ספר ישעיהו, פרק א'. חַזוֹן יְשַׁעְיָהוּ בֶן אָמוֹץ אֲשֶׁר חָזָה עַל יְהוּדָה וִירוּשָׁלָםִ בִּימֵי עֻזִּיָּהוּ יוֹתָם אָחָז יְחִזְקִיָּהוּ מַלְכֵי יְהוּדָה.
חזון ישעיהו בן אמוץ. רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל: אמר רבי לוי, די זאך איז א מסורה אין אונזערע הענט פון אונזערע עלטערן, אמוץ און אמציה זענען געווען ברידער. אמציה מלך יהודה און אמוץ זענען געווען ברידער. דער אבן עזרא דערקלערט מיט דעם אן אינטערעסאנטע זאך וואס מיר געפינען, אז ירמיה הנביא איז געווען שטארק גערודפ'ט. מען האט אים אריינגעווארפן אין חצר המטרה, וואס איז ער נישט אריבער? ירמיה איז אריבער ביטערע צרות. ישעיה איז אבער נישט אריבער אזעלכע צרות. זאגט דער אבן עזרא, לויט ווי מיר האבן יעצט מסביר געווען איז דאס פארשטענדליך, ווייל ער איז געווען פון דער קעניגליכער משפחה. ישעיהו בן אמוץ, און אמציה וואס איז געווען דער מלך, זענען געווען ברידער. ממילא האט אים קיינער נישט גערודפ'ט, ווייל ער איז געווען נאנט צום קעניגליכן הויף.
חזון ישעיהו בן אמוץ אשר חזה על יהודה וירושלים. עס שטייט דא א לשון פון "חזון". פארוואס חזון און נישט "נבואת ישעיהו בן אמוץ"? ערקלערט רש"י: וויבאלד דאס זענען ווערטער פון תוכחה און הארבקייט, האט ער זיי אנגערופן "חזון", א לשון פון הארבקייט. נבואה האט צען אויסדרוקן, צען לשונות פון נבואה, און חזון איז דער שווערער און הארבער לשון, ווי עס שטייט: "חזות קשה הוגד לי". דערפאר האט ער גענוצט דעם לשון חזון. חזון איז אויך א לשון פון זען, חוזה זיין, דער נביא זעט דאך און שויט, דערפאר הייסט דאס א לשון פון חזון.
חזון ישעיהו בן אמוץ. עס זענען דא וואס זאגן בדרך אגב, אז חזון איז פון די העכסטע מדריגות פון נבואה, און דערפאר האט ער גענוצט דעם לשון חזון ווייל ער איז אנגעקומען צו אזא הויכער מדרגה פון נבואה. אבער די מפרשים זאגן, דאס וואס עס שטייט דא "אשר חזה על יהודה וירושלים בימי עוזיהו יותם אחז יחזקיהו מלכי יהודה", איז נישט זיין ערשטע נבואה. כאטש זי שטייט ביים אנהייב פון ספר ישעיה, איז דאס נישט דער אנהייב פונעם ספר, זאגט רש"י. און פארוואס הייסט דער ספר "חזון ישעיה"? ווייל אין דער אמת'ן איז דער אנהייב פון די שליחות געווען אין יענער נבואה וואס ער האט נתנבא געווען אין יאר וואס דער מלך עוזיהו איז געשטארבן: "ואשמע את קול ה' אומר את מי אשלח ומי ילך לנו, ואומר הנני שלחני". דאס איז געווען דער אנהייב פון דער שליחות. ווען עוזיהו איז קראנק געווארן און ישעיהו האט געזאגט "שלחני", פון דארט האט דער אויבערשטער אנגעהויבן אים צו שיקן. אויב אזוי, פארוואס שטייט דא "חזון ישעיהו בן אמוץ אשר חזה על יהודה וירושלים" אויב דאס איז נישט געווען דער אנהייב? זאגט דער מלבי"ם: ווייל די דאזיגע נבואה האט ער איבערגעזאגט אין די טעג פון יעדן איינציגן מלך. ער האט זי איבערגעזאגט אין די טעג פון עוזיהו, און דערנאך אין די טעג פון יותם, און נאכדעם אין די טעג פון אחז, און נאכדעם אין די טעג פון יחזקיהו. און מען האט דא נישט דערמאנט נאך א מלך צוליב זיין גרויסער רשעות, נעמליך אין די טעג פון מנשה. ווייל צום סוף האט דאך מנשה געהרג'עט ישעיהו הנביא, האט ער בכלל נישט געוואלט דערמאנען זיין נאמען. און ער דערמאנט דיר און זאגט דיר: זאלסט וויסן, די דאזיגע נבואה האט זיך איבערגעחזר'ט ביי יעדן איינציגן מלך, מען האט געדארפט כסדר צוריקקומען און זיי דערמאנען די דאזיגע ווערטער.
על יהודה וירושלים. דער מלבי"ם זאגט: די נבואה איז צעטיילט אין צוויי. פון פסוק ב' ביז פסוק כ"א איז דאס א נבואה אויף שבט יהודה בכללות. פון כ"א ביז כ"ז איז עס א נבואה אויף ירושלים בפרטיות. און פון כ"א ביז'ן סוף פונעם קאפיטל איז עס אויף יהודה וירושלים. דערפאר דערמאנט ער ביידע, סיי יהודה און סיי ירושלים. יהודה מיינט אלע וואוינער פון שבט יהודה, אויך אינדרויסן פון ירושלים; ווידער ירושלים מיינט נאר די וואס האבן געוואוינט אינעווייניג אין ירושלים.
