ובשוב צדיק מצדקתו ועשה עוול, ככל התועבות אשר עשה הרשע יעשה, וחי? כל צדקותיו אשר עשה לא תיזכרנה. במעלו אשר מעל ובחטאתו אשר חטא, בם ימות. איצט רעדט ער וועגן א פארקערטן מצב. א צדיק וואס האט זיך אנגעהויבן צו פירן ווי א רשע. פריער האט ער גערעדט וועגן א רשע וואס האט תשובה געטאן. איצט זאגט ער, וואס וועט זיין ווען עס וואלט געווען דער פארקערטער מצב? בשוב צדיק מצדקתו ועשה עוול, ככל התועבות אשר עשה הרשע יעשה, וחי? מיינסטו אז ער קען איצט טאן אלע תועבות וואס דער רשע האט געטאן און נאך אלץ וועט אויף אים באשלאסן ווערן חיים? כל צדקותיו אשר עשה לא תיזכרנה. אלע צדקות וואס ער האט געטאן וועלן פארגעסן ווערן. און אויף'ן ערשטן בליק איז דאס א פלא. פארוואס זאלן מיר אזוי זאגן? א מענטש וואס איז געווען א צדיק און האט געדינט השם, אמת, איצט האט ער זיך אנגעהויבן צו פירן ווי א רשע. אזוי וואס, האט ער געטאן א רעסעט, א דיליט, האט ער אויסגעמעקט אלץ וואס איז געווען ביז איצט? ער האט געטאן גוטע מעשים, זאל מען אים געבן שכר. איצט טוט ער שלעכטע מעשים, זאל ער באקומען עונש. אבער וואס פלוצלינג צו קומען און זאגן אז כל צדקותיו אשר עשה לא תיזכרנה במעלו אשר מעל ובחטאתו אשר חטא בם ימות? וואס איז דער אמת'ער סברא דערין? און די גמרא זאגט אויף דעם קושיא, אז דא רעדט מען וועגן א תוהה על הראשונות. א תוהה על הראשונות מיינט, נישט סתם א מענטש וואס ביז איצט איז געווען א צדיק און איצט האט זיך פלוצלינג באזיגט זיין יצר און ער איז געווארן א פקר. נישט וועגן דעם רעדט מען. מען רעדט אז ער חרט'ט זיך אויף די ערשטע. אוי, ווי א שאד וואס איך האב געטאן מצוות, ווי א שאד וואס איך האב פארשווענדעט מיין צייט, איך האב דאך אין דער צייט געקענט טאן תאוות און הנאות. ער חרט'ט זיך, שאד אויף די צייט. ער חרט'ט זיך, שאד וואס איך האב אוועקגעגעבן מיין צייט אויף תורה, אויף מצוות. דאס הייסט א תוהה על הראשונות, ער חרט'ט זיך אויף די ערשטע. און ווייל ער חרט'ט זיך אויף די ערשטע, זאגן מיר, אין דעם מצב האט ער אויסגעמעקט זיינע ערשטע מעשים. אזוי איז דען מעגלעך אז ככל התועבות אשר עשה הרשע ער וועט טאן און פונדעסטוועגן וחי? ער זאגט זיי, עס קען נישט זיין. נאכדעם וואס אלע צדקות וואס ער האט געטאן לא תיזכרנה, און פארוואס לא תיזכרנה? ווייל ער חרט'ט זיך אויף זיי. און אויב דו וואלטסט געזאגט הלוואי איך וואלט זיי נישט געטאן, קומט אים איצט מיתה אויף צוויי זאכן. איינס, ממעלו אשר מעל, ער האט איצט מעל געווען אין השם, ער פארלאזט דעם וועג פון צדקות, ער חרט'ט זיך אויף איר. די צווייטע זאך, בחטאתו אשר חטא, דאס איז פון איצט און ווייטער. ער חרט'ט זיך דאך נישט נאר אויף פארגאנגענהייט, ער איז אויך, ווי מען זאגט, מקבל אויף זיך פאר די צוקונפט צו פארבעסערן זיינע וועגן, אין גענדזנפיסלעך. פון איצט אן הייבט ער אן צו טאן עבירות אויך. אזוי קומט דיר אן עונש דערויף וואס דו האסט זיך געחרט'ט אויף די גוטע מעשים, און אויך קומט דיר אן עונש אויף די שלעכטע מעשים וואס דו זעצסט פאר צו טאן. דאס איז בחטאתו אשר חטא. פון די צוויי זאכן, בם ימות. זאגט דער מלבי"ם, אז אלעמאל ווען עס שטייט דער אויסדרוק מעל, מעל איז א לשון פון שינוי, פון ענדערונג. אין מעילה, זאגט דער ספרא, אלא שינוי. דאס הייסט, די זאך איז מיוחד געווען צו קודש, און איך נעם און ברענג זי ארויס צו חול. וואס בין איך מתחייב? א קורבן מעילה, אויב איך האב עס געטאן מיט א קורבן און דומה. דאס הייסט, מעל צו זיין איז אלעמאל א זאך וואס איז געווען אין ארדענונג און איך האב עס ארויסגעברענגט צום קלקול. דאס זעלביקע ווען מיר רעדן וועגן א אשה המועלת ומעלה מעל אין איר מאן. פארוואס? ווייל זי איז אים געטריי געווען און איצט איז זי מעל אין אים. איש מועל ברעהו, יא? אזוי אויך דא, ער זאגט דיר, דער מענטש איז מעל געווען. אין וואס איז ער מעל געווען? וואס ביז איצט איז ער געווען א צדיק און דבוק אין השם, און איצט פארלאזט ער דעם וועג פון השם. אזוי איז דער מענטש מעל געווען אין הקדוש ברוך הוא, וואס ביז איצט איז הקדוש ברוך הוא געווען מיט אים און איצט האט ער פארלאזט השם יתברך.
ואמרתם, לא ייתכן דרך השם. שמעו נא בית ישראל, הדרכי לא ייתכן? הלוא דרכיכם לא ייתכנו. זיי זאגן לא ייתכן דרך השם. פאר אלעם, וואס מיינט לא ייתכן? מיר נוצן אסאך דעם אויסדרוק לא ייתכן, אבער מיר פארשטייען נישט אינגאנצן וואס איז די באדייטונג פון לא ייתכן. דערקלערט דער מלבי"ם, אז דער התפעל פון תוכן, איז אויף א זאך וואס איז גלייך אין מאס, אין וואג, אן איבעריקייט און אן חסרון. א זאך וואס איז מתוקן, פונקט ווי זי דארף זיין. נישט צופיל, נישט צו ווייניק, און מתוקן אויף די מאס וואס פאסט פאר איר. ותוכן לבנים תיתנו, פונקט לויט די סכום וואס איר דארפט געבן. את הכסף המתוקן, מתוקן אין דער האנט, יא? די כוונה איז וואס איז גרייט פונקט לויט די מאס. ומים תכן במידה, נאכאמאל דארטן, די כוונה איז אין די פינקטלעכע מאס. אזוי זאגן זיי, דרכי השם לא ייתכנו, די כוונה, דרכי השם זענען נישט אין מאס. דאס איז די כוונה לא ייתכנו. נישט לויט'ן תוכן, וואס תוכן מיינט אין א גלייכע מאס, כביכול לויט צדק און יושר. ואמרתם לא ייתכן דרך השם. שמעו נא בית ישראל, הדרכי לא ייתכן? הלוא דרכיכם לא ייתכנו. אייער וועג איז דאך נישט דער גלייכער וועג. דאס איז אויך ווי תיכון, דער וועג פון דער מיטן, וואס איז דער דורכשניטלעכער און גלייכער וועג. וואס איז די באדייטונג? וואס איז זייער טענה? דערקלערט דער מלבי"ם, אז זיי קומען זיך אריינפילאזאפירן פון די זייט פון חקירה. זיי זאגן, די חוקרים און פילאזאפן האבן אזא טענה געהאט, און דער מלבי"ם האט זיך אויך מיט דעם באשעפטיקט בהרחבה אין ספר איוב, אויך דארט האבן מיר געלערנט די זאך און זי מער אויסגעפרטלט. דארט טענה'ן זיי, די חוקרים, ווי אזוי זאל ביי הקדוש ברוך הוא זיין א שינוי פון מרוצה צו לא רוצה, אדער פון לא רוצה צו רוצה? הקדוש ברוך הוא איז דאך אחדותי, הקדוש ברוך הוא ליידט נישט קיין שינויים, הקדוש ברוך הוא איז נישט... די כוונה סובל נישט אין זין פון ליידן, נאר אין זין פון א זאך וואס איז נישט מתפעל און האט אין זיך גארנישט קיין שינוי. הקדוש ברוך הוא, אני השם לא שניתי, ואתם ישראל לא כליתם. עס איז נישטא קיין שינוי אין הקדוש ברוך הוא. און אויב דו וועסט זאגן אז עס איז דא אין אים א שינוי, איז כביכול הקדוש ברוך הוא פגום, ער איז חסר. פארוואס? וואס קומט ארויס פון א שינוי? מיין מיינונג איז געווען אזוי, און דו האסט מיך געראטן איבערצוצייגן פארקערט. וואס