ספר יחזקאל פרק כ"ה. ויהי דבר השם אלי לאמור. בן אדם שים פניך אל בני עמון והינבא עליהם. איצט הייבט ער אן צו באשרייבן פאר אונדז די פורענויות פון די אומות וואס זענען געווען שכנים צו ארץ ישראל, און דאס זענען די אומות וואס מיר וועלן איצט דערמאנען, אומות וואס האבן אונדז מצער געווען, סיי אין דער צייט פון חורבן און סיי פאר דעם חורבן, און זיי האבן זיך אויך תמיד געפרייט אויף אונדזער פאלן און אויף אונדזערע צרות, און זיי האבן אויך אסאך מאל אקטיוו געטון צו מיסרן אונדז. און דער הייליגער באשעפער נעמט זיך אויך פון זיי נקמה. און עס זענען דא נבואות אויך אויף די אומות, ווי מיר האבן געזען אין כמה וכמה ערטער אז עס זענען דא נבואות אויף די אומות, און דא איז דאס איינער פון די ערטער. לדוגמה ספר עובדיה, ספר עובדיה איז א נבואה קעגן אדום, און נאך ערטער זעען מיר אז עס זענען דא נבואות קעגן די אומות און דאס איז איינער פון די ערטער. בן אדם שים פניך אל בני עמון והינבא עליהם. נאכדעם וואס ער האט געענדיקט רעדן וועגן דעם חורבן פון ארץ ישראל, הייבט ער איצט אן צו רעדן וועגן דעם חורבן פון די אומות.
ואמרת לבני עמון שמעו דבר השם אלוהים. כה אמר השם אלוהים, יען אומרך האח אל מקדשי כי נחל, ואל אדמת ישראל כי נשמה, ואל בית יהודה כי הלכו בגולה. ואמרת לבני עמון שמעו דבר השם אלוהים. כה אמר השם, יען אומרך האח אל מקדשי כי נחל. ווען איר האט געזען אז מיין בית המקדש איז חילול געווארן, נחל מיינט מלשון מתחלל, האט איר געזאגט האח. האח מיינט שמחה, אח, וואס פאר א שיינקייט, וואס פאר א פרייד, ענדלעך איז דער בית המקדש חרוב געווארן. האט איר געזאגט האח. אלזא ערשטנס איז זייער שמחה געווען אויף דעם חורבן בית המקדש. צווייטנס, ואל אדמת ישראל כי נשמה. די אדמת ישראל איז געווארן א שממה און אויך אויף דעם האט איר געהאט א גרויסע שמחה. און דאס דריטע זאך, ואל בית יהודה כי הלכו בגולה. דאס דריטע זאך אז אויך דאס פאלק וואס איז געזעסן אין ציון, בית יהודה, זענען אוועק אין גלות, דאס איז געווען פאר אייך א דריטע סיבה צו שמחה. אלזא די דריי ענינים וועלן מיר תיכף זען אז זיי דארפן געבן דעם דין.
און דער רד"ק דערקלערט וואס עס שטייט ארץ ישראל כי נשמה, מען רעדט דא וועגן דעם לאנד פון די עשרת השבטים וואס איז שוין געשטאנען א שממה פון יאר זעקס פון חזקיהו. לכן הנני נותנך לבני קדם למורשה, וישבו טירותיהם בך, ונתנו בך משכניהם. המה יאכלו פריוך והמה ישתו חלביך. לכן הנני נותנך לבני קדם למורשה. לבני קדם, עס זענען דא דא דעות ביי די מפרשים ווער דאס זענען בני קדם. רש"י דערקלערט אז די כוונה איז די כשדים און די ארמיים וואס זענען צו דער זייט מזרח. לעומת זה דערקלערט דער רד"ק אז מען רעדט דא וועגן מדי ופרס. און דא וועלן זיי באצאלן פאר די דריי מיני שמחות וואס זיי האבן געהאט. אויף דעם וואס זיי האבן זיך געפרייט אויף דעם מקדש ווי מיר האבן געזען אויף זיין חורבן, אויף דעם זאגט ער, איצט אויף דיין ארט וועלן זיצן טירותיהם בך. אין די ערטער וואס זענען מיוחד פאר זיי צו עבודת אלילים, קעגן דעם וועלן קומען בני קדם, אדער כשדים און ארם אדער מדי ופרס, און זיי וועלן זיצן זייערע טירות דארט, אויף אייער ארט פון עבודה זרה. דאס איז קעגן דעם מקדש. קעגן וואס דו האסט זיך געפרייט אויף אדמת ישראל ווי מיר האבן געזען אז זי איז נכבש געווארן, קעגן דעם ונתנו בך משכניהם, זייערע משכנות וועלן זיי זיצן אין דיין לאנד. און קעגן וואס דו האסט זיך געפרייט אויף דעם גלות פון ישראל, אויף דעם ווערט געזאגט המה יאכלו פריוך והמה ישתו חלביך, ווארום דו וועסט גיין אין גלות. עמון וועט גלות גיין, אלזא ממילא ווער עס וועט ירשענען און עסן די פרי און טרינקען די חלב פון אלץ וואס זיי האבן געארבעט, דאס זענען די אומות וואס וועלן זיי כובש זיין.
ונתתי את רבה לנווה גמלים, ואת בני עמון למרבץ צאן, וידעתם כי אני השם. ונתתי את רבה, רבה ווערט גערופן רבת בני עמון, דאס ווערט גערופן רבה. אסאך מאל זעט מען עס אין תנ"ך דערמאנט מיטן נאמען רבה. איך וועל געבן רבה לנווה גמלים. די כוונה איז נאכדעם וואס מדי ופרס, לויט דעם פירוש פון דעם רד"ק וויבאלד, וועלן זיי אליין לאזן, אדער אן אנדער פאלק וועט קומען אויף זיי, דערנאך וועט זי ווערן א נווה גמלים, וועט זיין חרוב. וועט זיין א נווה גמלים און א מרבץ צאן, און דאס איז תמיד אן אויסדרוק פאר אן ארט וואס קיינער וועט עס נישט באזעצן, אלזא וואס עס וועט געשען איז אז די קעמלען און שאף גראזן דארט, דאס איז אן אויסדרוק פאר חורבן און שממה. אלזא איצט דערקלערט דער רד"ק אז דאס איז נאך דער צייט וואס מדי ופרס וועלן זיי לאזן, וויבאלד דאס וואלט לכאורה סותר געווען דעם פריערדיקן פסוק. ווארום אין דעם פריערדיקן פסוק האבן מיר געזען וישבו טירותיהם בך ונתנו בך משכניהם, יאכלו פריוך. אלזא ווי אזוי זאגסטו איצט אז דער ארט וועט ווערן א מרבץ צאן, א נווה גמלים? דעריבער זאגט דער רד"ק, נאך דער צייט וואס מדי ופרס וועלן זיי אליין לאזן אדער אז מען וועט כובש זיין מדי ופרס, דעמאלט וועט דער ארט ווערן א שממה ווי עס ווערט דא געזאגט. וידעתם כי אני השם. איר וועט וויסן אז איך בין השם וואס האט די יכולת אין מיין האנט. און וואס עס איז געקומען אויף עם ישראל וואס איר האט זיך געפרייט אויף זייער פאלן און זייערע צרות, דאס איז געווען פון מיר, זאגט השם. און וואס עס איז אייך געשען, דאס איז אויך פון מיר אויף דעם וואס איר, אנשטאט צו פארשטיין אז איך האב געשטראפט ישראל און זיך צו באטייליקן אין זייער צרה, זענט איר געגאנגען זיך פרייען. זאגט השם, אלזא אויך איר וועט פון מיר באקומען דעם עונש.
און פארוואס דערמאנט ער דא דעם ענין פון די קעמלען און שאף? זאגט דער מלבי"ם, בני קדר זייער עסק איז קעמלען און שאף, און דאס וועט זיין די עיר המלוכה א נווה גמלים און דאס גאנצע לאנד וועט זיין א מרבץ צאן. כי כה אמר השם אלוהים, יען מוחאך יד ורקעך ברגל, ותשמח בכל שאטך בנפש אל אדמת ישראל. יען מוחאך יד ורקעך ברגל. פליעסקען מיט די הענט און טרעטן מיט די פיס, דערקלערט רש"י אז דאס זענען אויסדרוקן פאר שמחה. און כאטש ביי יחזקאל אין פרק ו' האבן מיר געזען פארקערט, הכה בכפך ורקע ברגלך ואמור האח, דארט ווערט דאס געזאגט אויף אבלות. זאגט רש"י, וואונדער זיך נישט, עס זענען דא זאכן וואס מען טוט זיי פאר אבל און פאר שמחה, אבער זייער ענין איז נישט גלייך. דהיינו דאס איז אן אנדער סארט פליעסקען מיט די הענט און טרעטן מיטן פוס, אבער דאס איז סיי פאר אבל און סיי פאר שמחה. ווי חלילים פאר א כלה און פאר א מת. די גמרא זאגט אז ווען א מענטש איז נפטר געווארן, האט מען געברענגט מקוננות און האט געברענגט חלילים, אים צו דינגען חלילים. די חלילים האבן געמאכט די לוויה מיט אן עפעס א טרויעריקע און וויי-טוענדע ניגון. און אויך פאר א כלה, להבדיל, זענען דא חלילים, נאר דארט איז דאס מיט א פרייליכן ניגון. אויף כל פנים וואס האסטו געזען? אז זי קען צו צוויי זאכן, אבלות און שמחה, פאר ביידע איז דא דער זעלבער, די זעלבע שיטות צו פארשטארקן די אבלות אדער צו פארשטארקן די שמחה. אגב איז דאס זייער ענלעך אויך צום ענין פון וויינען. ווען א מענטש איז אין צער וויינט ער, און עס איז אויך דא א וויינען פון שמחה. אלזא מיר זעען אז בעצם זענען אלע די ענינים א ריבוי רגשות. זיי זענען א כלי צו ארויסלאזן דעם ריבוי רגשות. אלזא עס קען זיין א ריבוי רגשות אין צער, און עס איז דא א ריבוי רגשות להבדיל אויך אין שמחה.