עס וואלט כדאי געווען פארצוליינען די הקדמה פונעם מלבי"ם צום ספר ישעיה, אבער וויבאלד זיין לשון איז זייער מליציש און גאר טיף און שווער, וועלן מיר ברענגען נאר דעם סוף דערפון, נישט די גאנצע הקדמה. זאגט דער מלבי"ם: "כמעט התרגש צור לבבי בקול כנפי הכרוב המשיקות אישה אל אחותה, כי רוח החיה בהמה. ונפשי רגע שטה, עפה, דאתה על כנפי רוח, על גפי בת שמיים הזאת המדברת גדולות. כמעט החל רוח השיר לפעמה, רוח המליצה לפרוט על פי הנבלים, כמעט רפו ידיי מלעצור בעד המעופפת הזאת, מעופפת שחקים, ובפני תועפות מליצותיה לא עצרתי כוח". מיר וועלן נישט ערקלערן יעedes איינציג ווארט וואס ער זאגט, נאר דעם הויפט געדאנק. דער געדאנק איז: איך האב געהאט א באגער צו שרייבן אין א מליצישער שפראך, מיט געהויבענע און רייכע מליצות, אזוי ווי די שורות וואס מען האט יעצט געלייענט. אבער פארוואס טאקע האסטו דאס נישט געטון? פארוואס האסטו געשריבן אין א פשוט'ערן, מער פארשטענדליכן לשון?
דערקלערט ער ווייטער: "והנה קול המונים רבים עליהם יחדתי דברתי בכל המחברת הזאת, קול המונים רבים אני שומע קורא באוזניי לאמור: נא אל תדבר אלינו נשגבות, אל תבוא לנסותנו בחידות, דבר אלינו יהודית באוזני כל העם אשר על החומה". אזוי ווי די מענטשן פון חזקיהו האבן געזאגט פאר די שליחים פון סנחריב: רעד מיט אונז יהודית. מיט פשוט'ע ווערטער: רעד צו אונז בגובה העיניים, רעד נישט מיט אונז אין א הויכער, מליצישער שפראך. און יעצט האב איך זיך אויפגעוועקט פון מיינע חלומות, דאס הייסט פון די שטרעבונגען צו שרייבן מליצות, די פידלען האבן געשוויגן, די זינגער זענען פארשטומט געווארן, און ווי א חלום ביינאכט זענען די מליצות פארשוואונדן געווארן. איך קען שוין מער נישט שרייבן מיט קיין מליצות.
און דער מלבי"ם בארואיגט דעם לייענער: פון יעצט אן זאלסטו זיך נישט דערשרעקן און נישט צוריקציען, מיין טייערער לייענער, ווייל פון יעצט אן רעד איך צו דיר ווי א פשוט'ער מענטש, אין א שפראך וואס דו פארשטייסט, דו וועסט מער נישט הערן פון מיר קיין הויכע, אומפארשטענדליכע מליצות וואס מען קען נישט באנעמען. און מיר גייען ווייטער אינעם פסוק.
שִׁמְעוּ שָׁמַיִם וְהַאֲזִינִי אֶרֶץ כִּי ה' דִּבֵּר בָּנִים גִּדַּלְתִּי וְרוֹמַמְתִּי וְהֵם פָּשְׁעוּ בִי. מיר שטייען דאך פונקט ביי פרשת האזינו: "הַאֲזִינוּ הַשָּׁמַיִם וַאֲדַבֵּרָה וְתִשְׁמַע הָאָרֶץ אִמְרֵי פִי". דא איז עס אבער פאַרקערט: דא שטייט "שמעו שמים", נישט האזינו שמים; און משה רבינו האט געזאגט פאר דער ערד "ותשמע", בעת ישעיה זאגט "האזיני ארץ". חז"ל שטעלן זיך שוין אפ אויף דעם חילוק, און עס זענען פאראן דערויף פילע פירושים. כמעט יעדער מפרש לייגט דאס אויס לויט זיין וועג. מיר וועלן זען וואס רש"י זאגט, און נאך א ביאור.
רש"י זאגט: ווען עדות קומען מעיד זיין, אויב זייער עדות איז נישט גענוי געריכט, אז ביידע זאלן זאגן פונקט די זעלבע זאך, ווערט זייער עדות נישט אנגענומען. הימל און ערד זענען דאך דא צוויי עדות. ווען נישט ישעיה איז געקומען און געגעבן שמיעה פאר'ן הימל און האזנה פאר דער ערד, וואלט מען נישט געקענט אננעמען זייער עדות. ווייל מען וואלט געפרעגט די ערד: וואס האסטו געזען אדער געהערט? וואלט זי געזאגט: איך האב געהערט (שמיעה). און דער הימל וואלט געזאגט: איך האב זיך צוגעהערט (האזנה). וואלט מען געזאגט: דאס איז דאך בכלל נישט די זעלבע עדות, איינער זאגט שמיעה און איינער האזנה! וואס האט ישעיה געטון? ער איז געקומען און געזאגט שמיעה לגבי הימל, און האזנה לגבי ערד. קומט אויס אז סיי די ערד האט סיי געהערט און סיי געהאזנט, און סיי דער הימל האט סיי געהערט און סיי געהאזנט. ביי משה אזוי, און ביי ישעיה אזוי, איז זייער עדות געריכט אויף איין זאך, און ממילא האט די עדות א פולע תוקף.