מיינט דאס? אז ביי מיר איז געווען א שינוי. אויב ביי מיר איז געווען א שינוי, מיינט דאס אז ביז איצט איז מיין מיינונג נישט געווען פאלקאמען, איצט איז זי פאלקאמען. גוט וואס דו האסט מיר געלאזט וויסן, איצט ווייס איך. דאס קען מען נישט זאגן אויף הקדוש ברוך הוא. ביי הקדוש ברוך הוא שייך נישט קיין שינוי, ווייל וואס דו ווייסט און וואס דו וועסט וויסן און אלץ איז שוין באוואוסט ביי אים. השם קורא הדורות מראש און עס איז ביי אים נישטא קיין שום שינוי. און דעריבער, וואס די פילאזאפן זענען ארויסגעגאנגען צו פארשן און באטראכטן, ווי אזוי שייך ביי הקדוש ברוך הוא אז אמאל האט ער געוואלט טאן אים שלעכט, און איצט וויל ער אים טאן גוט? אמאל האט ער געוואלט זיין טויט, איצט וויל ער זיין לעבן. ווי איז דאס מעגלעך? אויב השם האט געוואלט דעם צדיק און פיינט געהאט דעם רשע, ווי אזוי ענדערט זיך פלוצלינג דער רצון אויף זיי דורך וואס? דורך זייער ענדערן די מעשים? עס איז דאך נאכאמאל ביי הקדוש ברוך הוא נישטא קיין שינוי. און אויב ביי הקדוש ברוך הוא איז נישטא קיין שינוי, וואס איז דא איצט געשען אז פלוצלינג דער וואס אויף אים איז געווען באשלאסן מיתה, וועט אויף אים באשלאסן ווערן חיים? זיכער אז עס איז אויף אים באשלאסן חיים, וועט אויף אים באשלאסן ווערן מיתה. דאס איז איין שאלה. א צווייטע שאלה פרעגן זיי, קען דען א קנעכט וואס האט צעשטערט זיין ארבעט, קען מען זיך פארשטעלן אז ער וועט עס פאררעכטן דורך וואס ער חרט'ט זיך? שטעלט אייך פאר אז דער מענטש האט דערהרגעט עמעצן, און נאכדעם, האט ער זיך שטארק געחרט'ט אויף די מעשה וואס ער האט געטאן. וועט יענער צוריקקומען צום לעבן? ניין. דער מענטש האט צעשטערט עפעס, האט פארברענט זיין חבר'ס אויטא אין זיין כעס. ער האט זיך געחרט'ט אויף דעם א גאנצע חרטה. וועט דער אויטא צוריקקומען צו זיין פריערדיקן מצב? דאס איז וואס זיי קומען טענה'ן. דער מענטש איז דאך ביז היינט געווען א רשע. ווי ווילסטו טענה'ן אז דורך זיין חרטה, וואס ער האט זיך געחרט'ט, איז די זאך צוריקגעקומען צום פריערדיקן מצב און איז צוריק אויפגעבויט געווארן, די ארבעט וואס איז צעשטערט געווארן איז צוריק פאררעכט געווארן? ווי קען מען זיך דאס פארשטעלן? און דאס זעלביקע אויך פארקערט. דו זאגסט מיר אז דער צדיק וואס ביז היינט האט געטאן מצוות און גוטע מעשים, האט זיך געחרט'ט, איז געווען תוהה על הראשונות, האט דאס אויסגעמעקט אלץ וואס ער האט געטאן. ווי איז דאס מעגלעך? די זעלבע שאלה פרעגן זיי אויך דא. און ווייל א מענטש האט ביי דיר געארבעט דריי יאר, ביים סוף פון די דריי יאר דארף מען באקומען שכירות, זאגט ער דיר הער צו, איך זעץ נישט פאר דא. וויס דיר, איך ארבעט דיר נישט מער. אה, דו ארבעטסט מיך נישט מער, קומט דיר נישט קיין שכירות. וואס איז דער שייכות? ער האט ביי דיר געארבעט דריי יאר, אויף די דריי יאר גיב אים שכירות. פון איצט און ווייטער צאל אים נישט. אבער אויף וואס עס איז געווען, ווי שייך דאס אויסמעקן? דאס זעלביקע אויך דא, א מענטש זאגט דא איך חרט זיך וואס איך האב געדינט השם. וואס זאגט מען אים? דאס איז עס, דו וועסט נישט באקומען קיין שכירות. פארוואס וועסטו נישט באקומען? פון איצט אן וואס איך וועל טאן, גיב מיר אן עונש. אבער אויף וואס איך האב זיך געחרט'ט אויף וואס איך האב ביז היינט געטאן, פארוואס דערויף בטל'סטו מיר דעם שכר? און אויך דאס זעלביקע ביי א בעל הבית, זאגן איך חרט זיך אויף יעדן טאג וואס איך האב ביי דיר געארבעט. יעדער טאג וואס איך האב ביי דיר געארבעט איז געווען א גיהינום, איך חרט זיך אויף דעם. אה, אזוי קומט דיר נישט קיין שכירות. וואס איז דער שייכות? קומט מיר נישט קיין טאפלטע שכירות, ווייל איצט איז מיר געווען זייער שווער. אבער צו זאגן קומט דיר נישט קיין שכירות, וואס איז דער סברא? דאס זענען געווען די צוויי טענות וואס זיי האבן געטענה'ט קעגן דרך השם. ואמרתם לא ייתכן דרך השם.
א מענטש וואס איז זריז און אן ארבעטזאמער מענטש וואס איז געגאנגען פארזייען דאס פעלד, האט עס צוגעגרייט, האט עס געאקערט, אלץ וואונדערבאר, עס האט גערעגנט, אלץ האט זיך אנגעהויבן צו וואקסן. שטעלט אייך פאר א מענטש כרם איש עצל עברתי, עלה כולו קמשונים, כסו פניו חרולים, צו גיין אקערן, פארזייען, איז נישט פאר אים. עס רעגנט, עס איז גארנישט געוואקסן. איצט זאגן מיר דא, זעסטו, הקדוש ברוך הוא האט דעם געגעבן און יענעם נישט געגעבן. פארוואס פלוצלינג? זאגט הקדוש ברוך הוא, איך האב געגעבן אלעמען גלייך. יענער מענטש איז געקומען צו נעמען, יענער איז נישט געקומען צו נעמען. דער וואס האט פארזייט, ער איז געקומען צו נעמען די טובה. אט האט ער באקומען רעגן, האט אנגעפייכט דאס פעלד. ביים צווייטן האט עס נאר געמאכט קאלוזשעס און בלאטע. ער האט נישט צוגעגרייט זיין פעלד, און ממילא איז דאס פעלד נישט געווען ראוי צו וואקסן.
גוט, און וואס וועט איצט זיין אויב עס וועט זיין א פארקערטער מצב? וואס וועט איצט זיין אויב יענער מענטש וואס ביז איצט, ווי מיר האבן געזאגט, איז אויף אים באשלאסן געווארן ארעמקייט. איר קענט עס דעפינירן אז עס איז אויף אים באשלאסן ארעמקייט, ווייל עס וואקסט אים נישט קיין תבואה, ער האט נישט וואס צו עסן. איצט אויף דעם מענטש איז באשלאסן ארעמקייט. ער האט זיך געחרט'ט, ער זאגט, ווייסטו וואס? איך דארף באמת אנהייבן צו פירן די זאכן אנדערש. איז ער געגאנגען, האט געאקערט דאס פעלד, ארויסגענומען די דערנער, צוגעגרייט, פארזייט. ביים קומענדיקן רעגן, אה, וואספארא שיינקייט, דאס פעלד גיט אירע פירות. עס איז דא ווייץ, עס איז דא וואס צו עסן. אה, אזוי האט השם געביטן זיין מיינונג. השם האט איצט באשלאסן אז דער מענטש זאל האבן. וואספארא ניט-פארשטאנד. פארוואס פלוצלינג? זאגט השם, איך האב דעם רעגן אראפגעלאזט אויך פריער. דער מענטש האט זיך צוגעגרייט צו נעמען דעם שפע. ער האט זיך צוגעגרייט, וועט ער האבן. און זאל מען זיך פארשטעלן איצט אז יענער וואס איז געווען פריער זריז און איז געגאנגען און האט געאקערט, האט זיך איצט געחרט'ט, איז ער געגאנגען און האט אלץ אויסגעריסן. און איצט רעגנט עס, וואס האט ער? עס איז אים בלויז געווארן א פוילעניש אין פעלד, גארנישט. אה, איצט האט זיך השם געחרט'ט, השם האט געביטן זיין מיינונג, האט באשלאסן יענעם נישט צו געבן. וואס נישט צו געבן? דער מענטש איז געגאנגען און האט אויסגעריסן וואס ער האט געטאן. אין דעם מאמענט וואס ער איז געגאנגען און האט אויסגעריסן וואס ער האט געטאן, ממילא ווירקט איצט דער רעגן שוין נישט אויף אים לטובה אין גארנישט.
