פרק כ"ח - גאון נגיד צור

ספר יחזקאל פרק כ"ח. און דאס ווארט פון השם איז געקומען צו מיר צו זאגן: בן אדם, זאג צום נגיד פון צור, אזוי האט געזאגט השם אלוהים: וויבאלד דיין הארץ האט זיך דערהויבן און דו האסט געזאגט 'א-ל בין איך, אויף א מושב פון אלוהים בין איך געזעסן אין הארצן פון די ימים', און דו ביסט א מענטש און נישט קיין א-ל, און דו האסט געשטעלט דיין הארץ ווי דאס הארץ פון אלוהים.

זאג צום נגיד פון צור. דער מלבי"ם ברענגט דא וואס דער אברבנאל האט געשריבן, אז דער נגיד פון צור איז נישט דער מלך פון צור, ווייל שפעטער וועלן מיר זען א נבואה וואס באציט זיך צום מלך פון צור. און דא נעמט ער דעם אויסדרוק נגיד פון צור. און דעריבער אין געפאלג פון דעם ערקלערט ער אז דער נגיד איז אייגנטליך א באאמטער וואס איז געווען אנגעשטעלט אויף די ענינים פון די מדינה, און מלך איז אן אנדער ענין, וואס ער איז אייגנטליך דער שליט אויף. זאגט דער מלבי"ם, מיין פירוש וועל איך דיר זאגן שפעטער, ווייל שפעטער וועלן מיר זען ווי דער מלבי"ם וויל דא סדרן די זאכן.

און דאן ווענדט ער זיך צום נגיד פון צור און זאגט אים, וויבאלד דיין הארץ האט זיך דערהויבן. וואס איז דאס גבה לבך? ערקלערט דער מלבי"ם, אז הויכקייט פון הארץ איז אלעמאל ווען א מענטש שאצט זיך העכער ווי וואס ער איז באמת. דאס איז די כוונה גבה לבו. און די זאך איז א תועבה, ווייל תועבת השם כל גבה לב. און דעריבער האט ער אים געזאגט אז דער עונש וואס וועט קומען אויף אים איז אין געפאלג פון דער הויכקייט פון הארץ. און אין געפאלג פון דעם, אז פון זייט פון זיין וואוינ-ארט, וואס ער איז געגאנגען זיצן אין הארצן פון די ימים, ווי אלוהים כביכול, ווי א ג-ט וואס טיילט זיך אפ פון די באשעפענישן, אזוי אויך האסטו זיך אפגעטיילט פון די באשעפענישן און ביסט געגאנגען זיצן אין הארצן פון די ימים. אין דער זעלבער צייט ווען דו ביסט א מענטש און נישט קיין א-ל.

וואס איז דער פשט דו ביסט א מענטש און נישט קיין א-ל? צי איז דען אויפגעקומען אין געדאנק אז ער איז א ג-ט? נו, דאס איז א ענין וואס מיר האבן שוין געשמועסט עטליכע מאל אין דער פארגאנגענהייט, אז זיי פלעגן צושרייבן מענטשן ג-טליכע כוחות. און דעריבער פלעגן זיי אים רופן א-ל. זיי מיינען נישט צו זאגן אז ער איז א ג-ט, נאר זיי מיינען צו זאגן אז ער האט ג-טליכע כוחות, איבערנאטירליכע כוחות. מיר האבן געזען א דוגמא דערצו ביי פרעה וואס האט געזאגט לי יאורי ואני עשיתיני, א רמז אז ער האט אין זיך איבערנאטירליכע כוחות. מיר האבן געזען אז נבוכדנצר האט געוואלט מקריב זיין ניחוחים, מיר וועלן דאס אויך זען שפעטער דא, צו דניאל. און דאס איז געווען אין געפאלג פון דעם וואס ער האט אין אים געזען א העכערע רוחניות'דיגע כח וואס האט געוואוסט צו פותר זיין זיינע חלומות. דאס הייסט, זיי פלעגן צושרייבן צו מענטשן וואס זענען איבער'ן סטאנדארט מיט רוחניות'דיגע כוחות, פלעגן זיי צושרייבן כוחות פון אלוקות. דערויף זאגט ער אים, און דו ביסט א מענטש און נישט קיין א-ל. דו ביסט דאך א מענטש און נישט קיין א-ל, נישט ווי משה וואס משה איז געווען איש האלוהים, דניאל רוח אלוהין ביה, נאר דו ביסט דאך בלויז א מענטש, עס געפינט זיך אין דיר קיין שום כח וואס איז א כח פון אלוקים. און דו האסט געשטעלט דיין הארץ ווי דאס הארץ פון אלוקים, און דו כביכול שטעלסט פאר דיין הארץ ווי דאס וואלט געווען דאס הארץ פון אלוקים, אין דער זעלבער צייט ווען עס איז נישטא אין דיר קיין שום שפע פון אלוקות.

דער מלבי"ם זאגט, גיב אכט אז מיר האבן דא דערמאנט דעם נגיד פון צור. זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן נגיד און צווישן דעם מלך. ווייל נגיד איז אן אלגעמיינער אויסדרוק פאר יעדן וואס האט א הנהגה. יעדער וואס האט א הנהגה ווערט אנגערופן נגיד, ווי נגיד בית האלוהים, נגיד אויף די אוצרות. ביי דוד שטייט אז מען האט אים גערופן נגיד. נגיד, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז געווענליך אנדערש פון מלך, ווייל א מלך איז אים פארזיכערט די ירושה פון די מלוכה. דוד, נאך איידער עס איז אים פארזיכערט געווארן די ירושה פון די מלוכה, איז ער אנגערופן געווארן נגיד. אויך שאול, אותך עשיתי נגיד לעמי, האב איך געשטעלט א נגיד אויף מיין פאלק, ווייל אויך צו שאול איז נישט פארזיכערט געווארן די מלוכה אין ירושה. אויך ירבעם, אויך ער איז פון דער זעלבער סיבה אנגערופן געווארן נגיד.

חז"ל דרש'נען דא די פסוקים אויף חירם מלך פון צור. און חז"ל האבן א זייער וואונדערליכע באשרייבונג אין ילקוט, אזוי קומט אויך פאר אין תוספתא צום תרגום, און איך וויל אייך פארלייענען דעם לשון פון ילקוט וואס באשרייבט די הויכקייט פון הארץ פון יענעם חירם. גבה לבך ותאמר אל אני מושב אלוהים ישבתי. האט אים געזאגט דער הייליגער באשעפער צו חירם: מאכסטו זיך פאר א ג-ט? הנה חכם מדניאל, מיר וועלן זען די פסוקים שפעטער. נבוכדנצר האט אים געוואלט דערנענטערן, מקריב זיין א זבח ניחוח און מנחה, און ער האט נישט געוואלט. און דו מאכסט זיך פאר א ג-ט? ער האט געוואלט מקריב זיין א קרבן צו דניאל'ן. דניאל האט זיך אפגעזאגט, ווייל דער הייליגער באשעפער שטראפט נישט בלויז די וואס דינען, נאר אויך די ג-טליכקייטן. אלזא וועט השם זיך אויך אפצאלן חלילה פון מיר. און דעריבער האט ער זיך אפגעזאגט, נישט געוואלט אננעמען. אבער אויף יעדן פאל, אין אים איז נאך געווען עפעס א כח. וואס איז אין דיר וואס דו מאכסט זיך פאר א ג-ט?

זאגט דער מדרש, און וואס איז געווען דער סוף פון חירם? על ארץ השלכתיך, ווי מיר וועלן זען שפעטער. זאגט דער מדרש, חירם מלך פון צור איז געווען שטאלץ און האט זיך געשטאלצירט זייער שטארק. וואס האט ער געטאן? ער איז אריין אין ים און האט זיך געמאכט 40 זיילן פון אייזן, פירעקיגע, לאנגע, פון גלייכן מאס, און האט זיי געשטעלט איינע קעגן די אנדערע. און ער האט געמאכט זיבן רקיעים. הערסטו? ווי א בנין פון זיבן שטאקן וואס באזירט זיך אויף 40 זיילן, האט ער זיך געמאכט זיבן רקיעים. און האט באדעקט און חיות און דונערן און בליצן. דעם ערשטן רקיע האט ער געמאכט פון גלאז, 500 אמה אויף 500 אמה. הערסטו? א רקיע פון 250 מעטער אויף 250 מעטער. און האט אין אים געמאכט א זון און א לבנה און שטערן, כביכול אין דער געשטאלט פון א זון און לבנה און שטערן. דעם צווייטן רקיע האט ער געמאכט פון אייזן, 1000 אמה אויף 1000 אמה. גיב אכט, עס איז געגאנגען אין א דיאגאנאל, ווען די רקיעים זענען פון אונטן ביז אויבן, איז דאס אונטן געווען שמעלער און איז געגאנגען ווערן ברייטער. דעם צווייטן רקיע האט ער געמאכט פון אייזן, 1000 אמה אויף 1000 אמה, און א שטראם וואסער האט אפגעטיילט צווישן ערשטן און צווייטן. עס איז דארט געווען א פאנטאן, א שטראם וואסער וואס האט צעטיילט צווישן זיי. דער דריטער פון אייזן, 1500 אמה אויף 1500 אמה, און א שטראם וואסער האט אפגעטיילט צווישן צווייטן און דריטן. און געקייקלטע שטיינער האט ער געמאכט אין דעם רקיע פון אייזן, וואס פלעגן זיך צעשפאלטן איינע מיט די אנדערע און פלעגן געהערט ווערן ווי דונערן. די כוונה איז אז דארט זענען געווען שטיינער, וואס די שטיינער האבן זיך גע'שפרייטלט איינע אין די אנדערע, אלזא איז געהערט געווארן ווי דונערן. ער האט געוואלט שאפן א מין אילוסטראציע פון הימלען, מיט א זון, מיט שטערן, מיט דונערן.