פארוואס טאקע זענען הימל און ערד די עדות? איין טעם איז ווייל זיי עקזיסטירן אויף אייביג: "והעידה בם את השמים ואת הארץ". עס קען נישט פאסירן אז מען זאל זוכן די עדות און זיי זענען געפארן קיין מדינת הים אדער זענען געשטארבן; די עדות בלייבן שטענדיג. נאך א טעם: "יד העדים תהיה בו בראשונה להמיתו". אויב מיר וועלן חלילה אוועקגיין פונעם וועג, ווער וועט זיך אָננעמען און שטראפן דאס ערשטע? דער הימל וועט נישט געבן זיין טוי, און די ערד וועט נישט געבן איר תבואה. ממילא זענען זיי די וואס מאנען דאס ערשטע. דערפאר, זאגט דער רד"ק, האט ער דערמאנט הימל און ערד אלס עדות.
נאך א הסבר ברענגט דער רד"ק פארוואס משה רבינו האט געזאגט "האזינו השמים ותשמע הארץ": וויבאלד משה רבינו איז געווען נאנט צום הימל, האט ער געזאגט א לשון פון "האזינו" צום הימל. ווען מען איז נאנט, נוצט מען א לשון פון האזנה; ווען מען איז ווייט, זאגט מען תשמע - מען שרייט אויס פון דער ווייטנס אז יענער זאל הערן. משה רבינו איז געווען נאנט צום הימל, האט ער געזאגט "האזינו השמים", און צו דער ערד וואס איז געווען ווייט אונטן האט ער געזאגט "ותשמע הארץ", ער דארף דערהויבן דאס קול כדי זי זאל הערן. ווידער ישעיה איז נישט געווען אויף דער מדריגה פון משה, האט ער געזאגט "שמעו שמים", ער שטייט דא אונטן און שרייט צום הימל: שמעו! אבער צו דער ערד איז ער נאנט, זאגט ער "והאזיני ארץ", זי איז דא נעבן אים. יעדער נביא האט גערעדט לויט דער פונקט וואו ער אליין איז געשטאנען.
דער מלבי"ם זאגט: "שמעו שמים", ער רופט די הימל און די ערד וואס זענען די באקאנטע עדות, און ער זאגט זיי: "כי ה' דיבר". אויב דער אויבערשטער רעדט, ווער וועט דען נישט אויסהערן? ווער וועט נישט מאכן אן אויער? "בנים גידלתי ורוממתי והם פשעו בי". זאגט דער מלבי"ם: לויט די כללים פון מוסר, אליין דאס וואס א טאטע האט אויפגעצויגן זיין קינד, אפילו אויב ער האט אים נישט איבערגעגאסן מיט מיליאנען, נאר פשוט אויפגעצויגן, לייגט דאס שוין א מוסר'ישע פליכט אויפ'ן קינד מכיר טוב צו זיין: "בנים גידלתי". און על אחת כמה וכמה ווען דער טאטע האט דאס קינד אויסגעוועלט און דערהויבן איבער אלע אנדערע ברידער, דארף דאס קינד זיכער הכרת הטוב האבן. דאס זאגט דער פסוק: נאר פאר'ן פשוט'ן "גידלתי" וואלט מען שוין געדארפט פאלגן דעם אויבערשטן; און נאך מער, איך האב אייך אויך "רוממתי", דערהויבן איבער אלע פעלקער, און מיט דעם אלעם: "והם פשעו בי", זיי האבן זיך נישט אויפגעפירט ווי עס פאסט זיך פאר זיי.
יָדַע שׁוֹר קֹנֵהוּ וַחֲמוֹר אֲבוּס בְּעָלָיו יִשְׂרָאֵל לֹא יָדַע עַמִּי לֹא הִתְבּוֹנָן. ידע שור קונהו. רש"י ערקלערט: דער אקס דערקענט דעם וואס האט אים געקויפט, ער האט מורא פאר אים. דער אקס זאגט נישט פאר'ן בעל הבית: איך אקער היינט נישט, איך בין אויף א סטרייק; נעכטן האסטו מיר נישט געגעבן גענוג שפייז, ארבעט איך היינט נישט. וחמור אבוס בעליו: דער אייזל האט קיינמאל נישט געזאגט: איך טראג היינט נישט קיין משא, איך האב נישט קיין כח, איך בין היינט אויף וואקאציע אדער אין א שלעכטער מוט. ער האט נישט קיין תירוצים, ער גייט צו דער ארבעט ווי געהעריג. זאגט דער אויבערשטער: די באשעפענישן וואס זענען באשאפן געווארן אייך צו באדינען, באקומען נישט קיין שכר אויב זיי טוען גוטס, און באקומען נישט קיין שטראף אויב זיי פעלן, און דאך טוישן זיי נישט זייער תפקיד; און איר, כלל ישראל, וואס אויב איר טוט גוטס באקומט איר שכר, און אויב איר זינדיגט ווערט איר חלילה געשטראפט מיט פורענות, "ישראל לא ידע, עמי לא התבונן"? וויאזוי האט איר נישט אריינגעלייגט דעם קאפ צו פארשטיין?
