ואוציאם מארץ מצרים ואביאם אל המדבר. איך האב זיי ארויסגענומען פון ארץ מצרים, און זיי געבראכט צום מדבר, כדי דארט אין מדבר זאל איך זיי לערנען מיינע חוקים און מיינע מצוות. דארט אין מדבר האבן זיי שטענדיגע נסים. דאס איז וואס ער זאגט, ואתן להם את חוקותיי ואת משפטיי הודעתי אותם אשר יעשה אותם האדם וחי בהם. איך האב זיי געגעבן מיינע חוקים און מיינע משפטים, איך האב זיי דאס באקאנט געמאכט. זאגט דער מלבי"ם, חשבתי מחשבותיי, איך האב געטראכט מחשבות צו פארראכטן זייערע ענינים. חשבתי מחשבות מיינט אז מיין גאנצער צוועק איז געווען זיי צו ברענגען צו שלמות. א', אין דעם וואס נוגע צו בין אדם לחברו. ב', אין דעם וואס נוגע צו בין אדם למקום. וואס נוגע צו בין אדם למקום, האב איך זיי געגעבן די חוקים. וואס נוגע צו בין אדם למקום זענען זאכן וואס מען דארף אנעמען אלס אקסיאמע. קיינער קען נישט ערקלערן פארוואס אין תפילין דארף מען דוקא פיר בתים און נישט פינף. פארוואס דוקא די פרשה פון קריאת שמע און נישט די פרשה פון המן. און אזוי ווייטער אויף דעם דרך. אלע מצוות וואס זענען צווישן אונז און דעם מקום זענען אין דער בחינה פון אקסיאמע, מען דארף זיי אנעמען, זיי זענען א חוק. חוק חוקה חקקתי גזירה גזרתי. אזוי אז א סך פון די זאכן זאגן מיר כדי צו דערנענטערן צום שכל. זיכער אז אין קבלה האבן זיי מער פנימיות און מען קען זיי מער פארשטיין לויט תורת האמת. אבער אויף יעדן פאל איז דאס אין דער בחינה פון א חוק. ער זאגט אז די ענינים ווערן נישט באקאנט זייער טעם, דאס איז ואתן להם את חוקותיי. דערנאך ואת משפטיי הודעתי אותם. משפטיי איז שטענדיג די דינים וואס זענען צווישן אדם לחברו. ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם. וואס? ענינים פון נזקים, ענינים פון א שור וואס האט געשטויסן, ענינים פון עבד עברי אא"וו. אלע דאס ווערט גערופן בכלל די משפטים. די משפטים האבן א טעם. א שור וואס האט געשטויסן דארף באצאלן, דאס האט א טעם. אויב ער איז א שור תם דארף ער באצאלן חצי נזק, אויך דאס איז פארשטענדליך אין שכל. און אזוי ווייטער אויף דעם דרך. אלע ענינים פון די משפטים זענען פארשטענדליך אין לאגיק. און אלע די זאכן זענען געווארן געמאכט אשר יעשה אותם האדם. היות ווי דער מענטש איז צוזאמגעשטעלט פון חומר און פון רוח, אזוי דארף דער מענטש אין זיין גשמיות'דיגער הנהגה וויאזוי צו פירן זיך מיט זיין חבר, און דערפאר זענען דא משפטים. און זיין רוחניות'דיגע וויאזוי צו פירן זיך מיט זיין קונו, און דערפאר ווי מיר האבן געזאגט זענען דא חוקים, דאס איז תורה און מצוות. וחי בהם. זאגן חז"ל וואס איז דאס וחי בהם? די ביידע מיני חיים. סיי די גשמיות'דיגע חיים, סיי די רוחניות'דיגע. ווי דער תרגום זאגט, ויחי בהון לחיי עלמא. אז א מענטש זאל לעבן מיט דעם צו חיי עולם. און למען האמת מיינט עס אויך חיים דא אין דער וועלט. וחי בהם. ווייל די מציאות באווייזט אז יעדער וואס לעבט לויט דער תורה, איז זיין לעבן גראד. זיין לעבן איז גראד, זיין לעבן איז גליקליך, ער בויט א שטוב ווי עס דארף צו זיין, זיינע קינדער דערציט ער כהוגן, ער האט נחת פון זיינע קינדער, ער האט אייניקלעך, ער קומט שוין אן צו עלטער 40 און זעט שוין אייניקלעך, 45 האט ער שוין אייניקלעך, ער קומט אן צו עלטער 60 און ער מאכט שוין חתונה זיינע אייניקלעך. בקיצור, ער האט שלווה און שלום אין זיין הויז. חוץ פון דעם, ווי מיר האבן אמאל געזאגט, מען זעט אז דוקא די וואס דו וואלטסט געפרעגט פון וואס לעבן זיי? פון וואנעט האבן זיי? וויאזוי לעבן זיי? האבן די מערסטע פון זיי דירות. די מערסטע. די מערסטע בני תורה און אברכים האבן דירות. ווער קען מיר דאס ערקלערן? איך האב א פעטער וואס האט 13 קינדער. און ער האט מיר געזאגט אויב וועסטו מיך יעצט פרעגן, אלע האבן דירות. ער האט מיר געזאגט אויב וועסטו מיך פרעגן פון וואנעט, זאג איך דיר איך האב נישט קיין ערקלערונג. זיין ווייב ארבעט נישט, ער האט געארבעט אלס א מנהל פון א בית ספר מיט א געהאלט וואס איז נישט אין הימל. זאגט ער פון וואנעט איז דאס? וויאזוי, וואס? איך האב נישט קיין ערקלערונג. זאגט ער איך האב נישט חתונה געמאכט, מען האט מיך געפרעגט וויאזוי האסטו חתונה געמאכט די קינדער? האב איך געזאגט איך האב גארנישט געטאן. דער אייבערשטער האט זיי חתונה געמאכט. מען האט מיך פארבעטן צו דער חתונה. יא, דו פרעגסט מיך וויאזוי? נעם יעצט א פאפיר, ערקלער מיר וויאזוי דו... איז נישטא קיין ערקלערונג. דאס הייסט ווען מען גייט אין דרך השם זעט מען נחת, מען זעט גראדע דורות, וחי בהם. חי בהם. אזוי ווען די תורה וויל זאגן צו א מענטש היט די מצוות, אין קיין ערגעץ אין דער תורה וועסטו נישט זען היט מצוות כדי דיר זאל זיין גוט אין עולם הבא. אין קיין ערגעץ וועסטו דאס נישט זען. עס ווערט נישט דערמאנט עולם הבא אין קיין ערגעץ אין דער תורה. אויך נישט אין נביאים, אויך נישט אין כתובים, ווערט נישט דערמאנט עולם הבא. עס זענען דא רמזים, א סך. אויך תחיית המתים, אלץ זענען דא רמזים. אבער עס ווערט נישט דערמאנט. די תורה זאגט היט די מצוות. פארוואס? למען ייטב לך, למען תחיה. די תורה פארזיכערט אלע ההטבות דא. זאגט די תורה קוק נאך, זע צי דער וואס לעבט... זאגט די תורה קוק נאך, זע דער וואס לעבט לויט דער תורה, זע צי איז אים גוט אדער נישט גוט. די מציאות באווייזט אז דער וואס לעבט לויט דער תורה האט א ריכטיגן דרך חיים. אנטקעגן דעם מענטש וואס יאגט זיך אלע זיינע טעג נאך די תאוות, נאך גשמיות, נאך די הנאות, איז דאך נישטא קיין סוף דערצו. דער מענטש חרוב'ט זיך אליין, חרוב'ט זיין משפחה, חרוב'ט זיין הויז, חרוב'ט אלץ אין א ענדלאזן געיעג נאך תאוות און גשמיות. אבער דער וואס לעבט א רוחניות'דיג לעבן, זיין לעבן איז א חיים נצחיים און גוט נישט נאר דארט נאר אויך דא אין דער וועלט. וחי בהם אשר יעשה אותם האדם וחי בהם.