ממשיך זיין דער מדרש און זאגט, דעם פערטן רקיע האט ער געמאכט פון בלייע, 2000 אמה אויף 2000 אמה, און א שטראם וואסער האט אפגעטיילט צווישן דריטן און פערטן. דעם פינפטן רקיע פון קופער, און האט אים געמאכט 2500 אמה אויף 2500 אמה, און א שטראם וואסער האט אפגעטיילט צווישן פערטן און פינפטן. דעם זעקסטן רקיע פון זילבער, 3000 אמה אויף 3000 אמה, און א שטראם וואסער האט אפגעטיילט צווישן פינפטן און זעקסטן. דעם זיבעטן רקיע פון גאלד, 3500 אמה אויף 3500 אמה, און האט אין אים אריינגעזעצט טייערע שטיינער און מרגליות אמה אויף אמה, דאס הייסט ריזיגע טייערע שטיינער. און עס פלעגט זיך ווייזן פון דא און פון דא, פון דא ווערן געמאכט בליצן און פון דא ווערן געמאכט פונקען. און עס פלעגט זיך צעטרייסלען, און יענע שטיינער האבן זיך צעשפאלטן איינע מיט די אנדערע און עס פלעגן געהערט ווערן די דונערן.

וואס האט דער הייליגער באשעפער... און ער איז געגאנגען זיצן זיך אויף דער הייך, יא? אויף'ן זיבעטן רקיע. האט אים געזאגט דער הייליגער באשעפער צו יחזקאל: בן אדם, זאג צו חירם מלך פון צור, וואס שטאלצירסטו זיך? א געבוירענער פון א פרוי ביסטו. האט ער געזאגט פאר אים: רבונו של עולם, ווי אזוי גיי איך צו אים אז ער הענגט אין דער לופט? איך דארף פליגלען פון ווינט. ווי קום איך צו אים ארויף אויבן? אין יענער שעה האט דער הייליגער באשעפער געבראכט א ווינט, און האט אנגעכאפט ווי ביי די האר פון יחזקאל'ס קאפ, און האט אים ארויפגעהויבן צו חירם. ווען חירם האט געזען יחזקאל, האט ער זיך דערשראקן און צעטרייסלט. האט ער אים געזאגט: ווער האט דיך ארויפגעברענגט אהער? אה, א וואונדער, וואס טוסטו דא? ווי אזוי ביסטו אנגעקומען אהער? דער ליפט איז פארשלאסן. ווי אזוי ביסטו דא פלוצלינג ערשינען? האט ער אים געזאגט: דער הייליגער באשעפער האט מיר אזוי באפוילן, גיי זאג אים, פארוואס שטאלצירסטו זיך? א געבוירענער פון א פרוי ביסטו.

האט ער אים געזאגט: א געבוירענער פון א פרוי בין איך? נאר איך לעב און בין קיים אויף אייביג. עפעס פאנטאזיעס האט ער געהאט. תיכף וועט איר פארשטיין אז ער האט אויך לכאורה געהאט אויף וואס עפעס א ביסל, ער האט געהאט א סיבה צו טעות'ן. ווי דער הייליגער באשעפער'ס מושב איז אין הארצן פון די ימים, אזוי אויך מיין מושב איז אין הארצן פון די ימים. ווי דער הייליגער באשעפער אין זיבן רקיעים, אזוי אויך איך. איצט, פון וואו איז געקומען זיין טעות? און נאך מער, אזויפיל מלכים זענען געשטארבן און איך בין קיים. און אזוי 21 מלכים פון די מלכי בית דוד, און 21 פון די מלכי ישראל, און 50 נביאים, און 10 כהנים גדולים, האב איך זיי אלע באגראבן אין מיין לעבן. און איך לעב. אלזא א-ל בין איך. אני מושב אלוהים ישבתי בלב ימים. אז מען מאכט א חשבון, פון די צייט פון שלמה, וואס דאס איז געווען די תקופה פון חירם, ווען דעמאלט האט ער פון אים גענומען ביימער פארן בית המקדש, ביז די צייט פון יחזקאל, זענען אריבער כאטש 400 יאר. און אז מיר וועלן מאכן א חשבון אז אין דער צייט פון שלמה איז חירם נישט געווען קיין קינד פון א יאר, זאגן מיר כאטש 40-50 יאר, אלזא באקומען מיר עפעס ווי א סדר גודל פון א מענטש פון 450 יאר. אלזא איז ער געווען זיכער, אויב איך האב געלעבט אזויפיל צייט, מיינט דאס אז איך וועל שוין קיינמאל נישט שטארבן. איך בין א-ל.

האט אים געזאגט יחזקאל, עס זענען דאך געשטאנען גרעסערע פון דיר און האבן נישט געטאן ווי דיינע מעשים. עס זענען געווען מענטשן פון א העכערע מדרגה פון דיר און זיי האבן נישט אויסגעגליטשט אין דיינע פאנטאזיעס. צו וועמען איז חירם געגליכן געווען? צו א קנעכט וואס האט געמאכט א מלבוש פאר זיין האר. זאגן חז"ל, פון וואו איז אים אויך געקומען די גרויסע גאווה? ווייל ער האט געפילט, איך האב געבויט דעם בית המקדש. איך האב געמאכט א הויז פאר השם. איך האב געגעבן, פארזארגט די ביימער. אזוי לאנג ווי דער מלבוש איז געווען אויף זיין האר, ער האט געמאכט א מלבוש פאר זיין האר. ווען דער מלבוש איז אויף זיין האר, זעט דער קנעכט און פלעגט זיך שטאלצירן, איך האב געמאכט דעם מלבוש פאר מיין האר. האט געזאגט דער האר, איך צערייס דעם מלבוש און דער קנעכט וועט זיך נישט שטאלצירן אויף מיר. איך וועל צערייסן דעם מלבוש און דורך דעם וועט ער זיך נישט פילן אזוי גוט מיט זיך אליין. אזוי האט זיך חירם געשטאלצירט דורך דעם וואס ער האט געשיקט ארזים פארן בית המקדש, איך האב געמאכט א הויז פאר השם. האט געזאגט דער הייליגער באשעפער, אט וועל איך חרוב מאכן מיין הויז אז חירם זאל זיך נישט שטאלצירן אויף מיר. ווי עס שטייט, פתח לבנון דלתיך ותאכל אש בארזיך. פארוואס דווקא לבנון און ארזים? פארוואס דערמאנט ער דווקא זיי? ווייל דא גופא האט זיך חירם געשטאלצירט, וואס ער האט געבראכט די ארזים פון לבנון.

און וואס איז געווען זיין סוף? האט דער הייליגער באשעפער געבראכט אויף אים נבוכדנצר, און ער האט בייגעליגן זיין מוטער פאר זיינע אויגן. א וואונדערליכע זאך, ווייל אויב אזוי איז זיין מוטער געווען נאנט צום עלטער פון 500. ווייל מיר רעדן דא אויף אים אז ער איז אין דער געגנט פון 400-450, אלזא איז זיין מוטער נאנט צו 500. און ער האט אים אראפגענומען פון זיין טראן, און פלעגט אפשניידן זיין פלייש ווי צוויי פינגער יעדן טאג, און זיי איינטונקען אין עסיג און פיטערן. הערסטו? יעדן טאג שניידן צוויי פינגער. איך מיין נישט אז דאס איז געווען עפעס עקסטער, דאס פלייש איז אלט 450 יאר, אבער אויף יעדן פאל, אזוי האט ער זיך אפגעצאלט פון אים ביז ער איז געשטארבן א משונה'דיגע מיתה. דאס הייסט, עס איז משתמע פון דעם וואס ער פלעגט אפשניידן זיין פלייש ווי צוויי פינגער אז ער האט נאך געלעבט, יא? יעדן טאג שניידן זיין פלייש. און וואס איז געטאן געווארן מיט יענע פאלאצן? נו, און וואס איז געטאן געווארן מיט יענעם גאנצן קאמפליצירטן ריזיגן בנין וואס אויף אים איז ער געגאנגען זיצן זיך יענע רקיעים? זאגט דער מדרש, האט דער הייליגער באשעפער צעריסן די ערד און האט זיי באהאלטן פאר די צדיקים אויף לעתיד לבוא. אט זענען זיי באהאלטן פאר די צדיקים אויף לעתיד לבוא.