דער מלבי"ם גייט אין זיין וועג: ער האט דאך פריער ערקלערט אז עס איז פאראן א בחינה פון "בנים", פשוט דאס וואס דער טאטע ציט אויף, און עס איז פאראן די בחינה פון "רוממתי", וואס דער טאטע דערהייבט דעם זון איבער אלעמען. ער ווייזט אויף אז די דאזיגע נאטורן געפינען זיך אויך ביי בעלי חיים. דער אקס, אליין דאס וואס מען האט אים געקויפט, דערקענט שוין זיין בעל הבית: "ידע שור קונהו". דער אייזל, זיין שכל איז שוואכער, דאס קויפן אליין איז ביי אים נישט גענוג, אבער אז מען גיט אים גוט צו עסן אין קאָרעטע, דערקענט ער שוין דעם בעל הבית: "וחמור אבוס בעליו". דורך דעם וואס מען גיט אים אין אבוס, ווייסט ער פון אים. אבער ער זאגט: קוקט אויף ישראל, "ישראל לא ידע". איך האב אייך דאך אנגערופן ישראל, מיין אייגנטום, מיינע קנעכט, דאס איז די בחינה פון "בנים גידלתי", האט איר דאך לפחות געדארפט קענען אייער האר ווי דער אקס. און נאך מער, "עמי לא התבונן" - איר זענט נישט סתם א קינד וואס מען האט נאר אויפגעצויגן, נאר "רוממתי", איר זענט מיין פאלק, וועלכע אנדערע אומה האב איך מיר אזוי אויסגעוועלט און באשאנקען מיט אזויפיל טובות? טא פארוואס טוט איר זיך נישט מתבונן זיין?
דער מלבי"ם לייגט צו, אז מען דארף באמערקן דעם טבע פונעם מענטש. ווען א טאטע גיט פאר'ן זון, ווען האט דאס קינד די גרעסטע ליבשאפט צום טאטן? ווען דער טאטע גיט אים איבער דאס געווענליכע מאס. אויב א טאטע ציט נאר אויף דאס קינד ווי נארמאל, איז די פארבינדונג א געווענליכע; אבער אויב ער שוועבט אים איבער מיט גוטס, איז די פארבינדונג פיל גרעסער, און די הכרת הטוב פליכט איז פיל הארבער. דערפאר איז אונזער פליכט אסאך גרעסער ווי די פון די אומות העולם; זיי האבן נאר זיבן מצוות, אבער אונז האט מען געגעבן תרי"ג מצוות. און ווער עס האט א העכערע מדריגה, ווי כהנים, האט מער מצוות; דער כהן גדול האט נאך מער חובות, און א מלך דארף גיין מיט א ספר תורה א גאנצן טאג. וואס העכער די מעלה, אלץ מער פארלאנגט מען פונעם מענטש.
דערנאך זאגט דער מלבי"ם, אז אינעם מענטש געפינען זיך אלע כוחות פון אלע בעלי חיים אין דער בריאה. דערפאר שטייט אז ווען די תורה וואלט נישט געגעבן געווארן, וואלט מען געלערנט צניעות פון א קאץ און גזל פון א מוראשקע. אלע נאטורן פון בעלי חיים זענען אריינגעלייגט אינעם מענטש, און ער דארף לערנען פון זיי וויאזוי זיך אויפצופירן. דער אויבערשטער זאגט: איר זענט מחויב מצד דער הכרת הטוב, ווייל איך האב אייך געגעבן אזויפיל, טא פארוואס זינדיגט איר קעגן מיר? און נישט נאר מצד שכל, נאר אויך אינעם אייגענעם טבע האב איך אריינגעלייגט הכרת הטוב, פונקט ווי ביי אן אקס און אן אייזל. אויב אזוי, וויאזוי זענט איר געווען פעיג צו זיין אזעלכע כפויי טובה צום בורא עולם?
הוֹי גּוֹי חֹטֵא עַם כֶּבֶד עָוֹן זֶרַע מְרֵעִים בָּנִים מַשְׁחִיתִים עָזְבוּ אֶת ה' נִאֲצוּ אֶת קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל נָזֹרוּ אָחוֹר. וואס מיינט דאס ווארט "הוי"? רש"י ערקלערט אז יעדעס מאל וואס עס שטייט "הוי" אין תנ"ך, איז דאס א לשון פון קלאגן און קרעכצן, ווי א מענטש וואס קרעכצט פון טיפן הארצן און שרייט "וויי". דער מלבי"ם אבער מאכט א חילוק צווישן "הוי" און "אוי". "הוי" איז אן אויסרוף, אן הכרזה, ווען מען רעדט מיט א פאטאס: הערט אויס, געערט פאלק! ווידער "אוי" איז דאס וואס מען נוצט ביי שמערץ, ווען עפעס שלעכטס פאסירט שרייט מען אוי. דא איז עס א לשון פון אן הכרזה. און וואס זאגט ער זיי? הוי גוי חוטא, איר זענט א זינדיג פאלק, א פאלק שווער מיט עבירות וואס האט פארלאזט דעם אויבערשטן; דעריבער פרעג איך אייך: אויף וואס זאל מען אייך נאך שלאגן? וואס האט אייך געהאלפן דאס פארלאזן דעם אויבערשטן?