און אויף דעם זאגט ער אז דער ענין וועט זיין בכל שאטך בנפש אל אדמת ישראל. שאטך שטייט מיט ש' א' ט' ך', און דאס איז מלשון ביזיון. ווי עס שטייט ויבז עשיו את הבכורה, און שאט עשיו את הבכורה. אלזא קומט אויס אז דאס איז אן אויסדרוק פון ביזיון לויט דעם ביאור פון דעם רד"ק. בכל שאטך בנפש אל אדמת ישראל, די כוונה אז דו האסט מבזה געווען די אדמת ישראל. נאך אן ערקלערונג זאגט דער רד"ק, אז עס איז דא א מעגלעכקייט צו דערקלערן שאט אז דאס איז מלשון שטה. יא, איך האב געזאגט דער רד"ק, אלץ וואס איך האב איצט דערקלערט איז פון רש"י. יא, נאך אן ערקלערונג זאגט רש"י, אז דאס איז אין דעם מובן פון שאט מלשון שוטף. יא, ווי א קיצור פון שוטף. און דעמאלט איז די כוונה בכל שאטך בנפש אל אדמת ישראל, די כוונה וואס דו האסט געשטראמט מיט דיין נפש צו דער אדמת ישראל. דער מלבי"ם זאגט אז איצט גיט ער זיי א נאך אן עונש קעגן דער שמחה וואס זיי האבן געהאט אויך נאך דעם חורבן. עד וואס זיי האבן זיך נישט נאר געפרייט און נישט נאר צעטיילט צוקערלעך, יא, ווי געוויינטלעך, נאר האבן אויך געוויזן שמחה בפועל דורך טאנצן. זיי האבן זיך געפרייט אויף דער אדמת ישראל, אה, וואס פאר א שיינקייט, די אדמת ישראל איז חרוב געווארן. און עס איז געברענגט אז בני עמון האבן זיך אויך באזעצט נאכן חורבן אויף דער אדמת ישראל. אלזא דאס איז נישט נאר א שמחה, דאס איז א שמחה פון און דו האסט אויך דערנאך ירשענט. ווי עס שטייט אין ירמיהו מ"ט, מדוע ירש מלכם את גד ועמו בעריו ישב. על בוקעם הרות הגלעד למען הרחיב את גבולם. דאס הייסט מיר זעען אז זיי זענען אריין אויך אין גלעד, האבן פארברייטערט זייער גבול. מען זעט אז זיי האבן ירשענט מלכם את גד ועמו, זיי זענען אריין אויך אין די חלקים פון גד און ישראל כדי זיי צו כובש זיין. אלזא אויף דעם זאגט ער, זיי וועלן באקומען א באזונדערן עונש. וואס איז דאס בשאטך? דערקלערט דער מלבי"ם אז דאס איז מלשון שוט. אז דער שוט ווייזט אויף א שלאג. און דאס איז ווי השטים אותך, וואס די כוונה איז די דערנער וואס שטעכן און טוען דיר וויי. ווי ולשוטט בצידיכם וואס שטייט אין יהושע, וואס די כוונה איז די דערנער וואס טוען וויי אין זייערע זייטן. און אויב ער טוט וויי דורך בוז און שפאט, נישט דורך דערנער, ווערט דאס גערופן שאטת הנפש. שאטת הנפש איז מלשון עפעס וואס טוט וויי אין דער נפש, נישט אין גוף. אז דערנער טוען וויי אין גוף, אבער שפאט איז א דארן צו דער נשמה, צו דער נפש. אויף דעם שטייט בשאט נפש. ווי מיר וועלן זען וויטער אין פרק ל"ו אין פסוק ה', און אויך דא, בכל שאטך בנפש, דאס איז דער מקור פון דעם אויסדרוק וואס מען ניצט הייטיקן טאג בשאט נפש. די כוונה איז אין א זאך וואס איז מצער די נפש.
לכן הנני נטיתי את ידי עליך, ונתתיך לבז לגויים, והכרתיך מן העמים, והאבדתיך מן הארצות, אשמידך וידעת כי אני השם. לכן הנני נטיתי את ידי עליך, אז אויך נאכן חורבן אין די גויים וועסטו נישט געפינען קיין רו. ונתתיך, זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק, גיב אכט, ונתתיך לבז לגויים והכרתיך מן העמים. און דער מלבי"ם האט אונדז שוין כמה פעמים דערקלערט אז עס איז דא א חילוק צווישן גויים און עמים. גויים דאס זענען די נידעריקערע, די ווייניקער מסודר'דיקע מדינות, ערטער וואס האבן נישט קיין מלך. די עמים דאס זענען די חשוב'ערע עמים, וואס האבן א מלך. ווי אויב מיר ווילן טיילן צווישן אייראפע, וואלטן מיר עס גערופן עמים, און נעמט למשל די מדינות פון אפריקע, וואס דאס איז מער ראוי צו רופן גויים. כאטש עס איז דארט דא אן עפעס א שליט וואס איז ארויף, אבער דאס איז נישט פונקטלעך א מלך וואס פירט א מדינה. דאס איז מער פלאנגות רוב וואס עס קומט פאר דארט. אלזא זאגט ער, אט, עס איז דא דא אויך א בחינה פון עמים וואס דאס זענען די חשוב'ע מיט מלכות, און עס זענען אויך דא גויים וואס דאס איז אן אסיפה פון מענטשן וואס האבן נישט קיין מלך, די נידעריקערע. אלזא וועגן די נידעריקע גויים, דארט וועסטו זיצן צווישן זיי, זאגט ער ונתתיך לבז לגויים. גיט אכט, עס שטייט לבג, און מיר לייענען לבז. דאס איז נישט אז ער לייענט דא באג און דעריבער אזוי לייענט מען. וואס איז דער ענין פון באג? דערקלערט דער מלבי"ם, אזוי אויך זאגט דער רד"ק, אז די כוונה איז מלשון מזון. ווי מיר האבן געזען ביי חנניה מישאל ועזריה, פתבג המלך, זיך נישט מטמא זיין מיט פתבג המלך. בג איז מלשון מזון. יא, אלזא וויל ער זאגן, דו ביסט אין דער האנט פון די גויים וואס זיי זענען די נידעריקערע, דאס זענען די עמים אן מלכות וואס זענען די שפל'ע עמים, זיי וועלן דיר עסן ווי ברויט. וועסט זיין פאר א פתבג פאר די גויים. זיי וועלן דיר עסן ווי מען עסט ברויט. און די חשוב'ע עמים, דארט וועל איך דיך אינגאנצן אויסראטן, הכרתיך מן העמים, אז דו וועסט בכלל נישט קענען זיצן צווישן זיי. צווישן די שפל'ע גויים וועסטו קענען זיצן, אבער זיי וועלן דיר מיסרן, זיי וועלן דיר עסן. און אויב וועסטו זיך וועלן באזעצן אין לענדער פאר זיך אליין, נישט פון די גויים און נישט פון די עמים, זאגט ער דורך דעם וועסטו פארלוירן ווערן פונעם ישוב, והאבדתיך מן הארצות. דורך דעם וועסטו אינגאנצן פארלוירן ווערן, און דורך דעם אשמידך, איך וועל דיך אינגאנצן פארטיליקן.
