ואעדך עדי. ואתנה צמידים על ידייך ורביד על גרונך. ואעדך עדי, פארוואס לייענען מיר ואעדך עדי און נישט עדי? ווייל דער טעם געפינט זיך אונטער דעם עין. אזוי ווי דער טעם געפינט זיך אונטער דעם עין הייסט עס אז די לייענונג איז מלעיל. דעריבער לייענען מיר ואעדך עדי, נישט ואעדך עדי. אויף יעדן פאל, תרגום יונתן זאגט ותקנית יתכון תיקון פתגמי אורייתא כתיבין על תרין לוחי אבניא. איך האב אייך אויסגעפוצט מיט די לוחות הברית, וואס דאס איז די ווערטער פון דער תורה געשריבן אויף צוויי שטיינערנע לוחות. דאס איז דער עדי, דער צירונג וואס דער הייליקער באשעפער האט אונדז אנגעטאן, דאס מיינט ער האט אונדז דערמיט באקרוינט. נאך א מדרש אגדה ברענגט מען, דאס איז אין דער אמת רש"י, נאך א מדרש אגדה, ואכסך משי, דאס זענען די זיבן ענני כבוד. ווי עס שטייט לא ימוש עמוד הענן יומם. ימוש פון לשון משי, דאס איז ואכסך משי, די וואלקן-זייל און די זיבן ענני הכבוד וואס האבן באגלייט כלל ישראל.
דער מלבי"ם זאגט אז אחבשך בשש, דער מלבי"ם זאגט אז דאס איז דער אבנט. און קעגן דער מצנפת אויף דעם זאגט ער אכסך משי, וואס דאס איז א צודעק וואס דעקט צו דעם קאפ און דעם גוף. דער רד"ק ברענגט א מדרש... האט געזאגט רבי יהודה ברבי סימון... ואעדך עדי ואתנה צמידים על ידייך ורביד על גרונך. ואעדך עדי, פארוואס לייענען מיר ואעדך עדי און נישט עדי? ווייל דער טעם געפינט זיך אונטער דעם עין. אזוי ווי דער טעם געפינט זיך אונטער דעם עין הייסט עס אז די לייענונג איז מלעיל. דעריבער לייענען מיר ואעדך עדי, נישט ואעדך עדי. אויף יעדן פאל, תרגום יונתן זאגט ותקנית יתכון תיקון פתגמי אורייתא כתיבין על תרין לוחי אבניא. איך האב אייך אויסגעפוצט מיט די לוחות הברית, וואס דאס איז די ווערטער פון דער תורה געשריבן אויף צוויי שטיינערנע לוחות. דאס איז דער עדי, דער צירונג וואס דער הייליקער באשעפער האט אונדז אנגעטאן, דאס מיינט ער האט אונדז דערמיט באקרוינט.
ואתן נזם על אפך ועגילים על אוזנייך ועטרת תפארת בראשך. ותעדי זהב וכסף ומלבושך שש ומשי ורקמה. סולת ודבש ושמן אכלת ותיפי במאוד מאוד ותצלחי למלוכה. תרגום יונתן טייטשט ותעדי זהב וכסף ויהבית משכני ביניכון. איך האב אייך געמאכט דעם משכן השם וואס איז געשטאנען צווישן אייך, די שכינה רוט צווישן אייך. און דער דאזיקער משכן איז אויסגעפוצט מיט גאלד און זילבער און פארהאנגען פון בוץ און פארבן און צייכענונגען, אלע אויסדרוקן דא פון שש ומשי ורקמה און אזוי ווייטער, אלע די זאכן זענען אויסדרוקן פאר די פארהאנגען פון משכן וואס זענען באזונדער אין זייער שיינקייט. ומנא דטב כסולתא וחידווש וחימשח אוכלית יתכון. ומנא, יא דער תרגום דא איז אסאך מאל נישט פינקטלעך אין זיין נקוד. ומנא דטב, אויב מען וויל זאגן א פינקטלעכן תרגום, דער איינציקער תרגום וואס עס איז דא אויף דער וועלט וואס איז פינקטלעך איז דער תרגום פון בני תימן. ווער עס וויל אמאל זוכן צו זען ווי אזוי א תרגום דארף אויסזען וואס שייך זיין נקוד, דאס איז דער תרגום פון בני תימן, ווייל וויסט אייך אז די איבעריקע תרגומים זענען זייער זייער פארדארבן, סיי לשונית און סיי אין נקוד זענען זיי פארדארבן. די איינציקע ביי וועמען דער תרגום איז פינקטלעך זענען די תימנים ווייל זיי זענען די איינציקע וואס האבן אים געלייענט. אלץ וואס מען לייענט נישט ווערט פארדארבן. דו קענסט זאגן מען לייענט שניים מקרא ואחד תרגום, אבער ווער וועט דיך אויסבעסערן אויב דו טועה'סט אין שניים מקרא ואחד תרגום און ווי אזוי וועסטו באמערקן אז עס איז דא א טעות דארט? אבער דערקעגן ביי די תימנים ווען עמעצער האט געלייענט, אויב עס איז געווען עפעס א קלענסטער טעות, האט מען אים תיכף אויסגעבעסערט, ווי א מענטש וואס לייענט אין א ספר תורה. ווער עס לייענט אין א ספר תורה מיט א טעות וועט נישט בלייבן לאנג אין טעות, א סך פון דעם ציבור וואס ווייסן ווי אזוי צו לייענען וועלן אים אויסבעסערן. אזוי אויך ביי די תימנים איז געווען מיט'ן תרגום. דעריבער ווער עס זוכט די פינקטלעכקייט אין די לשונות פון תרגום איז עס מער אין די תיג'אן, אין דעם אריגינעלן תאג' פון בני תימן וואס דארט האט מען זייער זייער מדקדק געווען און אמאל אראפגעגאנגען טאקע ביז גרסאות, צוויי סארטן גרסאות, איר קענט זען און זיי האבן זייער געשטאנען אויף דעם ענין פון דקדוק צו וויסן אים ריכטיק צו לייענען. אלזא דא צום ביישפיל מנא, מנא איז א טעות, ער מיינט צו זאגן ומנא, ווייל ער רעדט דא וועגן דעם מן. סולת ודבש ושמן אכלת, זאגט דער תרגום און גוטן מן ווי סולת ודבש און ווי אויל האב איך אייך געשפייזט, און איר זענט רייך געווארן און איר זענט געווארן זייער שטארק, און איר האט צוגעפאסט און געהערשט איבער אלע מלכויות, אזוי טייטשט תרגום יונתן. און אזוי אויך ברענגט רש"י סולת ודבש ושמן אכלת דאס איז מן.