וגם את שבתותיי נתתי להם להיות לאות ביני וביניהם לדעת כי אני השם מקדשם. ער זאגט חוץ דעם און אויך האב איך זיי געגעבן א גוטע מתנה. וואס איז די באזונדערע מתנה? זאגט השם איך האב זיי געגעבן די שבת. כדי זיי זאלן זיך דערין דערמאנען דעם טאג פון רוה וואס דער אייבערשטער האט זיך גערוט אין דער צייט ווען ער האט באשאפן די וועלט. און אין דעם טאג זאלן זיי אויך זיך דערמאנען אז השם האט אונז ארויסגענומען פון קנעכטשאפט צו פרייהייט. דאס איז אות ביני וביניכם. און דער אייבערשטער האט אונז געגעבן צו וויסן כי אני השם מקדישכם. וואס איז דאס לדעת? זאגן חז"ל, האט דער אייבערשטער געזאגט צו משה'ן א גוטע מתנה האב איך אין מיין בית גנזיי, גיי און זאג עס זיי אן. וואס איז דאס גיי און זאג עס זיי אן? זאגן חז"ל אז ווען א מענטש גיט א מתנה צו זיין חבר, דארף ער עס אים אנזאגן. און פארוואס? ווייל אמאל וועט דער מענטש נישט וויסן וויאזוי צו באציען זיך צו דער מתנה מיט די ראויע חשיבות. א מענטש, דו האסט אים געבראכט א זייגער. הער, ער זעט נישט אויס אזוי נייעך דער זייגער. גוט, מסתמא האט ער נישט געהאט וואס צו טאן מיט אים. דו קומסט צופעליג צו א צורף, זאגט ער דיר וואס רעדסטו? אזא זייגער זענען דא זעקס אזעלכע זייגערס אין דער וועלט. אזא זייגער איז ווערט 700 טויזנט דאלאר. ברענג יעצט איך נעם עס פון דיר. 700 טויזנט דאלאר. ווער השם? יענער וואס האט מיר עס געגעבן, ער האט עס געקענט אריינווארפן אינעם מיסט אויך. די באטערי איז אוועק, זאגט ער נישטא קיין טעם צו פארראכטן ווארשיינליך איז דאס נישט ווערט... ווארף עס אריין אין מיסט. ניין, דו גיסט אים א מתנה, זאג אים אן. זאלסט וויסן וואס איך האב דיר יעצט געבראכט, דאס איז אזא זעלטענער זייגער, אזא טייערער. דו האסט אים געבראכט אן ארעמבאנד, ער מיינט דאס איז געשטויגן. ער ווייסט נישט אז אלץ וואס ער זעט דארט שטיינער איז דימאנטן. ווער עס גיט א מתנה צו זיין חבר דארף אים אנזאגן, זאג אים וואס דו האסט געגעבן ער זאל וויסן צו שאצן עס כראוי. אזוי אז דאס איז וואס עס שטייט גיי און זאג עס זיי אן. פארוואס דארף מען אנזאגן צו כלל ישראל? זיי זאלן נישט מיינען אז שבת איז אזא טאג פון כיף, זיי וועלן עס פארשווענדן אויף פיסטאשקעס. גיי און זאג עס זיי אן, זאלסט וויסן שבת איז א הייליגער טאג. יעדע מצוה וואס דו טוסט יעצט איז מאל טויזנט. ווי עס שטייט זאגט דער בן איש חי מאל טויזנט, זאגן מען אז דאס איז לכל הפחות מאל טויזנט. אגב פארגעסן מענטשן אז אויך עבירות זענען מאל טויזנט. מענטשן פארגעסן. דאס איז שבת איז די עליית העולמות. אלץ גייט אריבער צו א סך העכערע טעמפעראטורן. א עבירה איז מאל טויזנט, אויך מצוות זענען מאל טויזנט. אזוי אז דער וואס קומט אן א שעה צו א שיעור אין שבת, אשריו ואשרי חלקו. עס זענען געווען גדולים וואס האבן נישט געשלאפן אין שבת. זיי ענדיגן מסכת שבת די גאנצע שבת פון אנפאנג ביז סוף. זיי פארשווענדן נישט די שבת אויף שלאף. אזוי אז כאטש עס שטייט צו שלאפן וויבאלד די שבת איז געגעבן געווארן לעונג. גוט, אבער יעדער לויט זיין מדריגה, וויאזוי עס זאל נישט זיין אויף יעדן פאל וועלן מיר פארשטיין אז דער מענטש דארף זען וועלכע מתנה דער אייבערשטער האט אים געגעבן און דורך דעם וועט ער באמת וויסן צו שאצן עס. איך געדענק נישט ווער עס דערציילט, מיין איך דער רב אלימלך בידרמן. אז אמאל איז געקומען צו אים אן ארעמאן און האט געבעטן צדקה און ער האט געזוכט אינעם גאנצן הויז, נישט געטראפן קיין פרוטה לפרוטה. גארנישט, קיין זאך נישט געטראפן. אה, צום סוף האט ער דארט געזען אן ארעמבאנד פון זיין ווייב, אזוי איז ער געגאנגען און האט עס געגעבן דעם ארעמאן. איז אנגעקומען זיין ווייב, האט געזען אז ער גיט עפעס דעם ארעמאן, האט זי זיך גלייך דערשראקן, אפשר האט ער געגעבן, וואס איז שוין דא אין הויז צו געבן? אזוי אז אפשר האט ער געגעבן עפעס פון די תכשיטים אדער... זאגט זי וואס, וואס האסטו אים געגעבן? זאגט ער איר איך ווייס נישט, עס איז געווען אן ארעמבאנד. זאגט זי אים וואס האסטו אים געגעבן? דאס איז א דימאנט ארעמבאנד. צום סוף איז עמעצער גלייך געלאפן נאך אים, זאגט ער אים זאלסט וויסן אז דער ארעמבאנד איז א דימאנט, פארקויף עס נישט ביליג, דאס איז א דימאנט. ער איז נישט געגאנגען עס צוריקבאקומען, ער איז נאר געגאנגען אים אנזאגן, זאלסט וויסן אז דאס איז א דימאנט, דו פארקויפסט עס יעצט, זאלסט באקומען, באקומען בהתאם, מען זאל דיך נישט אפנארן. דאס איז דאס איז געגאנגען און האט זיי אנגעזאגט. גיי און זאג עס זיי אן, זאג זיי אן די מעלה פון שבת כדי דורך דעם זאלן זיי זיך פירן מיט איר די ראויע כבוד. און די מצוה פון שבת איז גרויס, וועגט אנטקעגן אלע מצוות, יא? מיר זעען עטליכע מאל זאגט דער רד"ק אין די תוכחות וואס ער מוסר'ט זיי אויפן ענין פון שמירת שבת. ווער עס איז מחלל שבת איז ער דאך ווי א גוי צו אלע זיינע זאכן, מאכט זיין ווין יין נסך. און אזוי ווייטער אויף דעם דרך, מען זעט די ריזיגע חומרא וואס עס איז דא אין דעם ענין פון שבת. און דער מלבי"ם זאגט אז די ייחודיות פון שבת איז אן עדות אויף חידוש העולם. פארוואס דער וואס גלייבט נישט אין שבת איז זיין ווין יין נסך? ווייל ער איז כופר אין מעשה בראשית. פארוואס נעמען היינט רבנים פון די פוסקים מער צו זיין מקל אין דעם? ווייל היינט איז א מענטש מסוגל צו מאכן קידוש און דאך פארן אין שבת. נישט פון דער זייט וואס ער איז כופר אין מעשה בראשית נאר דאס ווערט גערופן מעשה אבותיהם בידיהם. ער איז ווי א תינוק שנשבה, ער האט עפעס אזעלכע הרגלים וואס קומען מער פון תאוה, נישט פון כפירה. אבער באמת אין מקור, א מענטש וואס היט נישט שבת, מיינט די זאכן, ער גלייבט נישט