הוי גוי חוטא עם כבד עון. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס גייט שטופע נאך שטופע, וואס ווערט אלץ הארבער און הארבער. ערשטנס זאגט ער: "גוי חוטא". וואס איז א חטא? א שגגה, אן עבירה אן א כוונה. נאכדעם זאגט ער: "עם כבד עוון". אן עוון איז שוין במזיד; עוון איז א קרומקייט אינעם שכל. א חטא קומט ווען די תאוה כאפט אן, אבער עוון מיינט אז דער שכל אליין איז פארדרייט און מען טוט עס בכוונה. נאכדעם זאגט ער: איר האט דאס נישט געטון נאר איינמאל אדער צוויימאל, נאר איר זענט א "זרע מרעים". "מרעים" איז שוין א טיטל, א באצייכענונג אז דאס שלעכטע ווערט געטון כסדר. און נישט נאר אז איר טוט עס פאר עפעס א תועלת אדער תאוה, נאר איר זענט "בנים משחיתים". וואס מיינט משחית?
דער מלבי"ם ערקלערט: השחתה מיינט פארדארבן און צעשטערן אן קיין שום הנאה אדער תועלת. סתם צוברעכן, סתם רואינירן. דאס איז פיל ערגער ווי "מרעים", ווייל דא טוט מען רע אן דעם וואס עס זאל בכלל ארויסקומען א רווח דערפון. און דער מלבי"ם ווייזט אן א וואונדערליכע פונקטליכקייט אינעם פסוק: נישט נאר די עבירות ווערן הארבער, נאר אויך דער טיטל פון די אידן ווערט נענטער און חשוב'ער. ערשטנס "גוי", נאכדעם "עם", נאכדעם "זרע", און צום סוף "בנים". וואס נענטער מען איז צום טאטן, אלץ גרעסער און שווערער איז דער פארראט. א קינד וואס זינדיגט קעגן זיין פאטער איז פיל הארבער ווי א פרעמדער. ממילא גייט דער פסוק פונעם קלענערן צום גרעסערן אין ביידע וועגן: איר זענט א "גוי" וואס האט געזינדיגט בשוגג ("חוטא"); נאך מער, איר זענט אן "עם" וואס האט געטון במזיד ("כבד עוון"); נאך נענטער, איר זענט א "זרע" וואס טוט שלעכטס כסדר ("מרעים"); און צום העכסטן, איר זענט "בנים" און איר פארדארבט אן קיין שום תועלת ("משחיתים").
עזבו את ה'. וואס קומט דאס מוסיף צו זיין? דער מלבי"ם ערקלערט: ביי די שומרונים שטייט: "את ה' היו יראים ואת אלוהיהם היו עובדים", זיי האבן געדינט עבודה זרה בשיתוף. זיי האבן געזאגט: דער בורא עולם איז אויך א כח, מען וועט אים אויך נעמען אין באטראכט. אבער כלל ישראל האט דעם אויבערשטן אפילו נישט גענומען אלס א צוגאב. די גמרא זאגט אז זיי האבן געהאט 365 מינים פון עבודה זרה, יעדן טאג אן אנדערע, אבער דעם אויבערשטן האבן זיי בכלל נישט אריינגעלאזט אינעם חשבון. חז"ל זאגן: אפילו ווי דער טערמיס וואס מען עסט צום סוף סעודה האט מען מיך נישט געמאכט. מען האט דעם אויבערשטן אינגאנצן פארלאזט.
אין טיפעניש פונעם הארצן ווייסט יעדער איד אז דער אויבערשטער איז דער אמת. פארוואס האבן זיי דעמאלט געדינט עבודה זרה? ווי חז"ל זאגן: נישט האבן אידן געדינט עבודה זרה נאר כדי זיך מתיר צו זיין עריות אין עפנטליכקייט. ביי עבודה זרה קען מען טון וואס מען וויל, מען פירט זיך אויף הפקר'דיג, און דער גלח אדער כומר וועט שוין מוחל זיין פאר א קליינע נדבה. ביים אויבערשטן אבער זענען דא שטרענגע פארלאנגען און נביאים וואס ווארענען מיט הארבע עונשים. כדי צו פארגרינגערן דאס געוויסן, האבן זיי אינגאנצן פארלאזט דעם אויבערשטן און נישט געוואלט קוקן אויף זיין זייט, כדי זיי זאלן נישט האבן קיין קשיות און קענען אנגיין מיט זייערע תאוות.
און נישט בלויז פארלאזט, נאר "ניאצו את קדוש ישראל". וואס מיינט ניאצו? חוזק געמאכט, פארשעמט און געשאלטן מתוך כעס. און דערצו "נזורו אחור". אויב איינער פארלאזט די תורה ווייל ער וויל זיין פריי, פונקט ווי א מענטש וואס וויל זיך אפרוען און זיין אן אתאיסט, איז נאך איין זאך; אבער זיי זענען געגאנגען פונעם אויבערשטן צו עבודה זרה, וואו מען האט פארברענט די אייגענע קינדער אין פייער! די גרינגע עבודה פונעם אויבערשטן איז געווען צו שווער, אבער די שוידערליכע עבודה פון עבודה זרה איז יא געווען באקוועם? דאס הייסט "נזורו אחור", זיי זענען געגאנגען צוריקוועגס.