איצט דארף מען וויסן אז מיר זעען דא באמת א דואלע, א צווייווערטיגע באציאונג צו חירם. פון איין זייט זענען דא אויסדרוקן דערויף אז ער האט זוכה געווען צו וואס פילע אנדערע האבן נישט זוכה געווען, און דאס איז אין זכות פון בנין בית המקדש. און פון דער אנדערער זייט זענען דא אויסדרוקן דערויף אז ער איז נאך געשטראפט געווארן מיט שווערע עונשים און האט געענדיגט אויף א זייער שלעכטער און שווערער אופן. איך וועל אייך פארלייענען דעם לשון פון מדרש. דער מדרש דארט זעצט פאר, 13 זענען די וואס האבן נישט געטעמט קיין טעם פון מיתה. זאגט דער מדרש, און דאס זענען זיי: חנוך, און אליעזר עבד אברהם, און מתושלח, און חירם מלך צור, און עבד מלך הכושי, און בתיה בת פרעה, און סרח בת אשר, און די דריי בני קורח, און אליהו ז"ל, און משיח, און רבי יהושע בן לוי. זאגט דער מדרש, ניין זענען אריין לעבעדיגערהייט אין גן עדן: חנוך, און אליהו, און משיח, און אליעזר, און עבד מלך הכושי, און חירם מלך צור, און יעבץ דער אייניקל פון רבי יהודה הנשיא, און סרח בת אשר, און בתיה בת פרעה. און עס איז דא וואס זאגן, נעם ארויס חירם און שטעל אריין אויף זיין ארט רבי יהושע בן לוי. אלזא זעען מיר אזוי אז עס איז דא א דעה וואס זאגט אז חירם האט זוכה געווען אריינצוגיין אין זיין לעבן אין גן עדן אין זכות פון זיין שותפות אין בנין בית המקדש. און עס איז דא וואס זאגן ניין, אז חירם איז נישט געווען אין דער גרויסער זכות, און אדרבה, פון דא זעען מיר, פונעם מדרש וואס מיר האבן פריער געלייענט און פון די פסוקים, זעען מיר א זייער גרויסע קריטיק אויף אים אויף דער גאווה וואס האט אים אנגעכאפט אין געפאלג פון דעם ענין.

קומט לאמיר ממשיך זיין אין די פסוקים. הנה חכם אתה מדניאל, כל סתום לא עממוך. וואס, צי ביסטו געגליכן צו דניאל וועמען נבוכדנצר האט אים גערופן מיטן נאמען פון אלוקות אין געפאלג פון זיין חכמה? ווי עס שטייט, לדניאל סגיד ומנחה וניחוחין אמר לנסכה ליה, ער האט זיך געבוקט צו אים, ער האט אים געוואלט מנסך זיין מנחה און ניחוחים, און דניאל האט נישט מסכים געווען. צי ביסטו קליגער פון דניאל ביז כל סתום לא עממוך? דער פשט איז, ביי דניאל'ן איז זיין חכמה געווען אזוי גרויס אז עס איז נישט געווען קיין זאך וואס איז געווען פארדונקלט און פארשלאסן ביי אים. יעדע זאך איז ביי אים געווען קלאר, ליכטיג און העל. כל סתום לא עממוך. דער מלבי"ם ברענגט אז עממוך אין איין פירוש איז פון לשון איכה יועם זהב, וואס די כוונה איז אז דאס ליכט איז פארבארגן. אלזא איז נישט געווען קיין זאך וואס איר ליכט איז נישט געווען אנטפלעקט פאר דניאל'ן. דניאל האט געהאט א זייער גרויסע חכמה. אלזא, צי ביסטו ווי ער אז ביי דיר כל סתום לא עממוך? דאס איז אויך אן אויסדרוק וואס מיר ניצן, גחלים עוממות. עוממות די כוונה איז אז זייער ליכט איז פארדעקט, יא? נאך א פירוש ערקלערט ער, עממוך די כוונה איז געווען מיט דיר. דאס איז דער מיין פון עממוך, צו זיין מיט דיר. צי אויך דו ביסט ווי דניאל אז יעדע פארשלאסענע זאך געפינט זיך מיט דיר? יעדע פארשלאסענע זאך איז ביי דיר ערקלערט?

בחוכמתך ובתבונתך עשית לך חיל, ותעש זהב וכסף באוצרותיך. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז אין א תמיהה. בחוכמתך ובתבונתך עשית לך חיל? דער פשט איז, צי דאס עשירות אין וואס דו שטאלצירסט זיך, האסטו עס באארבעט און פראדוצירט פון זיך אליין? מיט וועלכע דוגמא? אז דו האסט געוואוסט די מלאכה פון אלכימיע אדער סגולות און פארבארגענע זאכן ביז די נידעריגע מעטאלן וואס ליגן אין דיינע אוצרות זאלן זיך פארוואנדלען אין גאלד און זילבער? אין יענער צייט האט מען געגלייבט אז אויב זיי וועלן נאך א ביסל אנטוויקלען די מלאכה פון אלכימיע, די כוונה איז די פארעם פון די כעמישע פעולות, וועלן זיי מצליח זיין צו פארוואנדלען אייזן אין גאלד. אזוי האט מען געגלייבט אין די ימי הביניים. און פילע האבן געמאכט פארשונגען און פרובירט און זיך אנגעשטרענגט און זענען געווען זיכער אז זיי זענען ממש א טריט צווישן זיי און צווישן פארוואנדלען אייזן אין גאלד. אויב זיי וועלן בלויז מצליח זיין צו געפינען די פאסיגע כעמישע מאטעריאלן, וועלן זיי מצליח זיין צו פארוואנדלען אייזן אין גאלד. אלזא, דאס איז וואס ער זאגט אים כביכול, צי בחוכמתך ובתבונתך עשית לך חיל? צי האסטו אנטוויקלט עפעס א כעמישע דערפינדונג וואס וועט פארוואנדלען די אייזן אין גאלד, און דאן וועל איך זאגן אז דאס גאלד וואס דו האסט האסטו עס געמאכט מיט דיין תבונה? אדער לויט עפעס א פארבארגענע חכמה, די כוונה איז עפעס א רוחניות'דיגע חכמה וואס דורך איר וועסטו וויסן ווי אזוי פארצוּוואנדלען אייזן אין גאלד? צי דורך דעם ביסטו אנגעקומען צו דיין עשירות ותעש זהב וכסף באוצרותיך? עס איז דאך נישט אויף דעם וועג אז דו האסט געמאכט דיין עשירות.

ברוב חוכמתך ברכולתך הרבית חילך, ויגבה לבבך בחילך. דורך דיין חכמה, וועלכע חכמה האסטו געהאט? א חכמה פון סחורה. מרכולת די כוונה איז פארקויף און איינקויף. מיט דעם האסטו פארמערט דיין פארמעגן. דאס איז נישט קיין גרויסע חכמה. און בפרט אז דיין סחורה איז נישט געווען אין צדק און יושר, נאר דו האסט זיך געפירט אויף א וועג פון מרמה און פעלשונג און אונאה, און דורך דעם האסטו צוגעצויגן צו זיך דעם געלט פון אנדערע. זאגט ער אים דאס, יעדער קרעמער ווייסט דאס צו טאן. אלזא, ווי אזוי האט זיך דערהויבן דיין הארץ אין דיין פארמעגן? אין זכות פון וואס אז דורך אלערליי קאמבינאציעס האסטו מצליח געווען צו ווערן רייך? אלזא דורך דעם פילסטו אז עס איז אין דיר עפעס א ספעציעלע חכמה און עס איז אין דיר עפעס אן אלוקית'דיגע דערשיינונג, א העכערע רוחניות'דיגע כח?

דעריבער אזוי האט געזאגט השם אלוהים, יען תיתך את לבבך כלב אלוהים. תועבת השם כל גבה לב. דו האסט געמאכט דיין הארץ ווי דאס הארץ פון אלוהים. דעריבער אט ברענג איך אויף דיר פרעמדע, גרויזאמע פון די גויים, און זיי וועלן אויסגיסן זייערע שווערדן אויף דעם שיינקייט פון דיין חכמה, און וועלן פארשוועכן דיין יפעה. לויט וואס מיר האבן ערקלערט פריער, אויפ'ן ילקוט, איז דאס א וואונדערליכער מיין. אט ברענג איך אויף דיר פרעמדע, גרויזאמע פון די גויים, די כוונה איז צו נבוכדנצר. און זיי וועלן אויסגיסן זייערע שווערדן אויף דעם שיינקייט פון דיין חכמה און וועלן פארשוועכן דיין יפעה. זיי האבן דאך פארשוועכט זיין יפעה און זיין הוד. ער איז געווען זיכער אז ער געפינט זיך שוין אויף'ן זיבעטן רקיע. זיי האבן פארשוועכט זיין יפעה און הוד דורך דעם וואס זיי האבן אים געהרגעט, און דורך דעם וואס ער האט צעשניטן זיין פלייש אויף שטיקלעך ווי מיר האבן געזען פריער. מען קען אויך זאגן וחיללו יפעתך, וואס איז זיין יפעה? מען קען זאגן לויט'ן מדרש אויך אז די כוונה איז צו זיין מוטער. חיללו יפעתך, ווי מיר האבן ערקלערט פריער, אז נבוכדנצר האט אויך בייגעליגן זיין מוטער.