אז השם האט מחדש געווען זיין וועלט אין זעקס טעג און זיך גערוט אין דעם זיבעטן טאג. דער מענטש איז כופר אין חידוש העולם. אזוי אדרבה, קוקט וועלכע באזונדערע מתנות איך האב אייך געגעבן, די שבת וואס דאס איז א חידוש אויף די השגחה פרטית וואס איז דבוק אין זיי אין כלל ישראל. און קומט זעט וויאזוי די שבת איז אן אות צווישן מיר און אייך אז איך רוה מיין שכינה אויף אייך. ולדעת כי אני השם מקדשם. אויף דעם כח דארפן זיי זיך מקדש זיין, ווי ער האט מיט אונז גערעדט פריער, חוקותיי, משפטיי הודעתי אותם שיעשה אותם האדם וחי בהם. פונעם כח פון שבת ווערסטו מקדש, דורך די מצוות, יעדע מצוה וואס דו טוסט זאגסטו אשר קידשנו במצוותיו. יעדע מצוה און מצוה איז אונז מקדש. זאגט דער אייבערשטער קוקט וועלכע באזונדערע מתנות איך האב אייך געגעבן כדי אייך צו דערהייבן, כדי צו פארגרעסערן און דערהייבן אייער מעלה. אגב אויך אין דעם גשמיות'דיגן הביט איז דאס זייער אינטערעסאנט ווייל שבת איז נישט געווען מקובל ביי קיין שום אומה. און קומט זעט וויאזוי אלע נאכדעם האבן זיך אדאפטירט די שבת. אזוי אז עס זענען דא וואס האבן אדאפטירט פרייטאג, עס זענען דא וואס האבן אדאפטירט זונטאג, אבער אויף יעדן פאל האבן אלע זיך אדאפטירט א טאג וואס זאל זיין א טאג פון רוה. און די דאזיגע שבת איז שוין געגעבן געווארן צו כלל ישראל נאך אין מצרים. נישט נאר אין מרה וואו דארט איז נאר געווען דער ציווי. עס שטייט אז שוין אין מצרים איז משה רבינו געווען אין דעם פאלאץ פון פרעה און דעמאלט האט ער אים געזאגט זאג, ווילסטו אז זיי זאלן ארבעטן ווי עס דארף צו זיין? דו דארפסט זיי געבן איין טאג וואס זיי זאלן זיך רוען. זיי וועלן זיך רוען, זיי וועלן אנקלייבן די באטעריעס און דעמאלט וועלן זיי קענען ארבעטן ווי עס דארף צו זיין. האט ער אים געזאגט גוט, טו וואס דו מיינסט. איז ער געגאנגען און האט אויף זיי אנגעזאגט, עס איז דא איין טאג פון רוה, יום שבת. און משה האט זיי אויסגעקליבן דעם יום שבת זיי זאלן זיך רוען אין יום שבת. און דורך דעם אין יום שבת האבן זיי נישט געדארפט ארבעטן, אזוי זאגט דער מדרש. קומט אויס אויב אזוי אז שוין פון דעמאלט האט זיך אנגעהויבן דער דאזיגער ענין אז דאס פאלק האבן שוין געהיט שבת. די מצוות דעטאלירט זענען געקומען אין מרה, אבער פריער זעען מיר שוין אז משה האט זיי אויסגעקליבן דעם יום שבת. און דערפאר זאגן מיר, מיר האבן א תפילה אין וועלכע מיר דערמאנען משה'ן, ישמח משה במתנת חלקו. וואס איז דאס חלקו? וויבאלד דאס איז דער חלק וואס קומט פון אים, פון וועמען? פון משה רבינו וואס ער איז דער וואס האט אויסגעקליבן דעם יום שבת פאר ישראל.
ויאמרו בי בית ישראל במדבר בחוקותיי לא הלכו ואת משפטיי מאסו אשר יעשה אותם האדם וחי בהם ואת שבתותיי חיללו מאוד ואומר לשפוך חמתי עליהם במדבר לכלותם. אויב פריער האב איך דערמאנט דעם כלל פון בגד כפת ביים אנפאנג פון א ווארט קען מען יעצט זען ויאמרו בי בית ישראל. ויאמרו בי בית. פארוואס? ויאמרו ענדיגט זיך מיט א ו', אזוי אז ממילא די אות נאך איר פאלט דער דגש אזוי אז דאס איז בי. בי ענדיגט זיך מיט א י', אזוי אז ממילא פאלט דער דגש פון בית און דערפאר שטייט בית ישראל. נאכדעם במדבר הייבט זיך אן מיט א דגושה ב' ווייל די פריערדיגע אות ענדיגט זיך מיט א ל'. אזוי אז דערפאר איז נאכדעם במדבר די ב' דגושה. בחוקותיי איז די ב' דגושה אא"וו. גוט, קומט לאמיר ערקלערן וואס עס שטייט דא. ויאמרו בי בית ישראל במדבר. כלל ישראל האבן זיך אנטקעגנגעשטעלט מיר, מיינט מרו את פי השם און דאס נעמט אריין אלץ וואס זיי האבן געזינדיגט אין מדבר. דאס נעמט אריין דעם חטא וואס זיי האבן געפרואווט השם ביים עגל, ברפידים, נאכדעם האבן זיי איבערגעלאזט פונעם מן, זייערע שבתות האבן זיי מחלל געווען וואס זיי זענען ארויסגעגאנגען אויפצוקלייבן דעם מן, אין מיינע חוקים זענען זיי נישט געגאנגען אנטקעגן וואס ער האט זיי געהייסן אין מרה דארט האט ער אים געשטעלט א חוק און משפט און דארט האט ער אים געפרואווט, וחיללו מאוד, דאס איז די ערשטע שבת וואס זיי האבן מחלל געווען ווי מיר האבן געזאגט, אזוי אז דאס איז וחיללו מאוד. און אויך די חוקים און משפטים וואס ער האט זיי געהייסן זענען זיי אריבער אויף זיי ווי עס שטייט דארט עד אנה מאנתם לשמור מצוותיי ותורותיי. אזוי אז ויאמרו בי. און זע אז אויף דער דאזיגער זאך וואלט זיי געקומען א כליה, ואומר לשפוך חמתי עליהם במדבר לכלותם. ואעשה למען שמי לבלתי החל לעיני הגויים אשר הוצאתים לעיניהם. און נאכאמאל זאגט דער אייבערשטער, אויך דא איז געדארפט זיין א כליה, אבער אויך דא אין מדבר נאכאמאל ווי ביי יציאת מצרים האב איך געטאן למען שמי אז ער זאל נישט מחולל ווערן ביי די גויים. אויך ווען זיי זענען געווען אין מדבר, זאגט משה רבינו צום אייבערשטן למה יאמרו מצרים לאמור ברעה הוציאם צו הרג'ענען זיי אויף די בערג אא"וו, לבלתי יכולת השם. לבלתי החל לעיני הגויים אשר הוצאתים לעיניהם, אז נישט מחולל ווערן זאל שם שמיים לעיני די גויים אז זיי זאלן נישט זאגן מבלתי יכולת השם, אזוי אז אויך דא נישט פון דער זייט וואס זיי זענען געווען ראוי.
נאר פון רחמי השם אויף זיי און פון א רצון אז זיין נאמען זאל נישט מחולל ווערן ביי די גויים. וגם אני נשאתי ידי להם במדבר לבלתי הביא אותם אל הארץ אשר נתתי זבת חלב ודבש צבי היא לכל הארצות. וגם אני נשאתי ידי, נשאתי ידי איז פון א לשון פון שבועה ערקלערט דער מלבי"ם, איך האב זיי געשוואוירן דארט אין מדבר אז ער וועט זיי נישט ברענגען צו דער ארץ, ארץ זבת חלב ודבש צבי איז פארפראכט, ווי מיר האבן ערקלערט דאס איז אויך פון א לשון פון רצון, יא, דער ארט וואס א מענטש חשק'ט און וויל אים פון אלע ארצות.
