ספר יחזקאל קאפיטל כ"ט. "בשנה העשירית בעשירי בשנים עשר לחודש היה דבר השם אליי לאמור" (אינעם צענטן יאר, אינעם צענטן חודש, אויפן צוועלפטן טאג פונעם חודש, איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, אזוי צו זאגן). זאגט דער מלבי"ם: "בשנה העשירית" - מיר געדענקען דאך אז אויף דער מפלה פון צור האט ער שוין נבואה געזאגט אינעם עלפטן יאר. אויב אזוי, וואס גייט דא יעצט פאר? גייט ער פלוצלונג צוריקוועגס? ער הייבט פלוצים אן צו רעדן אינעם צענטן יאר, ווען מיר האבן שוין פריער גערעדט אינעם עלפטן יאר! זאגט דער מלבי"ם - און אויך די אנדערע מפרשים באשעפטיקן זיך מיט דער קשיא - דער טעם פארוואס ער האט מקדים געווען די מפלה פון צור, הגם כראנאלאגיש איז זי למעשה געווען שפעטער, איז וויבאלד אויף פרעה זאגט ער אויך נבואה אינעם 12טן יאר און אינעם 27סטן יאר; דערפאר האט ער מקדים געווען די נבואה פון צור, כדי ער זאל קענען צונויפנעמען אלע נבואות אויף מצרים צוזאמען. ווייל אויב נישט, וואלט מען געדארפט לייגן די נבואה פון צור אינמיטן, אלס א הפסק: אינעם צענטן יאר מצרים, דערנאך אינעם עלפטן צור, און דערנאך נאכאמאל נבואות אויף מצרים. דאס האט ער נישט געוואלט טאן, דערפאר האט ער פריער געברענגט צור הגם צור איז געווען אינעם 11טן יאר, און דערנאך געברענגט די נבואות אויף מצרים אין איין המשך. נאך א זאך זאגט ער: מצרים איז חרוב געווארן אסאך מאל, און דער לעצטער חורבן איז געווען נאך צור; דערפאר שטעלט ער אויס די דאזיקע נבואה נאך צור, וויבאלד איר לעצטער חורבן איז געווען שפעטער.
"בן אדם שים פניך על פרעה מלך מצרים והינבא עליו ועל מצרים כולה" (מענטשנזון, ווענד דיין פנים קעגן פרעה דעם מלך פון מצרים, און נבואה זאג אויף אים און אויף גאנץ מצרים). בן אדם שים פניך על פרעה מלך מצרים - וויבאלד פרעה האט זיך געמאכט פאר א גאט, און וויבאלד פרעה האט געהאט א גרויסע הערשאפט, דאס הייסט ער האט געהאט א גרויסע רעגירונג, און די מפלה פון פרעה איז בעצם די מפלה פונעם גאנצן פאלק, דערפאר ווען ער רעדט, רעדט ער צו פרעה, הגם בעצם איז די נבואה נישט בלויז פערזענלעך פאר פרעה. ווען ער רעדט דא וועגן פרעה, רעדט ער וואס ס'וועט פאסירן מיט גאנץ מצרים. נאר פארוואס באציט ער זיך דווקא צו פרעה? ווייל ערשטנס האט פרעה זיך געמאכט פאר א גאט, און צווייטנס האט ער געהאט א גרויסע ממשלה; דערפאר ווענדט ער זיך צו אים גלייך ווי ער רעדט צו אים פערזענלעך.
"דבר ואמרת, כה אמר השם אלוהים הנני עליך פרעה מלך מצרים התנים הגדול הרובץ בתוך יאוריו, אשר אמר לי יאורי ואני עשיתיני" (רעד און זאלסט זאגן: אזוי האט געזאגט ג-ט דער אייבערשטער: איך קום אן אויף דיר, פרעה מלך מצרים, דער גרויסער תנין וואס ליגט אינמיטן זיינע טייכן, וואס האט געזאגט: מיין טייך איז מיינס, און איך האב מיר אליין געמאכט). דבר ואמרת כה אמר השם אלוהים הנני עליך פרעה מלך מצרים, און פרעה מלך מצרים רופט ער אן "התנים הגדול הרובץ בתוך יאוריו". פון וואו קומט דער דאזיקער אויסדרוק און פארוואס דווקא דער משל? ערקלערט דער מלבי"ם: די מצריים פלעגן גלייבן אז דער נילוס איז הייליק. מיר ווייסן דאך אז ווען דער קדוש ברוך הוא באשטראפט אן אומה, באשטראפט ער קודם די עבודה זרה פונעם פאלק און הערשט דערנאך דאס פאלק אליין; דערפאר האט דער אייבערשטער צום ערשט געשלאגן מיט מכת דם כדי צו שלאגן דעם נילוס. זיי האבן געגלייבט אז דער נילוס איז הייליק ווייל זיי האבן געזען דערפון נוצן, זיי פלעגן באוואסערן פון אים, ווי עס שטייט "והשקית ברגלך כגן הירק", אזוי איז געווען דער סדר אין מצרים, און וויבאלד אזוי האבן זיי מייחס געווען צום נילוס א געוויסע קדושה. די גרויסע תנינים וואס געפינען זיך אינעם נילוס, צו זיי האבן זיי אויך מייחס געווען א געטליכקייט. זיי האבן דאך געגלייבט אין תרתק און נבחז און אנדערע מיני בעלי חיים; זיי האבן געגלייבט אין געוויסע בעלי חיים אז זיי זענען געטער, דער האן, נבחז און אשימא און נאך כל'ערליי עבודה זרות, ווי א באק און א האן, און די מצריים האבן דאך געגלייבט אינעם שעפסל, און די אינדער גלייבן אין דער קו, און אזוי ווייטער. האבן זיי אויך געגלייבט אז די תנינים וואס געפינען זיך אין מצרים זענען א סארט געטליכקייט. און זיי האבן געגלייבט אז עס איז פאראן דארט איין תנין אינעם נילוס וואס איז גרעסער פון אלעמען, און ער איז כביכול דער גאט פון אלע, ער הערשט איבער יעדן איינעם, און ער האט באשאפן זיך אליין און ער האט באשאפן דעם נילוס. אזוי האבן זיי געגלייבט.