דער מלבי"ם טייטשט אז אויף די מצוות וואס הענגען אין די אויגן און אין דעם חוש הריח, קעגן דעם זאגט ער נזם על אפך, ווייל דער חוש הריח באצייכנט די רוחניות'דיקע זעונג, והריחו ביראת השם ולא למראה עיניו ישפוט. אלזא אויב אזוי רעדן מיר דא וועגן א רוחניות'דיקער זעונג, אז ער איז וואס מען רופט משפט'ט לויט'ן ריח. לויט דער רוחניות'דיקער זעונג, ריח מיינט נישט סתם ער שמעקט און עס קומט אים אויס אז עפעס דא שטינקט. ניין, נאר די כוונה איז אז אין זיין זעונג האט ער א רוחניות'דיקע זעונג, ווי דער ריח איז אן אויסדרוק פאר רוחניות, ווייל דער ריח איז עפעס וואס ווערט נישט געכאפט ביי אונדז אין די חושים ווי מישוש און טעם, נאר עס איז עפעס מער רוחניות'דיק, מער הויך, אלזא אזוי אויך וועט ער האבן א רוחניות'דיקע זעונג, און דאס איז די בחינה פון ויתן נזם על אפך. ועגילים על אוזנייך. עגילים על אוזנייך דאס דריקט אויס די מצוות וואס הענגען אין דעם הערן פונעם אויער, קעגן דעם האט ער געזאגט ועגילים על אוזנייך, אלע מצוות וואס א מענטש דארף יוצא זיין זיין חיוב דורך הערן, און דאס איז עגילים על אוזנייך, און נזם על אפך דאס איז די מצוות פון א מענטש וואס הענגען אין די אויגן און אין דעם חוש הריח. וועלכע מצוות הענגען אין די אויגן און אין דעם חוש הריח? אלזא מיר האבן פאר אלעם מצות ציצית, וראיתם אותו, דאס איז א מצוה למשל וואס הענגט אין די אויגן. וועלכע מצוה הענגט אין דעם חוש הריח? מיר האבן די בשמים אין מוצאי שבת ביי הבדלה למשל, דאס איז א מצוה וואס הענגט אין דעם חוש הריח, יא, און ווי מיר האבן געזאגט קומען די זאכן אויסצודריקן אויך עפעס העכערס וואס דאס איז די רוחניות'דיקע זעונג און אין דער רוחניות'דיקער דביקות אין וועלכער מען קען זען און שמעקן זאכן אויך אן זיי צו זען מיט א פיזישער זעונג.
ותעדי זהב וכסף ומלבושך שש ומשי ורקמה. סולת ודבש ושמן אכלת. ותיפי במאוד מאוד ותצלחי למלוכה. תרגום יונתן טייטשט ותעדי זהב וכסף ויהבית משכני ביניכון. איך האב אייך געמאכט דעם משכן השם וואס איז געשטאנען צווישן אייך, די שכינה רוט צווישן אייך. און דער דאזיקער משכן איז אויסגעפוצט מיט גאלד און זילבער און פארהאנגען פון בוץ און פארבן און צייכענונגען, אלע אויסדרוקן דא פון שש ומשי ורקמה און אזוי ווייטער, אלע די זאכן זענען אויסדרוקן פאר די פארהאנגען פון משכן וואס זענען באזונדער אין זייער שיינקייט. ומנא דטב כסולתא וחידווש וחימשח אוכלית יתכון. ומנא, יא דער תרגום דא איז אסאך מאל נישט פינקטלעך אין זיין נקוד. ומנא דטב, אויב מען וויל זאגן א פינקטלעכן תרגום, דער איינציקער תרגום וואס עס איז דא אויף דער וועלט וואס איז פינקטלעך איז דער תרגום פון בני תימן. ווער עס וויל אמאל זוכן צו זען ווי אזוי א תרגום דארף אויסזען וואס שייך זיין נקוד, דאס איז דער תרגום פון בני תימן, ווייל וויסט אייך אז די איבעריקע תרגומים זענען זייער זייער פארדארבן, סיי לשונית און סיי אין נקוד זענען זיי פארדארבן. די איינציקע ביי וועמען דער תרגום איז פינקטלעך זענען די תימנים ווייל זיי זענען די איינציקע וואס האבן אים געלייענט. אלץ וואס מען לייענט נישט ווערט פארדארבן. דו קענסט זאגן מען לייענט שניים מקרא ואחד תרגום, אבער ווער וועט דיך אויסבעסערן אויב דו טועה'סט אין שניים מקרא ואחד תרגום און ווי אזוי וועסטו באמערקן אז עס איז דא א טעות דארט? אבער דערקעגן ביי די תימנים ווען עמעצער האט געלייענט, אויב עס איז געווען עפעס א קלענסטער טעות, האט מען אים תיכף אויסגעבעסערט, ווי א מענטש וואס לייענט אין א ספר תורה. ווער עס לייענט אין א ספר תורה מיט א טעות וועט נישט בלייבן לאנג אין טעות, א סך פון דעם ציבור וואס ווייסן ווי אזוי צו לייענען וועלן אים אויסבעסערן. אזוי אויך ביי די תימנים איז געווען מיט'ן תרגום. דעריבער ווער עס זוכט די פינקטלעכקייט אין די לשונות פון תרגום איז עס מער אין די תיג'אן, אין דעם אריגינעלן תאג' פון בני תימן וואס דארט האט מען זייער זייער מדקדק געווען און אמאל אראפגעגאנגען טאקע ביז גרסאות, צוויי סארטן גרסאות, איר קענט זען און זיי האבן זייער געשטאנען אויף דעם ענין פון דקדוק צו וויסן אים ריכטיק צו לייענען. אלזא דא צום ביישפיל מנא, מנא איז א טעות, ער מיינט צו זאגן ומנא, ווייל ער רעדט דא וועגן דעם מן. סולת ודבש ושמן אכלת, זאגט דער תרגום און גוטן מן ווי סולת ודבש און ווי אויל האב איך אייך געשפייזט, און איר זענט רייך געווארן און איר זענט געווארן זייער שטארק, און איר האט צוגעפאסט און געהערשט איבער אלע מלכויות, אזוי טייטשט תרגום יונתן. און אזוי אויך ברענגט רש"י סולת ודבש ושמן אכלת דאס איז מן.