כה אמר השם אלוהים, יען אמר מואב ושעיר הנה ככל הגויים בית יהודה. נאך א זאך, דאס איז מואב. איצט האבן מיר גערעדט, ביז איצט האבן מיר גערעדט וועגן עמון, איצט וועלן מיר רעדן וועגן מואב. און אויך מואב האבן אונדז מצער געווען און געדריקט. וכה אמר השם אלוהים, יען אמר מואב ושעיר הנה ככל הגויים בית יהודה. דא ווערן אויך צוגעגעבן שעיר, אז שעיר די כוונה איז אדום. און זיי זאגן ככל הגויים בית יהודה, דער הייליגער באשעפער האט זיי שוין נישט ליב. עס איז בטל געווארן די אהבה פון דעם הייליגן באשעפער פון זיי, זאגט רש"י, און זיי זענען פארעקלט געווארן. איבערצוגעבן אין דער האנט פון נבוכדנצר ווי די איבעריקע עכו"ם, אז ער האט מיט זיי שוין נישט קיין קשר. מדרש אגדה, ווען זיי זענען אריין אין היכל און האבן צונויפגעפאלטן די צורה פון די כרובים וואס שלמה האט אויסגעקריצט אויף דער וואנט פון היכל, כמעור איש ולוויות, און האבן זיי ארויסגעברענגט אין דרויסן, האבן זיי געזאגט זעט אט די וואס האבן זיך געוויזן ווי צנועים, מיט וואס פארנעמען זיי זיך. ווען זיי זענען אריין אין היכל האבן זיי ארויסגעברענגט, דאס איז זייער אינטערעסאנט, ווארום אין דעם מדרש שטייט אז זיי האבן ארויסגעברענגט די כרובים וואס זענען געשטאנען אין היכל. דער אמת איז אז מען דארף אביסל פארשטיין די לשון דא, האבן צונויפגעפאלטן די צורה פון כרובים וואס שלמה האט אויסגעקריצט אויף דער וואנט פון היכל. עס איז משתמע דערפון אז די צורה איז געווען אויסגעקריצט אין דער וואנט פון היכל. לעומת זה ווען מיר האבן געלערנט אין ספר מלכים די תבנית פון היכל, איז דארט משתמע אז עס זענען געווען צוויי גרויסע כרובים וואס זיי זענען געשטאנען און פארשפרייטן פליגלען איינער צום צווייטן, אחוץ די צוויי כרובים וואס זענען געווען אויף דעם ארון. אבער דא איז משתמע אז ער רעדט נישט וועגן די כרובים אויף דעם ארון, אויך נישט די שטייענדע כרובים, וואס אזוי וואלט לכאורה משתמע געווען בפשוטו. וויבאלד ער רעדט וועגן צונויפגעפאלטן די צורה פון כרובים וואס שלמה האט אויסגעקריצט אויף דער וואנט פון היכל. עס איז משתמע, צונויפגעפאלטן איז ווי אפגעשיילט. דאס מיינט אז דאס איז געווען אויסגעקריצט אין דער וואנט פון היכל און דאס האבן זיי אפגעשיילט און אראפגענומען. אויב וואלט מען גערעדט וועגן די כרובים אליין, וואלט מען לכאורה געקענט זיי ארויסברענגען ווי זיי זענען. עס איז דא נישט קיין ענין פון שיילן, וויבאלד זיי זענען געשטאנען אויף דעם באדן פון היכל. אזוי אז דער מדרש דארף מער פארשטאנד אדער אפשר צו זען שינויי גרסאות כדי צו פארשטיין מער פינקטלעך אויף וואס מען רעדט דא. אויף כל פנים דער געוויינטלעכער איז צו זאגן אז זיי האבן ארויסגעברענגט די כרובים וואס זענען געווען אויף דעם ארון. אבער עס איז זייער שווער דאס צו זאגן, וויבאלד מיר ווייסן אז דער ארון איז נגנז געווארן נאך פריער. און אויב דער ארון איז נגנז געווארן נאך פריער, איז דאס א טעות צו זאגן אז די אויבים האבן ארויסגעברענגט דעם ארון און די כרובים. עס איז נישט געווען קיין ארון און כרובים שוין בסוף פון די טעג פון ערשטן בית המקדש. מען האט אים נגנז געווען, מען האט שוין געוואוסט אז דער בית וועט חרוב ווערן, האט מען אים פריער נגנז געווען. און דעריבער מוז מען זאגן אז דאס גייט אויף די אנדערע כרובים. אבער פארוואס צו דערקלערן אז דאס זענען די כרובים וואס זענען אויסגעקריצט אין היכל, דהיינו ווי אויסגעקריצט אין היכל, דאס דארף מען פארשטיין. אויף כל פנים, זאגט דער מדרש, זיי האבן דאס ארויסגעברענגט אין דרויסן. און האבן געזאגט זעט אט די וואס האבן זיך געוויזן ווי צנועים, מיט וואס פארנעמען זיי זיך. אויב איך רעד שוין וועגן דעם, איז עס לכאורה שווער צו דערקלערן אז מען רעדט וועגן די שטייענדע כרובים. ווארום די שטייענדע כרובים זענען געשטאנען נישט פארשפרייטנדיק פליגלען איינער צום צווייטן צונויפגעהאלדזט, נאר זיי זענען געשטאנען אזוי, פארשפרייטנדיק פליגלען פון רעכטס צו לינקס. ווען דער רעכטער פליגל למשל פון דעם כרוב באריהרט דעם לינקן פליגל, דעם לינקן פליגל פון דעם צווייטן כרוב, ווען זייער רוקן כביכול צום היכל און זייער פנים צום אריינקומענדן. אלזא קען מען נישט דערקלערן דעם מדרש אז זיי זענען אריין און האבן געזען כרובים צוזאמגעשלאסן איינער מיטן צווייטן. וואס, וואו זענען דא כרובים צוזאמגעשלאסן איינער מיטן צווייטן? עס קומט מיר איצט נאך א שווערקייט אויפן זינען, אלזא דער ענין דארף באמת א בירור. נאך א שווערקייט קומט מיר אויפן זינען, עס שטייט אז די כרובים זענען געווען צוזאמגעשלאסן איינער מיטן צווייטן ווי א סימן אז עם ישראל טוען דעם רצון פון מקום. און ווען נישט, האבן זיי געקערט רוקן צו רוקן. דאס איז לכאורה געזאגט וועגן די כרובים אויף דעם ארון. און אויב דעם ארון האט מען נגנז געווען, ווי אזוי קען מען דאס דערקלערן וועגן די כרובים אויף דעם ארון? דער ארון איז דאך נגנז געווארן נאך פריער. אלזא האבן מיר נאך א פראבלעם מיט נאך א מדרש, וואס עס שטייט אז ווען זיי זענען ארויס זענען די כרובים געווען צוזאמגעשלאסן איינער מיטן צווייטן, דאס איז בעצם דער זעלבער מדרש, יא? אלזא אבער דאס צוזאמגעשלאסן איינער מיטן צווייטן שייך אויף די כרובים אויף דעם ארון, עס איז נישט שייך נישט אויף די כרובים וואס זייער רוקן צו דער וואנט פון היכל, וואס זיי זענען בכלל געשטאנען און נישט קיינמאל צוזאמגעשלאסן איינער מיטן צווייטן, און אויך נישט לכאורה וואו האבן מיר געהערט אז עס זענען געווען כרובים אויף דער וואנט וואס האבן זיך געביטן. ווען מען טוט דעם רצון פון מקום זענען זיי אויף דער וואנט אויסגעקריצט צוזאמגעשלאסן, און ווען מען טוט נישט זענען זיי אויף דער וואנט אויסגעקריצט נישט צוזאמגעשלאסן. דער ענין דארף א ביאור, איצט קומט מיר אויפן זינען אז עס איז דא באמת א גרויסע שווערקייט און מען דארף מעיין זיין אין דעם ענין. אויף כל פנים, לאמיר בלייבן ביים מדרש כפשוטו. זיי זענען אריין און האבן געזען כרובים צוזאמגעשלאסן איינער מיטן צווייטן, און דורך דעם האבן זיי מבזה געווען עם ישראל. האבן זיי ארויסגעברענגט אין דרויסן און געזאגט זעט אט די וואס האבן זיך געוויזן ווי צנועים, מיט וואס פארנעמען זיי זיך. אויף דעם זאגט מען כמער איש ולוויות, ווי צוזאמגעשלאסן א מאן און זיין לוויה. און אויף דעם ווערט געזאגט כי גילו ערוותה. וואס איז דער פירוש? די באהאלטענע אינערלעכע זאכן פון דעם חיבור צווישן קודשא בריך הוא און עם ישראל, דאס האבן זיי אנטפלעקט און ארויסגעברענגט אין דרויסן. און דורך דעם, זאגט ער, אט זעסטו, כה אמר השם יען מואב ושעיר אמרו הנה ככל הגויים בית יהודה. האסטו געזען אט די, אט די וואס איר האט זיי געשאלטן א קללה און זיי געבענטשט א ברכה, זיי פארנעמען זיך מיט דעם? דהיינו עם ישראל, מיר האבן געמיינט צדיקים, קדושים, אט זעסטו וואס פאר א דוגמה זיי האבן אינעווייניק אין בית