יעצט פארגלייכט ער פרעה כביכול ער איז יענער גרויסער תנין. און פארוואס? ווייל ביי פרעה זענען אויך געווען די זעלבע בחינות: פרעה האט געהאט אויף דער ערד דעם כח און די שליטה וואס זיי האבן מייחס געווען צום גרויסן תנין אינעם נילוס, פרעה האט געהאט אזא הערשאפט דא אויף דער ערד. נאך א זאך: פרעה "רובץ בתוך יאוריו", דאס הייסט אינעווייניג אין גאנץ לאנד מצרים און אין אלע אירע טייכן; ער איז זיכער אז אלעס געהערט צו אים, און נישט נאר דאס, נאר ער בארימט זיך אויך אז ער אליין האט באשאפן דעם טייך און אז ער האט אויך באשאפן זיך אליין. און דאס איז וואס ער זאגט: "לי יאורי ואני עשיתיני" - לי יאורי, דער טייך געהערט צו מיר, איך האב אים באשאפן, און צווייטנס ואני עשיתיני, איך האב אויך באשאפן זיך אליין. א קליינע קשיא: זאג נאר, פרעה, איידער דו האסט באשאפן זיך אליין, ביסטו שוין געווען אדער ביסטו נישט געווען? נישט קיין חילוק, סתם א נקודה למחשבה... אויב ביסטו נישט געווען, וויאזוי האסטו באשאפן זיך אליין?! נו, משמע פרעה איז נישט געווען געבויט פאר צו טיפע קשיות, און ווי עס זעט אויס איז זיין פאלק אויך נישט געווען ווייס-איך-וואס אינטעליגענט צו פרעגן די ריכטיקע קשיות; און אפילו אויב איינער וואלט יא געפרעגט, וואלט ער מסתמא נישט קיין קלארע תשובות באקומען... אבער עכ"פ דאס האט ער פארקויפט פאר זיין פאלק: לי יאורי, און איך בין א גאט. גוט, אבער א גאט, וואס טוט זיך ווען מען דארף גיין אין בית הכסא? ער מוז זיך דאך אויסליידיקן, איז ער געגאנגען באהאלטענערהייט און פארמומיקט דעם טייך. צום מזל זענען די גרינע פארטייען דעמאלט נאך נישט געווען טעטיק, ווייל מ'וואלט אים ארעסטירט פארן פארשמוצן די וואסערן... און אזוי האט קיינער נישט געוואוסט אז דער דאזיקער גאט, ס'פאסט נישט צו זאגן, אבער ער האט אויך אפפאל פון צייט צו צייט. עכ"פ, דאס איז געווען די השקפה פון פרעה, און אזוי האט פרעה דאס פארקויפט פאר זיין פאלק.
מען דארף וויסן, דאס וואס איך האב יעצט געזאגט איז בעצם דער פירוש וואס איז באקאנט פאר יעדן. אבער מען דארף וויסן אז די פשטנים גייען בעצם נישט אין דעם וועג. די פשטנים לערנען אפ אז וואס ס'שטייט "לי יאורי ואני עשיתיני", מיינט עס: איך האב מיר געמאכט און פארראכטן דעם טייך כדי צו באוואסערן מיין לאנד. דאס מיינט עשיתיני - עשיתיני באדייט איך האב מיר צוגעריכט, דאס איז עשיתיני, נישט אז איך האב באשאפן מיר אליין, נאר דער טייך איז מיין און איך האב אים געמאכט פאר מיר, ווי עשיתי אותו בשבילי. נאך א פירוש זאגט דער רד"ק: עשיתיני מיינט איך האב מיר געמאכט פאר א גרויסן און דערהויבענעם קעניג. וואס באדייט דאס? מיין חכמה, מיין כשרון, מיין כח, דאס איז וואס האט מיך געמאכט אזוי גרויס, אלזא אני עשיתיני - אין דעם זין פון איך האב אויפגעבויט מיין אייגענעם גרויסן כח, אבער נישט אין זין פון איך האב באשאפן מיר אליין. און אזוי זאגט אויך תרגום יונתן: ואני עשיתיני - "דילי מלכותא ואנא כבשית" (מיינס איז די מלוכה און איך האב זי איינגענומען), אבער נישט אין באדייט פון באשאפן זיך אליין. אבער פריער, ווי געזאגט, דער אנגענומענער פירוש אין אלעמענס מויל איז דווקא דער פירוש פונעם מלבי"ם, הגם ס'איז אינטערעסאנט אז דאס איז נישט דער פשוט'ער פשט פון עשיתיני, ווייל צו גלייבן אז ער האט באמת באשאפן זיך אליין איז א זאך וואס איז שווער צו פארנעמען; אבער אזוי ערקלערט דער מלבי"ם, און ווי געזאגט איז דאס דער פירוש וואס איז שגור בפי כולם.