זאגט אלזא דער מלבי"ם, אזוי אויך דא. זאגט זיי השם, דער שינוי איז נישט אין דעם וואס משפיע איז, דער שינוי איז אין די מקבלים. און ווען דער מענטש האט מקלקל געווען און ער האט א רעה, אויף דעם שטייט דאך תיסרך רעתך. דיין רעה איז וואס שאדט דיר. נישט איך, זאגט השם, איך בין משפיע שפע אלעמאל. גרייט צו כלים, וועסטו נעמען. גרייסטו נישט צו כלים, וועסטו נישט נעמען. אבער צו קומען און טענה'ן אז מיינע מעשים זענען נישט מעגלעך, מיין וועג איז נישט מעגלעך? זאגט הקדוש ברוך הוא, מיין וועג איז א וועג וואס שטייט אויף איין שטענדיקן תוכן וואס איז נישט קיין בר שינוי. אייער וועג איז דער וועג וואס ענדערט זיך. און דאס איז וואס עס שטייט אין ישעיה, כי לא מחשבותיי מחשבותיכם, כי כאשר ירד הגשם והשלג על הארץ והרווה והצמיחה וכולי. דארט האבן מיר עס פארלענגערט אין ישעיהו אין פרק נ"ה, דארט פרטלט ער מער אויס די זאך.
און איצט וועט ער עס דערקלערן. ובשוב צדיק מצדקתו ועשה עוול ומת עליהם, בעוולו אשר עשה ימות. ובשוב צדיק מצדקתו, די כוונה איז ווי מיר האבן דערקלערט, א תוהה על הראשונות, און ער חרט'ט זיך אויף די צדקות וואס ער האט געטאן. און נישט נאר דאס, נאר נאך ועשה עוול פון איצט און ווייטער. אויף דעם זאגט ער, ער וועט געשטראפט ווערן טאפלט. איינס, ווען מיר וועלן קוקן אויף זיין פריערדיקן מצב, לויט זיין פריערדיקן מצב וועט זיין חטא איצט זיין שיבן מאל גרעסער. פאר א מענטש וואס ווייסט גארנישט, ער איז אויפגעוואקסן ערגעץ און ער איז א תינוק שנשבה, גוט, וואס קען מען שוין פאדערן פון אים? אבער דו ביסט געווען א צדיק. און ווייל דו ביסט געווען א צדיק, איז די פאדערונג אויף דיר אסאך גרעסער. עס שטייט אז דער נזיר דארף ברענגען א קורבן ווען ער ענדיקט זיינע טעג פון נזירות. מיר האבן דערויף גערעדט, מיר האבן דערויף געגעבן א גאנצע שיחה. פרעגט דער אבן עזרא, פארוואס דארף ער ברענגען א קורבן? ער האט דאך ביז איצט געטאן עפעס א מעלה. און איצט איז ער צוריקגעקומען צו זיין פריערדיקן מצב. וואס ווילסטו פון אים? פארוואס דארף ער, אויף וואס דארף ער מכפר זיין? איצט איז ער דאך ווי יעדער מענטש. פון יעדן פאדערסטו א קורבן? איך בין דאך צוריקגעקומען צו זיין ווי יעדער מענטש. די תשובה איז, נאכדעם וואס דו האסט געאטעמט די לופט פון די גיפלען, ווי אזוי ביסטו פלוצלינג געפאלן? ווארט, אבער אלע, אמת, אלע האבן נישט דערגרייכט אויבן. אבער דו האסט דערגרייכט אויבן. און אויב דו האסט דערגרייכט אויבן, האסטו נישט געטארט אראפפאלן. דו האסט שוין דערגרייכט. ווער עס האט שוין דערגרייכט, דארף בלייבן און זיך האלטן אין זיין מדריגה. און דאס איז וואס ער זאגט דא, עס וועט דא זיין א פאדערונג אויף דעם מענטש, נאכדעם וואס ער האט שוין דערגרייכט און האט שוין געהאט קרבת השם און איז געווען אין דער מדריגה פון א צדיק, פארלאזט ער דעם גוטן וועג וואס ער האט זיך שוין געהאלטן דערין, איז די פאדערונג אויף אים אסאך גרעסער.
נאך א זאך, ער טוט פון איצט און ווייטער, ווי מיר האבן געזאגט, שלעכטע מעשים. אויף דעם, מת עליהם, פון וועגן די צוויי ענינים. וואס ער האט פארלאזט דעם גוטן וועג און איצט הייבט ער אן צו טאן שלעכטע מעשים, פון וועגן דעם, בעוולו אשר עשה ימות. פאר די פריערדיקע צדקה וואס ער האט פארלאזט, און פאר'ן עוול וואס ער וועט טאן ווייטער. זאגט השם, אויף יעדן פאל פארשטיי, דער שינוי איז נישט פון מיין זייט. דאס איז בעוולו אשר עשה ימות. ער איז געגאנגען און האט אויסגעריסן אלע געוויקסן וואס דער רעגן האט אויפגעוואקסן. וואס ווילסטו פון מיר? איך האב אים אראפגעלאזט רעגן ווי עס דארף צו זיין. ער איז געגאנגען און האט אויסגעריסן די געוויקסן. זאגט השם, דער חטא איז וואס איז ממית. נישט, נישט איך בין ממית. כי מפי עליון לא תצא הרעות והטוב. וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין. און אלזא, אין דעם מאמענט וואס ער האט געטאן שלעכט, קומט ארויס אז תיסרך רעתך, און דיינע קלקולים און דיינע שלעכטע מעשים זענען וואס שטראפן דיך. ואיוולת אדם תסלף דרכו, ועל השם יזעף ליבו. ער קומט מיט תלונות צום רבונו של עולם, דאס איז דיין נארישקייט. די צעשטערטע מעשים וואס דו האסט געטאן, זיי האבן געברענגט אויף דיר די צרה. וואס וועסטו דעמאלט שרייען, רבונו של עולם, פארוואס קומט דאס מיר? זאלסט נישט טאן, נישט עסן גלאזן, און נאכדעם נישט זיך באקלאגן אויף בויכווייטיק. דו טוסט א מיאוסע און שלעכטע פעולה, און נאכדעם קומסטו מיט תלונות קעגן קודשא בריך הוא.
ובשוב רשע מרשעתו אשר עשה, ויעש משפט וצדקה, הוא את נפשו יחיה. ער זאגט, ווען דער רשע קערט זיך אום פון זיין שלעכטן וועג, מרשעתו אשר עשה, און גיט אכטונג אויך דא, ויעש משפט וצדקה. זאגט השם, איך האב גארנישט געביטן. איך זעץ פאר צו לאזן רעגן ווי געווענלעך. דאס איז ער וואס איז איצט געגאנגען און האט פארזייט אין זיין פעלד. ער האט געטאן משפט וצדקה. און דעריבער גיט אכטונג, הוא את נפשו יחיה. זאגט השם, דאס איז נישט איך. איך האב נישט געביטן זיין מצב. איך בין משפיע שטענדיק. אבער איצט האט ער צוגעגרייט כלים. אזוי, ווייל אזוי, איז ער אליין את נפשו יחיה. הצדקה תחיה בעליה. און דער מלבי"ם זאגט אויך, אויך אין דעם, זעען מיר אז עס איז דא א חילוק אין ענין פון תשובה. ווייל אויב ער וועט זיך אומקערן בלויז פון איצט און ווייטער, און ער איז נישט תוהה על הראשונות, אויף דעם ווערט געזאגט הוא את נפשו יחיה. ווייל ער האט געטאן תשובה מיראה, ער איז נישט תוהה על הראשונות, אזוי איז ער את נפשו יחיה פון איצט און ווייטער.
ויראה וישוב מכל פשעיו אשר עשה, חיו יחיה לא ימות. גיט אכטונג, דא לייגט ער צו אויף וואס ער האט געזאגט פריער. פריער האבן מיר גערעדט בלויז אז ער וועט טאן גוט פון איצט און ווייטער. אבער אויב ער וועט זען מיט'ן אויג פון זיין שכל און זיך אומקערן מכל פשעיו אשר עשה, און טאן איצט אויך תשובה אויף דער פארגאנגענהייט, אזוי מכל פשעיו אשר עשה חיו יחיה. ווייל ווען א מענטש טוט תשובה מאהבה, אזוי ווערן די זדונות פאר אים צו זכויות. און דאס איז אויך פון דער סיבה וואס הקדוש ברוך הוא וועט קוקן אויף זיין פריערדיקן מצב, און דאס וועט איצט זיין א סיבה צו פארגרעסערן זיין זכות. ווי ביי'ם צדיק, זיין פריערדיקער מצב אלס צדיק פארגרעסערט זיין רשעה איצט. ווי אזוי ביסטו געווען אזא צדיק, וואס איז איצט געשען אז דו האסט זיך מקלקל געווען? דאס זעלביקע ביי'ם רשע, וואס ער איז געווען אזא רשע, דאס פארגרעסערט איצט זיינע זכויות ווען ער קערט זיך אום צו זיין א צדיק. ווען ער ווערט א צדיק, ווייל פאר דעם מענטש איז געווען זייער שווער צו ענדערן זיינע וועגן פון רשע צו צדיק. און מיר וועלן דאס זען אין המשך, לפום צערא אגרא. און דעריבער אויף דעם קומט אים אסאך מער. חיו יחיה לא ימות. אויף דעם קומט אים אויך חיים, ווייל איצט זענען דאך די זדונות אים געווארן צו זכויות.