המקדש, פון א ייִנגל און א מיידל, א קינד און א קינד, ווען זייערע פליגלען פארשפרייט, פארשפרייט איינער צום צווייטן, ווי צוזאמגעבונדן איינער מיטן צווייטן. פאר זיי איז די זאך געווען גערעכנט פאר א גרויסן ביזיון, און זיי האבן פאר איין מאמענט נישט אויפגעברענגט אויפן זינען אז דא רעדט מען וועגן א חיבור צווישן קודשא בריך הוא און כנסת ישראל. און מיר האבן שוין געענדעט וועגן דעם א מאל, אז א מענטש דן זיין חבר לויט זיין וועלט פון באגריפן. און מיר האבן שוין דערציילט וועגן יענעם מאן, וואס די גמרא דערציילט, אז ווען זיי האבן זיך געגאסטהאלטן ביי א בעל אכסניה איינע, און זי האט זיך זייער זייער געשטרעבט פאר זיי, רבי יהושע בן פרחיה און זיין תלמיד יענער מאן, האט זי זיך געשטרעבט פאר זיי זייער. און דארט איז געברענגט אז רבי יהושע בן פרחיה האט געזאגט, ווי שיין איז די אכסניה דא. די כוונה איז ווי אזוי זי שטרעבט זיך פאר אונדז. אכסניה מיינט פון דער זייט פון דעם ארט פון אכסון דא, ווי שיין ער איז, ווי אזוי מען שטרעבט זיך פאר אונדז. און האט אים געזאגט יענער מאן, האט ער אים געזאגט רבי, אירע אויגן זענען קרום. כבוד הרב, ער האט נישט אזוי קיין טעם אין פרויען. זי איז נישט עפעס, אירע אויגן זענען נישט עפעס. שרעקלעכע שרעקלעכקייטן. האט ער אים געזאגט רשע, מיט דעם פארנעמסטו זיך? אפיק ארבע מאה שופרי ושמתיה. ער האט ארויסגעברענגט 400 שופרות און האט אים מנדה געווען. וואס איז דא דאס שרעקלעכסטע פון אלץ? אז ער איז אויך נישט געווען גרייט אים אנצונעמען דערנאך. וואס איז דא דאס שרעקלעכסטע פון אלץ? נישט וואס ער האט זיך פארנומען מיט דעם. וויבאלד מיר האבן שוין געהערט מעשים פון צורבא מרבנן דסני שומעניה הוא. עס זענען שוין געווען פעלער אז עס קען זיין אז עס איז געווען א תלמיד חכם און איז נכשל געווארן אין א עבירה, נישט דאס איז די נקודה. די נקודה איז אז דו מיינסט אז אויך דיין רבי געפינט זיך אין דעם זעלבן בלאטע ווי דו. דו זיצסט און טוסט מיט אים איבערגעבן איינדרוקן וועגן דער בעל הבית. און דאס איז געווען זייער א שפל'ע זאך, וואס ער האט געזען זיין שפלות. און דעריבער שמתיה, דאס האט געוויזן ביז וויפיל, ביז וויפיל שלעכט ער איז געווען. אלזא די זעלבע זאך אויך דא. וויבאלד די גויים זענען מענטשן שפלים, און וויבאלד זייער גאנצער עסק זענען די ענינים פון זוהמה און שפלות, אלזא ווען ער זעט אזא זאך אין דעם בית קודש הקדשים, וואוהין נעמט ער עס? צו די ערטער וואו ער געפינט זיך. די פשט וואס ער גיט איז לויט דעם מיסט און דעם אשפה אין וועלכע ער איז פארזונקען. ער איז זיכער אז אויך עם ישראל, קודש קדשים, אין דעם גרעסטן און הייליקסטן און מרומם'סטן ארט, פארנעמען זיך מיט נארישקייטן וואס די גויים פארנעמען זיך מיט זיי.
דער רד"ק זאגט, והנה ככל הגויים בית יהודה. זאגט דער רד"ק, בית יהודה איז געבליבן נאכן גלות פון ישראל, און זיי האבן געמיינט אז מען וועט נישט גלות גיין בית יהודה. און פארוואס? ווארום מיר האבן וואס די עשרת השבטים האבן נישט. מיר האבן א מקדש. און מיר האבן שוין דעם ענין דערקלערט כמה וכמה פעמים אין דער פארגאנגענהייט, אז זיי האבן תמיד געזאגט היכל השם, היכל השם המה. דו האסט נישט קיין וואס צו זארגן, מיר האבן דעם היכל, עס איז דא דער בית המקדש, און כל זמן וואס מען מקריב זיין קרבנות זענען מיר באשיצט. און מען דארף נישט מבהיל און דערשרעקן זיין, עס וועט זיין בסדר. השם וועט נישט חרוב מאכן זיין בית. און דעריבער האבן מיר דערקלערט אז עס איז געווען א שרעקלעכער שאק ווען דער בית המקדש איז חרוב געווארן. דאס איז געווען אין א גאנצע איבערראשונג, ווי מיר האבן געזען וועגן דעם טויט פון יחזקאל'ס ווייב, וואס דאס איז געווען בפתאומיות, אין א מגפה, דאס איז געווען פאר זיי אן עפעס א שרעקלעכער בראך. און איצט ווען זיי זעען אז אט זיי גייען אין גלות, זאגן זיי ככל הגויים בית יהודה. ווי אלע גויים, אלע גויים זענען געשלאגן געווארן דורך סנחריב און נבוכדנצר, און זע אויך בית יהודה זענען געשלאגן געווארן דורך זיי. וואס, בית המקדש? אט זעסטו, דער בית המקדש האט זיי נישט געראטעוועט. השם וואוינט אינעווייניק אין זיין בית? אט האט השם זיי נישט געראטעוועט. דאס איז דער מאמר הנה ככל הגויים בית יהודה. בית יהודה, מיר האבן געמיינט אז זיי האבן א בית המקדש און דאס וועט זיי ראטעווען, אזוי אויף כל פנים האבן אויך זיי געמיינט, און אט זעסטו אז די זאך האט זיי בכלל נישט געהאלפן.
דער מלבי"ם זאגט אז מואב אין א חילוק פון עמון, האט נישט גענומען קיין חלק פון דער נחלה פון ישראל. ער האט זיך נאר געפרייט אויף זייער פאלן. אבער ער האט נישט גענומען קיין חלק פון זייער נחלה. און עס איז געברענגט אז ער איז געווען א שותף אויך צו שעיר, אין דעם וואס ער האט געזאגט הנה ככל הגויים בית יהודה, אז די כוונה איז אז עם ישראל זענען אויך געשטעלט אונטערן טבע, דער הייליגער באשעפער האט אויף זיי שוין נישט קיין השגחה. דאס איז וואס מיר האבן געזאגט אז חז"ל זאגן אז זיי האבן ארויסגעברענגט די כרובים און זיי זענען געווען זיכער, זאגט דער מלבי"ם, אז זיי דינען די כרובים ווי, ווי די גויים דינען זייערע צלמים. דאס הייסט, זיי האבן געמיינט אז עס איז דא דא אויך א סארט עבודה זרה צו אן עפעס א מגושמ'דיקע דמות. און דאס איז וואס ער זאגט אין ירמיה, ואם לא שחוק היה לך ישראל, אם בגנבים נמצא. אויף דעם איז ער זיי מוכיח אז זיי האבן געמאכט א געשפעט פון בית ישראל און זיי אויסגעלאכט. לכן הנני פותח את כתף מואב מהערים, מעריו מקצהו. צבי ארץ בית הישימות, בעל מעון וקריתיימה. לכן הנני פותח את כתף מואב, זאגט דער מלבי"ם אז דער אויב וועט אריינקומען פון דער זייט פון די שטעט פון לאנד. ער וועט נישט אריינקומען פון דער זייט פון מדבר, נאר נאר פון דער זייט וואו עס געפינען זיך די שטעט. און ער וועט אנהייבן דעם חורבן מעריו מקצהו. ווי עס איז מבואר אין ירמיהו דארט, אלע שטעט פון מואב וואס דער אויב האט זיי כובש געווען. און דער תכלית פון דעם חורבן פון מואב איז אז ער וועט עפענען אן עפענונג. בעצם דאס וואס ער האט געעפנט אן עפענונג, דאס איז דער עיקר חורבן. לבני קדם על בני עמון, ונתתיה למורשה, למען לא תיזכר בני עמון בגויים. לבני קדם, איך וועל רופן אז זיי זאלן קומען אויף בני עמון, אזוי דערקלערט דער רד"ק. און דא זאגט דער רד"ק, ער האט איבערגע'חזר'ט אין דעם ענין פון בני עמון. וויבאלד מיר האבן שוין פריער געזען אז ער האט דערמאנט דעם ענין פון בני עמון. פארוואס דערמאנט ער זייער ענין נאך א מאל? זאגט ער פארוואס, וויבאלד זיי האבן אנגעטון שלעכטס צו ישראל און זי געשמעט מער אין איר גלות. ווי עס שטייט אין דער נבואה פון עמוס, על בוקעם הרות גלעד למען הרחיב את גבולם. די כוונה הרות גלעד דאס זענען די שטעט פון גלעד, דאס איז די כוונה. הרות גלעד אין דעם צוגעגעבענעם מובן דאס זענען די טראגעדיקע פרויען אין גלעד, יא, אדער