָס איז אין... אין ט', נישט אַזוי שרעקלעך, יאָ.
בית יעקב לכו ונלכה באור השם. ווער זאָגט צו וועמען? נו, רש"י דערקלערט טאַקע אַז די אומות זאָגן איינער צום צווייטן. ווען זיי גייען אַרויף, והלכו עמים רבים ואמרו לכו נעלה אל הר בית השם ויורנו מדרכיו, רופן די אומות איינער צום צווייטן, בית יעקב לכו ונלכה באור השם, זיי וועלן אויך רופן אונדז. אַזוי דערקלערט רש"י. אָבער דער רד"ק און אויך דער מלבי"ם דערקלערן נישט אַזוי. דער רד"ק און דער מלבי"ם דערקלערן אַז נאָך דער גאַנצער הקדמה זאָגט איצט דער נביא צו עם ישראל, בית יעקב, דאָך די גאַנצע הקדמה איז געווען פאַר אייך. בית יעקב, אויב אַזוי, איז גייט איר פון איצט אָן באור השם. לערנט אַ קל וחומר, אויב די פעלקער וועט נאָר אין דער צוקונפט לייכטן אויף זיי דאָס ליכט פון השם און זיי וועלן אָנהייבן צו פאַרשטיין און גיין נאָך אים, איר זענט דאָך נישט ווי אַלע פעלקער. די פעלקער דאַרפן דאָך זוכן השם פון דעם פינצטערניש, אָבער איר, איר גייט באור השם. היינט האָט שוין אויף אונדז געשיינט דאָס ליכט פון השם. זיי וועלן דאַרפן וואַרטן אויף ביאת המשיח כדי עס זאָל אויף זיי לייכטן דאָס ליכט פון השם. זיי גייען אין פינצטערניש, בחושך ידמו. אָבער איר דאָך בית יעקב באור השם שוין היינט. השם האָט אונדז שוין געגעבן תורה און מיר האָבן געהאַט נביאים און מיר ווייסן וואָס השם וויל פון אונדז. אויב אַזוי, פאַרוואָס וועט איר נישט גיין שוין היינט באור השם און לערנען אין אַ קל וחומר פון וואָס זיי וועלן עתיד זיין צו אַנטדעקן דאָס וואָס איר ווייסט שוין היינט?
און נאָך דעם, זאָגט דער מלבי"ם, ווערט דער נביא זייער אויפגערודערט און זעט דעם חסרון פון בני דורו, זעט די עוונות פון בני דורו, און ער ווענדט זיך צום קדוש ברוך הוא און זאָגט, כי נטשתה עמך בית יעקב כי מלאו מקדם ועוננים כפלשתים ובילדי נוכרים יספיקו. כי נטשתה עמך בית יעקב כי מלאו מקדם. דאָס וואָרט כי קען זיך פאַרטייטשן אויף אַ פּאָר אופנים. דער מלבי"ם זאָגט אַז דער ערשטער איז מלשון אויב. אויב האָסטו פאַרלאָזט דו ריבונו של עולם דיין פאָלק בית יעקב, האָסטו דאָס געטאָן מיט גערעכטיקייט. האָסט דאָס געטאָן לויט דעם וואָס איז הגון, האָסט דאָס געטאָן לויט דעם יושר. כי מלאו מקדם. וואָס איז די פשט לאָמיר דערקלערן. דיין פאָלק בית יעקב, האָסט זיי פאַרלאָזט ריבונו של עולם ווייל זיי זענען פול מיט עבירות און ווייל זיי זענען שוין נישט דיין פאָלק כביכול, זיי זענען נישט עם השם. זיי האָבן שוין דעם ייחוס פון עמך בית יעקב, אויך דאָס האָבן זיי פאַרלוירן. און ער דערקלערט, וואָס דו האָסט זיי פאַרלאָזט, כי נטשת, אויב האָסט פאַרלאָזט דיין פאָלק בית יעקב, איז די סיבה כי מלאו מקדם. וואָס דו האָסט זיי פאַרלאָזט אַז זיי זענען נישט אין דעם געדער פון דיין פאָלק, ווייל זיי זענען פול געוואָרן מיט מעשים וואָס די ארמים האָבן געטאָן וואָס זענען געזעסן מקדם, קדם די כוונה אין מזרח. זיי זענען געגאַנגען און נאָכגעמאַכט די מעשים פון די ארמים. און זענען געווען עוננים כפלשתים. עוננים די כוונה אַז מען ניצט אַלערליי שיטות פון כישוף און עונות. דהיינו די צייט איז שיין דערפאַר, יענע צייט איז שיין דערפאַר. און דאָס איז אַ וועג וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט געזאָגט אַז מען טאָר עס נישט ניצן. מיר גייען לויט דעם דרך השם און נישט לויט מעוננים און קוסמים וואָס זאָגן דעם וועג איז ריכטיק צו ניצן, אין דעם דאַטום זאָלסטו אָנהייבן, אין דער צייט איז ראוי צו טאָן. עס איז אַרויס אַ שוואַרצער קאַץ פון זיין הויז, וועט אים נישט מצליח זיין יענעם טאָג, איז ער געקומען און האָט פאַרלוירן דעם געשעפט, ער וועט האָבן אַ שאָדן, און נאָך אַלערליי זאַכן פון דעם סאָרט. ער קומט און זאָגט מיר איז נישט אַזוי אונדזער וועג. און זיי זענען עוננים כפלשתים, נוהג ווי די פלשתים וואָס זענען געזעסן אין מערב פון ארץ ישראל און זענען געווען עוננים ווי זיי. אָדער נוהג ווי די ארמים וואָס זענען געזעסן מקדם, אין מזרח פון ארץ ישראל. און פון דעם זייט זענען זיי שוין נישט ווי דיין פאָלק ישראל, ווייל עס שטייט דאָך כי לא נחש ביעקב. כי נטשת עמך בית יעקב, זיי זענען שוין נישט ראוי צו רופן אויפן נאָמען יעקב, עס איז אין זיי אַ נחש, עס איז אין זיי אַ ניחוש.