דער מלבי"ם ערקלערט, אט ברענג איך אויף דיר פרעמדע, יענע פרעמדע וועלן נישט שוינען אויף דיין כבוד. זיי וועלן זיין גרויזאמע פון די גויים. זאגט דער מלבי"ם, דער נאמען עריץ באשרייבט א גיבור צום גנאי. עס איז דא א גיבור און דאס איז אויף א חיובית'ן אופן, אבער ווען מען וויל זאגן א גיבור וואס טוט שלעכטע זאכן, זאגט מען ער איז אן עריץ. אויך היינט ניצט מען דעם אויסדרוק פאר א מושל וואס מושל'ט נישט אויף א דרך יושר, מושל'ט נישט מיט חסד, רופט מען אים אן א מושל עריץ. אלזא זאגט ער, איך ברענג אויף דיר פרעמדע, גרויזאמע פון די גויים, דהיינו דאס וועלן זיין עריצים, די כוונה רשעים און פארדארבענע פון די גויים, אז דו וועסט נישט קענען שטיין אנטקעגן זיי. און זיי וועלן אויסגיסן זייערע שווערדן אויף דעם שיינקייט פון דיין חכמה, וואס דאס איז דיין עשירות, ווי דער מלבי"ם האט ערקלערט פריער, אז ער האט געטראכט וועלכע גרויסע חכמה איז ביי מיר מיט דעם וואס איך האב דערגרייכט עשירות. אויף דעם שיינקייט פון דיין חכמה וועלן זיי אויסגיסן זייערע שווערדן, זיי וועלן צונעמען דיין גאנץ עשירות. און אויך וועלן זיי פארשוועכן דיין יפעה. די כוונה איז יפעתך, ערקלערט דער מלבי"ם, לשון הופעתך, דיין דערשיינונג. דו טענה'סט אז אויף דיר האט זיך דערשינען אן אלוקית'דיגע חכמה. זיי וועלן פארשוועכן דיין יפעה, ארויסברענגען דאס צו חולין. פארוואס? ווייל אויב אין דיר איז דא אן אלוקית'דיגע דערשיינונג, זאלסטו איבערבלייבן. עס וועט נישט מעגליך זיין דיר צו שאדן. דו ביסט דאך אלוקית'דיג. אלזא מיט דעם וואס זיי וועלן דיר שאדן און דיך הרגענען, וועלן זיי מיט דעם באווייזן אז זיי האבן פארשוועכט דיין יפעה. עס איז נישטא אין דיר קיין שום אלוקית'דיגע דערשיינונג, עס איז נישטא אין דיר קיין שום העכערע רוחניות'דיגע כח וואס זאל זיך דערשיינען אויף דיר. זאגט דער מלבי"ם אז אלעמאל דער ענין פון יפעה און הופעה איז אלעמאל אן אויסדרוק פאר רוחניות. ווי הופיע אור עננו, יושב הכרובים הופיעה, און אזוי ווייטער אויף דעם וועג. אלעמאל דער ענין פון הופעה איז אן אויסדרוק פאר רוחניות וואס גיסט אויס און משפיע איז.

עס איז דא נאך א מדרש וואס רש"י ברענגט, מדרש אגדה, וואס איז דאס וחיללו יפעתך? וואס איז געווען דער חילול? זאגט דער מדרש, משכב זכור, אז ער איז בייגעליגן געווארן ווי פרויען. און זאגט דער מדרש, דריי האבן זיך געמאכט פאר א ג-ט און זענען בייגעליגן געווארן ווי פרויען, וואס דאס איז אייגנטליך כביכול דער גרעסטער בזיון. יואש בן אחזיה, ווי עס שטייט ואת יואש עשו שפטים, און חירם, און נבוכדנצר.

לשחת יורידוך, ומתה ממתי חלל בלב ימים. אין דעם גרוב וועלן זיי דיך אראפנעמען, זיי וועלן דיך הרגענען. דאס וועט זיין א ראיה אז דו ביסט נישט אייביג, ביסט געווען זיכער דו ביסט אן אלוה, קיים אויף אייביג. ומתה ממתי חלל בלב ימים. ממותי חלל די כוונה איז אין א בזיון. און דאס איז א ראיה אז עס איז נישטא אין דיר קיין שום אלוקית'דיגע דערשיינונג. און וואס איז דאס ממותי חלל? וואס איז דער פשט ממותי אין לשון רבים? נו, ער זאגט אז דאס וועט זיין דורך פילע שטעכן. און דעריבער וועט דאס זיין ממותי חלל, דאס וועלן זיין פילע הריגות. לויט וואס דער מדרש ערקלערט פריער, איז דאס זייער וואונדערליך. ווייל מען האט דאך אפגעשניטן זיין פלייש און אים געהרגעט פאמעליך פאמעליך. יעדעס מאל שניידן צוויי פינגער פון זיין פלייש, מיט א ברייט פון צוויי פינגער פון זיין פלייש, און דאס פלעגט ער פיטערן. אלזא איז דא דא פילע מיתות. ער האט אים געהרגעט פילע מאל, פאמעליך פאמעליך פאמעליך ארויסגענומען זיין נשמה.

האמור תאמר אלוהים אני לפני הורגך, ואתה אדם ולא אל ביד מחלליך. האמור תאמר אלוהים אני לפני הורגך? ווען זיי וועלן קומען און דיך הרגענען, וועסטו דען קענען זאגן אלוהים אני? אויב אלוהים ביסטו, ווי אזוי האט מען דיר געשאדט? ווי אזוי איז מעגליך צו הרגענען אלוהים? האמור תאמר אלוהים אני לפני הורגך? און דורך דעם וואס זיי, פון דעם וואס זיי זענען מחלליך, וואס ברענגען דיך ארויס צו חולין דורך'ן בזיון וואס זיי וועלן דיך פארשעמען, אדער ווי מיר האבן געזען פריער אז ער איז בייגעליגן געווארן ווי א פרוי, פון דעם וועט זיין א ראיה אז דו ביסט א מענטש און נישט קיין א-ל. דער בזיון וועט באווייזן אז עס איז נישטא אין דיר קיין שום אלוקית'דיגן ענין און אפילו א רוח אלוקית איז נישטא אין דיר. דו ביסט א מענטש און נישט קיין שום כח און העכערע רוח וואס איז דבוק אין אים. מותי ערלים תמות ביד זרים, כי אני דיברתי נאום השם אלוהים. די מיתה פון ערלים וועסטו שטארבן דורך פרעמדע. זיי וועלן דיך נישט הרגענען ווי מען הרג'עט א מלך און אן אלוקית'דיגן מענטש, נאר ווי מען הרג'עט ערלים אין א בזיון. ערלים, זאגט דער רד"ק אז די כוונה איז רשעים, ווי ערלי לב. ווייל באמת זענען דאך דארט אלע געווען ערלים, אלזא וואס איז די כוונה מותי ערלים תמות? נאר די כוונה איז דא אן אויסדרוק פון רשעים. ווי ערלים דאס איז ערלי לב, נישט די ערלה פון פלייש, ווייל די ערלה פון פלייש האבן דאך אלע גויים, זיי זעען נישט אין דעם קיין שום גנאי און חסרון.

און דאס ווארט פון השם איז געקומען צו מיר צו זאגן: בן אדם, הייב אויף א קינה אויף'ן מלך פון צור, און זאלסט אים זאגן, אזוי האט געזאגט השם אלוהים, אתה חותם תוכנית מלא חוכמה וכליל יופי. דאס איז וואס דער מלבי"ם האט דערמאנט פריער, אז דער אברבנאל האט געזאגט אז דער נגיד אויף וועמען די נבואה איז געווען פריער איז דער נגיד פון צור. און איצט איז די נבואה בנוגע צום מלך פון צור. און דאס זענען צוויי פארשידענע מענטשן, ווייל עס קען נישט זיין אז אין אנהייב וועט ער אים רופן נגיד און דערנאך וועט ער אים רופן מלך, און ער גיט דא צוויי פארשידענע נבואות, איז משתמע פון דעם אז דאס זענען נבואות פאר פארשידענע מענטשן. דער מלבי"ם זאגט, עס קומט פאר אין מדרש אז חירם איז געווען דער אוהב פון שלמה, און ער האט געלעבט ביז יענער תקופה, און איז געהרגעט געווארן פון דער האנט פון נבוכדנצר. דאס אלץ האבן מיר געלייענט פריער אין מדרש. פון דער אנדערער זייט, זאגט דער מלבי"ם, קומט פאר אין מדרש אז חירם איז אריין לעבעדיגערהייט אין גן עדן. און דאס אלץ האט מען ארויסגענומען פון די פסוקים וואס מיר האבן געזען דא. און ווי מיר האבן געזאגט, די זאכן זענען, א', תמוה'דיג פון זייט פון דער מציאות אין זיי, אז א מענטש לעבט אזוי לאנגע יארן. און נאך א זאך, אז מיר האבן דא לכאורה קיין ישוב נישט. צי איז ער באמת אריין לעבעדיגערהייט אין גן עדן אדער איז ער געשטארבן א משונה'דיגע מיתה ווי מיר האבן געזען פריער? וואס גענוי טוט זיך דא? די זאכן זענען נישט אינגאנצן קלאר.