מלשון בערג. למען הרחיב גבולם, זיי זענען געגאנגען צו נעמען א חלק פון ארץ ישראל. אזוי איז אויך געברענגט אין דער נבואה פון צפניה, שמעתי חרפת מואב וגידופי בני עמון. דו זעסט אז בני עמון האבן זיך געמערט אין גידופים. אזוי שטייט הנה יען אומרך האח, יען מוחאך יד ורקעך ברגל ותשמחי. מען זעט דא אויסדרוקן פון א זייער גרויסן שנאה פון עמון קעגן בני ישראל. און דעריבער זאגט דער רד"ק, מיר זעען אז זייער ענין קערט זיך אום צוויי מאל דא אין דער שלעכטער נבואה קעגן זיי. זאגט ער דעריבער מערט ער דא אין פורענות און קערט זיך אום צו זייער נבואה נאך א מאל. ונתתיה למורשה, בני קדם וועלן ירשענען זייער לאנד. דערקלערט דער מלבי"ם, אז דורך דעם וועג פון דער עפענונג וואס עס האבן זיך געעפנט די שטעט פון מואב, דורך דארט זענען אריין בני קדם כדי זיך צו באזעצן אין די שטעט פון עמון. און וואס איך האב זי געגעבן למורשה, דער ציל איז אז נישט זאל דערמאנט ווערן בני עמון אין די גויים. ונתתיה למורשה לבני קדם, אז דורך דעם וועט נישט דערמאנט ווערן בני עמון אין די גויים. פארוואס? וויבאלד ער האט שוין נישט קיין לאנד. דער חבל ארץ פון אים זיצן שוין אין אים בני קדם. אלזא דאס איז ווי הייטיקן טאג, זוך וואו זענען די אצטעקן. זיי האבן נישט קיין חבל ארץ, און דאס איז אן אומה וואס איז אויסגעשטארבן. אלזא ממילא ווערט זי נישט דערמאנט אין די גויים. אלזא די זעלבע זאך אויך ביי בני עמון. בני עמון וועלן נישט דערמאנט ווערן אין די גויים. דאס איז נישט ווי מצרים, וואס דו זאגסט עס איז אמאל געווען מצרים, עס איז אויך הייטיקן טאג דא מצרים. עס איז נישט זיכער אז דאס זענען די זעלבע מצרים, אבער עס איז דארט דא. עס ווערט דערמאנט אין די גויים, וויבאלד דו זעסט אז דאס איז דער זעלבער נאמען. אבער דא וועט נישט דערמאנט ווערן אין די גויים, וויבאלד עס איז שוין נישט דא קיין לאנד פאר בני עמון, נאר בני קדם זענען אריין און האבן זי ירשענט. דאס איז געווען מידה כנגד מידה. ווארום ער האט שוין געזאגט, לא אתן לך מארצו ירושה כי לבני לוט נתתיה ירושה. וואס איז ירושה, זאגט דער מלבי"ם? וואס בני עמון האבן באקומען איז א זאך וואס האט נישט קיין הפסק. דאס ווערט גערופן ירושה. נאר וואס זיי האבן גענומען די ירושה פון ישראל, דו האסט זיך נישט באנוגנט מיט דער ירושה וואס דער הייליגער באשעפער האט דיר געגעבן, בני עמון, רבת, האסטו זיך נישט באנוגנט מיט דעם. ביסט געגאנגען און האסט גענומען די ירושה פון ישראל, ווי מיר האבן געזען פריער, אז זיי האבן גענומען און כובש געווען חלקים פון ארץ ישראל. דעריבער זענען זיי געשטראפט געווארן מידה כנגד מידה, אז מען האט צוגענומען זייער ירושה און זי איז געגעבן געווארן בני קדם. און עס איז באקאנט, זאגט דער מלבי"ם, אז יעדער פאלק און פאלק האט דער הייליגער באשעפער באגרעניצט זייער נחלה. בהצב עליון גויים בהפרידו בני אדם, יצב גבולות עמים למספר בני ישראל. דער הייליגער באשעפער האט געשטעלט די גבולות פון די עמים. די כוונה איז אז יעדער אומה האט ער געגעבן איר גבול, האט איר געגעבן איר חלק. נאכדעם וואס בני עמון האט ער באגרעניצט זייער ירושה, און איצט איז זייער ירושה צוגענומען פון זיי און געגעבן געווארן צו אן אנדערן, איז בהכרח אז דורך דעם האבן זיי אויפגעהערט צו זיין א גוי. זיי וועלן נישט דערמאנט ווערן אין די גויים. און אזוי איז דאס געוויינטלעך ביי אלע אומות. אלע אומות פונעם מאמענט וואס זיי האבן נישט זייער לאנד זייער ירושה, זענען זיי אויסגעמעקט. עם ישראל דאס איז דאס איינציקע פאלק וואס איז באשטימט געווארן צו זיין א פאלק נאך איידער עס האט געהאט א לאנד. און אלע אומות איז דאס פארקערט. ערשט באזעצן זיך אין אן עפעס אן ארט, הייבן אן זיך צו פארפעסטיקן, און דעמאלט שטעלן זיי אויף פאר זיך א מלוכה. זיי קעמפן בדרך כלל קעגן דער אנדערער אומה, אדער דער אומה אין וועלכער זיי זיצן, ווי די טערקן וואס די קורדן אין זייער מיטן קעמפן כדי צו באקומען א זעלבסט-באשטימונג און אזוי וויטער אויף דעם וועג. זיי קעמפן פון אינעווייניק קעגן דער אומה, און באקומען פאר זיך אן עפעס א חבל ארץ וואו זיי באשטימען זיך אליין ווי אן אומה פאר זיך אליין. ביי עם ישראל איז דאס געווען פארקערט. עם ישראל האט זיך פארפעסטיקט צו זיין א פאלק נישט אין זייער לאנד. אין מדבר. כדי דיר צו זאגן, עם ישראל זענען א פאלק אן קשר צו א חבל ארץ. און עם ישראל איז דאס איינציקע פאלק וואס האט אפגעהיטן זיין זהות אויך אין דער צייט וואס עס איז געווען אין גלות. וויבאלד אונדזער זיין א פאלק איז נישט תלוי אין א חבל ארץ, אלזא ממילא אויך ווען עם ישראל גייט גלות 2000 יאר, און עם ישראל בלייבט, זיין כח איז נישט אנטרונען און זיין רוח איז נישט פארטונקלט געווארן. מען זעט אז עם ישראל בלייבט דאס זעלבע פאלק, מיט דער זעלבער תורה, מיט די זעלבע רבנים, מיט די זעלבע הלכות. א ייִד וואס איז אנגעקומען אהער פון תימן און איז דא נישט געווען אין דעם ארט מער ווי 2000 יאר, און א ייִד, און אפילו מער, וויבאלד פון תימן זענען זיי שוין גלות געגאנגען פון ערשטן בית המקדש, 2500 יאר. און א ייִד וואס איז אנגעקומען אהער פון די לענדער פון אשכנז, אדער פון עיראק, אדער פון מרוקו, אדער פון פרס, אדער פון אלזשיר, אדער פון וועלכן אנדערן לאנד, זיי אלע זענען געקומען מיט די זעלבע תפילין. קיינער איז נישט געקומען מיט גרינע, געלע, רויטע תפילין אדער עפעס אנדערש. זיי אלע האבן די זעלבע פרשיות אין די תפילין, זיי אלע האבן די זעלבע ספרי תורה. עס איז נישטא קיין שינוי אין איין ווארט צווישן איין ספר תורה און דעם אנדערן. וואס דאס איז א זאך וואס איז זעלטן ביותר. אין דעם ברית החדשה למשל זענען דא 24,000 גרסאות. 24,000 גרסאות, וואס דאס איז זייער פריש לעומת דער תורה. וויבאלד מיר רעדן וועגן עפעס וואס איז ווייניקער ווי 2000 יאר, ווען די תורה רעדט מען וועגן 3300 יאר. דאס הייסט אז מיר זעען אז עם ישראל זענען נישט פארבונדן צו א חבל ארץ. און ממילא האבן זיי א קיום אין יעדן ארט וואו זיי געפינען זיך. אבער די איבעריקע אומות, ווי מיר האבן געזאגט, דער הייליגער באשעפער האט זיי געשטעלט גבולות. און אויב זיי געפינען זיך אין זייער גבול, זענען זיי קיים. פונעם מאמענט וואס זיי גייען ארויס און צעשפרייטן זיך פון דארט, האבן זיי נישט קיין קיום. עס איז נישט דא אזא אומה, מקסימום קענען זיין אזעלכע נאמאדישע שבטים. וואו, וואו זענען די ציגיינער? איז דא אזא אומה? און אזוי וויטער אויף דעם וועג. מען קען זען אסאך אז אומות וואס האבן זיך צעטיילט און גלות געגאנגען, און דערנאך זענען זיי אריינגעמישט געווארן אין די נייע ערטער וואוהין זיי זענען אנגעקומען, און זייער נאמען וועט נישט דערמאנט ווערן מער. אלזא ממילא זיכערט די זאך אז נישט זאל דערמאנט ווערן בני עמון אין די גויים, וויבאלד איר לאנד וועט זיין א מורשה פאר בני קדם. ובמואב אעשה שפטים וידעו כי אני השם.