און וואָס דו האָסט זיי פאַרלאָזט פון צו זיין בית יעקב, דהיינו אַז מען רופט שוין נישט דעם נאָמען יעקב אויף זיי, ובילדי הנוכרים יספיקו. זיי נעמען זיך נכרי'שע ווייבער, זיי געבורן פון די זעלבע נכרי'שע ווייבער קינדער, ויספיקו, דאָס איז זיי גענוג, גענוג פאַר זייער סיפוק און זייער צורך. זיי זעען נישט קיין צורך צו נעמען אפשר ווי אַ נאָכשפּייז אויך אַ אשת ישראל כדי מען זאָל כאָטש האָבן אַ המשכיות, ווייל דאָך דער זון וואָס וועט דיר געבוירן ווערן פון אַ אשת ישראל, פון אַ יידישער פרוי, וועט זיין אַ ישראל. ניין, ער האָט אַ פרוי, ער האָט קינדער פון זיין גויה, יספיקו, ער זאָגט דיר גענוג פאַר מיר די דאָזיקע קינדער. אַזוי זאָגט ער, אויב אַזוי ריבונו של עולם, כי נטשת עמך בית יעקב, וואָס דו האָסט פאַרלאָזט דיין פאָלק בית יעקב אַז עס איז שוין נישטאָ קיין בית יעקב אויף זיי, זיי האָבן אָפּגעהאַקט דעם צווייג, זיי זענען שוין נישט דער המשך פון דער שושלת, האָבן פאַרלוירן דעם ייחוס. פאַרוואָס? מיט גערעכטיקייט, כי מלאו מקדם ועוננים כפלשתים וילדי הנוכרים יספיקו. ווייל זיי האָבן געטאָן אַלע די דאָזיקע מעשים, קען מען נישט לאָזן אַז עס זאָל ווייטער רופן אויף זיי נאָך אַלץ דעם נאָמען יעקב און ישראל.
ותימלא ארצו כסף וזהב ואין קצה לאוצרותיו ותימלא ארצו סוסים ואין קצה למרכבותיו. איצט קומט ער צו פאַרגרעסערן דעם חטא פון דעם פאָלק און צו ווייזן סיי דעם חטא גופא און סיי די סיבות וואָס גורם זענען צום חטא. ער עפנט וואָס זענען די סיבות וואָס האָבן זיי גורם געווען צו זינדיקן. ותימלא ארצו כסף וזהב. כסף און זהב האָסט זיי געגעבן, יאָ, כסף האָסטו זיי געגעבן און זהב הרבו לבעל. דורך פיל כסף און זהב, שמנת עבית כשית. און דורך פיל סוסים האָבן זיי געדאַרפט נאָך דעם אַראָפּ גיין קיין מצרים, וואָס השם האָט געוואָרנט נישט אַראָפּ צו פירן דאָס פאָלק קיין מצרים למען הרבות סוס. דאָס זענען געווען די סיבות. אין קצה לאוצרותיו, די כוונה ווי אין קצבה לאוצרותיו, עס איז נישט דאָ קיין סוף צו זיינע אוצרות. מלא ארצו סוסים, אין קץ למרכבותיו. עס שטייט דאָך אַז עס איז ערלויבט פאַרן מלך צו שטעלן בלויז ווי פיל ער דאַרף פאַר זיינע מרכבות. און דאָ זענען אַלע אַראָפּ קיין מצרים כדי צו ברענגען אַ סוס, וואָס די תורה האָט זיך אַנטקעגנגעשטעלט צו טאָן.
ותימלא ארצו אלילים למעשה ידיו ישתחוו לאשר עשו אצבעותיו. און דאָס קומט איצט און פאַרגרעסערט דעם חטא נאָך מער. אַזעלכע כפויי טובה זענט איר. דאָך ותימלא ארצו כסף וזהב, השם האָט אויף אייך משפיע געווען אַ פינאַנציעלע רווחה, כסף, זהב, אין קץ לאוצרות. וואָס טוסטו דערמיט? פון פיל הצלחה און גוטס, אַנשטאָט צו דינען השם פון פיל גוטס, ותימלא ארצו אלילים. מען גייט און פילט אָן זיין לאַנד מיט אלילים. און וועלכע אלילים? למעשה ידיו ישתחוו לאשר עשו אצבעותיו. ער מאַכט אלילים וואָס זענען בעצם מעשה ידיו און וואָס ער האָט פּראָדוצירט מיט זיינע פינגער. וואָס איז דער חילוק צווישן מעשה ידיו צו אשר עשו אצבעותיו? זאָגט דער מלבי"ם, מעשה ידיו איז די פשט אויך וואָס מען טוט אויף מיין הוראה ווערט גערעכנט פאַר מעשה ידיי. שלמה המלך זאָגט ופניתי אני בכל מעשיי שעשו ידיי. האָט שלמה עפעס געטאָן מיט זיינע הענט? אַלץ זענען געווען עבדים, אַלע האָבן געקראָגן הוראות פון אים. וואָס איך הייס און דו טוסט דאָס ווערט אויך גערופן מעשה ידיי. ער זאָגט נישט בלויז מעשה ידיו בוקט ער זיך צו זיי, נאָר לאשר עשו אצבעותיו. און דאָס ווייזט אויף אַ סכלות אַ סך גרעסער. פאַר צען מינוט האָסטו אים פּראָדוצירט מיט דיינע פינגער, נאָך אַזוי האָסטו אים געקויפט פון קראָם, ניחא. אָבער ער האָט אים פּראָדוצירט מיט זיינע פינגער, ווי דער נביא איז זיי מוכיח, דעם האַלב ניצט ער אים צו באַקן זיין געקעכטס אין אויוון, אַ האַלב פון דעם האָלץ טוט ער דאָרט צו באַקן אין אויוון, דעם צווייטן האַלב מאַכט ער אַן אלוה און זאָגט אתה יצרתני. וואָס פאַר אַ נאַר איז דאָס. דאָס איז וואָס ער זאָגט לאשר עשו אצבעותיו. אצבעותיו די כוונה מיט זיינע אייגענע הענט. און דאָס איז ווי עס שטייט אצבע אלוקים היא. וואָס איז אצבע אלוקים היא? וואָס, פאַר דעם איז דאָס נישט געווען אלוקים? נאָר דער טבע דאָס איז דער שליח פון דעם קדוש ברוך הוא. אצבע אלוקים דאָס איז דער קדוש ברוך הוא אַליין. דאָס איז וואָס מיר זאָגן איצט, לאשר עשו אצבעותיו, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז מיט זיינע אייגענע הענט ממש. מעשה ידיו דאָס קען אויך זיין מיט זיין הוראה, קען אויך זיין זיינע שליחים. אַזוי אַזעלכע אלילים זענען זיי געגאַנגען און האָבן זיך געמאַכט.