יען במשפטי מאסו ואת חוקותי לא הלכו בהם ואת שבתותי חיללו כי אחרי גילוליהם ליבם הולך. יען במשפטי מאסו כי אחרי גילוליהם ליבם הולך, זאגט דער מלבי"ם אז דער אייבערשטער האט געזען אז וואס זיי האבן פאראכט זיינע משפטים איז דאס נישט געקומען פון א יצר פון תאוה. וויבאלד דאס איז געקומען פון דעם וואס אחרי גילוליהם ליבם הולך, זייער הארץ גייט נאך פרעמדע אמונות, נאך די גילולים, זיי גלייבן נישט אין השם. דאס הייסט ווען מען רעדט פון א קרענק וואס קומט פון א תאוה, אזוי איז עפעס א זאך וואס דו זאגסט עס איז נאך מעגליך צו היילן. אבער אויב דאס קומט פון פרעמדע אמונות און גילולים, וואס זיי ווערן געצויגן נאך עבודה זרה און גלייבן נישט אין השם, ווי עס איז געווען ביי די מרגלים וואס זיי האבן נישט געגלייבט אין דעם יכולת השם, איז דאס א סך מער חמור ווייל דער חטא פון כפירה איז א חטא א סך מער חמור פון דעם חטא פון תאוה.
ותחס עיני עליהם משחתם ולא עשיתי אותם כלה במדבר. זאגט השם, ותחס עיני עליהם, אעפ"כ האט זיך מיין אויג דערבארעמט אויף זיי און איך האב זיי נישט צושטערט אין א מוחלט'דיגן אופן, דאס איז משחתם, פון לשחיתם. ווי שומר שבת מחללו, שומר שבת מלחללו. יא? אזוי אז ותחס עיני עליהם מלשחתם. און אין וואס איז געווען די דערבארעמדיגקייט פונעם אייבערשטן? ולא עשיתי אותם כלה במדבר. אז הגם אז אויפן דור פון די אבות איז געווארן גזר'ט א כליה אין מדבר, אבער איך האב זיי נישט געמאכט א כליה אין מדבר לחלוטין ווייל זייערע קינדער וואס זענען אויפגעשטאנען נאך זיי, זיי זענען יא געקומען צו דער ארץ.
זאגט דער מלבי"ם, אז הגם אז דער אייבערשטער האט געשוואוירן אז ער וועט זיי נישט ברענגען צו דער ארץ, איז די השחתה נישט געווען תיכף. דער אייבערשטער האט געזאגט במשך 40 יאר וועט זיין זייער מיתה. ווייל אויב די השחתה וואלט געווען תיכף, אזוי וואלט אויך נישט געווען קיום פאר די בנים. זאגט דא השם, ותחס עיני עליהם. דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע ערטער, וואס איז דער חילוק צווישן לחוס און לרחם? לחוס איז שטענדיג אויף א זאך וואס איך האב אין איר א צורך. ועיניכם אל תחוס על כליכם. שטענדיג לחוס איז אויף עפעס וואס איך דארף עס, עפעס וואס כביכול וועט מיר זיין דערפון א תועלת. אנטקעגן דעם לרחם, איך דערבארעם זיך פון דער זייט וואס די זאך איז ראוי צו רחמים, אפילו אויב מיר קומט דערפון גארנישט, אויף יעדן פאל דערבארעם איך זיך. קומט אויס אויב אזוי אז דא אז דער לחוס מיינט כביכול לצורך. השם האט געזען אז אויב ער וועט זיי אפהאלטן אין מדבר 40 יאר און דורך דעם וועלן זיי זען די יד השם, וועלן זיי זען די שטענדיגע נסים, די וואונדערליכע השגחה אויף זיי, וועט דאס זיי ברענגען צו א חיזוק און דערצו אז סוף כל סוף וועלן זייערע קינדער שוין קענען אנקומען און אריינגיין צו דער ארץ. דאס איז ותחס עיני עליהם, כביכול איך האב געזען אז עס וועט זיין דא אין דעם א תועלת, כביכול ווי עס וועט מיר זיין דערפון א רווח, אין דעם וואס איך וועל זיך דערבארעמען אויף אייך.
און דאס איז ווי עס שטייט אין דברים אין פרק כ"ט, אתם ראיתם את כל אשר עשה השם לעיניכם בארץ מצרים, ולא נתן השם לכם לב לדעת והולך אתכם במדבר למען תדעו כי אני השם אלוהיכם. דהיינו דער גאנצער ציל וואס זיי זענען געווען אין מדבר כדי זיי זאלן וויסן כי אני השם אלוהיכם. כדי דורך דעם זאלן זיי דערקענען די גדלות פונעם בורא, זיין יכולת בלתי תכלית, דהיינו דער חסרון וואס זיי האבן געהאט, און דאס ווי מיר האבן געזען אז אחר גילוליהם ליבם הולך, אז זיי האבן זיך דערווייטערט פון השם צוליב חוסר אמונה, וועט דאס אויסגעפולט ווערן אין 40 יאר. און דאס איז וואס חז"ל זאגן, אין אדם עומד על דעת רבו עד 40 שנה, אז דאס זענען די 40 יאר אין מדבר, וואס עס שטייט פריער ולא נתן השם לכם לב לדעת והולך אתכם במדבר למען תדעו. דורך דעם גיין אין מדבר 40 יאר האט מען אייך יא געבראכט סוף כל סוף צו וויסן כי אני השם אלוהיכם. אזוי זאגט השם ותחס עיני עליהם משחתם ולא עשיתי אותם כלה במדבר ווייל איך האב געזען א תועלת אין דעם וואס זיי וועלן סוף כל סוף דערגרייכן די אמונה אחר 40 יאר.
ואומר אל בניהם במדבר, בחוקי אבותיכם אל תלכו ואת משפטיהם אל תשמרו ובגילוליהם אל תטמאו. און דא ווארנט דער אייבערשטער אויך די קינדער נאך זיי. אז די קינדער נאך זיי האבן זיך נאך נישט לגמרי גערייניגט פון די גילולי מצרים, פון די נימוסים און הנהגות פון מצרים. השם הייסט זיי צו היטן די חוקי השם און די משפטים און אין אלע די גילולים זיך נישט מטמא זיין. אני השם אלוהיכם, בחוקותי לכו ואת משפטי שמרו ועשו אותם. וויבאלד איך בין השם אלוהיכם, אזוי דערפאר הערט צו מיר און גייט אין מיינע חוקים און משפטים און טוט זיי און היט זיי אין אייער הארץ און טוט זיי, מקיים זיי. און אנטקעגן וואס ער האט דערמאנט פריער אז זיי האבן מחלל געווען שבתות, זאגט ואת שבתותי קדשו והיו לאות ביני וביניכם לדעת כי אני השם אלוהיכם. מיינע שבתות אויך זיי זאלט איר מקדש זיין, ווייל זיי די שבתות זענען לאות ביני וביניכם. דורך דעם וואס א מענטש היט שבת דעקלארירט ער אין דעם אז דער אייבערשטער האט באשאפן זיין וועלט אין זעקס טעג. און דאס איז לדעת כי אני השם אלוהיכם, דורך דעם ווייסט ער און מאכט באקאנט אז דער אייבערשטער איז אלוקינו און דערפאר איז דער מחלל שבת ווי א איינער וואס איז כופר אין מעשה בראשית, וויבאלד אין דעם ווייסט ער נישט אז דער אייבערשטער האט באשאפן זיין וועלט אין זעקס טעג. דורך דעם וואס איר וועט היטן מיינע שבתות זענען זיי לאות ביני וביניכם.