"ונתתי חחים בלחייך והדבקתי דגת יאוריך בקשקשותיך, והעליתיך מתוך יאוריך ואת כל דגת יאוריך בקשקשותיך תדבק" (און איך וועל אריינטאן האקנס אין דיינע באקן, און איך וועל צוקלעבן די פיש פון דיינע טייכן צו דיינע שופן, און איך וועל דיך ארויפברענגען פון אינמיטן דיינע טייכן, און אלע פיש פון דיינע טייכן וועלן אין דיינע שופן צוגעקלעבט בלייבן). זאגט דער מלבי"ם: מצרים איז חרוב געווארן עטליכע מאל. לכתחילה האט פרעה געהאט א גרויסע הערשאפט, ער פלעגט הערשן ביזן גרויסן טייך נהר פרת. מיר האבן געזען אז נבוכדנצר איז געקומען און אים געשלאגן ווען יהויכין האט געקעניגט, ווי עס שטייט אין מלכים ב' פרק כ"ד. אינעם פערטן יאר פון יהויקים איז ער נאכאמאל געשלאגן געווארן ביי כרכמיש, ווי עס שטייט אין ירמיהו פרק מ"ו. דאס דריטע מאל, ווען מ'האט באלאגערט ירושלים, איז ער אויך ארויסגעגאנגען און איז אויך געשלאגן געווארן. ביי אלע די דאזיקע מפלות איז דער געמיינזאמער שטריך געווען אז פרעה איז געווען אינדרויסן פון זיין מדינה; ער איז ארויסגעגאנגען פון זיין לאנד מלחמה צו האלטן, און דעמאלט האט מען אים געשלאגן. אויף דעם זאגט ער דא דעם משל: "ונתתי חחים בלחייך" - ווען מען פלעגט וועלן ארויסציען א פיש, פלעגט מען אריינשטעקן א סארט האק אין די באקן, און מיט דעם פלעגט מען אים ארויסשלעפן. דאס איז וואס ער זאגט אויך דא: וויבאלד דער אייבערשטער האט געוואלט אראפווארפן פרעה אינדרויסן פון זיין לאנד, האט ער געזאגט "ונתתי חחים בלחייך", כדי דיך אנצוהאקן און ארויסצושלעפן אינדרויסן; און וויבאלד ער וואלט פון זיך אליין נישט געוואלט ארויסגיין, שלעפט מען אים מיט געוואלד פונקט ווי מען שלעפט ארויס א פיש - און ער איז דאך דא דער פיש, ער איז דער גרויסער תנין וואס מען פארגלייכט צו א פיש - דערפאר שלעפט מען אים און מען ברענגט אים ארויס לויטן גזירת השם, און דער צוועק איז געווען אים צו שטראפן. יעצט זאגט ער אים: דו וועסט נישט ארויסגיין אליין, נאר דו וועסט ארויסגיין צוזאמען מיט אלע דיינע שרים און גיבורים, דאס איז "והדבקתי דגת יאוריך בקשקשותיך" - דאס הייסט ער האט גלייך ווי שופן, און ער וועט צוקלעבן די פיש פון זיינע טייכן; די דגת יאוריו זענען די חשוב'ע לייט, די שרים פון דער מלוכה, זיי וועלן אויך ארויסגיין צוזאמען מיט אים. "והעליתיך מתוך יאוריך ואת כל דגת יאוריך" - וואס מיינט דאס? איך וועל דיך ארויסנעמען אינדרויסן פון דיין לאנד, ווייל אינעווייניג אין זיין לאנד האט ער געהאט עפעס א זיכערקייט, אבער אינדרויסן פון זיין לאנד איז שטענדיג שווערער מלחמה צו האלטן ווען מען איז נישט אויף דעם אייגענעם שטח; דארט איז ער געווען ווייניגער פארזיכערט, און דעמאלט איז ער געגליכן - זאגט דער מלבי"ם - צו א פיש וואס מען האט ארויסגענומען פון וואסער אויף דער טרוקעניש. דאס איז דער באדייט פון הוצאתי אותך מחוץ לארצך, און דאס דרוקט אויס א געוויסע שוואכקייט. און איך וועל אויך ארויפברענגען די פיש פון דיינע טייכן וואס וועלן צוגעקלעבט זיין צו דיינע שופן, זיי וועלן אויך מיטקומען. דאס איז דער טייטש פון "והעליתיך מתוך יאוריך ואת כל דגת יאוריך אשר בקשקשותיך תדבק". ווייל בעצם איז דא דא א כפילות, און די כפילות איז שווער: פריער שטייט "והדבקתי דגת יאוריך בקשקשותיך", און נאכדעם "ואת כל דגת יאוריך בקשקשותיך תדבק", דו האסט זיי דאך שוין צוגעקלעבט, צו וואס דארף מען דאס נאכאמאל זאגן? נאר דער כוונה איז: איך וועל דיך ארויפברענגען פון דיינע טייכן צו קעמפן אינדרויסן פון דיין לאנד, דיך און אלע פיש פון דיינע טייכן וואס זענען צוגעקלעבט אין דיינע שופן; די אלע וואס זענען צוגעקלעבט צו דיר, יענע שרים און נכבדים, וועלן אויך ארויסגיין צוזאמען מיט דיר. און דער מלבי"ם זאגט שטענדיג אז "דגת" איז א לשון פון א ריבוי, ווי "והדגה אשר ביאור מתה", מען רעדט פון א גרויסער צאל פיש.