וישח אדם וישפל איש ואל תישא להם. און ער קומט און זאָגט ריבונו של עולם, אַפילו אויב ישח אדם. ישח אדם די כוונה ער וועט זיך אונטערגעבן אין זיין האַרץ. און אַפילו אויב ישפל איש, די כוונה אין זיין גוף. ווי אַזוי? דורך אַ תענית, דורך אַלערליי מעשים וואָס ער וועט טאָן כביכול לדרך תשובה. אל תישא להם. די כוונה ריבונו של עולם, זאָלסט נישט מוחל זיין זייערע עוונות. און פאַרוואָס? באַלד וועלן מיר זען. דער מלבי"ם זאָגט, שחות דאָס איז אין דעם גוף הדבר, און השפלה דאָס איז פון דעם זייט פון דעם אָרט. שחות, אויב צום ביישפּיל איז דאָ אַ געראָדער בוים, שח האילן. אין דעם גוף הדבר איז געווען אַ שחות, דער בוים איז געווען געראָד, איצט האָט ער זיך אויסגעבויגן. לעומת דעם, אויב איך וויל זאָגן, איך קען זאָגן דער דאָזיקער בוים איז שפל פון די איבעריקע ביימער. פאַרוואָס? ער איז אין אַ טאָל. פון דעם זייט פון זיין אָרט איז ער שפל מער. אַזוי דאָס איז אַ מציאות אַז איצט איז ער נידעריקער, אָבער דאָס איז שוין פון דעם זייט פון זיין אָרט. אָבער אויב דער בוים האָט זיך אויסגעבויגן, וועל איך נישט זאָגן אַז ער איז שפל, וועל איך זאָגן אַז ער איז שח. שח די כוונה האָט זיך אויסגעבויגן. דאָס איז פון דעם זייט פון דעם דבר גופא. דעריבער קומט ער און זאָגט, דער נמשל איז דאָ, וישח אדם. וישח די כוונה איז אַ הכנעה אין האַרץ, אַז ער פאַרלאָזט די מעלה און די גדולה וואָס ער האָט געהאַט און שפל'ט זיך אַליין. און דערנאָך רעדט ער וישפל איש. ישפל איש, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס רעדט וועגן דער מעלה וואָס ער האָט נישט פון זיין אייגענעם זייט, נאָר די מעלה וואָס ער האָט פון דעם זייט פון דער סביבה. וואָס דאָס איז נישט אַן אמת'ע אייגענע מעלה, נאָר די מעלה פון אַ זייט, מען רופט עס, ער דעפינירט עס אַ מקרי'ע מעלה. צום ביישפּיל, ער האָט עשירות. עשירות דאָס איז נישט אַן אייגענע מעלה. דאָס איז דער זעלבער מענטש, נאָר דאָ מיט געלט, דאָ אָן געלט. דאָס איז נישט אַן אייגענע מעלה. לעומת דעם, אויב צום ביישפּיל אַ מענטש איז אַ חכם, דאָס איז אַן אייגענע מעלה. איך זאָג נישט דאָס איז דער זעלבער, דאָ נאָר מיט שכל, דאָ אָן שכל. דער שכל דאָס איז פון זיין גוף, דאָס איז אַ טייל פון אים. איצט, זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן איש צו אדם. אדם דאָס רעדט וועגן דעם מין האדם אַליין. לעומת דעם, איש רעדט אויך וועגן דער גאַנצער בריאה. ווער וועט מיר געבן אַ ביישפּיל אַז איש רעדט וועגן דער גאַנצער בריאה, און אדם רעדט בלויז וועגן דעם מענטשלעכן מין, בלויז וועגן בני אדם? [איש איש] אויף וואָס? ניין. זייער שיין, נח. אין אונדזער פרשה האָבן מיר געלייענט, באו אל נוח מן הבהמה איש ואשתו. מן הבהמה איש ואשתו. דאָס איז ללמדך אַז עס קען זיין איש ואשתו און פירן זיך ווי אַ בהמה. אָבער דאָס איז אַ נאָך אַ לימוד. וואָס דו לערנסט פון דאָ אַז אויך לגבי אַ בהמה שייך דער באַגריף פון איש ואשתו. אַזוי זאָגט דער מלבי"ם, איש דאָס איז אַ כלל'דיקער תואר צו אַלץ וואָס עס איז דאָ אין דער מציאות. דאָס איז מלשון אי, דאָס איז מלשון יש. יאָ? נאָר אַלץ וואָס עס איז דאָ אין דער מציאות, צו דעם ייחוס'ט ער הכנעה אין פועל. ער וועט מכניע זיין זיין ישות. איש דאָס איז מלשון יש, ער וועט מכניע זיין זיין ישות. און לעומת דעם, אדם דאָס רעדט וועגן דעם מין האדם. דעם מין האדם האָבן מיר געזאָגט דאָס איז די מעלה וואָס אין אדם. דאָס איז די מדרגה פון דעם אדם לעומת אַלע איבעריקע ברואים. און דערצו רעדט מען וועגן שח. שח ווי מיר האָבן דערקלערט, זיין אייגענע מעלה, וואָס דאָס איז אַ הכנעה פון דעם האַרץ, זיין אינערלעכע מדרגה. לעומת דעם, ווען מען רעדט וועגן איש, דאַן ישפל. דאָס רעדט וועגן דעם גוף, דאָס רעדט אַז ער וועט זיך פייניקן מיט אַ תענית. אָבער ווען מען רעדט וועגן אדם, רעדט מען וועגן זיין אינערלעכן טייל, וועגן זיין רוחניות'דיקן הויכן טייל, ער איז אַן אדם, ער איז נישט אַן איש, ער איז אַן אדם. אַלס אדם דאַרף ער יישח האדם, אַז ער זאָל אַראָפּברענגען און מכניע זיין זיין האַרץ, זיין אינערלעכן טייל.