ואמרו בית ישראל לא ייתכן דרך השם. הדרכיי לא ייתכנו בית ישראל, הלא דרכיכם לא ייתכנו. ואמרו בית ישראל לא ייתכן דרך השם. אויך אויף דעם טענה'ן זיי נאך, לא ייתכן דרך השם. ווי אזוי מאכט הקדוש ברוך הוא פון די עוונות זכויות? און דער רשע, ווי אזוי קען ער איצט פלוצלינג זיין א צדיק? און ווי אזוי קען זיין אז דער חטא פונ'ם צדיק זאל זיין גרעסער ווי דער חטא פונ'ם רשע? און די זכות פונ'ם רשע גרעסער ווי די זכות פונ'ם צדיק? דהיינו, דער רשע וואס איז איצט געווארן א צדיק, וועט האבן מער זכויות ווי דער אריגינעלער צדיק. און דער צדיק וואס איז געווארן א רשע, וועט האבן מער חובות ווי דער אריגינעלער רשע. ווי איז מעגלעך אז דער שינוי וואס ער האט געטאן, ווי איז מעגלעך אז דאס זאל ענדערן דעם דין אויף זיי? אויף דעם זאגט ער זיי, וויסט אייך אז אויך אין דעם איז נישטא קיין שינוי אין דרך השם. נאר בלויז אייער וועג איז דער וואס ענדערט זיך. ווייל איר ענדערט טאקע אייערע וועגן שטענדיק. און דאס איז וואס ער זאגט זיי איצט, לכן איש כדרכיו אשפוט אתכם בית ישראל, נאום השם אלוקים. שובו והשיבו מכל פשעיכם, ולא יהיה לכם למכשול עוון. דורך וואס איר ענדערט אייער וועג צו זיך אומקערן בתשובה אדער צו זיין א רשע נאכדעם וואס דו ביסט געווען א צדיק, זאגט השם, איש כדרכיו אשפוט אתכם בית ישראל. איך וועל אייך משפט זיין לויט די צוויי וועגן. איך וועל איצט צושטעלן דעם איצטיקן וועג קעגן דעם פריערדיקן וועג, און לויט דעם וועל איך משפט זיין. וואס דאס איז ווי מיר האבן פריער דערקלערט, א בעל תשובה וואס וועט איצט טאן א גוטע מעשה, זיין זכות וועט זיין א פאר מאל גרעסער ווי דער צדיק וואס טוט א גוטע מעשה. און פארוואס? ווייל ער איז דאך געוואוינט אין חטא, און זיין וועג איז דאך שטענדיק געווען אויף א שלעכטן וועג, און פאר אים זיך צו באזיגן איז דאס קריעת ים סוף. אויף דעם קומט אים זיכער אסאך גרעסער שכר. א מענטש וואס ביז איצט איז געווען געוואוינט צו רייכערן שבת, און פלוצלינג באשליסט ער אנצונעמען א קבלה און אויפצוהערן צו רייכערן. מיר וועלן אים פארגלייכן צו א מענטש וואס רייכערט טאג טעגלעך און שבת הערט ער אויף צו רייכערן. וועט ער דיר זאגן הער צו, אויך מיר איז דאס נישט גרינג. יא, אבער דו האסט זיין קאמף? ווייסטו וואספארא יצר ער האט געדארפט צעברעכן? דו רייכערסט שוין 30 יאר נישט שבת. אמת, עס איז נישט גרינג, אבער אויף יעדן פאל האסטו נישט אזא קאמף. אבער יענער וואס ביז פאריקן שבת האט נאך געראכן און דעם שבת האט ער אנגענומען אויף זיך אויפצוהערן, ווייסטו וואספארא אנשטרענגונג ער דארף, ווייסטו וואספארא כוחות הנפש ער דארף? זאגט הקדוש ברוך הוא, איך פרוב די זאך און לפום צערא אגרא. ווען א מענטש איז ביז איצט געווען א רשע און ער ענדערט זיינע וועגן, קומט אים באמת דערויף א גרויסער שכר. און דאס זעלביקע אויך דער צדיק וואס האט זיך מקלקל געווען, קומט אים דערויף א גרויסער עונש. ווייל דו ביסט דאך געווען א צדיק, און די טבעים און די גוטע מידות זענען ביי דיר געווען א קנין אין דער נפש. וואס עמעצער אנדערש האט געדארפט זיך באזיגן און זיך זייער אנשטרענגען, פאר דיר איז דאס שוין געגאנגען גרינג, דו האסט זיך שוין געהאלטן אין גלייכן וועג. ווי אזוי ביסטו איצט געגאנגען און האסט עס פארלאזט?
דעריבער זאגט ער זיי, שובו והשיבו מכל פשעיכם. זאגט ער זיי, פרובירט צו טאן תשובה מאהבה. ביז דורך דעם, נישט נאר וואס איר וועט פון איצט און ווייטער זיין צדיקים, נאר עס וועט אויך פאררעכטן אלץ וואס איר האט פריער געטאן. אלע עבירות וואס איר האט געהאט פון פריער, די עבירות וועלן אייך נישט זיין למכשול עוון. ווייל די עבירות וועלן איצט פון איצט און ווייטער ווערן צו מצוות. אזוי לאנג ווי דער מענטש האט געטאן תשובה מיראה, אזוי ווערן זיינע עבירות צו שגגות. השם מאכט די זדונות צו שגגות. אבער דערקעגן, אויב איר וועט זיך אומקערן מאהבה, אזוי וועט אויך דער מכשול אוועקגענומען ווערן, און עס וועט אייך נישט זיין קיין מכשול. מכשול איז א שגגה. לא יהיה לכם למכשול עוון. דער עוון וועט נישט ווערן אפילו א מכשול, דהיינו אויך נישט קיין שגגה, נאר פארקערט, ער וועט נאך ווערן צו א מצוה. ווייל ווען א מענטש טוט תשובה מאהבה, אזוי ווערן די זדונות צו זכויות.
השליכו מעליכם את כל פשעיכם אשר פשעתם בם, ועשו לכם לב חדש ורוח חדשה. ולמה תמותו בית ישראל? זאגט ער זיי, אבער אויך אויב איר האט נאך נישט דערגרייכט די מדריגה פון תשובה מאהבה, וואס דאס מיינט אז די זדונות זאלן ווערן זכויות, אויף יעדן פאל ווארפט אראפ פון אייך אלע אייערע פשעים. ווי א מענטש וואס ווארפט אראפ פון זיך עפעס א שווערן משא וואס ער זוכט זיך צו באפרייען פון אים. און וואס וועט איר פארדינען דורך דעם? אז אייערע עבירות וועלן לכל הפחות נישט זיין אין דער מדריגה פון פשע. וואס פשע מיינט א מענטש וואס איז מורד אין השם. ווייל ווען א מענטש טוט תשובה מיראה, אויף יעדן פאל ווערן די זדונות צו שגגות. אזוי איז דאס שוין א פארדינסט. מען וועט אייך נישט משפט זיין ווי פושעים און מורדים, נאר ווי שוגגים. און אויף דעם זאגט ער זיי, ועשו לכם לב חדש, אז איר זאלט האבן א נייע בחירה. דער לב, דער מלבי"ם אין עטלעכע ערטער, אין יעדן ארט וואו עס ווערט דערמאנט לב, דערמאנט און דערקלערט דער מלבי"ם אז דער לב איז דער הערשנדער כח. און בעצם איז דער רוח דער חלק פון דעם דמיון, וואס העכט אויף ציורים אויף'ן לב, און דורך דעם רעדט אריין דעם לב צו טאן ווי דער רצון פון'ם רוח. און ביז איצט האט דער רוח אויפגעהאכט ציורים פון עוונות, פון חטאות. יעדע עבירה הייבט זיך דאך אן אין דמיון. דאס הייסן די ציורים. וואס א מענטש מאלט אין זיין דמיון. ווי אזוי וויל מען אונז רעדן אריין אין עפעס א ספעציעלע שפייז? מען ווייזט דיר די פיצא אזוי מיט'ן פארע און ווי אזוי צי זיך דער געלער קעז פון אויבן און... דאס איז אלעמאל ווייניקער געשמאק ווי דאס איז פאטאגראפירט. אלעמאל. נישט נאר ווייל מען לייגט ווייניקער מאטעריאלן ווי מען פאטאגראפירט. נישט נאר צוליב דעם. נאר ווייל אינ'ם אנהייב ווירקט דער כח הדמיון, און דער כח הדמיון ווייזט אונז אלעמאל עפעס אסאך מער ספעציעל ווי עס איז באמת. און דורך וואס דער כח הדמיון ווירקט אויף'ן לב, דורך דעם נייגט ער דעם לב. און דעריבער זאגט ער דא, פרובירט אז דער רוח זאל נישט העכן אויף'ן לב נאר בלויז גוטע ציורים, גוטע דמיונות, פון תורה, פון עבודת השם, פון יראת השם. און דעמאלט דורך דעם וועט איר האבן א לב חדש ורוח חדשה. דער רוח וועט העכן בלויז גוטע דמיונות און ציורים, און דעמאלט וועט אויך דער לב זיין א הערשנדער מיט יראת אלוקים. ולמה תמותו בית ישראל? זאגט ער זיי, טוט תשובה כדי איר זאלט נישט שטארבן. איצט רעדט ער דאך פון תשובה מיראת העונש, ווי מיר האבן געזאגט, כל הפחות דאס.