"ונטשתיך המדברה אותך ואת כל דגת יאוריך, על פני השדה תיפול, לא תיאסף ולא תיקבץ, לחית הארץ ולעוף השמיים נתתיך לאוכלה" (און איך וועל דיך פארלאזן אינעם מדבר, דיך און אלע פיש פון דיינע טייכן, אויפן פנים פונעם פעלד וועסטו פאלן, דו וועסט נישט איינגעזאמלט ווערן און נישט צונויפגענומען ווערן, פאר די חיות פון דער ערד און פאר די פויגלען פונעם הימל האב איך דיך געגעבן צו עסן). אויך דער רד"ק ערקלערט דא: "ונטשתיך המדברה", אז דאס איז דער זעלבער ענין פונעם משל פון פריער: וויבאלד פיש לעבן נישט אין מדבר, האט ער געוואלט זאגן אז אזוי וועלן אויך די מצריים שטארבן דורכן שווערד אויפן אפענעם פעלד ווען זיי וועלן ארויסגיין אין קאמף קעגן די כשדים, און דארט וועלן זיי ווערן פאר שפייז פאר די חיות השדה און די עוף השמים; דארט איז זייער טויט, פונקט ווי פיש וואס גייען ארויס פון וואסער אין מדבר, דארט איז זייער טויט. דער מלבי"ם ערקלערט אז דארט וועט צעשפרייט ווערן זיין מיליטער און פאלן אויפן פנים פונעם פעלד, ווייל ווי ערקלערט וועט די מלחמה נישט זיין אינעווייניג אין זיין פעסטונג-שטאט, נאר אויפן פנים פונעם פעלד. "לא תיאסף ולא תיקבץ" - זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן "לאסוף" און "לקבץ"? ערקלערט דער מלבי"ם אז אין לשון הקודש באדייט "לקבץ" ווען זאכן זענען צעווארפן און מען קלויבט זיי צונויף אויף איין פלאץ; אבער "לאסוף" באדייט צוריקברענגען זאכן אויף זייער ארט. למשל, אויב א פאסטוך וויל צונויפנעמען זיינע שעפּסן, זאגט מען ער "מקבץ" זיי; אבער אויב ער וויל זיי צוריקברענגען אין שטאל אריין, דעמאלט "אספ'ט" ער זיי - מען זאמלט זיי איין אהיים. "לאסוף" מיינט שטענדיג צוריקקערן צום מקור, צום פלאץ פון וואו זיי זענען ארויסגעגאנגען; ווידעראום "לקבץ" מיינט בלויז צונויפנעמען איינס צום צווייטן, דאס איז דער באדייט פון קיבוץ. זאגט דא דער מלבי"ם: פיש טוט מען געווענליך קודם "מקבץ" זיין - דער פישער קלויבט צונויף די פיש אין א הויפן, און דערנאך טוט ער זיי "אספ'ן" אהיים. דא זאגט ער אים: נישט נאר וואס דו וועסט נישט "נאסף" ווערן אהיים, נאר אפילו "לא תיקבץ", מען וועט אייך אפילו נישט צונויפנעמען אויף איין הויפן, ווייל די חיות השדה וועלן אייך אלעמען אויפעסן.
"וידעו כל יושבי מצרים כי אני השם, יען היותם משענת קנה לבית ישראל" (און אלע איינוואוינער פון מצרים וועלן וויסן אז איך בין ה', צוליב דעם וואס זיי זענען געווען א שטעקן פון א שוואכן ראר פאר בית ישראל). זאגט דער אייבערשטער: מיט דעם וועט זיין מיין געווינס, אז אלע איינוואוינער פון מצרים וועלן דערקענען אז איך בין ה'; זיי וועלן אנערקענען אז די דאזיקע שטראף איז מאת ה', ווי ס'שטייט "משגיא לגוים ויאבדם", דער אייבערשטער דערהויבט דאס גויישע פאלק ווייל דער פאל פון אויבן איז אסאך שווערער. און דערנאך וועט קומען אויף אים א מלחמה אינעווייניג אין זיין לאנד, זאגט דער מלבי"ם: נבוכדנצר וועט קומען ביז צום גרעניץ פון מצרים און דארט וועט ער אים שלאגן אין זיין אייגן לאנד, אין מצרים. דא שילדערט ער יעצט די ערשטע מלחמה, און ערקלערט אויך איר אורזאך: די סיבה פון דער מלחמה איז וויבאלד זיי זענען געווען א שטעקן פון א ראר פאר בית ישראל. מיר האבן שוין פריער עטליכע מאל געזען אין ספר מלכים און אין אנדערע פלעצער אז כלל ישראל האט זיך פארלאזט אויף די מצריים אז זיי וועלן זיי העלפן; און נישט נאר וואס זיי האבן זיי נישט געהאלפן, נאר זיי האבן נאך צוגעלייגט חורבן און מפלה, און בעיקר פונעם רוחניות'דיקן שטאנדפונקט, וואס דאס אליין אז מ'האט זיך געוואנדן קיין מצרים האט ארויסגעוויזן א מאנגל אין אמונה, און דאס איז שוין א פאל. שוין אין דעם איז געלעגן דער מפלה פון ישראל, ווייל ווען מען ווענדט זיך קיין מצרים זאגט מען כביכול אז עס איז פאראן א מעצור לה' להושיע, און אויב אזוי האב איך נישט קיין פראבלעם, איך האב חברים דערויף: איך וועל זיך ווענדן צו פרעה מלך מצרים, ער וועט מיך אויסלייזן, ער וועט מיך ראטעווען. זיי האבן אפגעקערט זייער הארץ פונעם אייבערשטן און נישט געפאלגט דעם קול פון ירמיהו וואס האט זיי געווארנט דאס נישט צו טאן. און דעמאלט זענט איר געווען א משענת קנה - א ראר איז א שוואכע זאך, "קנה וסוף קמלו", א "קנה רצוץ", א ראר איז א זאך וואס מען קען זיך נישט אנשפארן דערויף; איר זענט געווען א שטעקן פון א ראר פאר בית ישראל.