מיט סולת און דבש און שמן אזוי ווי זיי האבן געוואלט. דער מלבי"ם טייטשט, נאכדעם וואס ער האט אונדז געזאגט וואס דער הייליקער באשעפער האט אונדז געגעבן ווי תורה און מצוות, צמידים, רביד, נזם על אפך, עגילים על אוזנייך און אזוי ווייטער, איצט טייטשט ער "ותעדי זהב וכסף און דאס האסטו אנגעפוצט". האט איר באמערקט? ביז איצט "ואתן עדיים על ידייך", "ואתן נזם על אפך" און אזוי ווייטער, אלץ דאס האט השם געטאן. "ותעדי זהב וכסף" דאס איז וואס איר טוט? זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז א משל צו די תקנות וואס עס האבן געמאכט די זקנים, וואס עס האבן געמאכט די נביאים, אז זיי האבן אנגעטאן אויף זיך מצוות. ביז איצט האב איך גערעדט וועגן די מצוות וואס השם האט אונדז אנגעטאן, השם האט אונדז דערמיט אויסגעפוצט, דאס זענען די מצוות פון השם, פון דער תורה. אבער מיר, חוץ דעם "ותעדי זהב וכסף", מיר האבן אנגעטאן אויף זיך מצות נטילת ידיים, מצות עירובי תבשילין און אזוי ווייטער, זיבן מצוות דרבנן, דאס האבן מיר אנגעטאן אויף זיך. דעריבער שטייט "ותעדי זהב וכסף". דערנאך אלע תקנות פון די חכמים אויף אלע דורות, וואס זענען נאך פילע מצוות אן א שיעור, אלע תקנות פון די חכמים, זאגט ער אלץ דאס האט אונדז געבראכט צו דעם אז "ותיפי במאוד מאוד ותצלחי למלוכה", און דאס איז געווען אין די טעג פון דוד און שלמה, אז מיר זענען שוין געווען ראוי צו דערגרייכן די הויכע מדרגה אז כלל ישראל, פון זייערע מיטן, וועט אויפשטיין א מלך און וועט זיי משפט'ן מיט צדק און יושר.
"ויצא לך שם בגויים ביופיך כי כליל הוא בהדרי אשר שמתי עלייך נאום השם אלוקים". "ויצא לך שם בגויים ביופיך", זאגט דער רד"ק, דאס רעדט וועגן דער מלכות פון דוד און שלמה. און וואס מיינט "כליל הוא"? גאנץ איז ער. אלע ענינים פון שיינקייט און הדר זענען געווען אין שלמות. "הדרי אשר שמתי עלייך", דער גאנצער גרויסער הצלחה איז געווען מיט מיין הילף, זאגט דער הייליקער באשעפער. אזוי ווי דו טוסט מיין רצון, אזוי אויך מאך איך דיך הערשן איבער די גויים. נישט מיט דיין כח און דער שטארקייט פון דיין האנט איז דיר דאס געקומען, נאר בהדרי אשר שמתי עלייך נאום השם אלוקים. "ויצא לך שם בגויים", זאגט דער מלבי"ם, ווי עס שטייט וועגן דוד "ויצא שם דוד בכל הארצות". ווי עס שטייט וועגן שלמה "וכל העמים מביאים מנחה לשלמה". אלזא יצא לך שם בגויים ביופיך. און באמת זאגט השם דאס איז נישט פון דיר, נאר ווי מיר האבן געזאגט "הדרי אשר שמתי עלייך", אז דאס איז געווען אין א וועג פון השגחה דורך דעם וואס עס האט זיך באוויזן דער כבוד השם אויף זיי.
פון דא און ווייטער וועט ער אנהייבן צו באשרייבן ווי אזוי דער גאנצער אויפשטייג וואס מיר האבן געזען, ווי אזוי מען איז געגאנגען און אויפגעשטיגן, געגאנגען און אויפגעשטיגן ביז דער מלכות, די מלכות פון דוד און שלמה, וואס דאס איז אין דער אמת געווען דער שפיץ, פון דא וועט ער אנהייבן צו באשרייבן דעם אראפגאנג. "ותבטחי ביופיך ותזני על שמך ותשפכי את תזנותייך על כל עובר לו יהי". "ותבטחי ביופיך", דו האסט זיך פארזיכערט אויף דיין שיינקייט ווי די שיינקייט וואלט נאטירלעך פאר דיר פון זיך אליין. בשעת מיר האבן איצט געטייטשט אז די דאזיקע שיינקייט איז נישט פון דיר, מיר האבן געזאגט אז די דאזיקע שיינקייט איז פון מיר, ווי דער הייליקער באשעפער האט געזאגט, אבער דו האסט זיך פארזיכערט אויף דיין שיינקייט. "ותזני על שמך", דהיינו אין אנהייב האסטו נאך נישט מזנה געווען מיט זיך אליין, נאר בלויז על שמך. וואס מיינט על שמך? דער מלבי"ם וועט אונדז איצט טייטשן ווי אזוי די זנות פון כנסת ישראל, פון כלל ישראל אין יענער צייט, איז געווען אין א פאמעלעכן אראפפאל. צו זנות על שמך איז מעין וואס עס שטייט ביי רחב, אז רחב מיט איר נאמען האט מזנה געווען. כל האומר רחב רחב נקרי. ווער עס האט געזאגט רחב רחב, חלילה, האט ער געזען קרי בלויז פון איר דערמאנונג. אלזא ער זאגט נאך איז די זנות נישט געווען בפועל, נאר בלויז "ותזני על שמך". און דערנאך "ותשפכי את תזנותייך על כל עובר". יעדער וואס איז דורכגעגאנגען און האט דיך געזען, האט אין אים געברענט די פייער פון דער תשוקה צו זנות, דאס איז "ותשפכי את תזנותייך על כל עובר", אזוי אז "לו יהי". וואס מיינט "לו יהי"? הגם דו האסט נישט מזנה געווען מיט אים, אבער דו האסט ביי אים שוין געשאפן דעם חשק און די תאווה און זי איז שוין געווארן פארגעפעסטיקט אין זיין הארץ, דאס איז דער "לו יהי".