זאגט דער מלבי"ם, לויט'ן פשט, חירם וואס אין די טעג פון שלמה האט זוכה געווען צו א ריזיגן כבוד פון די מענטשן פון זיין מלוכה אין געפאלג פון די ספעציעלע ברית וואס ער האט געהאט מיט דוד און מיט שלמה, און אין געפאלג פון דעם וואס ער איז געווען א הילף און א שטיצע אין בנין בית המקדש, איז געווען צו אים אן אלוקית'דיגע פארערונג ביי זיין פאלק. זיין פאלק האבן געגלייבט אז ער האט זוכה געווען צו זיצן אין גן עדן אין זכות פון דעם. אז ער האט א גדר פון חסידי אומות העולם, און אז ער זיצט דארט אונטער צען חופות דארט אין גן עדן. באלד וועלן מיר זען אז דער ענין פון די צען חופות וועט דערמאנט ווערן דא. דעריבער דעטאלירט דער מלבי"ם דא די זאכן וואס באלד וועלן מיר זען זיי אויף אן אויספירליכערן אופן. נאכדעם וואס ער איז געשטארבן, פון וועגן דעם וואס דער אנפירער איז געווען גערעכנט פאר אן איבער-אנפירער, אלזא ווי סטאלין אין זיין צייט האט מען נישט געגלייבט אז ער איז געשטארבן און האט נאך ממשיך געווען צו מאכן פאר אים א פערזענליכקייט-קולט פילע יארן נאך זיין טויט, אזוי אויך איז געווען ביי חירם. און זיי האבן געגלייבט אז ער כביכול זעצט נאך פאר און מלוכה'ט. זיי זענען נישט געווען גרייט אנצונעמען אן אנדער מלך. וואס יא? זיי זענען געווען גרייט אריבערצוגעבן די הנהגה אין דער האנט פון א נגיד. נגיד, אויב מיר ווילן, איז ווי, זאג, א ראש ממשלה קעגן א נשיא. אבער נישט ביי אונז. ביי אונז איז דער גאנצער כח אין דער האנט פון'ם ראש ממשלה און דער נשיא איז א לאלקע. איך מיין צו זאגן ווען די מציאות איז פארקערט. ווי, זאג, אין איראן, וואו דארט איז דער נשיא דאס לעצטע ווארט, און דער ראש ממשלה איז א לאלקע אין זיין האנט, יא? ער דארף ארויסברענגען זיינע באפעלן אין פועל. אלזא אזוי האבן זיי זיך באצויגן. זיי האבן כביכול געשטעלט עמעצן וואס זאל אנפירן די ענינים אין פועל. אבער פון זייער זייט, ווער איז נאך דער מלך? ווער איז די פיגור אונטער וועמענ'ס ליכט מיר גייען? דאס איז חירם, וואס איז שוין נישט צווישן די לעבעדיגע, וואס איז שוין לויט זייער דעה זיצט זיך אין גן עדן אונטער צען חופות.

גוט, אבער וואו איז דער חירם? אלזא כדי אויפצוהיטן זיין זכר, זאגט דער מלבי"ם, האבן זיי געמאכט א געשטאלט פון חירם'ס דיוקן. זיי האבן אים געמאלט ווי ער וואלט זיצן אויף זיין טראן, און ווי עס וואלט זיין איבער אים צען חופות פון טייערע שטיינער, ווי ער וואלט זיצן אין גן עדן. זיי האבן געמאכט אזא געשטאלט פון חירם. און אויך האבן זיי געמאלט זיין פאן אין דער געשטאלט פון א כרוב. פארוואס איז זיין פאן געווען אין דער געשטאלט פון א כרוב? וואס איז דאס, וואס האט דאס ארויסגעברענגט? ווייל ער איז געווען א שותף אין בנין בית המקדש, און אין בנין בית המקדש זענען געווען כרובים. און דעריבער האבן זיי געמאכט א געשטאלט פון דער פאן וואס האט געהאט די געשטאלט פון יענעם מיטאלאגישן חירם, זיי האבן געמאכט עפעס א געשטאלט פון א פאן אז די פאן זאל האבן א געשטאלט פון א כרוב. א כרוב געמאכט פון עצי שמן וואס דעקט אויף'ן ארון. די כרובים, יא, זענען דאך כביכול געווען געמאכט פון האלץ און זיי זענען געווען איבערגעצויגן מיט גאלד און זיי האבן געדעקט אויף'ן ארון. אלזא האבן זיי געמאכט א כרוב פון עצי שמן. עצי שמן די כוונה איז פון בוימער פון אלייוון. אלץ וואס איך דערמאן איצט, וועלן מיר עס באלד זען, תיכף וועלן מיר עס זען אין די פסוקים. און וויבאלד מיר ווייסן אז עס זענען געווען צוויי כרובים אין בית המקדש, יא, כרביא, האבן זיי פארשטאנען אז כביכול דער איין כרוב רמז'ט אויף שלמה, און דער צווייטער כרוב רמז'ט אויף'ן צווייטן שותף אין בנין בית המקדש, דאס איז חירם, וואס האט פארזארגט די ביימער פארן בית המקדש. און דאס אלץ האבן זיי צוגעשריבן צו זיין געשטאלט. אדער, זאגט דער מלבי"ם, עס איז זייער מעגליך א נאך אפשרות, אז זיי האבן געשטעלט עפעס א מענטש שיין פון געשטאלט און קלוג אויף זיין ארט, וואס ער וואלט כביכול זיין ווי א לאלקע. ער זאל זיין ווי דער פארשטייער פון חירם. ער איז נישט עמעצער וואס באשליסט אין פועל, ער באשעפטיגט זיך נישט מיט דער הנהגה פון דער מדינה, נאר ער איז ווי א לאלקע וואס משמעות איז חירם וואס זיצט זיך אין גן עדן, און ער איז אייגנטליך דער מלך פון צור לויט זייער פאנטאזיע.

אלזא אין אנהייב, זאגט דער מלבי"ם, איז די נבואה געווען אויף'ן נגיד פון צור. דער נגיד פון צור, דאס איז דער וואס מיר האבן געזאגט אז ער האט אנגעפירט די ענינים פון דער רעגירונג אין פועל. ער האט זיך באשעפטיגט מיט דער הנהגה פון דער מדינה. און איצט מתנבא ער אויף'ן מלך פון צור, וואס דער מלך פון צור איז פאר זיי א מין געשטאלט פון עפעס אן אלוה, פון עפעס א הייליגן, וואס זיי האבן זיך געשאפן, אדער אויף יענעם מענטש, ווי מיר האבן ערקלערט, וואס איז כביכול געווען אין זיין געשטאלט און איז געקומען אים סימבאליזירן, סיי אין חכמה, סיי אין שיינקייט. דעריבער זאגט ער אים, אתה חותם תוכנית מלא חוכמה וכליל יופי.

אזוי האט געזאגט השם, אתה חותם תוכנית. וואס איז דער פשט אתה חותם תוכנית? חותם איז פון לשון חותם, א שטעמפל. נישט חותם ווי מיר זאגן ער חתמ'עט אויף'ן חוזה. נאר חותם די כוונה איז א שטעמפל. אתה חותם תוכנית. דער פשט איז, אפילו אז דו ביסט אליין, דו ביסט נישט חירם אליין, דו ביסט בלויז זיין שטעמפל. וואס איז דער פשט זיין שטעמפל? אלזא, סיי אויב מיר וועלן ערקלערן אז די כוונה איז אויף דער געשטאלט וואס זיי האבן אויסגעקריצט, סיי אויב מיר וועלן ערקלערן אז די כוונה איז אז זיי האבן געשטעלט א מענטש כביכול אין זיין געשטאלט. דו ביסט ווי זיין שטעמפל. זיין שטעמפל, דאס איז א שטעמפל וואס מיר דרוקן איין. ווען דו דרוקסט איין א שטעמפל, באקומסטו דאס זעלבע רעזולטאט, באקומסטו דאס זעלבע איינגעקריצטע. אלזא זאגט ער, דו ביסט כביכול די איינקריצונג און דער שטעמפל פון חירם מלך פון צור. עס איז אין דיר איינגעדרוקט זיין געשטאלט פון מלך פון צור פינקטליך. דאס איז די כוונה חותם תוכנית. תוכנית די כוונה לויט יענעם אינהאלט. דאס איז דער מיין פון תוכנית. אתה חותם, די כוונה איז דו ביסט אן אפדרוק פון יענעם אינהאלט פון חירם. אלזא אויף וואס רעדט ער דא? אדער אויף דער געשטאלט וואס זיי האבן זיך געשאפן, אדער אויף יענעם מענטש, ווי מיר האבן ערקלערט, וואס איז כביכול געווען אין זיין געשטאלט און איז געקומען אים סימבאליזירן, סיי אין חכמה, סיי אין שיינקייט. דעריבער זאגט ער אים, אתה חותם תוכנית מלא חוכמה וכליל יופי.