וימרו בי הבנים ובחוקותי לא הלכו ואת משפטי לא שמרו לעשות אותם אשר יעשה אותם האדם וחי בהם, את שבתותי חיללו ואומר לשפוך חמתי עליהם לכלות אפי בם במדבר. אויב מיר האבן געזען די אבות זינדיגן, נאכדעם זאגט דער פסוק, קום זע אז אויך די בנים האבן ווייטערגעפירט אין דעם דרך פון זייערע אבות. וימרו בי הבנים. דאס איז דער שבט פון דן, דאס זענען די וואס האבן זיך צוגעטשעפעט צו בעל פעור נאך וואס דור המדבר איז געשטארבן, דאס איז קורח און זיין עדה. וימרו בי הבנים, אויך זיי האבן ווייטערגעפירט אין די דרכים פון זייערע אבות און אויף זיי איז אויך ארויסגעקומען א קצף. והשיבותי את ידי ואעש למען שמי לבלתי החל לעיני הגויים אשר הוצאתי אותם לעיניהם. זאגט השם והשיבותי את ידי, וואס איז דאס והשיבותי את ידי? די כוונה איז איך האב אפגעקערט מיין האנט פון זיי צו שלאגן. דאס איז והשיבותי את ידי. אזוי ערקלערט דער מצודת דוד. איך האב זיך נישט אפגעצאלט פון זיי נאר כביכול איך האב אפגעקערט מיין האנט פון זיי צו שלאגן. און פארוואס? ואעש למען שמי. ערקלערט דער מלבי"ם אז דארט האט זיך שוין אנגעהויבן און איז ארויסגעגאנגען דער נגף און האט זיך אנגעהויבן צו שלאגן אין זיי, און דערפאר איז דער אויסדרוק דא והשיבותי את ידי. עס אפצוקערן די כוונה איז עס אפצוקערן צוריק. נאך וואס זי איז שוין געקומען, זי איז שוין דא, זי שלאגט, זאגט השם איך האב זי גענומען צוריק. ווי והשם השיב ידו מבלעה. דהיינו די האנט ווי זי איז געקומען צו פארשלינגען אלץ און השם קערט אפ זיין האנט צוריק. און אויך דאס זאגט השם נישט צוליב זיי, נישט ווייל עס קומט זיי. זאגט השם למען שמי לבלתי החל לעיני הגויים, ווי מיר האבן געזען פריער, אויך דאס איז געווען למען שמי, אז עס זאל נישט מחולל ווערן לעיני די גויים.
זאגט דער מלבי"ם, נעם אכט, דאס איבערחזר'ט זיך דריי מאל ביי אונז אין מקרא, למען שמי לבלתי החל לעיני הגויים. זאגט דער מלבי"ם, אז די דריי מאל באשרייבן די מצבים פון כלל ישראל נאך איידער זיי זענען אריין צו דער ארץ. די ערשטע מאל איז אין מצרים, זיי האבן נאך נישט באקומען תורה, און אויב השם וואלט זיי געשלאגן דארט, ווי מיר האבן געזען ביים אנפאנג פונעם פרק, נאך וואס די מצרים האבן געהערט אז כלל ישראל שטייען אנצוגייען צו ווערן געגאלט, אויב השם וואלט זיי געשלאגן דארט, וואס מיר האבן שוין געזען אז זיי זענען געווען ראוי צו א שלאג, וויבאלד מיר האבן געזען פריער אז השם מוסר'ט זיי אז זיי זאלן פארלאזן די גילולים נאך אין מצרים און זיי האבן נישט צוגעהערט, וואלט געווען א גרויסער חילול השם. היות ווי אזוי, זאגט השם למען שמי לבלתי החל, איך האב נישט געשלאגן אין זיי אין מצרים. נאכדעם אין מדבר, ביים אנפאנג פונעם ארויסגיין פון מצרים, ביים אנפאנג פון די 40 יאר, הגם זיי האבן באקומען תורה, האבן זיי זיך נאך נישט לגמרי גערייניגט פון די גילולי מצרים, דאס איז געווען ווי א שאור אין דעם טייג וואס פארזייערט דעם גאנצן טייג, און אויך דארט זאגט השם, עס וואלט געווען א חילול השם, למה יאמרו מצרים לאמור ברעה הוציאם, מבלתי יכולת השם. און די דריטע מאל איז ביי אונז, וואס דאס איז שוין דער דור הבנים, וימרו בי הבנים ווי מיר האבן געזען. ווען זיי זענען שוין ביים סוף פון זייענדיג אין מדבר, נאך 40 יאר, אבער זענען נאך נישט אריין צו דער ארץ. און אלע די צייטן האט דער אייבערשטער נאך נישט אויסגעפולט כביכול זיין תפקיד. ווען זאגט השם וועל איך אויספולן מיין תפקיד, וועל איך קענען זיך אפצאלן פון זיי. אבער כל זמן איך האב נאך נישט אויסגעפולט מיין תפקיד, וועלן זיי קומען און זאגן מבלתי יכולת השם. אט זע, ער האט זיי נישט אריינגעברענגט צום סוף צו דער ארץ. דערפאר זאגט השם, דריי מאל האב איך זיך אויף זיי דערבארעמט כדי מיין נאמען זאל נישט מחולל ווערן אין דער וועלט, ביז איך וועל זיי אריינברענגען צו דער ארץ. אין דעם רגע וואס זיי וועלן אריין צו דער ארץ איז שוין פארטיג, השם האט כביכול געטאן זיין. אבער פריער, וועלן זיי זאגן השם קען נישט, וועט דא זיין א חילול השם. זאגט דער אייבערשטער, אזוי אויך ביים סוף פון די 40 יאר, האב איך נאך נישט אויסגעפולט דעם מעשה זיי צו ברענגען צו דער ארץ, איז געווען אין דעם א חילול השם, און דערפאר אויך דא ואעש למען שמי לבלתי החל לעיני הגויים אשר הוצאתי אותם לעיניהם.
גם אני נשאתי את ידי להם במדבר להפיץ אותם בגויים ולזרות אותם בארצות. גם אני נשאתי את ידי להם במדבר. וואס איז דאס נשאתי את ידי להם במדבר? די כוונה איז ווי כפשוטו, איך האב זיי געשוואוירן אין מדבר. וואס האב איך זיי געשוואוירן אין מדבר? צו צעשפרייטן זיי צווישן די גויים און זיי צעווארפן אין די ארצות. וואו איז דאס געשריבן? אזוי באמת ברענגט דער רד"ק, ווי דוד המלך זאגט אין תהילים, וישא ידו להם להפיל אותם במדבר, להפיץ זרעם בגויים. השם האט זיי געשוואוירן אז ער וועט זיי אראפפאלן אין מדבר און צעשפרייטן זייער זרע צווישן די גויים און זיי צעווארפן אין די ארצות. גוט, אבער דאס איז נישט גענוג, וויבאלד מיר האבן א שאלה אויף יחזקאל און מיר ברענגען א ראיה פון תהילים. וואו איז דאס געשריבן אין דער תורה? וואו שטייט אין דער תורה אז השם האט זיי געשוואוירן, געשוואוירן צו צעשפרייטן זיי צווישן די גויים און זיי צעווארפן אין די ארצות? מיר האבן נישט געזען אזא זאך אין דער תורה אלס א באשרייבונג צו א מצב אין וועלכן כלל ישראל אין מדבר און השם שווערט זיי אז ער וועט זיי צעשפרייטן און צעווארפן אין די ארצות. אזוי באמת ערקלערט רש"י אז דאס איז וואס עס שטייט אין דער תורה, כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם בארץ והשחתם ועשיתם פסל תמונת כל, און דעמאלט פארזיכערט די תורה אז חס ושלום וועט כלל ישראל פארטריבן ווערן פון דער ארץ. קומט אויס אויב אזוי, וואס עס שטייט ואני נשאתי ידי להם במדבר להפיץ אותם בגויים, איז נישט די כוונה אז אין מדבר האב איך געשוואוירן אז איך וועל זיי צעשפרייטן איצט צווישן די גויים. נאר אין מדבר האב איך געשוואוירן אז אויב זיי וועלן אנקומען צו דער ארץ און ונושנתם בארץ והשחתם ועשיתם פסל אא"וו, אזוי אבוד תאבדון מעל האדמה אשר השם אלוקיכם נותן לכם. דעמאלט, נאר דעמאלט. אבער עס קומט אויס אויף יעדן פאל אז מיר האבן געטראפן וואו דאס איז געשריבן אין דער תורה. אין דער תורה איז דא אן אזהרה, כי תוליד בנים, אט זע עס איז דא א שבועה אז דער אייבערשטער וועט אייך צעשפרייטן אין דער ארץ.