דער מלבי"ם באלייכט נאך א נקודה: דער מענטש איז באשאפן געווארן צו שטייגן העכער און העכער. נאכ'ן חטא אדם הראשון איז דער מענטש געווען כמעט ווי א בהמה וואס עסט נאר פירות און גראז; אין די טעג פון נח איז ער געשטיגן צום מדבר און מען האט אים מתיר געווען פלייש; ביי די אבות איז מען געווארן ישראל; ביים מתן תורה האט מען באקומען תרי"ג מצוות; דערנאך איז מען געקומען קיין ארץ ישראל און געבויט דעם בית המקדש, און בימי שלמה המלך איז כמעט נתתקן געווארן די גאנצע וועלט. דער תפקיד איז געווען צו גיין ווייטער פאראויס, אבער אנשטאט דעם זענען זיי געגאנגען אויף צוריק, "נזורו אחור", זיי זענען אראפגעפאלן פון דער מדריגה פון ישראל צו דער מדריגה פון א בהמה, און נאך ערגער ווי א בהמה, ווייל א בהמה קען יא איר בעל הבית.
נאך א באמערקונג פונעם מלבי"ם: פארוואס שטייט קודם "ה'" און נאכדעם "קדוש ישראל"? ווען עס שטייט דער שם הוי"ה אדער אלקים, מיינט דאס דער בורא עולם אלס דער מנהיג פון דער גאנצער בריאה. אבער ווען מען דערמאנט אים אין צוזאמענהאנג מיט כלל ישראל, ווי "קדוש ישראל" אדער "אלוקי ישראל", מיינט דאס די באזונדערע ליבשאפט און השגחה וואס ער פירט מיט אידן. דאס פארלאזן דעם אויבערשטן וואס פירט די גאנצע וועלט איז איין עבירה; אבער פארשעמען און טשעפען דעם "קדוש ישראל", דער אייגענער באשעפער וואס האט אונז באזונדער דערהויבן און ליב געהאט, דאס איז שוין א ביטערער זינד, אן עזות פנים פון "ניאצו".
עַל מֶה תֻכּוּ עוֹד תּוֹסִיפוּ סָרָה כָּל רֹאשׁ לָחֳלִי וְכָל לֵבָב דַּוָּי. דא פרעגט דער נביא: נאכדעם וואס איר זענט שוין אזוי טיף פארפארן, פרעג איך אייך: "על מה תוכו?" אויב א מענטש באקומט יסורים און עס ברענגט אים צו תשובה, האט דאס געברענגט א תועלת; אבער איר כאפט קלעפ און איר טוט נישט קיין תשובה, טא וואס העלפן די קלעפ? "כל ראש לחולי וכל לבב דווי", דער קאפ איז פיל מיט קראנקייט און דאס הארץ איז פארוואונדעט און צעבראכן, און דאך לערנט מען זיך גארנישט אפ דערפון.
מִכַּף רֶגֶל וְעַד רֹאשׁ אֵין בּוֹ מְתֹם פֶּצַע וְחַבּוּרָה וּמַכָּה טְרִיָּה לֹא זֹרוּ וְלֹא חֻבָּשׁוּ וְלֹא רֻכְּכָה בַּשָּׁמֶן. ער באשרייבט די אלע גלידער פונעם גוף: עס איז נישטא קיין איין גאנצער, געזונטער אבר, אלעס איז פול מיט פצע, חבורה און מכה טריה. וואס איז דער חילוק צווישן פצע און חבורה? זאגט דער מלבי"ם: א פצע איז א שניט פון א שווערד וואו דאס פלייש עפנט זיך אויף; א חבורה איז א קלאפ פון א שווערן, שטומפיגן כלי וואו דאס בלוט בלייבט פארשטאפט אינעווייניג און עס גייט נישט ארויס. די רפואה פון א פצע איז מען דארף עס פארבינדן כדי די אפענע וואונד זאל זיך צומאכן; ווידער א חבורה דארף מען לייגן געוויסע מעדיצינען צו צעווייכן און עפענען די וואונד, כדי די שלעכטע לויכטקייט און אייטער זאל ארויסגיין.
און וואס טוט א מענטש וואס האט סיי א פצע און סיי א חבורה? די רפואה פונעם איינעם שעדיגט דעם צווייטן. אזוי ווי די גמרא זאגט אויף איינעם וואס איז געביסן געווארן סיי פון א בינען און סיי פון א שקארפיאן, וואס די רפואה פון איינעם איז ווארעם און פונעם צווייטן קאלט. אז ער לייגט ווארעם שעדיגט ער די ערשטע וואונד, און אז ער לייגט קאלט שעדיגט ער די צווייטע. דאס זאגט דער פסוק: פצע און חבורה שטייען אין קעגנזאץ איינער צום צווייטן. און דערצו איז נאך פאראן א "מכה טריה", א פרישע קלאפ וואס גיסט כסדר ארויס פליסיגקייטן און דארף מעדיצינען וואס טרוקענען אויס, און די רפואה דערפון שעדיגט ביידע ערשטע וואונדן. עס איז א מצב וואס מען קען גארנישט היילן.