בוא בצור והיטמן בעפר מפני פחד השם ומהדר גאונו. ריבונו של עולם, זאָלסט נישט מקבל זיין זייער תשובה. יישח אדם ויישפל איש, אל תישא להם. נאָר בוא בצור והיטמן בעפר. די דאָזיקע מענטשן וואָס וועלן מקבל זיין דעם עונש וואָס קומט זיי, און זיי וועלן דאַרפן בוא בצור. צור די כוונה אַ פעלדז. און זיי וועלן דאַרפן זיך באַהאַלטן אין דער ערד. און פאַרוואָס? מפני פחד השם ומהדר גאונו. בוא בצור, דער מלבי"ם זאָגט צור איז שטאַרקער פון עפר. עפר איז נישט שטאַרק. צור לעומת דעם איז שטאַרק. איצט דערקלערט דער מלבי"ם אַז די דלתות פון דעם פסוק זענען פּאַראַלעל. די דלתות פון דעם פסוק זענען פּאַראַלעל, די דלתות פון דעם פסוק זענען פּאַראַלעל מיינט אַז איין טייל פון דעם פסוק איז אַנטקעגן דעם צווייטן טייל. און מיר האָבן דאָס דערקלערט אַ פּאָר מאָל, איך וועל דאָס דערקלערן נאָך אַ מאָל. עס איז דאָ אַ זאַץ וואָס איז אויסגעשטעלט פון פיר טיילן. לאָמיר זיי רופן א', ב', ג', ד'. די דלתות פון דעם פסוק זענען פּאַראַלעל מיינט, טייל א' פון דעם פסוק, זיין המשך איז ג'. און טייל ב' פון דעם פסוק, זיין המשך איז ד'. לאָמיר איצט לייענען דעם פסוק און זען. בוא בצור - איינס. היטמן בעפר - צוויי. מפני פחד השם - דאָס איז דריי. ומהדר גאונו - דאָס איז פיר. בוא בצור מפני פחד השם. טייל א' פאַרבינדט זיך צו טייל ג'. והיטמן בעפר מהדר גאונו. דאָס רופט מען די דלתות פון דעם פסוק זענען פּאַראַלעל. זיי זענען פּאַראַלעל איינער צום צווייטן, דאָס איז נישט איינער נאָך דעם צווייטן, נאָר די פּאַראַלעלע איינער צום צווייטן. די כוונה דער ערשטער און דער דריטער זענען פּאַראַלעל, דער צווייטער און דער פערטער זענען פּאַראַלעל. אין אַ סך און אַ סך ערטער נעמט דער מלבי"ם די דאָזיקע שיטה אין דעם ביאור פון די פסוקים. און איצט דערקלערט ער, דער צור דאָס איז אַן אָרט וואו דו קענסט זיך באַהאַלטן פון אַ נזק. ווייל אויב איך שיס אויף דיר פיילן און דו ביסט הינטער אַ צור, ביסטו ניצול געוואָרן. און אויב איך קען אַפילו וואַרפן אויף דיר אַ באָמבע, אויב דו ביסט אין אַ צור שטאַרק גענוג, ביסטו ניצול געוואָרן. דעריבער זאָגט ער בוא בצור מפני פחד השם. פחד די כוונה איז יראת העונש. פון דעם עונש קענסטו קומען אין אַ צור, קענסט זיך משגב זיין און ניצול ווערן פון פחד השם. אָבער אין עפר דאָס איז נאָר היטמן מהדר גאונו. היטמן מיינט אַ שונא לויפט מיר נאָך, איך באַהאַלט זיך נאָר פון אים. אויב ער וועט שיסן אַהין, וועט ער מיר טרעפן, ווייל וואָס איז דאָס, דאָס איז אַ הויפן ערד. דאָס איז נישט עפעס וואָס איך קען זיך אין דעם ניצול זיין, אָבער איך קען זיך אין דעם באַהאַלטן. דעריבער קומט ער און זאָגט, מפני פחד השם וואָס דאַרף מען? איז מיר גענוג עפר? ניין, בוא בצור מפני פחד השם. לעומת דעם, מהדר גאונו, הדר גאונו רעדט נישט וועגן אַ פחד פון אים, נאָר יראת הרוממות. ווי אַ פלעדערמויז וואָס איז נישט מסוגל צו זען דאָס ליכט, ער אַנטלויפט צו אַ פינצטער אָרט. אַזוי וועלן מיר זיך באַהאַלטן אין עפר מהדר גאונו. ווען מיר וועלן זען דעם הדר גאון פון השם, וועלן מיר זיך באַהאַלטן ווי אדם הראשון, וואָס נאָך דעם וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט זיך אַנטפלעקט, וואָס האָט ער תיכף געטאָן? איז ער געגאַנגען זיך באַהאַלטן הינטער דעם בוים. מהדר גאונו, ער האָט נישט געקענט טראָגן דעם הדר פון די פנים פון השם.
עיני גבהות אדם שפל ושח רום אנשים ונשגב השם לבדו ביום ההוא. עיני גבהות אדם שפל, דהיינו ריבונו של עולם, די עיני גבהות פון דעם אדם וועסטו שפל'ן. די הויכע בני אדם, זאָגט דער מלבי"ם, אין זייער עצם. וואָס מיינט דאָס אין זייער עצם? ווי איך האָב פריער דערקלערט, ער האָט אַן אייגענע מעלה. דאָס איז נישט זיין געלט וואָס האָט אים געמאַכט צו אַ גרויסן, דאָס איז נישט די מינוי צו אַ שר וואָס האָט אים געמאַכט חשוב, נאָר ער איז פון דעם זייט פון זיין מעלה אין חכמה, אין גבורה, זיי זענען עיני גבהות אדם שפל. זיי וועלן שפל'ן זייערע אויגן און מכניע זיין זיך אַליין פאַר השם יתברך. ושח, אויך מענטשן וואָס האָבן נישט קיין אייגענע מעלה, נאָר בלויז אַ מקרי'ע מעלה, ווי מיר האָבן דערקלערט, די כוונה אַ רייכער מענטש אָדער אַ מענטש אַ שר וואָס האָט אַ חשוב'ע מינוי, אויך די דאָזיקע מענטשן, ושח רום אנשים. דער רום פון די מענטשן וועט זיין אויסגעבויגן, זייער קומה וועט זיך בייגן פאַר השם. און ממילא ווער וועט זיין דער דערהויבענער און נשגב? ווער וועט זיין דער דערהויבענער? השם לבדו ביום ההוא. דאַן וועט זיין דערהויבן בלויז השם אַליין. בלויז דער קדוש ברוך הוא און אין עוד מלבדו. און וואָס וועט זיין די סיבה וואָס וועט זיי אויפוועקן זיך צו אונטערגעבן? וואָס וועט זיי אויפוועקן זיך אומצוקערן אין תשובה?