מואב, זיי האבן נישט גענומען פון דער נחלה פון ישראל, זיי האבן זיך נאר געפרייט אויף דעם פאלן פון ישראל. זאגט דער הייליגער באשעפער, אז דארט וועט דער עונש זיין גרינגער. איך וועל נישט צונעמען זייער לאנד אויף אייביק, נאר איך וועל טון שפטים. ווי עס שטייט אין ירמיה, עד הנה משפט מואב. דער פירוש דערפון אז דער משפט פון מואב איז געווען מיט א גבול. עד הנה משפט מואב. אבער לעומת זה דער משפט פון בני עמון, ווי מיר האבן געזאגט, אפילו וואס עס שטייט דארט דערנאך ואחרי כן אשיב את שבות בני עמון, אלזא זעסטו אז לכאורה איז אויך זייער משפט נישט מוחלט, השם וועט אומקערן זייער שבות. זאגט דער מלבי"ם, פארמיש זיך נישט. דאס איז געווען אין דעם ערשטן פאלן. אבער אין דעם צווייטן פאלן, האבן מיר געענדיקט, דער הייליגער באשעפער האט זיי אויסגעמעקט פון זיין א גוי און זיי האבן זיך שוין מער נישט אומגעקערט. אלזא אויב אזוי, וואס עס שטייט אשיב את שבות בני עמון, דאס איז געווען דאס ערשטע מאל וואס מען האט זיי געשלאגן. דאס צווייטע מאל וואס מען האט זיי געשלאגן, זענען זיי שוין מער נישט געבליבן. לויט דעם דערקלערט דער מלבי"ם אויף א וואונדערלעכן אופן די מחלוקת וואס איז געברענגט אין ברכות דף כ"ח. עס שטייט אז אין יענעם טאג איז געקומען יהודה גר עמוני פאר זיי אין בית המדרש. האט אים געזאגט רבן גמליאל, פארבאטן ביסטו צו קומען אין קהל. לא יבוא עמוני ומואבי בקהל השם. האט אים פארבאטן רבן גמליאל צו קומען אין קהל. אה, און לכאורה שטייט אז סנחריב האט צעמישט די אומות. און דעריבער האבן מיר הייטיקן טאג בכלל נישט אלע די גדרים פון גר מצרי, גר עמוני, גר מואבי. סנחריב האט צעמישט די אומות. די כוונה איז ער האט גענומען אומות פון דא, למשל עם ישראל, זיי גלות געשיקט קיין כותה, קיין עווא, קיין ספרוים און כולי. גענומען אן אומה פון דארט, זיי געברענגט, די כותים, געברענגט אהער, און כולי. אלזא אויב אזוי קומט אויס אז מיר האבן שוין נישט קיין מעגלעכקייט צו באשטימען, דאס פאלק וואס זיצט אין מצרים דאס זענען אלטע מצרים. דאס פאלק וואס זיצט אין עמון דאס זענען אלטע עמונים. אלזא אויב אזוי, פרעגט תיכף די גמרא, ווי אזוי האסטו פארבאטן דעם דאזיקן גר עמוני? דאס איז דאך א גר וואס איז געקומען פון עמון און סנחריב האט צעמישט די אומות. זאגט די גמרא, האט זיי געענטפערט רבן גמליאל, עס שטייט ואחר כך אשיב שבות בני עמון. וועגן בני עמון שטייט אז השם וועט אומקערן זייער שבות. רבי יהושע איז חולק. רבי יהושע זאגט, האט ער אים געזאגט מותר ביסטו צו קומען אין קהל. און פארוואס האט ער אים באמת מתיר געווען צו קומען אין קהל? זאגט דער מלבי"ם, לויט וואס דו פארשטייסט איצט, איז דאס זייער וואונדערלעך. ווארום כאטש השם האט אומגעקערט זייער שבות, אבער דאס צווייטע מאל זענען זיי גלות געגאנגען אן אומקערן זיך. און דאס איז ווי מיר האבן דערקלערט, אז עס זענען געקומען בני קדם און האבן זיך באזעצט אין זייער לאנד. דאס איז געווען דאס צווייטע מאל. און דורך דעם וועלן זיי מער נישט דערמאנט ווערן. אלזא אויב אזוי קומט אויס אז ער איז באמת נישט קיין ווירקלעכער עמוני, און אזוי איז באמת נפסק געווארן די הלכה ווי רבי יהושע, אז אויב עס וועט קומען א גר עמוני, איז דער דין אז ער איז מותר צו קומען אין קהל.
כה אמר השם אלוהים, יען עשות אדום בנקום נקם לבית יהודה. ויאשמו אשום וניקמו בהם. ויאשמו אשום וניקמו בהם. בעצם ווען עס זענען דא צוויי שוואים איינער נאך דעם צווייטן, זאגט דער כלל אין דקדוק אז דער צווייטער שווא ווערט א נע. און דא וויבאלד עס איז דא ויאשמו, איז דער ערשטער שווא אין יעדן פאל א נח, און דער צווייטער שווא איז א נע. דעם שווא נע דארף מען אים לייענען, לויט דעם מנהג פון די ספרדים לייענט מען אים ענלעך צו א צירה. אלזא דעריבער ויאשמו. לויט דעם מנהג פון די תימנים לייענט מען אים ענלעך צו א פתח. אלזא דעריבער לייענט מען דאס ויאשמו. יא, אלזא דאס דארף זיין ווי אביסל נאענט צו א פתח. זאגט דער מלבי"ם, יען עשות אדום. כה אמר השם אלוהים, יען עשות אדום בנקום נקם לבית יהודה. אדום, זאגט דער מלבי"ם, האבן אנגעטון שלעכטס צו עם ישראל אין דעם חורבן פון ערשטן בית המקדש, און זיי האבן דאס געטון אין א נקמה. ווי עס שטייט יען היות לך איבת עולם ותגר את בני ישראל על ידי חרב. און דאס איז וואס עס שטייט יען עשות אדום בנקום נקם. זיי האבן דאס געטון אויף א וועג פון נקמה. א וועג פון נקמה איז אן אויסדרוק פאר שנאה. דערנאך אין דעם צווייטן בית המקדש, האבן זיי זיך מל געווען און האבן זיך מגייר געווען דורך די מלכים פון בית חשמונאי. די אדומיים האבן זיך מגייר געווען. אבער דערנאך ווען עס זענען אנגעקומען אהער די רומאיים, האבן זיי פלוצלינג פארקערט זייער הויט און זיך צוגעבונדן צו די רומאיים כדי זיי צו העלפן צו חרוב מאכן ירושלים. און דאס איז וואס עס שטייט ויאשמו, ווער? די אדומים, אשום, און זענען אריבער א ברית, וניקמו בהם, האבן זיך נקמה גענומען אין עם ישראל. און די נקמה, ווי מיר האבן געזאגט, ווייזט אויף שנאה. און דאס נעמט אויך אריין וואס זיי האבן זיך נקמה גענומען אין זיי בעת דעם גלות, אין שמדות און אין אבדון. און ווי מיר האבן שוין א מאל געזאגט, אז דאס בלוט וואס איז פארגאסן געווארן דורך אדום, אפילו אויב די ערבים וועלן נאך פארגיסן בלוט נאך אסאך יארן, וועלן זיי נישט אנקומען צו וואס די אדומים האבן אונדז געטון. זיי וועלן נישט אנקומען צו דעם. מען האט נאך נישט