דאס הייסט "לא זורו ולא חובשו ולא רוככה בשמן". "זורו" מיינט אויסשפרייטן היילונגס-פולווער אויף דער וואונד (דערפאר הייסט היילונג "מזור"); "חובשו" מיינט פארבינדן מיט א באנדאזש; און "רוככה בשמן" מיינט איינשמירן מיט בוימל אנצוהייבן די היילונג. דער נביא זאגט: מען האט אפילו נישט אנגעהויבן די ערשטע פעולה פון ווייכער מאכן מיט בוימל, מען האט נישט פארבונדן, און נישט אויסגעשפרייט קיין רפואות. מיט פשוט'ע ווערטער: איר האט באקומען אלע מיני קלעפ, און איר זוכט נישט אפילו אין קלענסטן אופן זיך צו היילן און תשובה צו טון.
דער מלבי"ם דערקלערט אויך דעם לשון פצע און חבורה: "פצע" קומט פון עפענען (ווי פצה את פיו, פצח בשירה, קנאקן ניסלעך וואס מיינט אויפעפענען); "חבורה" איז דאס פארקערטע, עס קומט פון פארבינדן און צוזאמענקלויבן, ווי א חבורה פון מענטשן אדער חובר חבר, דאס בלוט קלייבט זיך צונויף און ווערט פארשטאפט אונטער דער הויט.
אַרְצְכֶם שְׁמָמָה עָרֵיכֶם שְׂרֻפוֹת אֵשׁ אַדְמַתְכֶם לְנֶגְדְּכֶם זָרִים אֹכְלִים אֹתָהּ וּשְׁמָמָה כְּמַהְפֵּכַת זָרִים. יעצט ערקלערט ער דעם נמשל: וואס ער האט פריער געזאגט "כל ראש לחולי", איז דער נמשל "ארצכם שממה" - דער קאפ איז דער אלגעמיינער מוח פונעם גוף וואס באאיינפלוסט אלע גלידער, אזוי איז דאס לאנד דער כלל פונעם פאלק, ווען עס איז חרוב שפירט עס די גאנצע אומה. און וואס ער האט געזאגט "כל לבב דווי", איז דער נמשל "עריכם שרופות אש" - דאס הארץ איז א פרטי'דיגער אבר וואס די גלידער שפירן שטארק זיין שוואכקייט, אזוי שפירט יעדער איינער ווען די שטעט ווערן פארברענט אין פייער.
און דאס וואס ער האט געזאגט "מכף רגל ועד ראש אין בו מתום", אז יעדער באזונדערער אבר איז געשעדיגט, דאס איז דער נמשל פון "אדמתכם לנגדכם זרים אוכלים אותה" - דאס פעלד פון יעדן איינציגן מענטש ווערט פארצערט דורך פרעמדע פאר זיינע אייגענע אויגן, יעדער איינער פערזענליך ליידט גזילה און שאדן.
און אנטקעגן "לא זורו ולא חובשו", זאגט ער: "ושממה כמהפכת זרים". לויט'ן מלבי"ם קומט דאס ווארט "זרים" דא נישט פון פרעמדע מענטשן, נאר פון א לשון פון א "זרם", א שטראם פון מעכטיגע וואסערן. ווען א מבול וואסער שוועמט איבער א פעלד, בלייבט גארנישט איבער, מען קען שוין גארנישט ראטעווען. דאס איז דער באדייט פון חורבן וואס מען קען מער נישט אויסהיילן.
דער מלבי"ם באמערקט אז עס זענען דא צוויי וועגן וואס ברענגען ווייטאג: ווען א מענטש זעט ווי זיין שונא עסט זיין ארבעט, טוט דאס פיל מער וויי ווי ווען עס גייט לאיבוד אין א שריפה אדער מגפה. עס ליגט אין מענטש א טבע, אז ווען עפעס גייט אים פארלוירן איז אים לייכטער ווען קיינער האט נישט הנאה, ווי איידער צו זען ווי זיין שונא פארצערט עס. אזוי ווי איינער וואס האט אוועקגעווארפן א פארדארבענע זאך, און ווען דער שכן נעמט עס און פארריכט עס, פארדריסט עס אים אין גאנצן; אדער דער וואס איז גרייט געווען אנצו quizzes און פארלירן טויזנטער, אבער קען נישט דערליידן אז זיין בעל דין זאל באקומען פון אים אפילו צוויי הונדערט גילדן.
דאס ליגט אין די ווערטער "זרים אוכלים אותה": פון איין זייט טוט שרעקליך וויי אז דער שונא עסט דאס אייגענע ברויט; אבער פונעם צווייטן זייט, אויב א שונא נעמט עס, איז נאך פאראן א האפענונג אז מארגן וועט מען מלחמה האלטן און צוריקנעמען דאס פעלד. ווידער ווען א מבול שוועמט אלעס אוועק ("כמהפכת זרים"), האט כאטש דער שונא נישט הנאה געהאט, אבער די פארלוסט איז אייביג און מען קען שוין קיינמאל גארנישט צוריקבאקומען. דאס איז די צומישעניש פון פצע און חבורה, וואו יעדע צרה האט איר באזונדערן ביטערן ווייטאג.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ווערט אויסגערעכנט דער סדר פונעם חורבן וואס אשור האט אנגעמאכט: דאס ערשטע מאל בימי אחז, ווען ער האט פארטריבן די צען שבטים, איז געווען "ארצכם שממה"; דאס צווייטע מאל בימי חזקיהו, ווען סנחריב האט איינגענומען די פעסטע שטעט פון יהודה, איז געווען "עריכם שרופות אש"; און צום דריטן מאל, ביים באלאגערונג אויף ירושלים, האט יעדער פערזענליך געשפירט דעם הונגער און אומגליק, "אדמתכם לנגדכם זרים אוכלים אותה".