כי יום להשם צבאות על כל גאה ורם ועל כל נישא ושפל. עס איז דאָ אַ טאָג צוגעגרייט פאַר השם יתברך אַז אין דעם טאָג וועט דער קדוש ברוך הוא פוקד זיין על כל גאה ורם. סיי ווער עס איז מתגאה און ער איז טאַקע רם, די פשט ער איז טאַקע פון די אנשי המעלה, און סיי ווער עס איז נישא, אָבער למעשה איז ער שפל. דערקלערט דער מלבי"ם אַז עס איז דאָ אַ חילוק צווישן רם צו נישא. רם מיינט פון זיין אייגענעם זייט. לעומת דעם נישא די כוונה גייט און דערהעכערט זיך. כי יום להשם צבאות על כל גאה ורם. דער קדוש ברוך הוא עס איז דאָ אַ טאָג אַז ער וועט קומען און פוקד זיין על כל ווער עס איז אַ גאה, ווי מיר האָבן דערקלערט אַז ער איז פון זיין אייגענעם זייט האָט ער כביכול אַ מעלה, אָבער ער איז מתגאה מיט איר, און דאָס איז מיאוס אין די אויגן פון השם. ועל כל נישא, עמעצער פּרוּווט זיך צו דערהעכערן, נישא, גייט און דערהעכערט זיך, גייט און דערהעכערט זיך. נישא מלשון לנסה, מלשון אויפצוהייבן. ועל כל נישא, ער איז נישט טאַקע רם, ער האָט נישט קיין אייגענע מעלה, ער איז נאָר נישא, אָבער וואָס איז ער טאַקע? שפל. ער איז פון זיין אייגענעם זייט שפל, אָבער ער איז נישא, ער גייט און טוט מעשים כדי כביכול צו כאַפּן אַ מעלה. אין דעם זעלבן טאָג וועט דער קדוש ברוך הוא רייניקן פון זיי אַלעמען.
ועל כל ארזי הלבנון הרמים והנישאים ועל כל אלוני הבשן. על כל ארזי הלבנון, וואָס זיי האָבן אַן אייגענע מעלה, ווי מיר האָבן פריער דערקלערט, ווי אין חכמה אָדער ווי אין גבורה. ארז דאָס איז אַ גיבור, דאָס איז שטאַרק. דאָס איז דער משל צום גאה ורם וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט, אַז ער איז פון זיין אייגענעם זייט האָט ער אַ מעלה. ועל כל אלוני הבשן, אלוני הבשן זענען קלענער פון די ארזים, דאָס זענען די נישאים, דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז ער איז בעצם פון זיין אייגענעם זייט שפל, אָבער ער פּרוּווט זיך צו דערהעכערן, צו מאַכן אַ ווינט, צו מאַכן אַ רעש, ווי אַ גרויסער.
ועל כל ההרים הרמים ועל כל הגבעות הנישאות. די הרים הרמים דאָס זענען די בערג וואָס זיי געפינען זיך אין הויכע ערטער, זיי זענען כביכול זיכער פון די שונאים, ער האָט אַן אָרט זיך צו משגב זיין, ער האָט אַן אָרט זיך צו ניצול זיין. און דאָס איז דער משל צו די גרויסע גיבורים, ווי דער גאה ורם וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט, אַז ער איז פון זיין אייגענעם זייט האָט ער אַ מעלה. און אויך די קליינע גבעות, וואָס דאָס איז וואָס מיר האָבן פריער דערקלערט נישא ושפל, אַז ער איז פון זיין אייגענעם זייט האָט ער נישט קיין מעלה, אָבער ער פּרוּווט כביכול צו מאַכן אַ רושם. אויף אַלץ וועט השם פוקד זיין.
ועל כל מגדל גבוה ועל כל חומה בצורה. אַזוי יעדער פסוק און פסוק דאָ איז אַנטקעגן דעם גאה ורם און אַנטקעגן דעם נישא ושפל. מגדל גבוה דאָס איז אַן אָרט וואָס מען פלעגט בויען אויף דער חומה, און דאָס איז אַן אָרט זייער באַפעסטיקט. איבער דער חומה וואָס איז בצורה, איז דער מגדל נאָך מער באַפעסטיקט, ווייל פון אים פלעגט מען שיסן פיילן. די לוחמים זענען געווען אין דעם מגדל און עס זענען דאָרט אין מגדל געווען שיס-שפּאַלטן פון וואו מען פלעגט שיסן פיילן קעגן די שונאים. אַזוי מגדל גבוה איז דער שטאַרקערער, דאָס איז ווי די ארזים, דאָס איז ווי דער גאה ורם. און אויך וועט השם רייניקן פון כל חומה בצורה, וואָס די חומה בצורה דאָס איז נישא ושפל. ער פּרוּווט זיך צו דערהעכערן, ער איז שפל, אָבער אויך ער וויל זיך מתגאה זיין, און אַפילו אַז די חומה בצורה איז בעצם פּחות אין איר שטאַרקייט פון דעם מגדל גבוה. פון אַלץ, אויך פון זיי וועט השם זיך נוקם זיין.
ועל כל אוניות תרשיש ועל כל שכיות החמדה. אוניות תרשיש די כוונה שיפן וואָס פאָרן און זעגלען אין ים תרשיש. מען פלעגט זעגלען אין ים תרשיש, שלמה האָט געשיקט כדי צו ברענגען פון דאָרט וואָס? [זהב] מען דאַרף צוריק, צוריק אויף ספר מלכים, רבותיי. עס איז דאָ דאָס אין דעם גאַנצן לשון. שנהבים ותוכיים און צו ברענגען זהב. פון וואו פלעגט ער דאָס שיקן? פון אַפריקע. אוניות תרשיש, ער פלעגט שיקן צו ברענגען פון ים תרשיש. על כל אוניות תרשיש, על כל שכיות החמדה. שכיות החמדה דערקלערט רש"י אַז דאָס איז מלשון משכית. וואָס איז אַ משכית? אבן משכית לא תיתנו בארצכם. משכית די כוונה איז אַ שטיין וואָס מען פלעגט מיט אים ברוקירן די ערד, וואָס מען טאָר זיך אויף אים נישט בוקן. דאָס הייסט אין ערטער וואו עס איז דאָרט אַ ברוק ממש פון שטיין, איז דאָ אַ נישט פשוט'ע בעיה צו מאַכן פּוש-אַפּס. עס זענען דאָ וואָס זענען חושש אין דעם משום אבן משכית. דעריבער אויב ער וויל, זאָל ער דאָרט אַרויפלייגן אַ טעפּעך. אין קעראַמיק איז דאָ מער אַן אָרט צו זיין מיקל, ווייל דאָס איז נישט דער עצם שטיין, נאָר דאָס איז נאָר בעאַרבעט פון עפעס אַ שטיין וואָס מען האָט אים אַ מאָל און פּראָדוצירט דאָס פון אים. אָבער לעומת דעם אין אַ שטיין ממש, זאָגן די פוסקים אַז עס איז ראוי זיך צו היטן. תמיד וואָס ער וויל זאָל ער אַרויפלייגן אַ שטאָף, אַ מאַטראַץ, אַ בעטגעוואַנט, און זאָל נישט מאַכן אויף דעם שטיין אַליין. אויף יעדן פאַל, שכיות חמדה די כוונה אַן אָרט זייער טייער וואָס איז געווען ברוקירט מיט זייער טייערע