"בתופשם בך בכף תרוץ ובקעת להם כל כתף, ובהישענם עליך תישבר והעמדת להם כל מותניים" (ווען זיי האבן דיך אנגעכאפט מיט דער האנט האסטו זיך געבראכן און זיי צעשפאלטן די גאנצע פלייצע, און ווען זיי האבן זיך אנגעשפארט אויף דיר ביסטו צעבראכן געווארן און האסט געמאכט זייערע לענדן ציטערן). יעצט באשרייבט ער דעם שאדן וואס ער האט אנגעמאכט פאר עם ישראל ווען עם ישראל האט זיך פארלאזט אויף אים אז ער וועט זיי אויסלייזן. דו ביסט, ווי געזאגט, ווי א ראר, און נישט סתם א ראר נאר א קנה רצוץ, א צעבראכענער ראר, וואס ווען א מענטש כאפט אן דעם ראר - זאגט די גמרא אז א ראר האט שארפע שפּליטערס (קרומיות); אויב מיר נעמען א קנה סוף און מען ברעכט עס אויבן, זעט מען אז עס באקומט פילע שפיצן, דאס רופט זיך קרומיות, און ווען א מענטש וויל עס אנכאפן, שטעכן די דאזיקע שפיצן זיין האנט. "בתופשם בך בכף תרוץ ובקעת להם כל כתף" - וואס מען דארף דא פארשטיין איז: ווי קומט דא אריין די פלייצע? ס'וואלט לכאורה געדארפט שטיין אז דאס שפאלט זייער האנט, פארוואס זאגט ער "ובקעת להם כל כתף"? ערקלערט דער מלבי"ם: ער האט אים געגליכן צו א צעבראכענעם שטעקן, וואס ווען א מענטש נעמט אים אין זיין האנט כדי אנצושרעקן דעם מענטש וואס קומט אקעגן אים, וואס טוט ער? ער נעמט דעם שטעקן אויף צוריקוועגס העכער דער פלייצע כדי צו ווייזן גלייך ווי איך קום דיך שלאגן. יעצט, ווען ער האט גענומען דעם שטעקן אויף צוריק, וויבאלד דער ראר איז געווען צעבראכן, האט ער צעשפאלטן זיין אייגענע פלייצע! פארשטייט איר? די צעבראכנקייט פונעם שטעקן און זיינע שפיצן האבן צעשפאלטן די פלייצע פונעם סטראשער. דאס איז וואס ער זאגט: "ובקעת להם כל כתף", זיין פלייצע איז צעבראכן און צעשפאלטן געווארן ווען ער האט געוואלט סטראשען דערמיט. און דערנאך: "ובהישענם עליך תישבר" - און אויב ער וועט זיך עכ"פ וועלן אנשפארן אויף דעם שטעקן, וועט דער שטעקן אינגאנצן צובראכן ווערן. וואס מיינט "והעמדת להם כל מותניים"? טייל ערקלערן "והמעדת להם כל מותניים", לשון פון מעידה און פאלן, ווי מועד און פאלט. אבער רש"י זאגט "שאני רואה את דבריהם" (איך נעם נישט אן זייערע ווערטער). ווידעראום דער מער אנגענומענער פירוש דא, ווי סיי דער מלבי"ם און סיי רש"י ערקלערן, איז אז ווען א מענטש שטארקט זיך ביים שטיין, שטייט ער אויף זיינע לענדן (מותניים); דעריבער זאגט ער "והעמדת להם כל מותניים". ערקלערט דער מלבי"ם: ווען א מענטש גייט אויף זיינע פיס, ליגט דער גאנצער כח פונעם וואג צווישן די פיס, בכח פון די מותניים וואס שטעלן אויף דעם גוף. די מותניים האלטן דעם גוף. טראכט נאר, ווען א מענטש וואלט נישט געהאט די מותניים, וואלט ער זיך איינגעבויגן און אראפגעפאלן; דאס וואס שטעלט אויף דעם מענטש אויף זיין ארט זענען די מותניים. אויב א מענטש שפארט זיך אן אויף א שטעקן, וואס קומט בעצם אויס? ער שטייט נישט אויף די מותניים, נאר יעצט בייגט ער זיך איין און שפארט זיך אן אויפן שטעקן; דער כח פונעם וואג איז צווישן דעם קערפער און דער שטיצע. וואס פאסירט דעמאלט? ווען די שטיצע ברעכט זיך און פאלט אראפ, פאלט ער! אויב ער באוויזט זיך נישט צו האלטן מיט זיינע מותניים און זיך נישט איינצושטעלן, פאלט ער צוזאמען מיטן שטעקן. וואס דארף מען דעמאלט? מען מוז דעמאלט תיכף מחזק זיין זיינע מותניים כדי דער קערפער זאל זיך נישט בייגן ווייטער נאכן שטעקן. זאגט דער מלבי"ם: דאס איז וואס שטייט דא "והעמדת להם כל מותניים" - זיי וועלן מוזן אויפשטעלן די מותניים מיט כח און שטארקייט, ווייל אויב נישט, וועט דאס אנשפארן אויפן שטעקן זיי אראפווארפן. וואס איז דער נמשל? זאגט דער מלבי"ם: לכתחילה ווען זיי האבן געוואלט אָנשרעקן די שונאים דורך פרעה, ווען דער מלך פון בבל האט באלאגערט ירושלים, האבן זיי זיך בעצם פארבינדן מיט פרעה כדי פרעה זאל ארויסשיקן זיינע חיל פון מצרים, און דעמאלט וועט נבוכדנצר מורא באקומען: ער וועט הערן אז עס איז געקומען א חיזוק פון מצרים אונז צו ראטעווען, וועט אים דאס צוריקהאלטן און דורך דעם וועט ער אנטלויפן. בעצם איז דא געווען א כוונה אנצושרעקן דעם שונא. דאס איז וואס ער האט פריער ערקלערט, אז ווען מען נעמט דעם שטעקן אים אנצוהייבן אויף צוריק כדי אנצושרעקן אז מען גייט שלאגן, ווערט זייער פלייצע צעבראכן; ער זאגט דורך דעם איז "נבקע להם כל כתף". פארוואס? ווייל דעמאלט האסטו געמוזט באצאלן פאר פרעה א ריזיגן הון, שוחד פארן מלך מצרים, "ישאו על כתף עיירים חיליהם וכולי, לא לעזר כי לבושת וכולי". דאס איז געווען אין אנפאנג, ווען ס'איז נאך געווען בלויז א סטראשע. דערנאך האט דיר דאס נישט געהאלפן, ווייל למעשה האסטו אליין געמוזט גיין קעמפן קעגן זיי; און דאס איז וואס ער זאגט: "והעמדת להם כל מותניים" - עם ישראל האט יעצט געמוזט שטיין אויף זייערע אייגענע לענדן, און זייערע פיס זענען דאך שוין געווען מיד און געשטרויכלט; זיי האבן ערווארטעט צו האבן הילף, און דא האבן זיי געמוזט שטיין אויף זייערע אייגענע פיס אנשטאט וואס זיי זאלן זיך פארלאזן אויף פרעה און געמיינט אז ער וועט זיי אויסלייזן - למעשה איז ער זיי נישט געווען צו קיין ישועה.