דער מלבי"ם טייטשט אז עס איז דא אן אונטערשייד צווישן זנות און תזנות. אז זנות דאס איז די זנות אליין, דערקעגן תזנות דאס איז אויפצוועקן אנדערע צו זיך צו גלוסטן. דער רד"ק טייטשט אז דער פסוק דא קומט אויסצודריקן דעם גרויסן הצלחה וואס כלל ישראל האט געהאט נאכדעם וואס עס איז אים ארויסגעגאנגען א שם צווישן די גויים, דערנאך "ותזני על שמך". מיר וועלן טייטשן, דער רד"ק אויף דער גאנצער ליניע, און זיכער אז דאס איז אויך לויט די איבעריקע מפרשים און אויך לויט דעם מלבי"ם, אז די גאנצע זנות וואס שטייט דא איז אן אויסדרוק פאר עבודה זרה. און מיר האבן דערמאנט דעם דאזיקן ענין עטלעכע און עטלעכע מאל און ביי עטלעכע געלעגנהייטן אין דער פארגאנגענהייט, אז דער נביא באציט זיך צו דער עבודה זרה און פארגלייכט זי מיט זנות. און מיר זעען אויך אין דער תורה "אשר אתם זונים אחריהם". די תורה דערמאנט די עבודה זרה ווי עפעס וואס מען איז מזנה נאך דעם. און אין נביא זענען דא אויסדרוקן פיל שטארקערע דערצו, ווי דא זעען מיר אז ער פארגלייכט דאס טאקע צו א גאנצער זנות. דאס הייסט די פעולה פון זנות איז א משל צו עבודה זרה. און מיר האבן געטייטשט אז עס זענען דא צו דעם צוויי טייטשן. איין טייטש איז א מער רעיוני'שער טייטש און א מער פשטני'שער טייטש. דער מער פשטני'שער טייטש, ווי דער גר"א זאגט, לעבן יעדן בית עבודה זרה איז געווען א בית זנות. אזוי זאגט דער גר"א, מיר האבן א קבלה, אז לעבן יעדן בית עבודה זרה איז געווען א בית זנות. און דער וועג פון די כומרים צו ציען צו עבודה זרה איז געווען דורך אלערליי מסיבות פון זנות וואס מען פלעגט דארט מאכן. און פיל שענער איז זיך צו ציען נאך אפגעטער וואס זענען זייער פלוראליסטיש איידער נאך דער תורה וואס איז זייער שטרענג. און דער וועג פון די כומרים זיי צו ציען איז געווען דורך דעם. אזוי ווי דו קומסט און גלייבסט אין עבודה זרה, א טייל פונעם פולחן פון דער עבודה זרה זענען געווען פולחנים פון זנות. און דעריבער זאגט ער, דער גאון פון ווילנא, שטענדיק וועסטו געפינען דעם אויסדרוק זנות אין שייכות צו עבודה זרה, ווייל דאס איז געווען דער כאראקטער פונעם פולחן, צווישן אנדערן כדי צו ציען די מאמינים.
אין דעם מער רעיוני'שן אופן פון די זאכן, מיר ווייסן אז דער קשר צווישן קודשא בריך הוא, ווי מיר האבן גערעדט בארוכות אין אונדזערע שיעורים צו שיר השירים, איז א קשר פון דוד ורעיה. אין קבלה רעדט מען דערוועגן א סך, אז דאס איז אין דער אמת א בחינה פון א זיווג, זעיר אנפין ונוקבא. נוקבא דאס איז די בחינה פון מלכות, כנסת ישראל. די בחינה פון אונדזער חיבור מיט'ן הייליקן באשעפער איז א חיבור פון חתונה. כלל ישראל איז די רעיה און דער הייליקער באשעפער איז דער דוד וואס האט אונדז גענומען פאר א ווייב ביי מעמד הר סיני. מעמד הר סיני איז געווען א חופה, כפה עליהם הר כגיגית, דאס איז א בחינה פון א חופה, און עס איז דא געווען קידושין און א חיבור צווישן אונדז און השם. ממילא, ווען כלל ישראל פארלאזט און מורד'ט אין השם, דאס טראגט פונקט דעם כאראקטער פון א ווייב וואס איז מורד אין איר מאן און איז מזנה מיט אנדערע. אזוי ווי מיר האבן דעם בעל, וואס דאס איז דער הייליקער באשעפער וואס איז דער אריגינעלער בעל, און מיר האבן אים פארלאזט און זענען געגאנגען זוכן פאר זיך אנדערע בעלים, "וילכו ויעבדו את הבעלים". דער בעל, פארוואס רופט מען אים בעל? ווייל מען האט אים געמאכט פאר א בעל. אלזא ממילא איז דער פינקטלעכער משל דערצו זנות. ווי א ווייב וואס גייט ארויס און טרעט ארויס פון אונטער דער האנט פון איר מאן צו זיין מיט אנדערע, אזוי אויך איז כלל ישראל ארויסגעגאנגען פון דער האנט פון קודשא בריך הוא צו נעמען פאר זיך אפגעטער און אנדערע כוחות אויף וועלכע ער וועט זיך אנלענען. און דעריבער וועט דער רד"ק דא טייטשן דעם גאנצן ענין, און זיכער אויך לויט דעם מלבי"ם, אז דער גאנצער ענין דא דריקט אויס דעם ענין פון עבודה זרה. אלזא וואס עס שטייט דא "ותזני על שמך", די כוונה איז דו האסט מזנה געווען נאך אלהים אחרים, ווי עס שטייט "וישמן ישורון ויבעט". און דער רד"ק זאגט, ווי מיר האבן געטייטשט, דער גאנצער ענין פון זנות וואס קומט אין כנסת ישראל איז עבודת כוכבים ומזלות. און הגם די מליצה, וועסטו זען אז די מליצה איז ווי די ענינים פון זנות, פונדעסטוועגן דעם נמשל זוך אים שטענדיק אין עבודה זרה. ווייל מען רעדט דא נישט וועגן זנות כפשוטו, נאר מען רעדט דא וועגן עבודה זרה.