שטיינער, זייער לוקסוסע מירמל-שטיינער. דאָס רופט מען שכיות החמדה. און חמדה דאָס איז מלשון אַ זאַך וואָס אַ מענטש חומד'ט אים. עס איז דאָ נאָך אַ דערקלערונג, שכיות חמדה, דער רד"ק דערקלערט אַז די כוונה מאָלערייען. ווי איש בחדרי משכיתו, זיי האָבן געהאַט מער אינערלעכע צימערן וואָס זענען געווען אויסגעצירט און אויסגעמאָלט, עס זענען אין זיי געווען באַזונדערע צירונגען פון מאָלערייען וואָס זענען געווען אויף די ווענט. אַזוי דאָס איז נאָך אַ דערקלערונג וואָס מען רופט שכיות חמדה, חדרי משכיתו, די כוונה די אינערלעכע צימערן וואו די מענטשן פלעגן אַרויפלייגן זייערע אוצרות, די נחמד'ע זאַכן, מלשון וואָס מענטשן חומד'ן זיי, פלעגט מען זיי לייגן אין די זעלבע ערטער. אַזוי איצט קומט ער און זאָגט אונדז, על כל אוניות תרשיש, דאָס זענען מענטשן וואָס זענען מתגאה מיט דעם עשירות וואָס זיי האָבן, וואָס זיי ברענגען זהב פון אופיר וואָס געפינט זיך אויף ים תרשיש, דאָס איז אַנטקעגן דעם גאה ורם. און אַנטקעגן די פון שכיות החמדה, זאַכן, מענטשן וואָס האָבן זאַכן וואָס זענען נחמד און זיי זענען מתגאה מיט זיי, און דאָס איז אַ קלענערע מדרגה, ער איז נישט אַ בעל פון כסף און זהב וואָס קומט פון תרשיש, אָבער ער האָט שכיות חמדה, ער האָט עפעס אַזעלכע זאַכן וואָס מענטשן זענען נאָך מתאווה צו זיי, וואָס זענען פאַרבאָרגן פאַר זיי דאָרט אין זייערע צימערן, דאָס איז אַ קלענערע מדרגה, דאָס איז אַנטקעגן דעם נישא ושפל.
ושח גבהות האדם ושפל רום אנשים ונשגב השם לבדו ביום ההוא. און דאַן וועט השם אויסבייגן די גבהות פון די גרויסע בני אדם, אַנטקעגן דעם רם און דעם נישא, וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז ער האָט גבהות פון זיין אייגענעם זייט. ווען עס וועט זיך אַנטפלעקן דער כבוד השם, דאַן וואָס וועט זיך אַרויסשטעלן? אַז יעדער כבוד און יעדע גדולה וואָס אַ מענטש האָט געמיינט אַז ער האָט, אָדער אַ מעלה וואָס ער האָט געמיינט אַז ער האָט, איז כאין וכאפס ותוהו ושוא נתעה. עס וועט זיך אַרויסשטעלן אַז אַלץ איז אַ ליגן. וואָס פאַר אַ מעלה האָסטו? וואָס פאַר אַ גדולה האָסטו לעומת דער גדלות פון השם יתברך? דאָס איז ווי, אויב מיר ווילן דאָס משל'ן מיט אַ משל, דאָס איז ווי אַ מענטש גייט מיט אַ ליכט, און ער איז מתגאה, וואָס ביסטו, דו האָסט אַ ליכט, איך האָב אַ ליאָמפּ. און דער דריטער וועט ברענגען, וואָס ביסטו, דו האָסט אַ ליאָמפּ, איך האָב אַ פּראָזשעקטאָר. און ער וועט זיך פילן, אָ, ווייסטו ווער איך בין, זע וואָס פאַר אַ מעלה, זע וואָס פאַר אַ ליכט איך פאַרשפּרייט. פּלוצלינג קומט די זון. וואָס ביסטו מיט דיין פּראָזשעקטאָר, ער האָט געטאָן גאָרנישט. דו מאַכסט אפשר נאָך פינצטער, בעסער זאָלסטו אים אָפּלעשן. עס איז דאָ אַ זון. אַזוי שטעלט זיך אַרויס די אַפּסות. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, ושח גבהות האדם. דורך דעם וואָס עס וועט זיך אַנטפלעקן דער גאון השם, נשגב השם לבדו ביום ההוא, דאַן יעדע גבהות פון דעם אדם, דאָס זענען די בעלי המעלה העצמית, ושפל רום אנשים, יענע וואָס זענען געגאַנגען און זיך דערהעכערט אַפילו אַז זיי זענען נישט געווען בעלי מעלה, אויך זיי וועט זייער מעלה שפל ווערן. פאַרוואָס? נשגב השם לבדו ביום ההוא. עס וועט זיך אַנטפלעקן דער גאון השם און זיין גדולה, און ממילא יעדע גבהות און יעדע גדלות איז נישט מער ווי כאין וכאפס לעבן דעם מקום ברוך הוא.
והאלילים כליל יחלוף. די אלילים, זאָגט דער רד"ק, אַפילו אַז שוין אין זיין צייט, דער רד"ק שרייבט פאַר 700 יאָר, שוין אין זיין צייט זאָגט דער רד"ק, האָבן די אלילים אויפגעהערט ביי רוב אומות. מיט אַלעם דעם, היינט זאָגט ער איז נאָך דאָ אין קצה המזרח. וואָס איז דאָס קצה המזרח? דער ווייטער מזרח. דאָס רופט מען קצה המזרח. ווען אברהם אבינו האָט געגעבן מתנות פאַר די בני הפילגשים, האָט ער זיי מוסר געווען אַ שם טומאה, צו פּועל'ן מיט זיי מיט מיני כשפים. אַזוי דעם דאָזיקן שם טומאה, וואוהין האָט ער זיי געשיקט מיט אים? עס שטייט קדמה אל ארץ בני קדם. וואָס מיינט דאָס דאָרט וואָס דער עמק דבר זאָגט? דאָס איז דער מזרח פון מזרח. דער מזרח פון מזרח. דער ווייטער מזרח, אַזוי זאָגט ער. קדמה אל ארץ בני קדם. וואָס איז דאָס צוויי מאָל קדמה? דער מזרח פון מזרח. דאָס איז דער ווייטער מזרח. און דאָרט זעסטו אַז זיי האָבן תמיד געניצט ביז היינט מיט אַלערליי שמות טומאה. און דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז עס איז געווען זייער וועג צו זאָגן אברא קדברא. אברא קדברא אין אַראַמיש דאָס איז אברהם דיבר. אברא קא דברה, אברהם וואָס האָט גערעדט. יאָ? און כביכול פאַר יעדן כישוף פלעגן זיי זאָגן דאָס האָבן מיר מקבל געווען פון אברהם. אַזוי דורך דעם פלעגן זיי פּועל'ן און מאַכן זייערע כשפים. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, והאלילים כליל יחלוף, זאָגט דער רד"ק, כאָטש די מציאות פון די אלילים איז שוין היינט וואָס מען רופט נישט מצוי, זי איז זייער שוואַך, מיט אַלעם דעם כליל יחלוף. די אלילים וועלן פאַרשווינדן לחלוטין. די כוונה זיי וועלן בטל ווערן לחלוטין, אַז עס זאָל נישט מער זיין בכלל קיין מציאות פון עמעצער וואָס דינט צו עפעס אַ כוח וואָס מען רופט אַן אליל אחוץ פון השם אַליין.