זאגט זיי השם, אויך אזא תשובה וועל איך מקבל זיין. אפילו זי איז א קליינע תשובה אין איר ווערט, א ווייניקע, זי איז א תשובה מחמת יראה, וואס תשובה מחמת יראה איז עפעס לכאורה חסר. זאגט השם, פארוואס וועל איך מקבל זיין אזא תשובה? כי לא אחפוץ במות המת, נאום השם אלוקים, והשיבו וחיו. ערשטע סיבה, איך וויל נישט דעם טויט פון'ם געשטארבענעם. פון דא לערנען חז"ל אגב אז רשעים בחייהם קרויים מתים. במות המת. ער איז שוין גערעכנט פאר א טויטער אין זיין רשעה. זאגט השם, לא אחפוץ אין זיין טויט. נאך א זאך, דורך די תשובה וועט איר נאכדעם אויך קומען צו תשובה מאהבה. איר וועט אויפשטייגן אין מדריגה. און דעמאלט והשיבו וחיו. איר וועט זיך אויך אומקערן אויף די פריערדיקע עוונות, איר וועט זיי צוריקברענגען צו זכות, און וועט לעבן חיי נצח. דעריבער זאגט זיי השם, מיין וועג איז מעגלעך, און אייער וועג איז דער וואס איז נישט מעגלעך.
ביז דא האבן מיר בעצם געענדיקט דעם פרק. און דא צום סוף וואלט איך געוואלט רעדן וועגן עפעס א ענין וואס ווערט דא דערמאנט, ווייל דער ענין ווערט אויסגערעדט בהרחבה ביי די אחרונים. און ער איז באוואוסט אלס א שאלה וואס רבי אלחנן וסרמן האט געפרעגט דעם חפץ חיים, וואס איז א זייער שטארקע שאלה, און נאכדעם האבן פילע פרובירט צו ענטפערן אויף דער שאלה, און דער זאגט אזוי און דער זאגט אזוי, און איצט וועלן מיר וועלן זיך אפשטעלן אויף דעם ענין. די שאלה וואס רבי אלחנן וסרמן האט געפרעגט דעם חפץ חיים, זיין רבי'ן, רבי אלחנן וסרמן השם ייקום דמו, ער האט אים געפרעגט, דער מסילת ישרים זאגט אז די תשובה איז א געוואלדיקער חסד. דער מסילת ישרים זאגט אז פון א היגיון-שטאנדפונקט, איז אין היגיון נישטא אזא זאך ווי תשובה. עס קען נישט קומען אויפ'ן געדאנק אז תשובה זאל זיין א זאך וואס העלפט. ער זאגט דער מסילת ישרים, אז מען דארף פארשטיין אז אט באמת, מיר וועלן אייך לייענען זיין לשון, ווי וועט דער מענטש פאררעכטן וואס ער האט מעוות געווען און דער חטא איז שוין געטאן געווארן? א מענטש וואס האט מקלקל געווען, ווי מיר האבן פריער געזאגט, האט אים פארברענט זיין הויז. אזוי, איך האב איצט תשובה געטאן, וועט זיך דאס הויז צוריקקערן? א רציחה. איך האב תשובה געטאן, וועט דער טויטער אויפשטיין תחיה? דאס איז וואס ער זאגט, האט דער מענטש דערהרגעט זיין חבר, האט ער מנאף געווען, ווי אזוי קען ער פאררעכטן די זאך? קען ער אראפנעמען די געטאנע מעשה פון דער מציאות? ווי איז דאס מעגלעך? וואס איז שוין געווען, איז געווען. מען קען עס נישט פאררעכטן. גיט אכטונג, זאגט אויף דעם דער מסילת ישרים, עס איז דא א זייער ספעציעלע מידה וואס איז די מידת רחמים. אמנם די מידת רחמים איז די וואס גיט דעם היפוך פון די דריי זאכן וואס מיר האבן דערמאנט. היינו אז מען וועט געבן צייט צום חוטא און נישט אים אויסמעקן פון דער וועלט תיכף ווען ער האט געזינדיקט, און אז דער עונש אליין זאל נישט זיין עד כלה, דאס האט ער פריער דערמאנט, מיר וועלן זיך נישט דערויף אפשטעלן. און אז די תשובה זאל געגעבן ווערן צו די חוטאים אין א גאנצן חסד, אז די עקירה פונ'ם רצון זאל גערעכנט ווערן ווי די עקירה פון די מעשה. ער זאגט, ווייסטו וואספארא געוואלדיקן חסד עס איז דא דא? אז ווען דער שב איז מכיר זיין חטא און איז מודה אין אים און באטראכט זיין רעה און קערט זיך אום און חרט'ט זיך אויף אים א גאנצע חרטה דמעיקרא, הלוואי איך וואלט עס קיינמאל נישט געטאן, ווי די חרטה פון א נדר ממש, אז ער בארוקט זיך אינגאנצן און וואלט געוואלט און געגלוסט אז די זאך זאל קיינמאל נישט געשען, און ער איז מצטער אין זיין הארץ א שטארקן צער אויף וואס עס איז שוין געשען, און פארלאזט עס פאר די צוקונפט און אנטלויפט פון אים, אט די עקירה פון דער זאך פון זיין רצון, איך וויל נישט די זאך, ווערט אים גערעכנט ווי די עקירה פון א נדר. ווי א נדר ווערט מבטל רעטראאקטיוו למפרע, אזוי אויך דא. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט, וסר עווונך וחטאתך תכופר, אז דער עוון גייט אוועק ממש פון דער מציאות. און ער ווערט אויסגעריסן דורך וואס ער איז איצט מצטער און בארוקט זיך אויף וואס עס איז געווען למפרע. און דאס איז זיכער א חסד וואס איז נישט לויט דעם שורת הדין.
ער זאגט, דאס איז א געוואלדיקער חסד וואס מען קען נישט משער זיין און נישט באשרייבן. אזא זאך קען דאך נישט קומען אויפ'ן געדאנק. א מענטש וועט קומען צו א בית משפט, וועט מען אים זאגן אדוני דו ביסט באשולדיקט אין א רציחה, וועט ער זאגן ריכטיק אדוני דער שופט, אבער איך חרט זיך. איך האב תשובה געטאן. שיקט מען אים אהיים? קען דאס קומען אויפ'ן געדאנק? זיכער נישט. אזוי ווי אזוי מאכט דא הקדוש ברוך הוא אזא זאך? דאס איז א חסד וואס עס איז נישטא זיין גלייכן. פרעגט רב אלחנן וסרמן, איך פארשטיי נישט, וואס נעמט מען זיך דא אזוי איבער מיט'ן חסד? ער זאגט, וואו איז דער חסד? ער זאגט, אזוי איז דאך די מידה פון הקדוש ברוך הוא. זאג מיר, וואס געשעט ווען א מענטש איז געווען א צדיק און איז געווען תוהה על הראשונות? ער האט זיך געחרט'ט אויף די צדקות וואס ער האט געטאן. וואס האסטו געזאגט? אויסגעמעקט אלץ. גארנישט, עס וועט נישט דערמאנט ווערן קיין זאך. אזוי וואס נעמסטו זיך איבער מיט'ן חסד פון תשובה? אזוי איז די מידה פון הקדוש ברוך הוא. ווער עס האט געטאן א זאך און האט זיך געחרט'ט אויף איר, מעקט מען זי אויס. אזוי ווי דו פארשטייסט אז א מענטש וואס איז געווען א צדיק, האט זיך געחרט'ט און האט אויסגעמעקט די צדקות, אזוי אויך עמעצער וואס איז געווען א רשע און האט זיך געחרט'ט, האט ער אויסגעמעקט די חובות. וואו זעסטו דא א חסד? וואו זעסטו דא א חסד? עס איז דא נישטא עפעס א זאך מעל הטבע. דאס איז די הנהגה פון הקדוש ברוך הוא, סיי צום גוטן, סיי צום שלעכטן. ווייל אויך דער וואס איז געווען א צדיק, זעסטו אז הקדוש ברוך הוא טוט אים דאס. איז דאס א חסד? ניין. נאר וואס זאגסטו? דער שורת הדין גיט אזוי. דער שורת הדין גיט, האסטו זיך געחרט'ט, האסטו אויסגעמעקט דיינע מצוות. אזוי אויב אזוי גיט אויך דער שורת הדין אז אויב איך האב זיך געחרט'ט פון די עבירות, האב איך זיי אויסגעמעקט. וואס נעמסטו זיך איבער מיט'ן חסד דא? עס איז דא נישטא קיין שום חסד. דאס איז דער שורת הדין, סיי ביי א צדיק, סיי ביי א רשע. אזוי האט געפרעגט רב אלחנן וסרמן דעם חפץ חיים.
דער חפץ חיים האט געענטפערט און האט אים געזאגט זע, דו ביסט גערעכט. באמת אין תשובה מיראה איז נישטא קיין חסד. ווייל אין תשובה מיראה גיט דער דין. אזוי ווי דער מענטש האט זיך געחרט'ט אויף זיינע מצוות, האט מען זיי אים אויסגעמעקט, ווער עס האט זיך געחרט'ט אויף זיינע עבירות, האט מען זיי אים אויסגעמעקט. אזוי גיט דער דין. אבער ער זאגט, לאמיר טראכטן א רגע. דער מענטש וואס האט געטאן תשובה, לאמיר רעדן פארקערט, לאמיר רעדן וועגן דעם צדיק וואס האט זיך געחרט'ט אויף די גוטע מעשים וואס ער האט געטאן. וועט הקדוש ברוך הוא רעכענען אים די גוטע מעשים וואס ער האט געטאן ווי עוונות? וועט ער אים איצט תובע זיין און אים דערפאר געבן גיהינום? ניין, ביז אזוי ווייט שטייט נישט. עס שטייט אז ווען א מענטש חרט'ט זיך, אזוי מעקט מען די גוטע מעשים אויס. דאס זעלביקע האט געדארפט זיין אויך ביי'ם רשע. ווען ער חרט'ט זיך, האט מען געדארפט אויסמעקן די שלעכטע מעשים. אבער צו קומען איצט און נעמען אלע שלעכטע מעשים און רעכענען יעדע שלעכטע מעשה ווי א מצוה? אה, דאס איז א חסד. דאס איז א חסד. דער חסד איז וואס הקדוש ברוך הוא אין תשובה מאהבה פארקערט די זדונות, מאכט זיי צו זכויות. דא איז דער חסד. דהיינו, דו ביסט גערעכט אז באמת אין תשובה מיראה איז נישטא קיין חסד, און אין תשובה מאהבה איז דא א חסד.