באוויזן צו פארגעסן. זיי וועלן נישט אנקומען צו דעם. איך רעד נישט נאר וועגן דעם שרעקלעכן חורבן וואס איז געווען אין אייראפע, ווער עס לייענט וועגן די שרעקלעכע פרעות וואס זענען געווען אין די שטעט פון אדום, גזירות ת"ח ות"ט, חמלניצקי און זיינע חברים, און אלץ וואס איז געווען אין דער היסטאריע, טייכן טייכן פון בלוט זענען דארט פארגאסן געווארן. אלזא ביז וויפיל מיר באציען זיך צו די ערבים ווי צו רוצחים, איז דאס נאך ווייניק לעומת וואס ויאשמו אשום עם אדום אין דעם גאנצן פארלויף פון דער היסטאריע. הייטיקן טאג וואלטן זיי אויך געוואלט ממשיך זיין אין זייער וועג, אבער וואס טוט מען, דאס איז נישט פאליטיקאל קארעקט, אלזא טוען זיי דאס דורך די מוסדות פון או"ם, זיי טוען דאס אויף אלערליי וועגן אין וועלכע זיי וועלן אונדזערע הענט בינדן כדי אז די ערבים זאלן אונדז שלאגן. אלזא פילן זיי זיך גוט, זיי פילן ריינע הענט, זיי האבן גארנישט געטון. אבער יעדעס מאל וואס מיר וועלן וועלן ענטפערן, וועלן זיי אונדזערע הענט בינדן און דעמאלט דורך דעם וועלן מיר נישט ענטפערן און דורך דעם וועלן די ערבים טון די ארבעט און די מלאכה. דאס איז בעצם זייער פלאן, און דעריבער וועט איר קיינמאל נישט הערן קיין גינוי אויף וואס די ערבים טוען, ווארום עס פאסט זיי תמיד. דאס הייסט דאס איז אויסגעצייכנט פאר זיי, עמיצער טוט פאר אונדז די ארבעט. אבער אויב מיר וועלן טון אדער ענטפערן אין אן עפעס אן אופן, אונדז איז אסור צו ענטפערן. מיר דארפן זיין די גאנצע צייט אין א מצב פון אנקומען שלעג, נאר מען זאל אונדז הרגענען און אונדז שעכטן און אונדז שלאגן, און אזוי וועט אדום ארויסברענגען זיין פלאן אל הפועל אויך אן צו באשמוצן זיינע הענט מיט בלוט. אלזא דאס איז וואס עס זאגט דער מלבי"ם, אז דאס נעמט אריין אלץ וואס בני אדום האבן זיך נקמה גענומען אין עם ישראל בעת דעם גלות, אין שמדות און אין אבדון. לאמיר אכט געבן, עס שטייט וניקמו בהם. מיר קענען לייענען ונקמו בהם, און מיר קענען דאס שרייבן מיט א דגש און דעמאלט וועט זיין וניקמו בהם. און מיר האבן דערקלערט כמה פעמים אז תמיד ווען דער פועל ווערט געשריבן אין בנין כבד, ווערט דאס גערופן בנין כבד. נקמו איז אין בנין קל. אבער ניקמו איז אין בנין כבד. כבד וויבאלד דאס איז שווער אויף די מוצאי הלשון. און תמיד קומט בנין כבד צו ווייזן אויף דעם תוקף פון דעם חוזק פון דער פעולה, אויף דער התמדה פון דער פעולה. אלזא זאגט ער דיר, זיי האבן זיך נישט נאר נקמה גענומען אין עם ישראל. נקמו איז קל. וניקמו בהם, דאס זאגט זיי האבן זיך נקמה גענומען און זיך אומגעקערט און זיך נקמה גענומען און זענען ממשיך געווען אין זייער פעולה, און דאס ווייזט אויף דעם חוזק פון דעם תוקף פון דער נקמה און די שמדות און דעם הרג וואס די אדומיים האבן געטון אין עם ישראל. זאגט דער מלבי"ם, גיב אכט, עס שטייט נישט וניקמו מהם, עס שטייט וניקמו בהם. וואס איז דער חילוק צווישן ניקמו בהם און ניקמו מהם? אלזא ווי מיר פארשטייען, אלזא באמת ווי מיר פארשטייען שוין אין לשון הקודש, ווען מיר זאגן ניקמו מהם, זאגט דאס אומצוקערן דיר אויף עפעס וואס דו האסט מיר געטון. דו האסט געטון קעגן מיר און איך האב זיך נקמה גענומען פון דיר. אבער לעומת זה וואס עס שטייט וניקמו בהם, זאגט דאס א פעולה פון שנאה וואס איז נישט געקומען ווי א תגובה צו א פעולה וואס איך האב געטון קעגן דיר. אויב וואלט געשטאנען להינקם מהם, זאגט דאס זיך צו נקמן ווי אן אנטווארט אויף וואס זיי האבן זיי געטון, אלזא האב איך זיך נקמה גענומען פון אים, האב איך גענומען מיין נקמה פון אים. אבער אויב שטייט וניקמו בהם, דאס איז נישט פון א פעולה וואס מען האט זיי געטון פריער, נאר נאר פון שנאה זענען זיי געגאנגען און האבן זיי געשלאגן אין ישראל.
לכן כה אמר השם אלוהים, ונטיתי ידי על אדום, והכרתי ממנה אדם ובהמה. ונתתיה חורבה מתימן, ודדנה בחרב ייפולו. לכן זאגט השם, ונטיתי ידי על אדום. דאס איז געווען דורך נבוכדנצר און דורך די חשמונאים וואס האבן אויסגעראטן פון אדום אדם און בהמה. אין דעם ערשטן מאל זאגט השם, ונתתיה חורבה מתימן. ווי עס שטייט, וחתו גיבוריך תימן. דער פירוש דערפון אז פון דער זייט פון תימן, תימן די כוונה איז פון דער זייט פון דרום, וועט זיי זיין א חורבה. און אין דעם צווייטן מאל, ודדנה בחרב ייפולו. ודדנה בחרב ייפולו, די כוונה די זייט וואו עס זענען געווען בני דדן, בני דדן דאס איז געווען אן אומה, דאס איז געווען די צווייטע זייט, אז בני דדן זענען דעמאלט געווען אונטער זייער האנט, זיי זענען געפאלן מיט זיי דורך חרב. און פארוואס? זאגט דער מלבי"ם, ווארום נאר אין דעם צווייטן מאל זענען בני דדן געווען מיט זיי. אין דעם ערשטן מאל זענען נישט געווען בני דדן מיט זיי. און דעריבער אין דעם ערשטן מאל נאר ונתתיה חורבה מתימן. פון דער זייט פון דרום וועט זי חרוב ווערן, אבער בני דדן זענען דארט נישט געווען. אבער אין דעם צווייטן מאל וואס בני דדן האבן זיך צוגעשלאסן מיט זיי, זענען אויך זיי געשלאגן געווארן. און דאס איז וואס ער זאגט, ודדנה אין דעם צווייטן מאל בחרב ייפולו. ווארום אין דעם ערשטן מאל שטייט אז זיי האבן זיך אפגעטיילט פון זיי, ווי עס שטייט אין ירמיהו מ"ט, העמיקו לשבת יושבי דדן. די כוונה זיי האבן זיך פארטיפט צו זיצן, זיך דערווייטערט. און ממילא איז די מכה נישט געווען אויף זיי. אבער אין דעם צווייטן מאל וואס זיי זענען יא געווען נענטער, זענען אויך געשלאגן געווארן בני דדן.