ובאו במערות צורים ובמחילות עפר מפני פחד השם ומהדר גאונו בקומו לערוץ הארץ. זאָגט דער מלבי"ם, און דאַן טאַקע וואָס עס וועט עתיד זיין צו זיין, אַז זיי וועלן קומען אין די מערות צורים. פאַרוואָס? מפני פחד השם. לעומת וואָס דער נביא האָט געזאָגט אין פסוק י', אַז אנא השם, זאָלסט נישט טראָגן זייער חטא, אַז זיי זאָלן קומען אין נקרת צורים מפני פחד השם, זאָגט ער אַזוי וועט טאַקע זיין ווען השם וועט זיך אַנטפלעקן. דאַן, ווען השם וועט זיך אַנטפלעקן צו צעברעכן אַלע די עריצים און אַלע די דאָזיקע רשעים וואָס מאַכן צרות אין דער וועלט, זאָגט ער דאַן וועלן זיי טאַקע קומען אין די מערות צורים. און מערקט, אויך דאָ זענען די דלתות פון דעם פסוק פּאַראַלעל. ובאו במערות צורים מפני פחד השם. ובמחילות עפר מהדר גאונו. ווען? בקומו לערוץ הארץ. ווען השם וועט אויפשטיין צו לערוץ די ערד, לערוץ די כוונה איז מלשון לרוצץ. וואָס איז דער חילוק צווישן אַ מערה צו אַ מחילה? זאָגט דער מלבי"ם, אַ מערה דאָס איז אַ זאַך וואָס איז געשאַפן פון אַ טבע'ן זייט. לעומת דעם אַ מחילה דאָס איז וואָס מענטשן בויען און שאַפן און גראָבן מחילות אַליין. אַזוי די מחילות זענען אין עפר, ווייל מענטשן שאַפן נישט קיין מחילות אין אַ פעלדז, דאָס איז זייער שווער, זיכער נישט מיט דער מעכאַניק וואָס איז געווען אין זייער צייט. דעריבער אין עפר, אין די מחילות עפר, קען מען זיך נאָר מהדר גאונו. אָבער מען קען זיך דאָרט נישט באַהאַלטן פון אַ שווערד און פון אַ נזק. נאָר מען קען זיך נאָר מהדר גאונו, אַז עס זאָל נישט לייכטן אויף אים דאָס ליכט פון השם, פון בושה פון השם. אָבער אין די מערות צורים, אַהין וועלן זיי גיין כדי זיך צו ניצול זיין כביכול פון דעם עונש פון השם, ווייל דער צור ווי מיר האָבן געזאָגט איז ער שטאַרק.
ביום ההוא ישליך האדם את אלילי כספו ואת אלילי זהבו אשר עשו לו להשתחוות לחפור פירות ולעטלפים. ביום ההוא ישליך האדם את אלילי כספו ואת אלילי זהבו. און אויך וואָס עס איז געווען לחפור פירות ולעטלפים. די לחפור פירות און די עטלפים, זאָגט דער מלבי"ם, אַז זיי זענען סאָרטן פון אלילים. און דאָס איז אַ געוואַלדיקער פלא. איך קען פאַרשטיין אַז אַ מענטש האָט זיך געמאַכט צו אַן אליל דעם ראם. גוט, אַ גרויסע חיה, אַ שרעקלעכע, ער האָט זיך געמאַכט אַ לייב אַלס אַן אליל, דאָס פאַרשטיי איך נאָך. וואָס האָט אַ מענטש צו מאַכן אַן אליל אַ מויז? אַ פלעדערמויז? וואָס, וואָס איז דאָ צו פאַרשטיין? זאָגט דער מלבי"ם, די קדמונים פלעגן ייחוס'ן אלוהויות צו דער תבנית פון בעלי חיים ווען זיי האָבן געוואָלט ניצן די זעלבע תבנית פאַר זייער צורך. זאָגט דער מלבי"ם, די חיות פון דער יבשה, פון דעם יישוב, פון דעם מדבר, פון דעם ים, אַ פויגל מיט פליגל, אַלע זענען פאַר זיי געווען סאָרטן פון אלילים, וואָס זיי פלעגן פון זיי ציען כביכול השפעות צו דעם צורך פון הצלחה אין די זעלבע ענינים וואָס זיי האָבן זיי געדאַרפט. צום ביישפּיל, אויב זיי האָבן געדאַרפט הצלחה איצט פאַר ער גייט אין מדבר, פלעגט ער נעמען די זעלבע דמות פון דער מדבר-חיה און פלעגט צו איר דינען כדי זי זאָל כביכול צו אים ציען גוטע השפעות אין מדבר. אויב איצט האָט ער געדאַרפט זעגלען אין ים, איז ער געגאַנגען דינען צום ביישפּיל צו דעם אלוה דגון. ווייל דורך אים וועט ער כביכול שעפּן השפעות, ווייל ער איז דער אלוה פון דעם ים. און אויב ער האָט געדאַרפט גיין צום ביישפּיל איצט צו מאַכן מחילות עפר, איז ער געגאַנגען און האָט זיך גענומען אַלס אַן אליל די חפרפרות, אַ חפרפרת וואָס זי גראָבט אין דער ערד, און די עטלפים, וואָס זיי זענען די וואָס מושל'ן אין די מערות, אין די גראָבערייען, זיי זענען די וואָס דאָרט איז זייער טבע'ער אָרט, זייער וואוקס-אָרט. און פאַר יעדן צורך האָבן זיי געהאַט אַ באַשטימטע עבודה זרה. דעריבער, זאָגט דער מלבי"ם, ווען זיי וועלן דאַרפן זיך באַהאַלטן אין די מערות און אין די מחילות, זיי פאַרוואָס וועלן זיי זיך בוקן? וואָס איז דער אליל וואָס הערשט דאָ? האָבן זיי געדאַרפט זיך בוקן צו די דאָזיקע צורות פון די חפרפרות און די עטלפים, וואָס זיי זענען די וואָס מושל'ן דאָרט. אָבער ער קומט און זאָגט דיר, נאָך דעם וואָס והאלילים כליל יחלוף, וועלן זיי נישט טאָן וואָס זיי טוען היינט. און ווען זיי וועלן גיין זיך צו באַהאַלטן אין די מערות און זיך בוקן צו די חפרפרות און צו די עטלפים, וועלן זיי שוין נישט ממשיך זיין אויף דעם וועג. דעריבער איז ער מקדים און זאָגט, ביום ההוא ישליך האדם את אלילי כספו ואת אלילי זהבו. אַפילו די חשוב'ע אלילים פון כסף און זהב וואָס ער האָט געהאַט שוין פריער, וועט ער זיי אַוועקוואַרפן. וואָס וועסטו זאָגן, אָבער איצט וועט ער זיך מאַכן אלילים לויט דעם צורך? ער באַהאַלט זיך איצט אין אַ מערה, ער באַהאַלט זיך אין אַ מחילה, ער דאַרף אַן אליל ווי דער צורך וואָס ער דאַרף איצט, וואָס דאָס הייסט אַן אליל פון אַ פלעדערמויז אָדער אַן אליל פון אַ חפרפרת. ער זאָגט, אויך זיי וועט ער נישט דינען, אויך זיי וועט ער אַוועקוואַרפן.