רב אלחנן וסרמן האט דאס נישט אנגענומען. און די סיבה וואס ער האט דאס נישט אנגענומען, ווייל ער האט געזאגט אז פון די ווערטער פון'ם מסילת ישרים איז נישט משתמע אזוי. דער מסילת ישרים זאגט, א מענטש קען דאך נישט פאררעכטן וואס ער האט מעוות געווען און געזינדיקט. האט דאך א מענטש דערהרגעט זיין חבר, האט ער מנאף געווען, ווי אזוי קען ער פאררעכטן די זאך? ער וועט נישט קענען אראפנעמען די געטאנע מעשה פון דער מציאות. ער האט נישט מחלק געווען צווישן אויב דו האסט געטאן תשובה מיראה, צו אויב דו האסט געטאן תשובה מאהבה. אין דער מציאות שייך נישט צו פאררעכטן א קלקול. דער חסד השם איז וואס השם גיט די מעגלעכקייט צו פאררעכטן דעם קלקול. ער רעדט נישט וועגן דעם עצם ענין וואס הקדוש ברוך הוא פארקערט דיר דאס איצט צו זכויות. אן דעם, ער גייט נישט אריין אין דעם. ער רעדט וועגן דעם עצם ענין, וואו האבן מיר געהערט אז א מענטש האט אויפגעטאן א זאך און ער נעמט זי איצט אראפ? מען קען נישט, עס איז נישט שייך. אט, זעסטו אז יא. ווען דער מענטש איז געווען א צדיק און ער האט אויפגעטאן צדקות, און השם נעמט אים דאס אראפ. וואו איז דער חסד? צו קומען און זאגן אז ער האט גערעדט בלויז וועגן תשובה מאהבה, איז זייער שווער צו זאגן אזא זאך. און דעריבער האט רב אלחנן וסרמן א אנדער תירוץ. ער וויל בעצם מחלק זיין און זאגן אז יעדע שלעכטע מעשה וואס א מענטש טוט, זענען דא צוויי השלכות צו דער מעשה פון דער עבירה. איין זאך, הקדוש ברוך הוא האט געזאגט נישט צו טאן, און דו האסט געטאן. דו האסט מורד געווען אינ'ם אלוקישן ציווי. השם האט געזאגט נישט צו טאן, און דו האסט אים נישט געפאלגט. נאך א זאך, די עבירה וואס דו האסט געטאן פגמ'ט דעם מענטש. ער גיט א משל. דער טאטע האט דיר געזאגט נישט צו לויפן אויף די גאס. איז דאס קינד געלאפן אויף די גאס, און השם ירחם, איז געשעדיקט געווארן פון א דורכפארנדיקן אויטא. וואס וועלן מיר איצט זאגן? ער האט דא געטאן צוויי עבירות. איין עבירה, דער טאטע האט אים געזאגט נישט צו לויפן אויף די גאס. אויך אויב אים וואלט גארנישט געשען, האט ער נישט געפאלגט דעם טאטן. די צווייטע זאך, ער איז אויך געשעדיקט געווארן. דאס הייסט, עס איז דא באשאפן געווארן א נזק. אזוי אויך יעדע עבירה. יעדע עבירה וואס א מענטש איז עובר, איז דא אין איר איינס, ער האט נישט געפאלגט השם. די צווייטע זאך, דער מענטש ברענגט אויף זיך א קלקול צו דער נפש. ער האט פגמ'ט זיין נפש מיט דער עבירה.
און דאס איז אגב א ביאור אויף וואס פילע פרעגן, ווי אזוי זאגסטו מיר אז א מענטש וואס טוט תשובה, עס שטייט דאך את מקודשת לי על מנת שאני צדיק גמור, און אפילו ער איז א רשע גמור, שטייט אז זי איז מקודשת. אה, אבער ער האט געזאגט על מנת שאני צדיק גמור, און ער איז באוואוסט, ער איז פון די אונטערשטע וועלט. ווי אזוי איז ער פלוצלינג געווארן... זאגן חז"ל, אפשר הרהר תשובה. עס איז דא א צד אז אין איין רגע האט ער געטראכט תשובה. אה, וואספארא שיינקייט, אזוי אין איין רגע וואס ער האט געטראכט תשובה, פאררעכט מען אלץ? זאגט מיר, פארוואס אלע תעניתים וואס שטייען אין ראשית חוכמה און אין אריז"ל, אז אויף איינעם וואס איז מתלוצץ דארף מען פאסטן ל"צ תעניתים. אויף איין ליצנות, ל"צ תעניתים. אויף פגם הברית, פ"ד תעניתים. און אזוי ווייטער אויף דעם וועג. יעדע איינע זאך, זעט ווי אסאך תעניתים. אויף דעם דארף מען אויך גלגולי שלג, אויף דעם דארף מען אזוי, אויף דעם דארף מען אזוי. וואספארא תיקונים. האסט געזאגט א רגע פריער אז דער מענטש האט אין איין סעקונדע געזאגט על מנת אז אפשר האט ער געטראכט תשובה אין זיין הארץ, און ער איז שוין א צדיק. אויב ער איז שוין א צדיק, וואס דארף מען אלע די תיקונים? די תשובה איז, עס זענען דא צוויי מעשים, צוויי ענינים אין דער עבירה. עס איז דא איין ענין, ער האט נישט געפאלגט השם. אויף דעם אין איין רגע קערסטו זיך אום בתשובה, א צדיק גמור. זאגט השם, איך בין דיר מוחל אויף וואס דו האסט מיך נישט געפאלגט. אבער טראכט, א מענטש וואס האט מקלקל געווען, וואס האט ער געטאן? ער האט פאראומריינקט די אויבערשטע וועלטן. דאס דארף מען איצט פאררעכטן. ער האט פאראומריינקט די נפש, דאס דארף מען פאררעכטן. די סיגופים, די תעניתים, אלע די ענינים, דאס איז קעגן די מדריגה פונ'ם פגם וואס איז געשען אין דער נפש. און דאס זענען צוויי באזונדערע מדריגות. זאגט השם, וואס דו האסט מיך נישט געפאלגט, רירט זיך נישט פון דארט ביז מען איז אים מוחל. זאגט השם, איך בין דיר מוחל. אין געוויסע עבירות. זאגט השם, איך בין דיר מוחל. אבער עס איז דא א קלקול. און דער קלקול דארף איצט א תיקון. אויף דעם קומט ער און זאגט, ווען א מענטש איז תוהה על הראשונות, העלפט עס נישט אויסצורייסן פון איצט און ווייטער. עס העלפט בלויז אויסצורייסן וואס ער האט מורד געווען. עס העלפט כדי זיך צו ראטעווען פון עונש. אבער דעם עצם פגם וואס איז געשען אין דער נפש, אין דער עצם מרידה, דער פגם עקזיסטירט. תוהה על הראשונות קען דאס נישט אויסרייסן. דאס איז שוין א מציאות אין זיין נפש. זאגט דער רב, און דא זעט מען דעם חסד השם. און דער חסד השם, אז הקדוש ברוך הוא אויך די דאזיקע מציאות וואס אין זיין נפש, אויך זי רייסט ער אויס. אויך דאס גיט ער דיר די מעגלעכקייט צו פאררעכטן. דערקעגן, ווען א מענטש האט געטאן מצוות, האט דער מענטש געטאן מצוות און חרט'ט זיך, שאד וואס איך האב געפאלגט השם. דעם תיקון אין זיין נפש, וואס ער האט שוין געטאן, דער דאזיקער תיקון וועט בלייבן. דער תיקון בלייבט. וואס נישט? ער וועט נישט באקומען אויף זיי שכר. אויף די מצוות וועסטו נישט באקומען שכר. אבער דער תיקון אין זיין נפש עקזיסטירט. דאס זעלביקע האט געדארפט זיין אויך ביי א מענטש וואס איז עובר געווען עבירות. דער קלקול אין זיין נפש עקזיסטירט. זאגט השם, איך וועל דיר נישט געבן עונש אויף וואס דו האסט מרשיע געווען, אבער וואס טוט מען, דיין נפש איז פגום. דער חסד השם וואס אין תשובה, אז אויך דאס רייניקט הקדוש ברוך הוא. דער חסד השם וואס אין תשובה, אז הקדוש ברוך הוא מעקט אויס דעם חטא. וסר עווונך וחטאתך תכופר. אז דער עוון גייט אוועק ממש פון דער מציאות, און ווערט אויסגעריסן דורך וואס ער איז איצט מצטער און בארוקט זיך אויף וואס עס איז געווען למפרע, ווי דער מסילת ישרים זאגט. און אויב קינח השם את צואת בנות ציון, וואס דאס מיינט א פולשטענדיקע רייניקונג, אויך די רייניקונג פון דער נפש. דאס איז דער חסד וואס אין תשובה, אויך אין תשובה מיראה. דאס איז דער חסד וואס אין תשובה. און די זאך איז לכאורה, א זאך וואס מיר האבן זי נישט געפונען פארקערט. ווען דער צדיק איז תוהה על הראשונות, פאראומריינקט השם אים נישט די נפש. די ריינקייט אין דער נפש איז א ריינקייט אין דער נפש, זי עקזיסטירט. בלויז צו באקומען שכר אויף די מצוות, דאס וועסטו נישט באקומען. אזוי אז בפועל זעען מיר א גרויסן חילוק צווישן ווער עס קערט זיך אום בתשובה צו ווער עס איז תוהה אויף זיינע גוטע מעשים, און עס איז דא א גרויסער חסד ביי ווער עס קערט זיך אום בתשובה.