דער רד"ק אנטקעגן דעם ערקלערט אז די שבועה דאזיגע ערשיינט ביי אונז אין מדבר, הגם מיר האבן זי נישט געזען מפורש, אבער מיר האבן זי געזען מתקיים ווערן. ווייל ווי עס שטייט, וירד העמלקי והכנעני היושב בהר ויכום ויכתום עד החרמה. אט האסטו געזען אז השם האט זיי צעשפרייט דארט אין מדבר. דו זעסט שוין אין מדבר האט דער אייבערשטער זיך אפגעצאלט פון זיי און זיי צעשפרייט. וישמע הכנעני מלך ערד וישב ממנו שבי. דאס איז לזרותם בארצות. דאס הייסט אז דער רד"ק פארשטייט אז ווען עס שטייט להפיץ אותם במדבר ולזרותם בארצות, איז די כוונה אז שוין אין מדבר האט זיך דאס אנגעהויבן. נישט ווי רש"י ערקלערט אז אין מדבר איז געווען די הבטחה אויף וואס עס וועט זיין 850 יאר נאכדעם וואס זיי וועלן זיין אין דער ארץ. דער רד"ק פארשטייט אז עס רעדט זיך אז שוין אין מדבר האט זיך דאס אנגעהויבן. און וואו? וירד הכנעני, העמלקי, מלך ערד, אלע די האבן זיך שוין אנגעהויבן צעשפרייטן כלל ישראל נאך זייענדיג אין מדבר, האבן זיך אנגעהויבן זיי צעשפרייטן צווישן די גויים און זיי צעווארפן אין די ארצות. אז אין דעם זעלבן שבי זאגט דער רד"ק, האבן זיי זיי דערווייטערט די וואס האבן זיי געכאפט און זיי פארקויפט צו די איבעריגע גויי הארצות. און דער רד"ק ברענגט אויך וואס רש"י ברענגט, ברענגט עס אין נאמען פונעם מדרש. און חז"ל זאגן, וואס עס שטייט ויבכו העם בלילה ההוא, ליל תשעה באב איז געווען. האט דער אייבערשטער געזאגט, איר האט געוויינט א בכיה פון חינם, איך וועל אייך קובע'ן א בכיה לדורות. אזוי אט נאך אן אויסדרוק דערצו אז דער אייבערשטער האט שוין דעמאלט זיי געזאגט אז לעתיד זענען זיי עתיד צו זיין צעשפרייט, אז דער בית וועט חרוב ווערן און כלל ישראל וועלן צעשפרייט ווערן צווישן די פעלקער. אט האבן מיר אז שוין אין מדבר איז געווען אזא הבטחה.
דער מלבי"ם ערקלערט, גם אני נשאתי ידי. זאגט דער מלבי"ם, הגם צוליב חילול השם האבן מיר געזען אז דער אייבערשטער האט זיך נישט אפגעצאלט פון זיי, אבער איך האב געזען אז נאך איז די צייט פון תיקון נישט אנגעקומען. און איך האב געזען אז זיי זענען נאך, וואס מען רופט, ראוי צום חטא, זיי זענען נאך גרייט אין זייער טבע צום חטא, זיי האבן זיך נאך נישט אויסגערייניגט פון זייערע עבירות. און איך האב געזען אז גאולת מצרים איז נישט קיין גאולת עולם. איך האב געזען אז עתיד זענען כלל ישראל צו זיין אין נאך גלויות כדי אנצוקומען צום פולן זיכוך. ווייל מצרים האט נאך נישט געברענגט כלל ישראל צום פולקאמען זיכוך, ווייל אט זעט, זיי זענען ארויס פון מצרים, נאך איז עבודה זרה צווישן זיי, זיי זענען געווען אין מדבר, נאך זענען זיי נישט אין שלמות. אזוי האב איך געזען אז עתיד זענען צו זיין נאך גלויות אז די גלויות וועלן ברענגען צום פולן זיכוך. און דעמאלט זאגט השם, איך האב געשוואוירן צו צעשפרייטן זיי צווישן די גויים און פון דארט וועלן זיי צעווארפן ווערן אין די ארצות און דארט וועלן זיי געלייטערט ווערן אין דעם צירוף און אין דעם קור מאל נאך מאל. דהיינו דעמאלט זאגט שוין השם, איך האב געזען אז עס וועט נישט זיין קיין ברירה נאר צו ברענגען זיי מיט א צירוף נאך א צירוף דורך צעשפרייטן צווישן די גויים און זיי צעווארפן אין די ארצות, און דורך דעם וועלן זיי אנקומען צום פולקאמען תיקון. און לויט דעם ברענגט אונז דער מלבי"ם אויך די זאכן מער נאענט צום שכל, ווייל לכאורה איז נישט לגמרי קלאר פארוואס האט מען שוין געדארפט אין מדבר זיי צוזאגן אויף וואס עס וועט זיין 850 יאר נאכדעם וואס זיי וועלן אנקומען צו דער ארץ? פארוואס האט מען דעמאלט שוין געדארפט שווערן און דעמאלט שוין געדארפט דאס אנזאגן? אבער לויט ווי מיר ערקלערן איצט, איז דאס כביכול א פועל יוצא. זאגט השם, איך האב געזען אז איצט אין מדבר זענען זיי נישט פארראכטן, אבער זיי זענען עתיד צו ווערן פארראכטן אין די קומענדיגע גלויות, און דאס גיט אין דער אמת'ן א תקווה פונעם פאלק, אז אט וועט נאך קומען זייער תיקון.
יען משפטי לא עשו וחוקותי מאסו ואת שבתותי חיללו ואחרי גילולי אבותם היו עיניהם. ער זאגט נישט בלויז דער דאזיגער עוון, ערקלערט דער מצודת דוד, נישט נאר אין דעם דאזיגן עוון זענען געווען די חורבנות, נאר אויך צוליב וואס זיי האבן נישט געטאן מיינע משפטים און פאראכט מיינע חוקים און מחלל געווען מיינע שבתות און געגאנגען נאך די גילולי אבותיהם. דער מלבי"ם ערקלערט אז פון דא ביז פסוק כ"ו, זאגט דער מלבי"ם, איז דאס ווי א מאמר המוסגר. אז כביכול קומט ער זאגן, ווייסטו פארוואס דער דאזיגער עונש קומט אויף זיי? היות ווי מיינע משפטים האבן זיי נישט געטאן און זייערע אויגן זענען געווען נאך די גילולי אבותם, היות ווי אזוי, זאגט השם, וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם. דאס איז א זייער וואונדערליכער פסוק וואס אלע האבן דערין א שוועריגקייט. וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם? דאס איז אן אויסזאג וואס דער אייבערשטער זאגט. וויאזוי שייך אז דער אייבערשטער זאל זאגן אז איך האב זיי געגעבן נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי? אדרבה, השם האט אונז געגעבן גוטע חוקים און משפטים אשר יעשה אותם האדם וחי בהם, ווי עס ווערט דערמאנט עטליכע מאל אין אונזער פרק. וחי בהם. אזוי וויאזוי שטייט איך האב זיי געגעבן נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי?