און וואס עס שטייט דא "ותבטחי ביופיך ותזני על שמך ותשפכי את תזנותייך על כל עובר לו יהי", דער פירוש פון דער זאך איז דו ביסט געווען ווי די הפקר'דיקע זונה פאר יעדן. און די הפקר'דיקע זונה פאר יעדן באגנוגט זיך נישט מיט די מענטשן פון איר שטאט, זי איז הפקר צו זיך אויך פאר אלע דורכגייער און אלע פרעמדע וואס גייען דורך איר וועג. און דאס איז אן אויסדרוק זייער דערנידעריקט וואס שייך צו כלל ישראל, ווייל אויף כלל ישראל שטייט "כמספר עריך היו אלוהיך יהודה". עס שטייט אז זיי האבן געהאט 365 אפגעטער ווי דער חשבון פון די טעג פון דער זון, און יעדן טאג פלעגן זיי דינען אן אנדער אפגאט. און דער הייליקער באשעפער זאגט, און אפילו ווי דער דאזיקער תורמוס וואס מען עסט צום סוף פון דער סעודה האבן מיינע קינדער מיך נישט געמאכט. דאס הייסט, דו דינסט שוין אלע אפגעטער, נעם ריבונו של עולם אפילו ווי אן אפציע. ניין, ריבונו של עולם אפילו ווי אן אפציע קומט נישט אין באטראכט. נאר 365 אפגעטער און דער הייליקער באשעפער איז נישט איינער פון זיי. דער הייליקער באשעפער נישט, אפילו נישט קיין מעגלעכקייט. אזוי אז אין דער אמת דער אויסדרוק דא "ותשפכי את תזנותייך על כל עובר לו יהי", די כוונה איז דו האסט געווען, יעדן וואס איז דורכגעגאנגען אויף דיר פון די גויים האסטו אים געגעבן און דיין חשק איז געווען צו אים, און דו האסט פארלאזט דעם אלוקים וואס איז דיין אלוקים. תרגום יונתן זאגט "לו יהי" ווי "לא יהי". זאגט דער תרגום יונתן, כביכול א זאך וואס עס איז נישט ראוי אז עס זאל זיין און זאל אזוי געטאן ווערן. דאס איז די כוונה "על כל עובר לא יהי", די כוונה עס זאל נישט זיין אזוי, א זאך וואס איז נישט ראוי אז זי זאל זיין אזוי, האסטו אזוי געטאן.
"ותקחי מבגדייך ותעשי לך במות טלואות ותזני עליהם לא באות ולא יהיה". תרגום יונתן זאגט "ונסבת מלבושייך ועבדת ליך במן מחפיין פת קומרין". דו האסט גענומען דיינע קליידער און האסט דיר געמאכט פון זיי במות אז אויף די דאזיקע במות האסטו מקריב געווען פת פון די כומרים צו עבודה זרה. "וטעית עליהון לא כדכשר ולא כדחזי". און דו ביסט געגאנגען און האסט אויף זיי געדינט עבודה זרה נישט ווי עס באדארף און נישט ווי עס פאסט צו טאן. דער מלבי"ם טייטשט, "ותקחי מבגדייך", דו האסט גענומען דיינע קליידער, האסט פון זיי געמאכט לאטעס און שטיקלעך, און פון די דאזיקע שטיקלעך האסטו געמאכט במות. וואס מיינט במות? במות מיינט א הויכע זאך. דער מלבי"ם טייטשט אז אלץ דא גייט ווייטער אינעם משל פון דער זונה. און די דאזיקע במות טלואות "ותזני עליהם", די כוונה איז קישנס און הויכע בעטגעוואנט כדי צו זנות אויף זיי. און באמערקט, דער מלבי"ם זאגט נאך דא אין דעם שטאדיע איז די זנות נאך געווען בצנעה. "לא באות ולא יהיה", אפילו אז די דאזיקע קליידער וועלן נישט מער קומען, וועסטו נישט האבן אנדערע אנשטאט זיי, מען האט דיר געגעבן קליידער. פריער האבן מיר געזען אז דאס זענען קליידער וואס דער נדיב, דער וואס האט זי ארויסגענומען פון די מיסטגריבער, האט זי אנגעטאן. די דאזיקע קליידער האסטו גענומען, האסט פון זיי געמאכט קישנס און בעטגעוואנט כדי צו זנות אויף זיי, און "לא באות ולא יהיה", זיי וועלן נישט מער קומען און דו וועסט נישט מער האבן אנדערע אזעלכע קליידער, און דו האסט פונדעסטוועגן זיי צעריסן און האסט פון זיי געמאכט קישנס און בעטגעוואנט כדי צו זנות אויף זיי. טייטשט דער מלבי"ם, וואס מיינט די זאך "לא באות ולא יהיה"? עס וועלן נישט מער קומען די דאזיקע קליידער צו דיר, אפילו אז זיי וועלן זיין אין דער מציאות, און "לא יהיה" מער אין דער מציאות בכלל. דער פירוש פון דער זאך, השם וועט נישט מער אראפקומען אויף הר סיני כדי אונדז מודיע צו זיין תורה און מצוות נאך א מאל. דאס זענען די קליידער וואס ער האט פריער באשריבן. און וואס איך האב דיר דארט געטאן אויף הר סיני, אלץ דאס האסטו גענומען פאר וואס? כדי צו זנות אויף זיי פאר די זונים, וואס דאס מיינט צו דינען עבודה זרה.