בעדן גן אלוהים היית. כל אבן יקרה מסוככתך, אודם פטדה ויהלום, תרשיש שוהם וישפה, ספיר נופך וברקת וזהב. מלאכת תופיך ונקביך בך, ביום היבראך כוננו. בעדן גן אלוהים היית. זאגט דער תרגום, בסגי טבוון ותפנוקין את מתפנק, כאילו בעדן גינתא דהשם את שרי. רש"י ערקלערט אז דא רעדט ער אייגנטליך צו חירם אליין. און ער זאגט אים, דו פארגעניגסט זיך אין א סך גוטס ווי דו וואלטסט זיצן אין גן עדן. אלזא, לויט זיינע ווערטער דא איז דאס א משל. לויט מדרש רבה, בעדן גן אלוהים היית, זאגט דער מדרש אז ער איז באמת געווען אין גן עדן. און ער איז פון די וואס זענען אריין אין גן עדן, ווי מיר האבן געזען אין מדרש פריער. נאר דער מדרש זאגט אז אין גן עדן האט ער זיך געשטאלצירט, און אין געפאלג פון דעם איז ער פארטריבן געווארן. און דאן זענען אייגנטליך די זאכן ביי אונז מיושב. דער סתירה דא איז אייגנטליך מיושב. וואס פון איין זייט זאגסטו ער איז געווען אין גן עדן, איז אריין לעבעדיגערהייט אין גן עדן, און פון דער אנדערער זייט זאגסטו אז מען זעט אז ער איז פארטריבן געווארן און מען זעט אז כביכול דער הייליגער באשעפער זאגט אים א שווערע נבואה און פאלט אים אראפ. דאס איז נאכדעם וואס ער איז געווען אין גן עדן, האט זיך געשטאלצירט, און פון דארט איז ער פארטריבן געווארן. און זאלסט זיך נישט וואונדערן ווי אזוי קען זיין אז ער וועט זיין אין גן עדן און דערנאך איז נאך שייך אין אים גאווה און שייך אין אים... ווייל מיר האבן שוין ערקלערט אין דער פארגאנגענהייט, אז דער מענטש ווען ער שטארבט תקנ'ט ער נישט זיינע מידות. יענע מידות וואס זענען געווען אין אים דא, זיי זעצן פאר מיט אים ווייטער. וואס א מענטש האט מתקן געווען אין זיין לעבן, דאס וועט זיין פארראכטן. וואס ער האט נישט מתקן געווען, דאס וועט ממשיך זיין מיט אים ווייטער ביז ער וועט אריבערגיין א רייניגונג אין גיהנום. אזוי לאנג ווי ער איז נישט אריבער א רייניגונג אין גיהנום, גיהנום איז א וואשונג. אזוי לאנג ווי ער איז נישט אריבער די וואשונג, בלייבט ער מיט דעם. און דאן ממילא, וויבאלד עס איז געווען אין אים דער פונק פון דער גאווה וואס איז אויפגעשטאנען אין דער וועלט, אלזא איז דאס ארויסגעקומען אויך אין גן עדן. ער האט אנגעהויבן טראכטן אז ער איז אן אלוה, וויבאלד ער איז אריין אין זיין לעבן אין גן עדן. און אין געפאלג פון דעם האט השם אים פארטריבן פון גן עדן.

דער מלבי"ם ערקלערט, לויט דעם קו וואס ער האט ערקלערט פריער, אז דא כביכול, ווי מיר האבן געזאגט, אז זיין פאלק האבן געגלייבט אז ער זיצט אין גן עדן אונטער צען חופות. און דארט האבן זיי כביכול, כדי צו דעמאנסטרירן דעם ענין, אלזא צו זיין געשטאלט וואס זיי האבן געשאפן, ווי מיר האבן ערקלערט, סיי זאג א לאלקע, סיי זאג אז זיי האבן געשטעלט א מענטש כביכול אין זיין געשטאלט, כביכול האבן זיי געמאלט ווי ער זיצט אין גן עדן און דארט פארגעניגט ער זיך. זיי האבן אים באדעקט מיט סוכות, די כוונה עפעס וואס דעקט אויף אים, פון טייערע שטיינער, וואס דאס זענען אייגנטליך, גיב אכט, ניין שטיינער פון די רייען פון חושן. זאגט דער מלבי"ם, און וואו זענען די שטיינער פון'ם דריטן ריי? לשם שבו ואחלמה. פארוואס קומען זיי נישט פאר דא? זאגט דער מלבי"ם, ווייל זיי זענען מצד הדין. די שטיינער, לשם שבו ואחלמה, זיי זענען מצד הדין און דאס שלעכטס. און אנטקעגן זיי פון די 12 מזלות איז דאס עקרב, סרטן און קשת. און אונטער זיי קומט דאס גאלד. אנשטאט דעם זעען מיר אז עס איז דערמאנט דאס גאלד, ווייל דאס גאלד איז אונטער זיי ווייל עס ווייזט אויף דינים. און ווי די שטיינער, לשם שבו ואחלמה, ווייזן אויף'ן דין, אלזא דעריבער זענען זיי דא געפעלט און אונטער זיי דאס גאלד וואס איז אייגנטליך אנשטאט'ן דין.

און דאן באשרייבט ער און זאגט, מלאכת תופיך ונקביך בך, ביום היבראך כוננו. כביכול באשרייבט ער ווי אין גן עדן פארגעניגט ער זיך דארט אין די פארגעניגונגען פון געזאנג און ניגון. אין כלי השיר זענען דא חללים וואס דורך זיי קומט דער ניגון. כמעט יעדער כלי נגינה קומט פאר מיט חללים כדי אז דורך זיי זאל ארויסקומען דער ניגון. סיי אויב עס איז א פויק, סיי אויב עס איז א גיטאר, סיי אויב עס איז א טראמבאן, יעדער כלי האט אין אים א חלל וואס דורך אים קומט ארויס דער ניגון. דא רעדט ער אויף די מיני פויקן, וואס אין זיי זענען דא לעכער וואס ברענגען ארויס דעם קול. און דא באשרייבט ער און זאגט כביכול, כביכול זיין גוף האט אין אים די מיני כלים, וואס דארט לאזט ער הערן א קול פון די מיני ניגונים, מיני פויקן און מיני געזאנג מיט לעכער. און כביכול זאגט ער אים, פון דעם טאג פון דיין באשאף כביכול האט מען דיך אנגעברייט צו דער דאזיגער מציאות. פון דעם טאג פון דיין באשאף האט דער הייליגער באשעפער דיך געשאפן אין דער דאזיגער מציאות.

את כרוב ממשח הסוכך, ונתתיך בהר קודש אלוהים היית, בתוך אבני אש התהלכת. את כרוב ממשח הסוכך. עס זענען דא עטליכע פירושים, אבער מיר וועלן גיין לויט'ן קו פון מלבי"ם. וואס דער מלבי"ם ערקלערט, און אגב דאס איז דער מקור פון את כרוב ממשח זיו אורך או דורך, וואס מיר זאגן אין בר יוחאי. וואס איז דאס את כרוב ממשח? זיין פאן אין דער פארעם פון א כרוב ממשח, ווי מיר האבן ערקלערט. וואס איז דאס ממשח? ממשח די כוונה איז עצי שמן. ממשח דאס איז שמן, משח רבותא, יא? דאס איז שמן פון גדולה וואס מען פלעגט זאלבן. אלזא ממשח דאס איז שמן. אלזא האבן זיי געהאט, דו ביסט א כרוב ממשח, געמאכט פון עצי שמן, וואס איז געווען דעקנדיג אויף'ן ארון. אויף'ן ארון האבן מיר געזען צוויי כרובים וואס זיי זענען געווען געמאכט פון עצי זית. זאגט ער אים, בהר קודש פון אלוהים ביסטו געווען. דו האסט געוואוינט אין הר קודש וואס איז ספעציעל צו אלוקים, דער פשט איז אין בית המקדש וואס איז אויף הר ציון, דארט ביסטו געווען, כביכול ביסטו געווען א שותף צום בנין בית המקדש. דערנאך, בתוך אבני אש התהלכת. די כוונה איז אונטער די חופות אין גן עדן, וואו דארט זענען געווען טייערע שטיינער, וואס די טייערע שטיינער זענען נישט גראב, דאס זענען טייערע שטיינער וואס זענען פון פייער, נישט פון ערדישן חומר ווי אונזערע. און דו האסט זוכה געווען צו אזא מדרגה.

תמים אתה בדרכיך מיום היבראך, עד נמצא עוולתה בך. אין אנהייב ביסטו געווען תמים, ביסט געווען ראוי צו דעם גאנצן כבוד, ביז עס האט זיך געפינען אין דיר אן עוולה. ביז עס האט זיך געפינען אין דיר אן עוולה, און אין געפאלג פון דער עוולה ביסטו שוין נישט ראוי דערצו. אלזא, לויט'ן מדרש, ווי מיר האבן ערקלערט, אין געפאלג פון דעם וואס ער האט זיך געשטאלצירט, איז ער פארטריבן געווארן פון גן עדן. אבער לאמיר ממשיך זיין לויט'ן קו פון מלבי"ם.