רש"י ערקלערט אן אנדערן ביאור: וואס מיינט "ובקעת להם כל כתף"? רש"י ערקלערט פארוואס דווקא די פלייצע. לייגט רש"י פאר אזא בילד: א מענטש שפארט זיך אן אויף דער שטיצע פונעם צעבראכענעם שטעקן, אבער וויבאלד דער שטעקן ברעכט זיך, וואס פאסירט מיט אים? ער פאלט; און וויבאלד ער פאלט, פאלט זיין פלייצע אויפן שטעקן און זי אליין ווערט פארוואונדעט. דאס איז וואס ער זאגט: "ובקעת להם כל כתף", נאכדעם וואס דער שטעקן ברעכט זיך אזוי, פאלט ער דערויף און זיין פלייצע ווערט צעבראכן און געשעדיקט פונעם צעבראכענעם ראר. דאס איז די כוונה פון בקעת להם כל כתף, די שארפע שפיצן גייען אים אריין אין די פלייצעס.
"לכן כה אמר השם אלוהים הנני מביא עליך חרב, והכרתי ממך אדם ובהמה" (דעריבער אזוי האט געזאגט ג-ט דער אייבערשטער: איך ברענג אויף דיר א שווערד, און איך וועל פארשניידן פון דיר מענטש און בהמה). דעריבער קומט נבוכדנצר קיין מצרים - דאס איז געווען נאכן חורבן - דערפאר זאגט ער "הנני מביא עליך חרב", און דורך דעם "והייתה ארץ מצרים לשממה וחורבה, וידעו כי אני השם, יען אמר יאור לי ואני עשיתי" (און דאס לאנד מצרים וועט ווערן פאר א פוסטעניש און א חורבן, און זיי וועלן וויסן אז איך בין ה', צוליב דעם וואס ער האט געזאגט: דער טייך איז מיינס און איך האב אים געמאכט). דאס לאנד מצרים וועט ווערן פוסט און חרוב, און זיי וועלן וויסן אז איך בין ה'. מיט דעם וועלן זיי דערקענען מיין געטליכקייט מער ווי דורך דעם וואס איך האב געברענגט דעם פארלענדער אין זייער לאנד אריין. פארוואס? ווייל ווען מען ברענגט דעם פארלענדער אין לאנד אריין, ווי געזאגט, איז דא די מפלה שווערער; ווייל דער מלך אין זיין אייגן לאנד האט א פיל גרעסערע מאכט, ער האט פעסטונג-שטעט, ער האט זיינע כוחות, און דא וועט עכ"פ דער פארלענדער אריינקומען אין זייער לאנד, וועט דער פאל זיין פיל מעכטיגער. ערקלערט דער מלבי"ם: יעצט ערקלערט ער אונז דעם דריטן חורבן, דער אלגעמיינער חורבן וואס איז געווען אויף מצרים. דאס איז געווען אינעם 27סטן יאר פון נבוכדנצר'ס קעניגרייך, 18 יאר נאכן חורבן, ווען ער האט שוין געהאט באקומען זיין עונש אויף דעם וואס ער האט געהאלפן בני ישראל; און דאס איז יעצט א נייע שטראף, נישט אויף דעם וואס ער איז געווען א משענת קנה רצוץ. די נייע שטראף איז אויף דעם וואס ער האט געזאגט "יען אמר יאור לי ואני עשיתי". וויבאלד ער פלעגט נאך אלץ מייחס זיין זיין גאנצן כח צום נילוס און צו זיך אליין, און אז ער האט כביכול באשאפן דעם נילוס; דאס הייסט אז מצרים איז נאך נישט געווען אינגאנצן בטל, ער האט נאך אלץ געשפירט די געפילן פון א גאט, און דערפאר האט מען נאך געדארפט ברענגען אויף אים נאך א מפלה. "והייתה ארץ מצרים לשממה וחורבה" - און פארוואס? "יען אמר יאור לי ואני עשיתי", לויט די פירושים וואס מיר האבן פריער ערקלערט וואס דאס באדייט: אדער איך האב געמאכט מיין מלוכה, אדער ווי דער מלבי"ם האט ערקלערט, איך האב געמאכט מיר אליין.