רש"י זאגט, נתתי להם חוקים לא טובים, איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון זייער יצר צו שטרויכלען אין זייער עוון. כביכול זאגט השם, וויבאלד דו ביסט געגאנגען אין דעם נישט ריכטיגן דרך, אזוי האב איך דיך איבערגעגעבן אין דער האנט פונעם יצר כדי ער זאל דיך אראפפאלן דארט אין די גריבער, אין די טאלן, אין די פאלגריבער. אויב דו וואלטסט אויסגעקליבן דעם ריכטיגן דרך, וואלטסטו געגאנגען אין א פולקאמען דרך. דו וואלטסט געראטעוועט געווארן פון יעדן מכשול. אבער וויבאלד דו האסט אויסגעקליבן דעם נישט ריכטיגן דרך, אזוי האב איך דיר געגעבן נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי, דו ביסט איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פונעם יצר הרע אז דארט איז נישט גוט און זיי זענען משפטים וואס מען וועט נישט לעבן דורך זיי, דו ביסט איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פונעם יצר הרע. אזוי אויך האט תרגום יונתן איבערגעזעצט, ומסרתינון ביד יצרהון טפשא. איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון זייער נארישן יצר. והלכו ואזלו ועבדו גזירן דלא תקנן ונימוסין דלא יתקיימון בהון. אזוי ווער איז אויב אזוי חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם? דאס האבן זיי געטאן. וויבאלד איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון זייער יצר, אזוי ממילא דורך דעם זענען זיי געגאנגען און האבן זיך געמאכט נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי. זיי האבן זיך אויפגעשטעלט א בג"ץ, זיי האבן זיך געמאכט אלערליי משפטי הגויים, דער עטאמאנער געזעץ, דער בריטישער געזעץ און נאך אלערליי משפטים אן דעת. אזוי כביכול ווי איך האב זיי געחקק'ט די דאזיגע חוקים. וויבאלד איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון זייער יצר און פון דעם כח זענען זיי געגאנגען חקק'ען אלע יענע חוקים, כביכול זאגט השם, כביכול דאס איז געקומען פון מיר. אבער דאס איז זיכער בעוונם.
דער רד"ק ערקלערט, אז היות ווי זיי האבן פאראכט די חוקות השם, האב איך זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון פיינט וואס וועלן שטעלן אויף זיי נישט גוטע חוקים. דאס איז די כוונה וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים. וגם אני, איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון די פיינט אז די פיינט האבן זיי געגעבן נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי. און פארוואס זאגט ער אני נתתי? וויבאלד נאכאמאל, איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון די גויים. אזוי לויט רש"י איז דאס איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון זייער יצר הרע, און לויט דעם רד"ק איז די כוונה איך האב זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון די גויים, אז די גויים זענען די וואס האבן זיי געשטעלט און געגעבן נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי. וואס איז דאס משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי? זאגט דער רד"ק, אז זייערע פיינט וועלן שטעלן משפטים און גזירות אויף זיי אז זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי נאר שטארבן דורך זיי. און אויב זיי וואלטן געטאן מיינע משפטים, וואלטן זיי געלעבט דורך זיי, ווי מיר האבן געזען אשר יעשה אותם האדם וחי בהם. אבער וויבאלד דו ביסט נישט געגאנגען אין דעם דרך השם, אזוי ביסטו איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פונעם גוי, און מיר אלע ווייסן וויאזוי די גויים אין יעדן דור און דור שטייען אויף אונז אונז צו פארטיליגן, וויאזוי די ענדלאזע רדיפה פון די גויים, אויב אמאל איז דאס געווען מיט גאפלען און האקן, אזוי איז דאס היינט דורך חרמות און אלערליי הזוי'שע או"ם באשלוסן, אבער נאך אלץ זוכן די גויים און אויב דאס איז די ערבישע פעלקער ביי זיי זענען די האקן געבליבן, זיי האבן זיך נאר פארבעסערט צו ראקעטן און טונעלן, אבער אין דער אמת'ן זעען מיר, מיר זענען איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פון די גויים, משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי, אין דער האנט פון די גויים אז אין זייער האנט קען מען נישט לעבן. אדרבה, וואלטן מיר געגאנגען אין דעם דרך השם, וואלטן מיר זוכה געווען אשר יעשה אותם האדם וחי בהם. אבער מיר האבן געוואלט און געחשק'ט די משפטי הגויים און מיר זענען געשטראפט געווארן דורך דעם וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי, די גויים לאזן אונז נישט לעבן אין זייערע ארצות.
דער מלבי"ם ערקלערט, אז די כוונה וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים, רעדט זיך אויף וואס דאס פאלק טראכטן. וואס טראכטן דאס פאלק, זיי פאראכטן די חוקים מיינע, און פארוואס? ווייל זיי טראכטן זיך אז איך האב זיי געגעבן נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי. זיי גייען און טראכטן זיך אויס אייגענע חוקים, גייען און ווערן געצויגן נאך די חוקי האומות, וויבאלד זיי זאגן דאס זענען חוקים וואס מען קען נישט לעבן מיט זיי. היינט וועט איר הערן פון אלערליי מרשיעי ברית, וואס וועסטו זאגן, איז מעגליך שייך צו אויפהאלטן א מדינה וואס וועט פונקציאנירן לויט דער הלכה? וואס וועט מען טאן מיט עלעקטריק? וואס וועט מען טאן מיט לופט־קאָר? וואס וועט מען טאן מיט מיליטער? וואס וועט מען טאן מיט שפיטעלער? וואס וועט מען טאן? כאילו מען האט דערפינדן דאס ראד היינט. און כאילו די גויים זענען אויסגעגאנגען פון בני אדם. וואס היינט בויסטו די ארץ? מיר זענען געקומען ארצה צו בויען און זיך צו באויען אין איר, דאס איז שוין פאסע פון מיט 60 יאר צוריק. שוין פון דעמאלט זענען די קבלנים ערבער. אזוי וואס ביסטו, טוסטו דא עפעס? אזוי אין יעדער ארבעט און אין יעדן ארט און אין יעדן פאך זענען דא גויים וואס וועלן טאן וואס עס דארף. נו, אזוי צוליב דעם דארף איך זיין מחלל שבת? צוליב דעם נעמען דעם טייערסטן טאג און טאן ארבעטן פון דער רכבת הקלה? דעם באזונדערסטן טאג ווען דו ביסט בעצם די מערסטע פון דיינע ארבעטער ממילא זענען זיי סודנים אדער איך ווייס וואס, אלערליי פערזענליכן אימפארט, כינעזער פון פארשידנארטיגע. אזוי צוליב דעם דארף מען זיין מחלל שבת? דארף מען אריבערגיין עבירות? די עלעקטריק־קאמפאני קען מען אין איין רגע פארוואנדלען צו א כשר'ער קאמפאני. עס זענען דא בעלי אינטערעסן וואס זענען נישט אינטערעסירט, וויבאלד אויף שבת ארבעט באקומט מען דריי און פיר געהאלטן, אזוי זענען דא מענטשן וואס זענען נישט אינטערעסירט, צו אונזער בושה. אבער אויב מען וועט וועלן, אין איין רגע קען מען פארוואנדלען די עלעקטריק־קאמפאני צו אן ארט וואס איז שומר שבת, און אויב עס זענען דא עפעס פראבלעמען, איז דא א גוי של שבת וואס דאס איז זיכער לכתחילה אז בכתחילה אין מצבים פון פיקוח נפש וכדומה, אין אלע די סברות וואס עס איז דא צו זיין מקל אין דעם. מיט א גוי איז דאס זיכער לכתחילה. אבער אויב נישט, האט דערציילט דער רב יצחק יוסף אז אין וויסאויף עס איז געווען, אין דעם לעצטן חג, איך טעה נישט איז דאס געווען אין ראש השנה, האט דערציילט איינער אז מען האט אים גערופן, א איד, מען האט אים גערופן צו דער עלעקטריק־קאמפאני, מען האט געדארפט אנצינדן עטליכע טורבינען ווייל עס איז געווען א מאנגל. און נאכדעם האט מען געדארפט נאכאמאל, מען האט אים גערופן, מען האט געדארפט אויסלעשן עטליכע טורבינען ווייל עס איז געווען אן עודף. אין דער עלעקטריק־קאמפאני שפייכלערן זיי נישט קיין עלעקטריק, עס זענען נישטא קיין מחסנים פון עלעקטריק. מען דארף די גאנצע צייט פראדוצירן לויט דער תפוקה, לויט וואס די פאדערונג, אזוי דארף צו זיין די תפוקה. און בעצם דער חג, ברענגט מען א איד צוליב וואס? רחמנא ליצלן. עס איז דאך מעגליך צו היטן שבת אין דער מהודר'סטער און מדוקדק'סטער פארעם. נאר וואס? צו אלע יענע וואס עס איז זיי נישט ניחא שמירת שבת און עס איז זיי נישט ניחא קיום המצוות, איז דאס חוקים לא טובים אשר לא יחיו בהם. וואס, וויאזוי מעגליך א מדינת הלכה? הלכה המדינה. יא? אפשר וועט אמאל זיין א מדינת הלכה, אזוי וועט נישט זיין פשעים, אויב וועט זיין א מדינת הלכה וועט נישט זיין רצח, וועט נישט זיין אונס, וועט נישט זיין רויב, וועט נישט זיין, אפשר וועט די געזעלשאפט זיין א מער פאזיטיווע געזעלשאפט, אפשר וועט אלץ זיך ענדערן. ניין, פארמיש זיי נישט מיט עובדות. זיי האבן א טעאריע און די עובדות פארמישן נאר.