ברוב רכולתך מלו תוכך חמס ותחטא. ואחללך מהר אלוהים, ואבדך כרוב הסוכך מתוך אבני אש. ברוב רכולתך מלו תוכך חמס ותחטא. מיר האבן געזען אז זיי האבן זיך באשעפטיגט מיט סחורה, מיר האבן געזען אז זיי האבן זיך באשעפטיגט מיט האנדל, מיט קויף און פארקויף. אבער ער זאגט, דיין וועג פון האנדל איז געווען מיט שקר און רמאות. ברוב רכולתך מלו תוכך חמס ותחטא. עס איז געווען אין דיר א חטא אין געפאלג פון דעם חמס און שקר און רמאות מיט וואס דו האסט געטריבן דיין סחורה. און דאס איז וואס מיר האבן געזען פריער, דו האסט געטראכט אז מיט חכמה כביכול האסטו דערגרייכט דאס געלט און גאלד, איז דאך נישט אזוי, נאר דורך רמאות, דורך שקרים, דורך פאלשן האנדל, דורך דעם וואס דו האסט גע'רמה'ט מענטשן אין דיין האנדל, דורך דעם האסטו דערגרייכט דאס געלט און גאלד. און דעריבער פון כח פון דעם האסטו פארלוירן דעם חלק וואס דו האסט אונטן אין בית המקדש. דעריבער זאגט ער אים, ואחללך מהר אלוהים. דו האסט געהאט א זכות אז כביכול האסטו זיך געהייליגט, אז דו ביסט געווען א שותף אין בנין פון מיין הויז. זאגט דער הייליגער באשעפער, אבער וויבאלד דו האסט דערנאך פארדארבן דיינע וועגן און זיך געפירט מיט רמאות אין דיין האנדל, אין געפאלג פון דעם ואחללך מהר אלוהים. דו ביסט אנטהייליגט געווארן פון דער זכות וואס דו ביסט געווען א שותף אין בנין הר אלוהים, אין בנין בית המקדש. ממילא דורך דעם האסטו אויך פארלוירן דיין חלק אין גן עדן. און דורך דעם ואבדך כרוב הסוכך. דו האסט פארלוירן יענעם כרוב הסוכך פון צווישן די אבני אש, ווי מיר האבן ערקלערט, ווייל וואס דו האסט זוכה געווען צו יענע אבני אש אין גן עדן, איז דורך דעם וואס דו ביסט א כרוב הסוכך, דורך דעם וואס דו ביסט געווען א שותף אין בית המקדש. און איצט האסטו פארלוירן דאס אלץ.

רש"י ברענגט, מדרש אגדה, אז די חכמים דרש'נען דאס אויף אדם הראשון. און נאכאמאל, וויבאלד עס איז דא א שוועריקייט, ווי איך האב געזאגט, אז פון איין זייט זעען מיר א גרויסן שבח פאר חירם, און פון דער אנדערער זייט זעען מיר אזא גרויסן בזיון, דעריבער דרש'נען חז"ל אז אלע אויסדרוקן דא וואס קומען פאר ווי פראכטפולע אויסדרוקן אויף זיין מציאות אין גן עדן, דאס רעדט אויף אדם הראשון. און דאס איז א טייל פון דער תוכחה וואס איז געזאגט געווארן צו חירם. זאגט אים דער נביא צו חירם, וואס האסטו זיך געשטאלצירט מיט דיינע רקיעים? צי אין גן עדן ביסטו געווען ווי אדם הראשון, וואס דארט איז יעדער טייערער שטיין געווען דעקנדיג איבער אים? איך האב דאך אלע די חופות געמאכט פאר אדם הראשון, און די נידעריגסטע פון זיי אלע איז געווען פון גאלד, וואס זי איז דערמאנט צולעצט. און דו האסט געגאנגען מאכן דיר חופות און האסט געמאכט דיר רקיעים, כביכול דו זיצט זיך ערגעץ אויף דער הייך. צי ביסטו געגליכן צו אדם הראשון וואס איז באמת געווען ראוי צו דאס אלץ און האט זוכה געווען צו דאס אלץ? זאגט ער אים, אין וואס ביסטו באמת געגליכן צו אים? בלויז אין מלאכת תופיך ונקביך בך. ביום היבראך כוננו. וואס דאס איז וואס מיר האבן ערקלערט אז עס איז אין דיר לעכער און עס איז אין דיר כביכול, דער גוף איז געגליכן צו אדם הראשון. את כרוב ממשח, צי ביסטו ווי יענער כרוב וואס איז געווען גרויס אין ממשח הסוכך, די כוונה איז אז דאס אויסשפרייטן פון זיינע פליגלען איז געווען גרויס פון איין עק הימל ביז'ן צווייטן עק הימל, ווי עס שטייט אויף אדם הראשון אז אין אנהייב האט ער אנגעפילט די גאנצע וועלט, ביז דער הייליגער באשעפער האט אויף אים ארויפגעלייגט זיין האנט און אים פארקלענערט. צי ביסטו אין זיין מדרגה? צי האסטו זוכה געווען צו וואס ער האט זוכה געווען? אלזא, אין וואס שטאלצירסטו זיך? גבה לבך ביופיך, שיחת חוכמתך על יפעתך. על ארץ השלכתיך, לפני מלכים נתתיך לראווה בך. ער זאגט אים, דערנאך האסטו נאך צוגעלייגט צו זינדיגן דורך דעם וואס דיין הארץ האט זיך דערהויבן דורך דיין שיינקייט. דורך דעם האסטו פארדארבן דיין חכמה על יפעתך. דער פשט איז, דאס האט פארדארבן דיין חכמה, א', ב', דיין יפעה, ווי דער מלבי"ם האט ערקלערט אז יפעתך איז די אלוקית'דיגע דערשיינונג. דער פשט איז, דו האסט דאך זוכה געווען צו עפעס א מדרגה דורך דער שותפות אין בנין בית המקדש. אבער דו האסט דאס פארדארבן, וואס מען רופט פארלוירן יענע מדרגה וואס דו האסט זוכה געווען דערצו. און דעריבער האסטו אן אנדער עונש אין דער דאזיגער וועלט. איך האב דיך אראפגעווארפן אויף דער ערד, איך האב דיך געשטעלט פאר מלכים אז זיי זאלן זען דיין בזיון. ערקלערט דער מלבי"ם, לראווה בך, ראווה דאס איז ווי מיר ניצן היינט דעם אויסדרוק חלון ראווה, א שוי-פענצטער, דאס איז א פענצטער אין וואס מען ווייזט זיין סחורה, דער סוחר ווייזט זיין סחורה. אלזא אויך דא איז דאס פון שורש ראה. אלזא ווי גאה און גאווה, און לזוע און זעווה, אזוי אויך ראה און ראווה, ווי דאווה. און ער ערקלערט אז ווען עס שטייט דאס מיט א ב', אלזא איז דאס געווענליך צום גנאי. לראווה בך. בך די כוונה איז אז דאס איז אויף א וועג פון גנאי. זיי, זיי וואס וועלן זען אין מיר? די כוונה וועלן זען אין מיין בושה, וועלן זען אין מיין בזיון.

מרוב עוונותיך בעוול רכולתך חיללת מקדשיך. ואוציא אש מתוכך היא אכלתך, ואתנך לאפר על הארץ לעיני כל רואיך. דערנאך האסטו נאך צוגעלייגט צו זינדיגן, ווייל פון פילע דיינע עוונות, די כוונה איז דורך'ן עוול וואס ווי מיר האבן געזען אז דו האסט זיך געפירט אין האנדל, האסטו נאך פארשוועכט דיינע מקדשים. זאגט דער מלבי"ם, אז ער האט זיך פארלאזט אויף'ן חורבן בית המקדש. און דורך זיין שמחה אין חורבן בית המקדש, האט ער פארלוירן די זכות וואס ער האט געהאט אין בנין בית המקדש. דאס הייסט, דו האסט געחשוב'ט, איך בין א שותף, איך בין געווען א טייל פון בנין בית המקדש. ריכטיג, דו ביסט געווען א טייל פון בנין בית המקדש, אבער דו האסט זיך אויך געפריידט ווען עס איז חרוב געווארן. דיין שמחה ווען עס איז חרוב געווארן איז די וואס פארציילט די זכות וואס דו האסט געהאט אין דעם וואס דו האסט עס געבויט. דורך דעם האסטו פארלוירן די גאנצע זכות וואס דו האסט געהאט אין זיין בנין. און דעריבער זאגט ער אים, דורך דעם ואוציא אש מתוכך היא אכלתך. מידה כנגד מידה, ווי דו האסט זיך געפריידט אויף'ן פארברענען בית המקדש, וועסטו איצט זיין צו אש אויף דער ערד, בית המקדש איז פארברענט געווארן, דו וועסט איצט זיין צו אש אויף דער ערד.