וואס מיינט "לשממה וחורבה"? דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן שממה און חורבה: חורבה פאלט געווענליך מער אויף שטעט; מען זאגט נישט א חרוב'ער מדבר, ווייל אין א מדבר איז גארנישט חרוב געווארן, נאר מען זאגט דער מדבר איז וויסט (שמם), מען זאגט דאס לאנד איז וויסט, עס וואקסט דארט גארנישט; אבער ביי שטעט פאסט מער צו רעדן פון א חורבה. און געווענליך איז שממה נאך מער ווי חורבה: "לחורבות חורב שממה", די תוספת שפעטער פארגרעסערט עס שטענדיג. עס איז נישט נאר געווען א חורב, נאר אויך שממה; ווייל ביי א חורבן זענען נאך אלץ דא שטיינער, ס'איז נאך וואס מ'רופט פארבליבן עפעס, אבער ווען מען זאגט שממה, מיינט עס דער פולקאמער אומקום, צו באשרייבן דעם גאנצן חורבן. דערפאר שטייט "והייתה ארץ מצרים לשממה וחורבה" - דאס הייסט די ווייניגער באזעצטע ערטער וועלן זיין בגדר שממה, און די באזעצטע ערטער וועלן זיין א חורבה.
"לכן הנני אליך ואל יאוריך, ונתתי את ארץ מצרים לחורבות חורב שממה, ממגדול סונה ועד גבול כוש" (דעריבער זע, איך קום אויף דיר און אויף דיינע טייכן, און איך וועל מאכן דאס לאנד מצרים פאר פוסטע חורבנות, א מדבר-וויסטעניש, פון מגדל סונה ביזן גרעניץ פון כוש). לכן הנני אליך - דאס מיינט איך ברענג אויף דיר דעם גאנצן ענדגילטיקן חורבן, ווי געזאגט אינעם 27סטן יאר פון נבוכדנצר. און דערפאר זאגט ער דא "לחורבות חורב שממה" - וואס באדייט די כפילות פון חורבות חורב? א גאר גרויסער חורבן, פיל מער ווי וואס מיר האבן פריער געזען שממה וחורבה, נאר חורבות חורב שממה; דאס מיינט א פארגרעסערונג פונעם חורבן, און דאס וועט ארייננעמען דאס גאנצע לאנד, פון מגדל סונה ביזן גרעניץ פון כוש, וואס נעמט ארום גאנץ מצרים, ביז אזא מאס.
"לא תעבור בה רגל אדם, ורגל בהמה לא תעבור בה, ולא תשב ארבעים שנה" (קיין פוס פון א מענטש וועט דארט נישט אדורך גיין, און קיין פוס פון א בהמה וועט דארט נישט אדורך גיין, און זי וועט נישט באזעצט ווערן פערציק יאר). לא תעבור בה רגל אדם ורגל בהמה לא תעבור בה - דאס וועט זיין אן אמת'ער און פולקאמער חורבן, ממש ווי א מדבר ציה; און פונקט ווי אין א מדבר ציה האבן בהמות גארנישט וואס צו זוכן און זיכער נישט קיין מענטשן, דערפאר גייען זיי דארט נישט דורך, אזוי וועלן אויך דארט נישט געזען ווערן קיין שום בהמות, וויבאלד דער פלאץ וועט זיין אינגאנצן וויסט און פוסט. ווי לאנג וועט דאס אנהאלטן? דאס וועט זיין 40 יאר: ולא תשב ארבעים שנה.
רש"י ברענגט דעם מדרש: דער מדרש זאגט - עס זענען דא עטליכע דעות אינעם מדרש, אבער דאס איז איינע פון די שיטות, די שיטה פון חכמים: 42 יאר הונגער זענען נגזר געווארן אינעם חלום פון פרעה אין מצרים. הערט איר? ווען מיר לערנען דעם פשוט'ן פשט פון די פסוקים, זעען מיר זיבן יאר הונגער. חכמים זאגן: נישט זיבן, נאר 42! יא, נישט אז מיר זענען מקנא, זאל דער אייבערשטער זיי צולייגן נאך און נאך יארן פון הונגער, אבער וויאזוי קומט מען אן צו 42? וויאזוי איז דער חשבון? זאגן חז"ל: קעגן די דריי מאל וואס דער חלום איז געשריבן געווארן. זיבן קוען און זיבן שלעכטע זאנגען איז געשריבן דריי מאל; דריי מאל זיבן קומט אויס צו 21. דערנאך זעט ער דאס און דערציילט עס פאר יוסף: דאס זען איז נאך איין מאל, און דאס דערציילן פאר יוסף איז נאך א מאל, האבן מיר נאך צוויי מאל, דאס הייסט נאך 14; 21 מיט 14 קומט אויס צו 35. יעצט זאגט ער אים "שבע הפרות הרקות והרעות וכולי", נאכאמאל זעען מיר נאך זיבן, האבן מיר אינאיינעם 42 יאר הונגער! גיט אכטונג: דאס זען רעכענט מען פאר זיך אליין, פארוואס? ווייל די דריי מאל וואס מיר האבן פריער גערעכנט איז וואס עס שטייט געשריבן; מען רעדט נישט יעצט פון דעם זען וואס ער האט געזען, אויפן עצם זען איז א באזונדערער חשבון, אויפן עצם דערציילן איז א באזונדערער חשבון, און ווען יוסף לייזט אים אויף דעם חלום חזר'ט ער נאכאמאל איבער די מעשה, "שבע הפרות הרקות והרעות", ער חזר'ט נאכאמאל איבער דעם ענין פון די זיבן יאר הונגער, דאס איז נאך זיבן, קומט צוזאמען אויס 42 יאר הונגער. זאגט דער מדרש: למעשה האבן זיי געהאט בלויז צוויי יאר הונגער, ווייל מיר ווייסן דאך אלע אז ווען יעקב איז אראפגעקומען קיין מצרים איז דער נילוס ארויפגעקומען קעגן אים און דער הונגער האט זיך אפגעשטעלט. איז זיי פארבליבן א חוב פון 40 יאר. וואס טוט זיך מיט יענע 40 יאר? די דאזיקע 40 יאר ווערן יעצט באצאלט, אזוי זאגן חז"ל. דאס זענען די 40 יאר וואס מצרים וועט זיין חרוב און נישט באזעצט און וועט זיין א שממה, וואס דאס באדייט א גאנצער הונגער, גארנישט וועט דארט נישט וואקסן אין מצרים; און ער זאגט דיר: דאס זענען די 40 יאר וואס מצרים האט געמוזט משלים זיין פאר יענעם חלום.