דער רב גבריאל טולדנו אין ספר מצעדי גבר, ער פלא'ט זיך אויף דעם. ער זאגט, וואס ער טענה'ט אז ווער עס איז תוהה על הראשונות האט פארלוירן בלויז דעם חלק פון דער מצוה, פון וואס ער האט נישט געפאלגט, וואס ער האט בעצם געפאלגט השם, דאס פארלירט ער, אבער דעם עצם תיקון אין זיין נפש, דאס פארלירט ער נישט, ער זאגט, דאס פאסט נישט אזוי גוט צום לשון פון דער גמרא. די גמרא זאגט, רבי שמעון בן יוחאי זאגט, אפילו א צדיק גמור אלע זיינע טעג און האט מורד געווען צום סוף, האט ער פארלוירן די ערשטע. עס איז משתמע פון דעם אז ער האט פארלוירן אינגאנצן. נישט, עס איז נישט משתמע צו זאגן ניין, דעם זיכוך האט ער נאך, בלויז וואס ער האט געטאן דעם רצון השם, דאס האט ער פארלוירן. ניין, עס איז משתמע אז ער האט פארלוירן אינגאנצן. מער פון דעם, עס שטייט צדקת הצדיק לא תצילנו ביום פשעו. עס איז משתמע אז דאס עקזיסטירט בכלל נישט. אזוי אויך איז משתמע פון'ם רמב"ם, אז ער איז אויסגעמעקט אינגאנצן. אויב דו וועסט זאגן אז עס בלייבט דער תיקון וואס ער האט געטאן אין דער נפש, אזוי איז ראוי אז דאס זאל אים יא ראטעווען ביום רשעו. פארוואס זעסטו אז דאס וועט אים נישט ראטעווען ביום רשעו? עס איז משתמע פון דעם אז דאס בלייבט בכלל נישט. עס איז משתמע אז די אויסמעקונג איז א גאנצע. און אויב די אויסמעקונג איז א גאנצע ביי'ם צדיק, וואס איז דער חסד ביי'ם רשע וואס אויך אים האט מען אויסגעמעקט די עוונות? די שאלה איז צוריקגעקומען.
עס זענען דא נאך תשובות וואס זענען געזאגט געווארן אין דעם. איך וועל אייך זאגן א תשובה וואס עס שרייבט אין ספר מרחבי ים אויף מסכת סנהדרין. ער זאגט, עס איז דא א גרויסער חילוק צווישן א חרטה וואס א מענטש חרט'ט זיך אויף מצוות וואס ער האט מקיים געווען, צו א חרטה וואס א מענטש חרט'ט זיך אויף עבירות וואס ער האט געטאן. ווען א מענטש חרט'ט זיך אויף א מצוה, וואס האט ער בעצם געהאט? ביז איצט האט ער געהאט א קשר מיט הקדוש ברוך הוא, און ער איז מודיע צום רבונו של עולם, רבונו של עולם, איך האב אפגעהאקט דעם קשר. דאס איז א חרטה אויף א מצוה. ווען א מענטש דערקעגן איז געווען א רשע, האט ער נישט געהאט קיין קשר מיט הקדוש ברוך הוא, און וואס זאגט ער איצט? רבונו של עולם, איך פארבינד דעם קשר. ריכטיק? דאס איז דער חילוק צווישן א צדיק וואס מרשיע איצט, צו א רשע וואס ווערט א צדיק. זאגט דער רב, קום און באטראכט. כדי אפצוהאקן א קשר, איז גענוג אז איינער זאל אים אפהאקן איינזייטיק, איז דער קשר אפגעהאקט. מיר צוויי רעדן אין טעלעפאן, גוט? איך האב פארמאכט פון מיין זייט, קענסטו רעדן צו דער לופט. דערקעגן, ווען א מענטש האט געטאן גוטע מעשים, און דער מענטש חרט'ט זיך איצט אויף זיינע גוטע מעשים, וואס זאגט דער מענטש? איך וויל אפהאקן דעם קשר. זאגט הקדוש ברוך הוא, דו אפצוהאקן דעם קשר, קענסטו אפהאקן. אין קיין פראבלעם. וואס האסטו געטאן? האסט געדריקט אויף ענדיקן דעם געשפרעך, האסט אפגעהאקט. ווען דער רשע דערקעגן קומט און זאגט, רבונו של עולם, איך וויל פארבינדן דעם קשר, זאגט הקדוש ברוך הוא, צו פארבינדן א קשר דארף מען צוויי. מען דארף צוויי. מען דארף אז הקדוש ברוך הוא פון דארט זאל אויפהייבן, און דו וועסט זיך אנקלינגען פון דא. דו קלינגסט אן, זאגט הקדוש ברוך הוא, ווער האט געזאגט אז איך מוז אויפהייבן? דאס איז דער חסד השם. דאס מיינט, כדי צו שאפן א קשר, אז הקדוש ברוך הוא איז גרייט צו פארבינדן דעם קשר, איז דאס א גאנצער חסד. פארוואס? ווייל כדי צו שאפן א קשר דארף מען צוויי. אפצוהאקן א קשר איז גענוג איינער. אזוי וואס זאגסטו? אט, דער צדיק האקט אפ דעם קשר גרינג. ריכטיק, אפצוהאקן א קשר איז גרינג. ער זאגט רבונו של עולם, איך וויל נישט מער קיין קשר, האט ער אים אפגעהאקט, אויסגעמעקט די גוטע מעשים וואס ער האט געטאן. אפצוהאקן א קשר איז גרינג. אבער דערקעגן צו שאפן א קשר, דא דארפסטו אז עמעצער פון דער אנדער זייט זאל אויפהייבן. אז עמעצער פון דער אנדער זייט זאל זיין גרייט צו געבן א פידבעק, זאל זיין גרייט צו דער דאזיקער פארבינדונג. כדי צו זיין גרייט צו דער דאזיקער פארבינדונג, דארף מען דעם רצון האלוקי. דאס איז א חסד. וואס פלוצלינג זאל הקדוש ברוך הוא זיין גרייט צו דעם קשר נאכדעם וואס דו האסט מרשיע געווען? דאס איז א חסד וואס הקדוש ברוך הוא האט געטאן מיט'ן מענטש.
עס איז דא נאך א תשובה וואס דער רב גולדווסר ברענגט אין ספר קדוש ונורא שמו. ער ברענגט אין נאמען פון א תלמיד זיינעם, א בחור סנדומירסקי. ער זאגט אז לכאורה דארף מען פארשטיין, עס שטייט דאך אז הקדוש ברוך הוא, פארוואס האט ער אונז געגעבן מצוות? ווייל הקדוש ברוך הוא האט נישט געוואלט אז מיר זאלן האבן א נהמא דכיסופא. מיר האבן דערויף גערעדט באריכות אין דרך השם צום רמח"ל און אין נאך געלעגנהייטן. השם האט נישט געוואלט קיין לחם חסד. וועסט קומען אויבן, וועט דיר זיין א ביזיון, וועט דיר זיין א בושה. השם גיט דיר צדקה. זאגט השם, ניין, זאלסט מקיים זיין מצוות, וועסט עס באקומען בדין. צדיקים אוכלים בזרוע. וועסט עס באקומען לויט וואס עס קומט דיר. ער פרעגט, לכאורה איז דאס א גרויסער פלא. שטעלט אייך פאר אז דער מענטש, מען דערציילט אז אמאל, אפשר וועלן מיר געבן א משל. מען דערציילט אז אמאל האט דער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן באזוכט די הנהלה פון דער פירמע פארד. און דארט, ווייסטו, ווייזט מען אים דעם גאנצן פאבריק און כולי. נאכדעם האט מען אים געזאגט, גוט, פאר'ן פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן ווילן מיר דיר געבן אן אויטא במתנה. האט ער געזאגט, יא, ווי וועסטו זיך איצט פארפלאנטערן מיט דער רעגירונג און מיט אן אויטא במתנה און מיט'ן יועץ המשפטי און... האט ער געזאגט, ניין, ניין, איך בין גרייט צו צאלן. ניין, אויף קיין פאל נישט, איך נאר צו צאלן, נאר צו צאלן. גוט, האט מען אים געזאגט, גוט, ברענג 50 דאלער. האט ער זיי געזאגט, גוט, אין קיין פראבלעם. נעמט ער ארויס פון קעשענע 100 דאלער. האט מען אים געזאגט, מיר האבן נישט קיין וועקסל. האט ער געזאגט, גוט, אזוי ברענגט צוויי. איצט זאגט מיר, ווען דעם פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן וועט מען אים זאגן, זאג, פון וואנען דער אויטא? וועט ער זאגן, איך האב באצאלט. וועט מען אים זאגן, וואס מאכסטו א ליצנות? 50 דאלער, דאס רופסטו האסט באצאלט? אזוי איז די שאלה לכאורה א געוואלדיקע שאלה. א מענטש, אז עס זאל נישט זיין קיין לחם חסד, אז עס זאל נישט זיין קיין לחם חסד, זאלסט מקיים זיין מצוות. זאגט מיר, איין מצוה, אלע מצוות וואס מיר וועלן מקיים זיין אלע אונזערע טעג, זענען זיי גלייך צו איין רגע פון הנאה אין דער עולם האמת? אזוי זאגט ער, לכאורה וואס איז דאס? דאס איז א מענטש וואס האט געקויפט א דימאנט פאר א פרוטה. איז דאס נישט קיין לחם חסד? ווי אזוי האט דאס געענדערט דעם לחם חסד? אויב דו וואלטסט געזאגט איך האב באצאלט וויפיל עס איז ווערט, קומט מיר. גוט, גערעכט. עס איז דא נישטא קיין לחם חסד, נישטא קיין בושה. אבער ווען דו אליין פארשטייסט אז וואס דו האסט באצאלט איז א פרוטה קעגן וואס הקדוש ברוך הוא גיט דיר נצח נצחים, אזוי זענען מיר נאך געבליבן מיט לחם חסד. איך האב מקיים געווען מצוות, אבער וואס זענען דיינע מצוות קעגן וואס דו האסט באקומען? עפעס א שאלה וואס ער פרעגט. לכאורה, אזוי איז נישט פארשטענדלעך באמת ווי אזוי השם האט אין דעם פארמיטן דעם לחם חסד.