וְנוֹתְרָה בַת צִיּוֹן כְּסֻכָּה בְכָרֶם כִּמְלוּנָה בְמִקְשָׁה כְּעִיר נְצוּרָה. דא ווערט באשריבן דער פאל פון ציון שטופע נאך שטופע: ערשטנס איז ירושלים געבליבן איינזאם ווי א בודקע אין א וויינגארטן, וואו עס זיצט בלויז דער וועכטער און קיינער ארום געפינט זיך נישט. צווייטנס, ווען די בבליים זענען געקומען, איז עס געווען "כמלונה במקשה" - א הייצל אין א קאקאמער-פעלד, וואו מען שרעקט זיך נישט פון פייגל בייטאג ווייל די קאקאמערן זענען הארט, נאר מען היט נאר ביינאכט פון גנבים. אזוי האבן זיך די מענטשן אין ירושלים באהאלטן אין היילן בייטאג, און נאר ביינאכט ארויסגעשליפט שאפן שפייז. און צום דריטן מאל, ביי דער שווערער באלאגערונג פונעם חורבן, איז זי געווען "כעיר נצורה", א פארשלאסענע שטאט אן יוצא ואין בא, מיט א שרעקליכן הונגער, ביז זי איז געפאלן נאך דריי יאר באלאגערונג.
לוּלֵי ה' צְבָאוֹת הוֹתִיר לָנוּ שָׂרִיד כִּמְעָט כִּסְדֹם הָיִינוּ לַעֲמֹרָה דָּמִינוּ. ווען דער אויבערשטער לאזט אונז נישט איבער א קליינעם איבערבלייבס, וואלטן מיר געווען פארלענדעט ווי סדום. זאגט דער מלבי"ם: סדום איז געווען פיל ערגער אין רשעות ווי עמורה, אבער אין עונש איז עמורה געווען שווערער, ווייל פון סדום זענען נאך עטליכע געראטעוועט געווארן (לוט און זיינע טעכטער), בעת פון עמורה איז קיינער נישט געבליבן. דאס זאגט דער פסוק: אין אונזערע מעשים זענען מיר געווען אזוי שלעכט ווי סדום ("כסדום היינו"), און אויב נישט דער רחמנות פונעם אויבערשטן וואלט דער עונש געווען אן אויסראטונג אן קיין שום איבערבלייבס ווי עמורה ("לעמורה דמינו").
דער מלבי"ם באמערקט א דקדוק: דאס ווארט "שריד" קומט געווענליך מיטן לשון "השאיר" (ער האט בכוונה איבערגעלאזט), בעת "הותיר" מיינט עפעס וואס איז געבליבן פון זיך אליין, אן א כוונה. דער נביא זאגט: די שונאים האבן גארנישט געוואלט איבערלאזן, זיי וואלטן אלעס פארטיגט; דאס וואס עס איז געבליבן א שריד איז בלויז ווייל דער אויבערשטער האט עס געלאזט איבערבלייבן, "הותיר לנו שריד". און אויך שטייט "כסדום" מיט א כ"ף הדמיון (פונקט ווי סדום אין די שלעכטע מעשים), אבער "לעמורה" מיט א למ"ד, ווייל אין דעם עונש זענען מיר נאר געווען ענליך אבער נישט אינגאנצן פארטיליגט געווארן ווי עמורה, נאר עס איז געבליבן א שריד כמעט.
שִׁמְעוּ דְבַר ה' קְצִינֵי סְדֹם הַאֲזִינוּ תּוֹרַת אֱלֹהֵינוּ עַם עֲמֹרָה. קצינים מיינט די שרים און מנהיגים. חז"ל זאגן: פון דא זעט מען אז א מענטש זאל קיינמאל נישט עפענען דאס מויל פאר'ן שטן; וויבאלד דער נביא האט פריער געזאגט "כסדום היינו", רופט מען זיי שוין פון הימל אן ביים נאמען: קציני סדום.
"שמעו דבר ה'", דאס איז די נבואה וואס דער אויבערשטער שיקט יעצט דורך ישעיה; "קציני סדום", די שרים וואס זענען געווען פארדארבן אין זייערע משפטים פונקט ווי די ריכטער אין סדום; "האזינו תורת אלוקינו עם עמורה", דאס מיינט די תוכחה וואס שטייט אין דער תורה וועגן די קרבנות, אז א קרבן אן קיין תשובה און ווידוי איז נישט לרצון, ווי ער וועט גלייך ממשיך זיין.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן "שמעו" און "האזינו": שמיעה ווייזט אויף טיפע פארשטאנד און אריינטראכטן, בעת האזנה איז א מער פשוט'ע צוגעהערעניש. ווען ביידע ווערן דערמאנט צוזאמען, ווענדט מען דאס ווארט "שמעו" צום וויכטיגערן ענין און צו די חשוב'ע לייט וואס פארשטייען טיפער, און "האזינו" צום פשוט'ן עולם. דערפאר זאגט ער צו די קצינים, די שרים: "שמעו דבר ה'", נעמט אריין די טיפע נבואה און פארשטייט איר; און צום פשוט'ן המון עם זאגט ער: "האזינו תורת אלוקינו", הערט אויס די פשוט'ע ווערטער פון דער תורה וואס יעדער מענטש קען פארשטיין.