"ותקחי כלי תפארתך מזהבי ומכספי אשר נתתי לך ותעשי לך צלמי זכר ותזני בם". "ותקחי כלי תפארתך", פון די גאלד- און זילבער-כלים האסטו געמאכט צלמי זכר וואס מיט זיי האסטו מזנה געווען. דער פירוש פון דער זאך, ווי מיר האבן געזאגט, אין דעם ערשטן שטאדיע זענען זיי נאך נישט אנגעקומען צו דער נידעריקייט פון עבודה זרה, און ווי דער מלבי"ם האט געזאגט, נאך איז די זנות געווען בצנעה. און אויך דא, זאגט דער מלבי"ם, באמערק, נאך איז דא נישט געווען קיין זנות מיט א זכר, אז זנות מיט א זכר דריקט אויס א גענצלעכן ארויסגאנג פון אונטער דער האנט פון איר מאן. אין דעם ערשטן שטאדיע איז ביי זיי דא געווען א זנות מיט א צלם וואס איז געמאכט געווארן אין דער געשטאלט פון א זכר. דאס איז וואס עס שטייט, זי האט גענומען די כלי תפארת פון גאלד און זילבער, פון זיי האט זי געמאכט א צלם, "ותעשי לך צלמי זכר ותזני בם". דו האסט מזנה געווען מיט די דאזיקע צלמי זכר. און נאך זאגט דער מלבי"ם האט זי נישט מזנה געווען אין דער אפענער, נאר דאס איז געווען בצנעה, ווי מיר האבן געזאגט וועגן די קישנס וואס זי האט געמאכט פון די קליידער. שפעטער וועלן מיר זען אז דאס איז געווען אויף א רוקן און א הויכן אורט אין די גאסן, דאס איז געווען דער נעקסטער שטאדיע, אז דער אראפגאנג איז שוין געווען גרעסער. אבער אין אנהייב האט זי בלויז אויפגעוועקט די מענטשן, זי האט אויסגעגאסן איר זנות אויף זיי ווי מיר האבן געזאגט אז זי האט זיי אויפגעוועקט צו א רוח פון תאווה און זנות, אבער נאך האט זי מיט זיי נישט מזנה געווען. זי האט מיט זיי נישט מזנה געווען. זאגט דער מלבי"ם, קעגן וואס? קעגן וועלכער תקופה רעדן מיר דא? דאס איז קעגן דעם ערשטן שטאדיע אז כלל ישראל האט זיך נאך נישט אראפגעלאזט אין דעם שווערן אראפפאל פון עבודה זרה, אבער עס האט שוין געהאט אן אנהייב פון א ריר. דא רעדט ער וועגן דער צייט פון רחבעם, פון רחבעם ביז אחז. אז דארט האבן זיי נאך נישט געדינט עבודה זרה בפרהסיה, זיי פלעגן זי דינען בצנעה. נאך מער, זיי פלעגן די עבודה זרה נישט דינען לשם אלוהות, נאר בלויז לשם צו ציען דעם שפע און אים אראפצוברענגען צו די אונטערשטע. זיי האבן דאך געדינט כוכבים ומזלות, און זייער דינסט צו די כוכבים און מזלות אין אנהייב איז נאך געווען נישט ווי אן אלוקים אין וועלכן איך גלייב, נאר ווי א וועג זיך צו ווענדן צו א כח וואס קען אויף מיר משפיע זיין, וואס מען רופט עפעס וואס לוינט זיך מיר, אבער נישט עפעס וואס באמת מיט מיין גאנצן הארץ גלייב איך אים. און דאס זאגט דער מלבי"ם, באמערק, דא אין דער מליצה באשרייבט ער דאס "צלמי זכר". דאס איז נישט טאקע זנות, ווייל איך האב זיך נישט באמת חתונה מיט דער דאזיקער עבודה זרה אין דעם זין אז איך גלייב אין איר און בין דבק אין איר, איך האב נישט פארלאזט מיין בעל פאר אן אנדער בעל, נאר דא רעדט זיך וועגן צלמי זכר, דאס איז נישט טאקע זנות, בלויז עס זעט אויס ווי זנות. ער באשרייבט דא אויך אז די דאזיקע צלמים האט זי געמאכט פון די קליידער פון איר תפארת. דער פירוש פון דער זאך, וואס מיינט פון די קליידער פון איר תפארת? זאגט דער מלבי"ם אז נאך זענען געווען די קליידער פון איר תפארת. וואס מיינט? קליידער פון תפארת האבן מיר געזאגט דאס איז די תורה און מצוות. אין דעם ערשטן שטאדיע האבן זיי נאך געהאט תורה און מצוות. אלזא די צלמים זענען געווען מיט די קליידער פון תפארת. נאך היטסטו תורה און מצוות און מיט דעם, מיט די קליידער פון תפארת, פלעגט מען נאך דינען עבודה זרה. אה, ווי אזוי טוסטו דאס? יא, ווי איך האב געזאגט, איך טו דאס נישט פון אן אמונה אינעם אפגאט, נאר בלויז ווי א מתווך און ממצע צווישן מיר און דעם הייליקן באשעפער, ווי א וועג צו ציען דעם שפע פון אים יתברך. אבער קלאר איז געווען אין אנהייב אז נאך איז דער גאנצער שפע פון אים. אבער מיט אלעם דעם זאגט ער דיר, מיט דעם האט זי פארדארבן די קליידער פון איר תפארת, "לא באות ולא יהיה". הגם זי האט נישט טאקע מזנה געווען נאר בלויז צלמי זכר, אבער אויף יעדן פאל איז שוין דא א זנות אויף איר נאמען, דאס איז וואס ער האט געזאגט "ותבטחי ביופיך ותזני על שמך". וואס מיינט די זאך? עס איז דיר שוין ארויסגעגאנגען א שם פון א דינערין פון עבודה זרה. עס איז דיר שוין ארויסגעגאנגען א שם פון א זונה. אלזא הגם דו וועסט זאגן נאך האט זי מיט קיינעם נישט מזנה געווען, דא זענען בלויז געווען צלמי זכר, ריכטיק, אבער דער דאזיקער שם איז שוין ביי דיר דבק געווארן. און דו האסט אויסגעגאסן דיין זנות אויף יעדן דורכגייער, זאגט דער מלבי"ם, דאס מיינט אז אויך אנדערע האבן געלערנט פון אירע פארדארבענע מעשים. אלזא אונדזער זנות און עבודה זרה איז געווען א בחינה פון פינצטערניש פאר די גויים. פון דעם האבן מיר אויך געהאט אן אשפעה אויך אויף די וואס האבן אונדז ארומגערינגלט.
"ותקחי את בגדי רקמתך ותכסים ושמני וקטורתי נתת לפניהם". נאכדעם וואס זי האט געמאכט פון אירע קליידער, ווי מיר האבן געזען, במות טלואות, מיר האבן געזען אז זי האט פון דעם געמאכט קישנס און בעטגעוואנט צו זנות אויף זיי, איז איר נאר געבליבן די קליידער פון רקמה, ווי מיר האבן געזען "ואלבישך רקמה", און דאס איז אין דער אמת די כתונת, דאס איז דער מער אינערלעכער בגד. נאך דעם האט זי גענומען אויך די כתונת, וואס דאס איז דער בגד וואס דעקט צו איר לייב, "את בגדי רקמתך ותכסים", זי האט מיט דעם צוגעדעקט די צלמים. "און זי האט געגעבן פאר זיי דעם שמן און די קטורת", וואס השם האט איר געגעבן, האט זי דאס געגעבן פאר זיי, דאס האט זי גערייכערט צו די צלמים און פאר דער עבודה זרה. און ער גייט ווייטער דערמיט און זאגט "ולחמי אשר נתתי לך סולת ושמן ודבש האכלתיך ונתתיהו לפניהם לריח ניחוח ויהי נאום השם אלוקים".