אזוי זאגט ער א זייער וואונדערבארע זאך. ער זאגט, דורך וואס מיר זענען מקיים מצוות, ווערן מיר נישט זכאי אין דעם זין פון איך האב באצאלט דעם פולן פרייז. ניין. נאר דורך וואס מיר זענען מקיים מצוות, שאפן מיר א פארבינדונג מיט הקדוש ברוך הוא. ווען דו שאפסט א פארבינדונג מיט הקדוש ברוך הוא, איז דאס בעצם דו זאגסט, רבונו של עולם, איך בין מקיים דיינע מצוות, דו ביסט דער טאטע, איך בין דער זון. איך שאף א פארבינדונג מיט הקדוש ברוך הוא. פון א טאטן האבן מיר נישט קיין בושה צו נעמען מתנות. מיר האבן נישט קיין בושה. דער טאטע גיט מיר א מתנה. איך בין נישט, נישט קיין לחם חסד, דער טאטע גיט מיר. ניין, דער טאטע האט מיר געגעבן א מתנה, דער טאטע האט מיר געקויפט א מתנה. דאס מיינט, דער קיום מצוות איז נישט קיין תשלום, נאר בעצם מיט'ן קיום מצוות האסטו זיך פארבונדן מיט השם. און דעמאלט איז דאס שוין נישט קיין לחם חסד, דו באקומסט שכר פון עמעצן וואס דו ביסט אים נאנט. דאס איז נישט עפעס וואס פאראורזאכט אונז לכאורה עפעס א בושה. לויט דעם וועלן מיר פארשטיין, ווען מיר רעדן וועגן א מענטש וואס איז א בעל עבירה, קומט אים דער עונש בדין. האסט עובר געווען, האסט נישט געפאלגט השם, קומט דיר בדין. דערקעגן, א מענטש וואס איז א בעל מצוה, קומט אים נישט דער שכר בדין, נאר עס קומט דיר א מתנה פון דעם וואס האט דיך ליב. הקדוש ברוך הוא האט דיך ליב, ווייל דו ביסט מקיים זיינע מצוות, אזוי קומט דיר באמת א מתנה. און דעריבער זאגט ער, פארשטיי גוט, ווער עס חרט'ט זיך פון א מצוה, אזוי איז באמת לאגיש אז מען זאל אים אויסמעקן דעם שכר. ווייל איצט האט דיך השם שוין נישט ליב. פארוואס גיט דיר השם? נישט ווייל עס קומט דיר. מיר האבן געזאגט, וואס האסטו באצאלט? א פרוטה האסטו באצאלט. ניין, ווייל השם האט דיך ליב. ווען דו האסט זיך געחרט'ט, האט דיך השם שוין נישט ליב. און אויב השם האט דיך שוין נישט ליב, ביסטו שוין נישט זכאי צו א מתנה. דערקעגן, ווער עס חרט'ט זיך פון אן עבירה, וואס פלוצלינג זאל מען דיר אויסמעקן דעם עונש? אויף דער עבירה קומט דיר דאך אן עונש בדין. עפעס וואס קומט דיר בדין, פארוואס זאל עס אויסגעמעקט ווערן? דערקעגן, דער שכר אויף דער מצוה איז נישט עפעס וואס קומט מיר בדין, דאס איז בלויז פון דער זייט וואס השם האט מיך ליב. ווען דו ביסט תוהה על הראשונות, האט ער דיך שוין נישט ליב. אזוי אלזא, גיט דארט דער דין אז דער שכר זאל אויסגעמעקט ווערן. און דערקעגן, לגבי'ן עונש, גיט נישט דער דין אז דער עונש זאל אויסגעמעקט ווערן. דער עונש קומט דיר און דו האסט אים געקויפט בדין אויף וואס דו האסט נישט געפאלגט השם. און אויב השם איז אויף יעדן פאל דערויף גרייט דיר מוחל צו זיין, איז דאס א גאנצער חסד.
לאמיר ענדיקן מיט א לעצטע זאך, וואס לכאורה לויט מיין מיינונג איז דאס די שענסטע תשובה וואס איז דא געזאגט געווארן אין דעם ענין. די תשובה איז זייער פשוט'ע און גרינג, און באמת איז זי אן אמת לאמיתה של תורה. לאמיר באטראכטן. שטעלט אייך פאר אז עמעצער איז מיר שולדיק געלט. און איך זאג אים, ווייסטו וואס? איך בין דיר מוחל. מעגלעך אדער נישט מעגלעך? אויסגעצייכנט. איך קען מוחל זיין, אין קיין שום פראבלעם. איצט שטעלט אייך פאר אז נאכדעם קומט עמעצער און זאגט, זאג, וואס איז מיט'ן געלט וואס דו ביסט מיר שולדיק? איך זאג אים, איך בין דיר מוחל. וואס מוחל דיר? זאג, דו ביסט מיר שולדיק געלט. ניין, וואס, פריער איז געקומען עמעצער און האט געזאגט אז ער איז מיר שולדיק געלט, האב איך געזאגט אז איך בין אים מוחל. אזוי אויך דיר בין איך מוחל. דאס איז לעכערלעך, ריכטיק? עפעס וואס דו ביסט שולדיק עמעצן אנדערן, ווי אזוי קענסטו מוחל זיין? דו ביסט דא שולדיק א חוב. ער זאגט, פארשטייט, דאס איז זייער וואונדערבאר. ווען א מענטש איז עובר געווען אן עבירה, וואס האט ער דא? ער האט א חוב קעגן קודשא בריך הוא. ער זאגט, איך האב תשובה געטאן. אט, זעסטו אז א צדיק מענטש האט געטאן, איז געווען תוהה על הראשונות. ער זאגט אדוני, ביי'ם צדיק וואס איז דא? עס איז דא א פלוס ביי'ם רבונו של עולם. עס קומט דיר שכר. דו קומסט און זאגסט רבונו של עולם, מעק דאס אויס. איך דארף דאס נישט. תוהה על הראשונות. אה, אויסגעצייכנט, קענסט אויסמעקן. אין קיין פראבלעם. אז דו אויסמעקן חובות וואס מען איז דיר שולדיק, מעק אויס לבריאות. אבער דערפאר ווילסטו אויך אויסמעקן וואס דו ביסט שולדיק אנדערע? וואס פלוצלינג? אזוי דו ביסט שולדיק קעגן קודשא בריך הוא, האסטו דא א חוב. וואס זאגסטו? ווי אויסמעקן? ווייל איך האב זיך געחרט'ט? אה, אבער אויך דארט, ריכטיק אדוני, וואס עס קומט דיר פון אנדערע, קענסטו אויסמעקן, קענסטו מוחל זיין און אויסמעקן. דו האסט א כח אויסצומעקן. אבער וואס דו ביסט שולדיק אנדערע, האסטו נישט קיין כח אויסצומעקן. אזוי דעריבער זאגט דער צדיק, איך האב א זכות ביי'ם רבונו של עולם, מעק זי אויס. איך האב א חובה ביי'ם רבונו של עולם, מעק זי אויס, וואס פלוצלינג? זאגט השם, איך זאל אויסמעקן דיינע חובות? וואס פלוצלינג? און דאס איז לכאורה א זייער וואונדערבארע תשובה כדי צו פארשטיין דעם ענין פונ'ם חסד וואס הקדוש ברוך הוא איז גרייט אויסצומעקן אויך די חובות. אויך אונזערע עבירות, אויך דאס איז הקדוש ברוך הוא גרייט אויסצומעקן, אז מיר אלע זאלן האבן מחילה און סליחה גמורה פון אים יתברך, אמן ואמן.