דער תלמוד, מסכת מגילה דף ל"ב, אמר רבי שפטיה, אמר רבי יוחנן, כל הקורא בלא נעימה ושונה בלא זמרה, אויף אים זאגט דער פסוק דעם פסוק ביי אונז, וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם. ווער עס לערנט, קורא בלא נעימה, שונה בלא זמרה, אויף אים ווערט געזאגט אז איך האב זיי געגעבן נישט גוטע חוקים און משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי. אביי פרעגט, מתקיף לה אביי, משום דלא ידע לבסומי קלא, משפטים לא יחיו בהם קרית ביה? זאגט אביי, וואס, נאר צוליב וואס ער קען נישט אזוי סלסל'ן, ער איז נישט בקי אין די מקאמים, אזוי צוליב דעם זאגסטו אז דאס איז משפטים וואס זיי וועלן נישט לעבן דורך זיי? נאר זאגט די גמרא, כי הא דרב משרשיא, דאמר שני תלמידי חכמים היושבים בעיר אחת ואין נוחין זה את זה בהלכה, אויף זיי זאגט דער פסוק וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם. אעפ"י אז די גמרא האט לכאורה אפגעשטויסן דעם ערשטן פירוש, זאגט די גמרא אלא כדרב משרשיא נאך דער קושיא פון אביי, מיט אלעם דעם איז די דאזיגע מימרא זייער באקאנט און מפורסם און אויך זענען מיר אמונים אויף די ווערטער פונעם מהרש"א אז אלו ואלו דברי אלוקים חיים, זיכער ווען מען רעדט פון אגדה. אזוי האב איך געזען א וואונדערליכן ביאור וואס ערקלערט וואס איז דער שייכות. וואס איז דער שייכות צוליב וואס א מענטש לייענט בלא נעימה און לערנט בלא זמרה, זאגסטו דאס איז חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם? אזוי אויף פשט, מען דארף שטענדיג געדענקען דעם פשט. אויף פשט קען מען פארשטיין, אז ווען א מענטש לייענט עפעס אין א דעפרעסיוון אופן, דאס הייסט אז די זאך איז אים מעציב. ווען א מענטש לייענט עפעס אין א פרייליכן אופן, פון שירה און זמרה, דאס הייסט אז ער איז שמח אין דעם. יא? באופן טבעי איז נישט לאגיש צו זינגען חטאנו לפניך. דאס איז נישט לאגיש. בדרך כלל איז חטאנו לפניך עפעס וואס מען דארף דארין וויינען. ווען זינגט א מענטש? ווען זינגט א מענטש? ווען ער האט עפעס פון שמחה, ענבי הגפן בענבי הגפן, כיצד מרקדין לפני הכלה, אין א צייט פון שמחה זינגט מען. דאס איז די נאטירליכע זאך. אזוי אז אויב א מענטש לייענט בלא נעימה און לערנט בלא זמרה, דאס הייסט אז ער לייענט עפעס, עפעס נישט גוטע חוקים, עפעס עפעס, ער לייענט יעצט עפעס וואס איז אים מעציב, אזוי וואס ווילסטו אז ער זאל דערצו קאמפאנירן א ניגון? אפשר אויך אויב ער וועט קאמפאנירן א ניגון, אפשר וועט דאס זיין עפעס א מלנכאלישער ניגון, עפעס דעפרעסיוו אזא, שירי עופר וויינען אזא, אכלו לי שתו לי. אפשר עפעס פון דעם סטיל, אבער וואס פלוצלינג אז דו לייענסט דברי השם און דו לייענסט זיי אין עצב? אדרבה, מען דארף זיי לייענען אין שמחה. גוט, דאס איז דער פשט.
אבער קומט הערט וואס עס ערקלערט דער בעל המקור ברוך. ער זאגט, נאך לכאורה ווען מיר לייענען אזא פסוק, ווי מיר האבן אים תיכף געלייענט, איז ער זייער תמוה. וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם, וויאזוי קען מען זאגן אזא זאך? נאר וואס, בעל כרחך דארפסטו שטעלן א פרעג־צייכן ביים סוף פונעם משפט. זאגט השם, וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם? וואס, פארוואס באקלאגן זיי זיך אויף מיינע חוקים? זענען די חוקים וואס איך האב זיי געגעבן נישט גוט? זענען דאס משפטים וואס מען קען נישט לעבן מיט זיי? זאגט, אויב אזוי דער בעל המקור ברוך, דעם דאזיגן פסוק קען מען נישט פארשטיין נאר אויב דו וועסט אים לייענען בנעימה און זמרה. נאר אויב דו וועסט אים נגן'ען ווי עס דארף צו זיין. אויב דו וועסט אים נישט נגן'ען ווי עס דארף צו זיין, אזוי איז אלץ וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים, משפטים לא יחיו בהם. אבער אויב דו נגן'סט אים ווי עס דארף צו זיין, אזוי נגן'סטו דאס מיט א פרעג־צייכן. וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים? אה, ווער עס וועט דאס לייענען בלא זמרה, אזוי איז דאס חס ושלום חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם. מען דארף דאס לייענען אין דעם ריכטיגן דרך, אין א דרך פון זמרה, און דעמאלט וועט מען באמת קענען פארשטיין וואס דער פסוק זאגט. מען דערציילט אז אמאל איז געווען דער גבאי פון א בית הכנסת, האט ער אמאל פארלעצט דעם רב. און דער ציבור האט אזוי געמאכט א שארפן פראטעסט, און צום סוף האט מען אים געזאגט אז ער דארף זיך אנטשולדיגן. אבער וויבאלד מען האט געוואוסט אז ער איז אזא געריבענער און אזא, האט מען אים געזאגט מיר וועלן דיר אויך דיקטירן וואס דו אנטשולדיגסט זיך. דו דארפסט זאגן, איך האב פארלעצט דעם רב און איך חרט'ה זיך אויף וואס איך האב געטאן, וואס איך האב געטאן איז נישט גוט. גוט, דער מענטש האט אין דער נויט, געדארפט שטיין און לייענען. און דעמאלט שטייט ער און לייענט, איך האב פארלעצט דעם רב? איך חרט'ה זיך אויף וואס איך האב געטאן? וואס איך האב געטאן נישט גוט? יעצט, וואס וועסטו זאגן? האסט געזאגט, איך האב געלייענט, וואס עס שטייט האב איך געלייענט, טענה נישט. וואס עס שטייט האב איך געלייענט פונקטליך, איך האב נישט צוגעלייגט קיין איין ווארט. קוקט וויפיל א ניגון ענדערט די באדייטונג. אזוי אויך דא, ווער עס וועט דאס לייענען וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים, אזוי אוי ואבוי, דאס איז חוקים לא טובים. לייען דאס אין א דרך פון א פרעג־צייכן, וגם אני נתתי להם חוקים לא טובים ומשפטים לא יחיו בהם? און ווער עס לייענט בלא נעימה און לערנט דאס בלא זמרה, אזוי חס ושלום כאילו זאגט ער אז דער אייבערשטער האט געגעבן נישט גוטע חוקים. א וואונדערליכער ביאור.