כל יודעיך בעמים שממו עליך. בלהות היית ואינך עד עולם. דער בזיון וועט זיין אזוי גרויס אז כל יודעיך בעמים שממו עליך. יעדער וואס קען דיך אין די פעלקער וועט שטיין און זיך וואונדערן. ישום, ישום האבן מיר ערקלערט עטליכע מאל אז די כוונה איז ער וועט זיך וואונדערן. ווי ישום ושרק. א מענטש פלעגט זיך וואונדערן, ער פלעגט ארויסלאזן א פייף פון זיין מויל, וואס דאס איז אן אויסדרוק פון פארוואונדערונג. אלזא כל יודעיך בעמים שממו עליך, זיי וועלן דאס זען און זיי וועלן זיך וואונדערן. בלהות היית. בלהות ערקלערט דער מלבי"ם אין עטליכע ערטער אז דאס איז פון לשון שד און רשף. דאס איז אן אויסדרוק פון בלהה. מיר האבן געזען אין רד"ק, מיר דאכט פריער, וואס האט ערקלערט אז דאס איז ווי בהלה, א שרעק. בלהות היית, ווי בהלות היית. ווער עס וועט דיך זען וועט זיך דערשרעקן פאר'ן גרויסקייט פון דיין פאל. היית ואינך עד עולם. דער פשט איז, דו וועסט פארלוירן ווערן אויף אייביג.

און דאס ווארט פון השם איז געקומען צו מיר צו זאגן: בן אדם, שטעל דיין פנים צו צידון און זיי מתנבא אויף איר. שטעל דיין פנים צו צידון, ווייל נאך צור וועט חרוב ווערן צידון. און זאלסט זאגן, אזוי האט געזאגט השם אלוהים, אט בין איך אויף דיר, צידון, און איך וועל געעהרט ווערן אין דיר. און זיי וועלן וויסן אז איך בין השם ווען איך וועל טאן אין איר משפטים און איך וועל געהייליגט ווערן אין איר. דער מצודת דוד זאגט, וואס איז דאס ונכבדתי בתוכך? דורך'ן דין וואס איך וועל טאן אין דיר, דורך דעם וועט זיין צו מיר א כבוד אין דיר. דאס איז די כוונה, ווען דער הייליגער באשעפער נעמט נקמה פון די שונאים און צאלט זיך אפ פון די אומות, דורך דעם ווערט מתגדל און מתקדש זיין נאמען אין דער וועלט. דאס איז וואס עס שטייט והתגדלתי והתקדשתי לעיני עמים רבים, ווען? ווען דער הייליגער באשעפער וועט זיך אפצאלן פון גוג. אלזא זעען מיר אז ווען השם צאלט זיך אפ פון די אומות, דורך דעם ווערט מתגדל זיין נאמען. ונכבדתי בתוכך. און דערנאך זאגט ער, איך וועל טאן אין איר אויך משפטים, וואס דאס וועט זיין אן עונש וואס אלע וועלן דערקענען אז דאס איז אויף א וועג פון משפט. די כוונה איז מידה כנגד מידה, אנטקעגן דעם שלעכטס וואס זיי האבן געטאן. און דאן ידעו כי אני השם. זיי וועלן דערקענען פון דעם אז דער הייליגער באשעפער איז נאמן צו באצאלן שכר און נאמן אויך צו געבן אן עונש צו וועמען עס קומט אים. און דאן ונקדשתי בה. אלזא דער נאמען פון'ם הייליגן באשעפער וועט געהייליגט ווערן, וואס דאס איז א העכערע מדרגה פון כבוד. אין אנהייב זאגט ער ונכבדתי בתוכך, דורך דעם וואס ער וועט זיך אפצאלן פון זיי וועט געעהרט ווערן זיין נאמען יתברך. דערנאך וועט געהייליגט ווערן זיין נאמען יתברך, וואס דאס איז א העכערע מדרגה פון דער מדרגה פון זיין נאמענ'ס כבוד. און אויך דער כבוד, זאגט דער מלבי"ם, אז דורך דעם וואס זיי וועלן זאגן אז השם איז דער אלוהי האלוהים. און דאס איז פארבונדן צום קומענדיגן פסוק. ושילחתי בה דבר ודם בחוצותיה. ונפלל חלל בתוכה בחרב עליה מסביב, וידעו כי אני השם. אנטקעגן דעם וואס ער האט געזאגט הנני עליך צידון, זאגט ער אין וואס וועט דאס ארויסקומען? איך וועל שיקן אין אירע גאסן דבר און בלוט. עס וועט זיין א מלחמה צווישן איש צו זיין ברודער, זיי וועלן פארגיסן איינער דעם בלוט פון זיין ברודער. אנטקעגן דעם וואס ער האט געזאגט וידעו כי אני השם בעשותי בה שפטים, ווי אזוי און אין וואס וועט דאס ארויסקומען? ונפלל חלל בתוכה בחרב עליה מסביב. ער וועט ברענגען אויף איר די שונאים ארום. זאגט דער מלבי"ם, ונפלל ווי ונתון בפלילים. די כוונה איז א משפט. א גרויסע זאך רופט מען בפלילים. ער וועט מאכן דא א משפט דורך דער שווערד. און דאס איז וואס ער זאגט, דורך'ן חלל וואס וועט פאלן אין איר, וועט דאס זיין אן עונש לויט משפט אויף די רציחות וואס זענען געווען צווישן זיי.

די פסוקים וואס מיר וועלן איצט לערנען זענען די הפטרה פון פרשת וארא. ולא יהיה עוד לבית ישראל סילון ממאיר וקוץ מכאיב מכל סביבותם השאטים אותם, וידעו כי אני השם אלוהים. ולא יהיה עוד לבית ישראל, רש"י ערקלערט, וויבאלד ער האט זיך דא מתנבא געווען אויף עמון און מואב און פלשתים און אדום און צור און צידון, אז אלע די שכנים פון ארץ ישראל וועלן אלע חרוב ווערן. וויבאלד זיי אלע וועלן פארלוירן ווערן, אלזא וועט אונז נישט זיין פון אונזערע ארומיגע נאך א סילון ממאיר און א קוץ מכאיב. סילון דאס איז א מין דערנער און שטעכעדיקע גראזן, און ממאיר די כוונה איז ווייטאגלעך. פון אלע די, פון אלע זייערע ארומיגע השאטים אותם, די כוונה די וואס באשעמען זיי. עס וועט זיי נישט זיין נאך א שטערונג און שאדן און צער פון די פעלקער וואס זענען ארום זיי. ערקלערט דער מלבי"ם, אז אחוץ פון דעם, דער תכלית פון זייער פאל וועט זיין אז עס וועט נישט זיין נאך צו בית ישראל א סילון ממאיר פון אלע זייערע ארומיגע. אז אויך צידון, זאגט דער מלבי"ם, וואס זענען געווען שלעכטע שכנים און האבן אונז געשאדט, אויך זיי וועלן באקומען זייער עונש. און דאן דורך דעם ידעו כי אני השם אז איך שטיי אויף פאר זייער ריב.

אזוי האט געזאגט השם אלוהים, ווען איך וועל איינזאמלען דאס בית ישראל פון די פעלקער וואו זיי זענען צעשפרייט צווישן זיי, און איך וועל געהייליגט ווערן אין זיי פאר די אויגן פון די גויים, און זיי וועלן זיצן אויף זייער ערד וואס איך האב געגעבן צו מיין קנעכט צו יעקב. פרעג נישט, איצט איז דאך עם ישראל אין גלות, זיי זענען צעשפרייט צווישן די פעלקער, זיי זענען נישט קיין שכנים צו צידון. זאגט ער אויף דעם תיכף, אזוי האט געזאגט השם, ווען איך וועל איינזאמלען דאס בית ישראל פון די פעלקער. ווען וועט דאס זיין? ווען איך וועל זיי איינזאמלען. און דאן וועלן זיי זיצן אויף זייער ערד, ווען כורש וועט זיי געבן רשות צוריקצוקערן צו ארץ ישראל. און דאן ונקדשתי בם לעיני הגויים, וישבו על אדמתם אשר נתתי לעבדי ליעקב. ווי עס איז געגעבן געווארן צו יעקב א נחלה אן קיין גרעניצן, ופרצת ימה וקדמה צפונה ונגבה, אזוי אויך וועל איך זיי געבן. וישבו עליה לבטח, ובנו בתים ונטעו כרמים, וישבו לבטח בעשותי שפטים בכל השאטים אותם מסביבותם, וידעו כי אני השם אלוהיהם. און דאן וועלן זיי זוכה זיין און זיצן אויף איר לבטח. וואס איז דאס לבטח? ווייל אין אנהייב ווען זיי זענען צוריקגעקומען האבן זיי נאך געהאט מציק'ן און שונאים, ווי מיר האבן געהאט צייט צו לערנען אין עזרא ונחמיה. דערנאך וועלן זיי בויען הייזער און זיצן לבטח, אלזא וועט זיך פארמערן זייער ישיבה אין ארץ ישראל. ווייל אין אנהייב זענען בלויז ווייניגער פון 50 טויזנט צוריקגעקומען אהער. און דאן דערנאך וועט ער מאכן שפטים אין אלע השאטים אותם, אין אלע די וואס האבן זיי געדריקט, און דורך דעם ידעו כי אני השם אלוהיהם, וואס משגיח איז מיט א השגחה פרטית אויף זיי. יעדער ארט וואס עס שטייט אנשים אלוהיהם, די כוונה מיט א השגחה פרטית וואס איז ספעציעל אויף זיי דווקא.