ונתתי את נקמתי באדום ביד עמי ישראל, ועשו באדום כאפי וכחמתי. וידעו את נקמתי, נאום השם אלוהים. ונתתי את נקמתי באדום ביד עמי ישראל, זאגט רש"י, זיי וועלן זיין מיינע שלוחים אנצונעמען מיין נקמה. דער רד"ק זאגט, פון דעם זעט מען אז די דאזיקע נבואה איז אויף דער צוקונפט. וויבאלד מיר זענען נאך נישט אנגעקומען צום מצב אז איך האב זיך נקמה גענומען אין אדום דורך דער האנט פון מיין פאלק ישראל. וואו האט עם ישראל זיך נקמה גענומען אין אדום? זאגט ער עס איז זייער מעגלעך אויך צו דערקלערן אז דאס איז געווען אין דעם צווייטן בית המקדש, ווען עס האט זיך פארשטארקט די האנט פון עם ישראל אויף זיי און זיי חרוב געמאכט. און אזוי באמת ווי מיר האבן געזען פריער, אז עס איז געווען אזא מציאות אין דער צייט פון בני חשמונאי. אלזא אויב אזוי איז אויך שייך צו זאגן אז דאס איז געווען אויך אין דעם צווייטן בית המקדש. נאר זאגט אויף דעם דער רד"ק, ער איז מסתייג, און דאס האבן מיר נישט געוואוסט, ווארום עס זענען נישט אנגעשריבן געווארן די זאכן פון דעם צווייטן בית המקדש אין ספר נבואות. דאס הייסט אויף די זאכן פון דעם צווייטן בית המקדש האבן מיר נישט קיין נבואות. אויף וואס עס איז געווען אין דעם ערשטן בית המקדש האבן מיר נבואות. אלזא מיר זעען פינקטלעכע באשרייבונגען ווען עס איז געקומען דער אויב, ווי אזוי מען האט געקעמפט קעגן אים, וועמען ער האט גלות געשיקט אין דעם ערשטן גלות, וועמען ער האט גלות געשיקט אין דעם צווייטן גלות. אלע די האבן מיר נבואות, מיר האבן ספרים אין וועלכע די זאכן ווערן געברענגט אין די כתבי הקודש. אבער אין דעם צווייטן בית המקדש איז דאך די נבואה אויפגעהערט גלייך אין תחילת דעם צווייטן בית המקדש. חגי, זכריה און מלאכי, זיי זענען געווען די לעצטע נביאים וואס זענען געווען אין תחילת דעם צווייטן בית המקדש, און דערנאך איז שוין נישט געווען קיין נבואה. אלזא ממילא זאגט דער רד"ק, עס איז אונדז שווער דא צו באשטימען וואס עס איז געווען אין דער תקופה פון דעם צווייטן בית המקדש ווארום מיר האבן נישט קיין דעטאלירטע נבואות אויף דער דאזיקער תקופה. דער מלבי"ם זאגט, ונתתי נקמתי באדום, די כוונה דערנאך וועל איך זיך נקמן אין אדום, וואס דאס איז בעצם א נקמה אויף שם השם וואס איז געווען מחולל אין די גויים. ווארום ווען עם ישראל זענען שפלים, האבן מיר דערקלערט כמה פעמים אין דער פארגאנגענהייט, ווערט שם השם מתחלל. ווארום זיי זאגן הלא עם השם אלה ומארצו יצאו, אלזא ווי אזוי ליידן זיי אזוי אסאך? און מיט דעם ווערט מתחלל שם השם כביכול פון וועגן דעם וואס השם קען נישט מושיע זיין זיין פאלק. זאגט השם, אויף דעם דאזיקן חילול השם וועל איך געבן מיין נקמה אין די גויים דורך דער האנט פון מיין פאלק ישראל. דער מלבי"ם איז אויך מבאר אז דאס רעדט וועגן דער צוקונפט. זאגט דער מלבי"ם, דורך משיח בן יוסף. און דעמאלט ועשו באדום כאפי וכחמתי. דאס איז וואס איז מיועד פאר אחרית הימים. און דאס איז וואס עס שטייט ועלו מושיעים בהר ציון לשפוט את הר עשיו, און דעמאלט והייתה להשם המלוכה. השם וועט זיך נקמן אין אדום. און דאס איז געשריבן אז דאס איז דער גרויסער און שרעקלעכער יום הדין וואס דער הייליגער באשעפער וועט זיך נקמן אין אדום. און דעריבער אויך האט געזאגט יעקב צו עשיו ווען ער האט זיך אפגעטיילט פון אים, האט ער אים געזאגט עד אשר אבוא אל אדוני שעירה. וואס איז דאס אבוא אל אדוני שעירה? תיכף ברענגט דארט רש"י א מדרש חז"ל, חז"ל פרעגן, מיר האבן דאך קיינמאל נישט געזען אז יעקב איז געגאנגען קיין שעיר, אלזא וואס האט ער צוגעזאגט און נישט מקיים געווען? תיתן אמת ליעקב. וואס איז דאס עד אשר אבוא אל אדוני שעירה? האט אים געזאגט יעקב, מיר וועלן זיך נאך טרעפן. ווען בסוף דער היסטאריע וועסטו דארפן געבן א דין וחשבון אויף אלץ וואס דו האסט געטון, דעמאלט אבוא אל אדוני שעירה. ועמדו מושיעים בהר ציון לשפוט את הר עשיו. דאס איז הר שעיר. אבוא אל אדוני שעירה, דיך אויפצושטעלן צו דין אויף אלץ וואס דו האסט אונדז אנגעטון אין דעם גאנצן פארלויף פון די טעג פון דער היסטאריע, דעמאלט אבוא אל אדוני שעירה. דאס וועט זיין די איינציקע צוזאמענטרעפעניש וואס איך בין גרייט צו טון מיט דיר. אבער חוץ פון דעם צו נאך צוזאמענטרעפענישן, די דאזיקע צוזאמענטרעפענישן ענדיקן זיך תמיד נישט גוט פון מיין זייט, און דעריבער אויף אזעלכע צוזאמענטרעפענישן וויל איך מוותר זיין.
כה אמר השם אלוהים, יען עשות פלשתים בנקמה. ויינקמו נקם בשאט בנפש, למשחית איבת עולם. יען עשות פלשתים בנקמה. אויך פלשתים האבן געטון פון איבה און פון שנאה, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז די כוונה בנקמה. און דאס איז געווען אין תחילת אין די טעג פון יהויקים, השם האט אויף אים געשיקט די גדודים פון פלשתים. דערנאך אין דער צייט פון חורבן, האבן מיר אויך דעמאלט געזען אז זיי האבן זיך נקמה גענומען מיט איבה, ווי ער זאגט דא. און דער פסוק וואס מוכיח אויף דעם, דאס איז ווי עס שטייט על שלושה פשעי עזה, על הגלותם גלות שלמה. עזה דאס איז פלשתים, יא. על הגלותם גלות שלמה להסגיר לאדום. און אין יואל פרק ד' פסוק ד' ווערט געברענגט אז זיי האבן פארקויפט די בני יהודה צו די יוונים. און דאס איז וואס עס שטייט אז זיי האבן זיך נקמה גענומען למשחית דורך איבת עולם. די כוונה איז, זיי האבן דאס געטון פון איבה וואס זיי האבן געהאט קעגן אונדז. און עס איז דא וואס זאגן אז דאס זענען די מאדערנע פלשתים, דאס זענען די פלסטינים, אט די וואס זיצן אין די זעלבע ערטער, אין עזה און אין די זעלבע ערטער פון די אלטע פלשתים. און דעמאלט ויינקמו נקם בשאט בנפש. וואס איז דאס בשאט בנפש? זיי זענען מבזה זייערע נפשות. זיי האבן זיי אנגעטון שלעכטס אויף א וועג פון ביזיון און קלון. דו קענסט הרגענען עמיצן אויף א מכובד'ן וועג, און דו קענסט אים הרגענען אויף א וועג פון קלון. און דעריבער האט דוד המלך תמיד ווען ער האט זיך פון זיי גע'נקמ'ט, איז דאס געווען אויף א וועג פון קלון. ער האט אפגעשניטן הונדערט ערלות פון פלשתים. דאס איז אויף א וועג פון קלון, וויבאלד זייער וועג איז תמיד געווען אויף א וועג פון ליצנות און קלון, ווי די פלשתים זענען געווען ליצנים, און תמיד איז זייער וועג געווען אין פעולות פון קלון. דעריבער אזוי אויך. לכן כה אמר השם אלוהים, הנני נוטה ידי על פלשתים, והכרתי את כרתים, והאבדתי את שארית חוף הים. כה אמר השם אלוהים, הנני נוטה ידי על פלשתים, והכרית את כרתים. וואס איז דאס כרתים? אלזא עס זענען דא אין דעם צוויי ביאורים און מיר האבן שוין געזען פריער די פירושים. איין פירוש כרתים, עמא דחייבין למישתי צעא. זיי זענען א פאלק פון רשעים וואס זייער דין איז השמדה. דאס איז די כוונה כרתים, זייער דין איז אויסצוראטן. רש"י ברענגט נאך א פירוש, זאגט ער איך, לפי וואס איך האב געזען אין אן אנדער ארט רופט ער די פלשתים כרתים, הוי יושבי חבל הים גוי כרתים, אין צפניה האבן מיר דאס דארט געלערנט. ער רופט נישט אזוי צו אן אנדער אומה. דעריבער זאגט ער עס זעט אויס אז עס איז דא נישט אין דעם מובן פון כרתים אז זיי זאלן אויסגעראטן ווערן, נאר אין דעם גבול פון פלשתים איז דא אן ארט וואס ווערט גערופן כרתי. און דאס איז דא די כוונה כרתים. ווי עס ווערט געברענגט אין ספר שמואל א' אין פרק ל', אין דעם גדוד וואס האט פארברענט צקלג, שטייט אנחנו פשטנו על נגב הכרתי. אט נאך א מאל זעסטו אן אויסדרוק פון נגב הכרתי, און די פלשתים זענען דאך צו דער זייט פון נגב, זיי זענען צו דער דרומדיקער זייט פון ארץ ישראל. און אזוי זאגט אויך דער רד"ק, אז כרתים איז א גרויסע משפחה פון פלשתים. ווי עס שטייט פשטנו נגב הכרתי אדער גוי כרתים. און אזוי זאגט אויך, והאבדתי את שארית חוף הים. אה, אזוי איז זי פארלוירן געווארן אין דעם חורבן פון ארץ ישראל, דער לעצטער ים איז זייער גבול, און דאס לאנד פון פלשתים האט אויך א חלק פון אים אויף דעם ברעג פון ים, ווי מיר ווייסן אז עזה זיצט אויך אויף דעם ברעג. און דער זעלבער חלק וואס איז געבליבן נאכן חורבן פון ארץ ישראל, אויף אים זאגט דער הייליגער באשעפער אז אויך ער וועט פארלוירן ווערן. אויף דעם ווערט געזאגט והאבדתי, אן אבדה נאך אן אבדה, ווי עס זאגט דער מלבי"ם. ועשיתי בם נקמות גדולות בתוכחות חימה, וידעו כי אני השם בתיתי את נקמתי בם.