"ולחמי אשר נתתי לך", אלזא רש"י ברענגט די דרשה פון חז"ל, אז דאס רעדט וועגן דעם דור המדבר. אז דעם דור המדבר, אין דעם טאג וואס זיי האבן געמאכט דעם עגל שטייט אז עס איז זיי אראפגעפאלן מן, און זיי האבן פון דעם געגעבן פאר דעם עגל. און פונדעסטוועגן "ויהי ביום מחר ולא פסק". נורא נוראות. דעם מן וואס השם גיט זיי, זיי גיבן דאס פאר'ן עגל און זאגן "אלה אלוהיך ישראל". איך גיב דיר מן און מיין מן גיבסטו פאר'ן עגל? און פונדעסטוועגן האט דער הייליקער באשעפער נישט אפגעשטעלט זיי דעם מן. מען האט זיי געדארפט זאגן, איר ווילט געבן פאר'ן עגל? גיט אים פון אייערס, איך שטעל אפ דעם מן. דאס איז עס, זעצט זיך אליין צורעכט, בעט פון אים ער זאל אייך געבן מן. מיין מן גיבסטו פאר אים? בעט פון אים ער זאל דיר געבן, און פון זיינס וועסטו אים געבן. זאגט ער פונדעסטוועגן האט ער דעם מן נישט אפגעשטעלט. זע דעם חסד השם אויף אונדז. און אזוי אויך שטייט מפורש אין ספר עזרא, רש"י זאגט עזרא אבער ספר נחמיה, אין רש"י'ס צייטן איז ער אנגערופן געווארן עזרא, מיר האבן דערוועגן גערעדט בארוכות ווען מיר האבן געלערנט עזרא און נחמיה. אלזא אט זע, אזוי שטייט אין ספר נחמיה פרק ט', "אף כי עשו להם עגל מסכה ואתה ברחמיך הרבים לא עזבתם, ומן-ך לא מנעת מפיהם". זאגן חז"ל, ראוי איז געווען עס פון זיי אפצושטעלן און דו האסט נישט אפגעשטעלט. עס איז ראוי געווען אז דיין מן זאלסטו פון זיי אפשטעלן, און פונדעסטוועגן האסטו פון זיי נישט אפגעשטעלט דעם מן. זאגט ער אזוי אויך דא, "ויהי נאום השם אלוקים", דאס ברויט איז געווען און האט נישט אויפגעהערט אראפצופאלן צום נעקסטן טאג. אזוי האט געדרש'נט רבי תנחומא. אלזא "ויהי" די כוונה איז דא אז דער מן האט ווייטער עקזיסטירט. דאס איז דער פשט פון "ויהי". דאס דאזיקע ברויט, הגם דו האסט עס געגעבן צו עבודה זרה, האב איך עס נישט פון דיר אפגעהאלטן.
דער מלבי"ם טייטשט, אז דאס ברויט וואס איך האב דיר געגעבן צו עסן, און אויך דעם סולת און דעם שמן און דעם דבש וואס איך האב דיך געשפייזט, בין איך געצווונגען געווארן עס צו געבן פאר דער עבודה זרה לריח ניחוח. באמערקט, דער מלבי"ם זאגט נישט "דו האסט געגעבן", נאר "איך בין געצווונגען געווארן". ווייל דא שטייט "ולחמי אשר נתתי לך סולת ושמן ודבש האכלתיך ונתתיהו לפניהם". עס שטייט נישט "נתת לפניהם", ווי עס שטייט פאר דעם אין פסוק י"ח "ותקחי את בגדי רקמתך... ושמני וקטורתי נתת לפניהם", דאס האסטו געטאן. דא זאגט דער מלבי"ם ניין, איך האב געגעבן פאר זיי. וואס איז דער פשט אין דעם? טייטשט דער מלבי"ם, דאס איז דער המשך, ווי אזוי האט השם עס געגעבן פאר זיי? "ויהי". דער פירוש פון דער זאך, אזוי ווי דאס ברויט האט נאך געדויערט און נישט אויפגעהערט, "ויהי" און ער וועט זיך נישט בטל'ן, קומט אויס ווי איך וואלט עס געגעבן פאר דער עבודה זרה. ווייל דו גיסט עס פאר דער עבודה זרה און איך גיי ווייטער און גיב דיר. אלזא כביכול וואס טו איך? דאס איז ווי אויב איך גיב עמעצן עפעס און איך ווייס אז ער איז מקריב עס פאר עבודה זרה, מעג איך אים ווייטער געבן? ניין, ווייל דעמאלט איז ווי דו גיסט פאר עבודה זרה, ווייל דו ווייסט וואוהין דאס גייט. זאגט דער הייליקער באשעפער, אזוי אויך דא. ווייל איך האב ווייטער געגעבן פאר אייך דאס ברויט, איז ווי איך וואלט עס געגעבן פאר עבודה זרה, איך גיי ווייטער און גיב אייך די מעגלעכקייט צו זיין מקריב פאר עבודה זרה. זאגט דער מלבי"ם, קעגן וואס מיר האבן געזען ביי די קליידער אז עס שטייט "לא באות ולא יהיה", אז די כוונה איז אז קליידער וועלן נישט זיין נאך זיי אנשטאט זיי, קעגן דעם זאגט ער וויס דיר אז דאס ברויט איז נישט אזוי. מעמד הר סיני וועט נישט זיין נאך א מאל, אבער דאס ברויט זאגט דער הייליקער באשעפער יא באות און יא יהיה, דאס איז וואס עס שטייט "ויהי". זאגט השם איך גיי נאך ווייטער און גיב אייך דאס ברויט. זאגט דער מלבי"ם, אלץ דאס איז א באשרייבונג פון וואס זיי האבן געטאן ביז די טעג פון אחז און נישט ביז און איינגערעכנט. ווי מיר האבן געטייטשט, אז נאך פלעגט מען דינען די צלמים ווי א כלי צו באקומען פון אים שפע און נישט ווי אן אמונה שלמה, זאגט דער מלבי"ם זיי האבן זיך נאך נישט גענצלעך הפקר'ט. און מיט אלעם דעם האבן זיי שוין געדינט עבודה זרה אין די טעג פון רחבעם און אין די טעג פון אביה, און עס שטייט