"ונתתי את ארץ מצרים שממה בתוך ארצות נשמות, ועריה בתוך ערים מוחורבות תהיינה שממה ארבעים שנה, והפיצותי את מצרים בגויים וזריטים בארצות" (און איך וועל מאכן דאס לאנד מצרים פאר א פוסטעניש צווישן פוסטע לענדער, און אירע שטעט צווישן חרוב'ע שטעט וועלן זיין פוסט פערציק יאר, און איך וועל צעשפרייטן די מצריים צווישן די פעלקער און זיי צעווארפן אין די לענדער). ונתתי את ארץ מצרים שממה - חוץ פון דעם, זאגט דער מלבי"ם, וועט אויך זיין א חורבן ארום מצרים. גיט אכטונג, ביז אזא מאס אז מצרים וועט זיין א שממה בתוך ארצות נשמות. וואס באדייט דאס? עס וואלט געקענט זיין אז זי אליין איז א שממה, אבער די לענדער ארום איר זענען בליענדיקע און מצליח'דיקע לענדער, און דעמאלט איז דיין מצב נישט אזוי שלעכט, ווייל מען קען באקומען שפייז און אנדערע זאכן פון די לענדער ארום, אזוי ווי אין ארץ כנען איז געווען א הונגער און מען איז אראפגעגאנגען קיין מצרים קויפן תבואה. אבער דא זאגט ער: עס וועט אויך זיין א חורבן ארום מצרים: "ונתתי את ארץ מצרים שממה בתוך ארצות נשמות", אויך די לענדער ארום וועלן זיין פוסט. אמאל קען זייער מעגליך זיין אז דאס לאנד איז א שממה, אבער די שטעט זענען נישט חרוב - למשל, אזוי ווי מען זעט אן אואזיס אינמיטן מדבר: דער גאנצער מדבר איז פוסט, און פלוצלונג אינמיטן איז דא אן אואזיס. אפשר וועסטו מיינען אז דא וועט אויך זיין אזוי? זאגט ער דיר: ניין, "ועריה בתוך ערים מוחורבות תהיינה", אויך די שטעט וועלן זיין חרוב. און נישט נאר דאס, נאר זיי וועלן זיין בתוך ערים מוחורבות, דאס באדייט אז אויך די שכינות'דיקע שטעט ארום וועלן אלע זיין חרוב. און דאס מאכט עס נאכאמאל פיל שווערער: ווייל אויב די שטעט ארום זענען אויפגעבויט, וועלן זיי כאטש פרובירן צו העלפן אויפבויען די דאזיקע שטאט; אבער אויב זי איז חרוב און בתוך ערים מוחורבות, און אלע שטעט ארום זענען אויך חרוב, איז דאך נישט שייך אז מען זאל זי אויפבויען, וויבאלד זיי אליין זענען אויך חרוב. און דאך זאגט ער: אויב אזוי וועסטו זאגן אז זי איז גלייך צו אלע מדינות ארום, ווייל זי איז פוסט און זי איז צווישן פוסטע, און זי איז חרוב און צווישן חרוב'ע? זאגט ער דיר: ניין, זאלסט וויסן אז איר חורבן און פוסטקייט וועט זיין מער; הגם זי געפינט זיך צווישן פוסטע לענדער, וועט איר מאס פון שממה זיין פיל גרעסער ווי זייערס. פארוואס? ביז אזא מאס אז מען וועט זאגן אז יענע לענדער ווערן שוין כביכול גערעכנט ווי נישט-שממה אין פארגלייך צו איר! זי וועט זיין אזוי שממה אז זי וועט אנגערופן ווערן "הארץ הנשמה" - דאס לאנד וואס איז דאס פוסטע לאנד. און די דאזיקע זאך וועט אנהאלטן פאר 40 יאר. און חוץ פון דעם זאגט ער דיר: זאלסט אויך וויסן אז די וואס וועלן אנטלאפן פון דארט, די וואס וועלן נאך איבערלעבן, וועלן זיך נישט באזעצן אויף איין ארט, נאר זיי וועלן צעשפרייט ווערן צווישן די גוים, וואס דאס איז שטענדיג א פיל שווערערע מכה. ווייל אויב מיר זענען ארויסגעגאנגען פון אונזער לאנד אבער מיר האבן זיך קאנצענטרירט אויף איין באשטימטן פלאץ, קען מען נאך אויף עפעס אן אופן היטן אויף דער אייגענער אידענטיטעט; אבער אויב די מצריים דארט זענען געווען צעשפרייט צווישן די גוים, מיינט עס אז זיי וועלן אינגאנצן פארשוואונדן ווערן און זיך אסימילירן. "כי כה אמר השם אלוהים מקץ ארבעים שנה..."