און פאַרוואָס? לבוא בנקרות הצורים ובסעיפי הסלעים מפני פחד השם ומהדר גאונו בקומו לערוץ הארץ. דאָך וואָס ער קומט אין די נקרת הצורים דאָס איז מפני פחד השם, פון דעם עונש און פון יראת הרוממות. אַזוי ווי איז מעגלעך אַז דאָרט אין דער מחילה און אין דעם זעלבן אָרט וואָס ער גייט זיך אין אים ניצול זיין פון השם, וועט ער דינען צו אַן אַנדער אל? דאָרט וועלן זיי שוין פאַרלאָזן זייערע אלילים, זיי וועלן שוין פאַרלאָזן די עבודות זרות וואָס זענען דאַן געווען אָנגענומען. לבוא בנקרות הצורים ובסעיפי הסלעים. דער מלבי"ם זאָגט אַז אַ נקר דאָס איז אַ רונדער חלל. און דאָס איז מיוחד צו ניקור עיניים, אויסצוהאַקן די אויגן, ווייל עס ווערט געשאַפן אַ רונדער חלל נאָך דעם ניקור העיניים. דעריבער ומקבת היא נוקרתם. מקבת, אַ גרוב נוקרתם. ווייל דער מקבת שאַפט אַ רונדן לאָך. און דאָס איז געווען מצוי אין די צורים, וואו מען פלעגט זיך באַהאַלטן, זענען געווען נקר. און דער סלע איז ווייכער, און דער סלע האָט אין זיך אַלערליי אָפּצווייגונגען, יאָ? לעומת דעם נקר, וואָס מיר האָבן דערקלערט, לעומת נקרות הצורים. אַ צור איז זייער שטאַרק. אַ סלע ווערט גערעכנט פאַרהעלטענישמעסיק ווייך לעומת דעם צור. און דאָרט זענען דאָ סעיפים, די כוונה אַ סלע צווייגט זיך אָפּ, עס איז דאָ אַ מחילה וואָס זי צווייגט זיך אָפּ אַהער און צווייגט זיך אָפּ אַהין. דעריבער רופט ער דאָס סעיפי הסלעים, ערטער וואָס צווייגן זיך אָפּ פון אָרט צו אָרט.
חידלו לכם מן האדם אשר נשמה באפו כי במה נחשב הוא. בעת ער דערמאָנט אַלע די תעתועים פון די מענטשן פון דעם דור וואָס האָבן פאַרביטן זייער כבוד אויף תוהו און עס האָט נישט געהאָלפן, און האָבן זיך געבוקט צו שרצים און צו חפרפרות און צו עטלפים, און זיי זענען זיי געווען מער חשוב ווי דער אדם גופא. ווייל טראַכטס דאָך, אויב איך בוק זיך צו אַ חפרפרת, ווער איז דאַן מער חשוב? די חפרפרת. ווייל דער שפל בוקט זיך תמיד צו דעם רם און נישא מער. און ער זאָגט, אויב אַזוי טוט איר, איז חידלו לכם מהאדם. הערט אויף זיך צו רופן מער אויף דעם נאָמען אדם אשר נשמה באפו. איר זענט בכלל נישט פון דעם מין אדם. ווייל במה נחשב הוא. אין וואָס ביסטו מער חשוב פון דער בהמה? וואָס איז די כוונה? דער מלבי"ם זאָגט, יעדער זאַץ וואָס זיין אָנהייב איז סותר צו זיין סוף, כדי אים צו מיישב זיין דאַרף איך אָדער ענדערן זיין אָנהייב אָדער ענדערן זיין סוף. ווייל אויב נישט, איז דאָ אַ סתירה. איצט, אויב איך קום און זאָג אַז דער אדם דאַרף זיך בוקן צו בעלי חיים, איז דאָס אַן אינערלעכע סתירה. דער אדם דאָס הייסט דער בעל המעלה, דאָס הייסט דער בעל המדרגה, דער רם און נישא. דאַרף ער זיך בוקן צו בעלי חיים? דאָס הייסט אַז ער איז שפל. אַזוי איינער פון די צוויי, אָדער אַז איך וועל דערקלערן אַז דער אדם דאָס איז נישט כפשוטו, מען קען אים נישט רופן אדם, ער איז נישט קיין בעל מעלה, אָדער אַז איך וועל זאָגן אַז די בעלי חיים זענען נישט קיין בעלי מעלה. אָבער מען קען נישט זאָגן דער אדם איז אַ בעל מעלה און ער דאַרף זיך בוקן צו בעלי חיים, דאָס איז אַן אינערלעכע סתירה. דעריבער קומט ער און זאָגט, חידלו לכם מן האדם. הערט אויף זיך צו רופן אדם. פאַרוואָס? ווייל במה נחשב הוא. וואָס פאַר אַ חשיבות האָסטו אויב דו בוקסט זיך צו בעלי חיים? ממילא איז דער תואר אדם שוין נישט ראוי אַז מען זאָל אייך רופן.