אז זיין ווייב, די מוטער פון אסא, האט געמאכט א מפלצת פאר אשרה. חז"ל זאגן וואס איז א מפלצת? זאגן חז"ל "מפליא לצנותא". מפלצת דאס איז מפליא לצנותא, מרבה ליצנות. וואס מיינט דאס מרבה ליצנות? זאגן חז"ל אז זי האט געמאכט א צלם פון א זכר כדי צו זנות מיט אים. דאס איז געווען די מוטער פון אסא, און דאס פאסט זייער צו וואס עס שטייט דא "ותעשי לך צלמי זכר ותזני בם". און אין די טעג פון עתליה שטייט אז עתליה איז געווען א רשעטע, אירע זין האבן דורכגעבראכן דעם בית האלוקים, אלע קדשים פון בית השם זענען זיי געגאנגען און האבן געמאכט פאר די בעלים. און דאס איז וואס עס שטייט "ושמני וקטורתי נתת לפניהם", דעם שמן און די קטורת וואס מען גיט אין בית המקדש לכבוד השם, דאס האסטו געגעבן פאר דער עבודה זרה. אזוי שטייט אויף אמציה אז ער האט גערייכערט צו אלוהי שעיר. און נאך זאגט דער מלבי"ם, אלץ דאס איז נאך געווען בצנעה. נאך איז געווען דער בית השם, די עבודה איז געווען אין איר ארט, נאך פלעגט מען זיין מקריב קרבנות אויך צום השם יתברך, אלץ דאס איז נאך געווען בצנעה. נאר אין דעם נעקסטן שטאדיע גייען זיי אריבער צו א מצב אין וועלכן שוין די עבודה זרה דינען זיי בפרהסיה, עס זענען דורכגעבראכן געווארן אלע גדרים, זיי דינען זי שוין אויף אן אפיציעלן אופן און נישט בלויז ווי א צוגאב צו דער עבודת השם נאר טאקע א דינסט אז מען דינט די עבודה זרה, און דאס איז אין דעם נעקסטן פסוק.
"ותקחי את בנייך ואת בנותייך אשר ילדת לי ותזבחים להם לאכול המעט מתזנותייך". איצט באשרייבט ער, זאגט דער מלבי"ם, וואס זיי האבן געטאן אין די טעג פון אחז. אחז האט געדינט עבודה זרה בפרהסיה, אחז האט דורכגעפירט זיינע זין אין פייער פאר'ן מולך. אויף דעם זאגט ער "ותקחי את בנייך". מיר וועלן דא זען אז אין אנהייב רעדט ער וועגן "תקחי את בנייך", דערקעגן אין דעם נעקסטן פסוק "ותשחטי את בניי". וואס איז דער אונטערשייד צווישן "בנייך" און "בניי"? טייטשט דער מלבי"ם, אז וואס עס איז געווען אין אנהייב האסטו גענומען בלויז דיינע זין און נישט מיינע זין. דהיינו דיינע זין דאס זענען די וואס זענען דיר געבוירן געווארן פון דיין זנות. דאס איז "ותקחי את בנייך ואת בנותייך אשר ילדת לי". זאגט "ילדת לי", דו האסט זיי כביכול צוגעשריבן צו מיר, אזוי ווי זיי זענען אויפגעוואקסן אין מיין הויז האסטו זיי צוגעשריבן צו מיר, אבער באמת איז דאס נישט פון מיר, דאס איז פון די וואס האבן מזנה געווען מיט דיר, פון זיי זענען געקומען די דאזיקע קינדער. און אט האסטו זיי גענומען "ותזבחים להם לאכול", דו ביסט געגאנגען און האסט געדינט עבודה זרה בפרהסיה און האסט מקריב געווען די דאזיקע קינדער, מקריב געווען זיי פאר'ן מולך. און דאס איז "המעט מתזנותייך", און די דאזיקע זאך איז בלויז ווייניק פון דיין זנות, דאס איז ווייניק פון די עבירות פון זנות וואס דו האסט געטאן. אזוי ווי דערנאך גייט ער תיכף ווייטער "ותשחטי את בניי ותתנים בהעביר אותם להם". נאך דעם האסטו אויך געשאכטן מיינע זין. מיינע זין דאס זענען די מיינע, די וואס זענען פון מיר געבוירן געווארן, נישט די וואס איך האב אויפגעצויגן, זין פון די וואס האבן מזנה געווען מיט דיר, נאר די וואס איך, פון מיר האסטו זיך געטראגן. דאס זענען געווען מיינע זין, "ותשחטי את בניי ותתנים בהעביר אותם להם". דו האסט זיי געגעבן צו די כומרים, און דורכגעפירט זיי צו זיי, דורכגעפירט זיי צו עבודה זרה. זאגט דער מלבי"ם, וואס מיינט "בהעביר אותם להם"? דער דין איז אז מען איז נישט חייב ביז מען זאל אים איבערגעבן צו די כומרים און דער כומר וועט דאס נעמען פון זיין האנט און וועט אים אליין דורכפירן. דאס איז "ותתנים לכומרים", און דעריבער שטייט "בהעביר אותם להם". וואס מיינט "בהעביר"? נאך דעם האסטו אליין דורכגעפירט. ווייל דא דארף מען צוויי, צוויי פעולות. איין פעולה דאס איז די איבערגאב פון דעם קינד צום כומר, מען רעדט איצט וועגן עבודת המולך, און די צווייטע פעולה נאכדעם וואס ער איז איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פון דעם כומר, נעמט דער טאטע און פירט אים דורך צום מולך. דעריבער "ותתנים בהעביר אותם להם", דו האסט זיי פריער געגעבן צו די כומרים און דערנאך "בהעביר", דאס איז דו, נישט זיי האבן דורכגעפירט, נאר דו האסט זיי אליין דורכגעפירט, וואס דאס איז דער וועג פון עבודת המולך.
עס איז דא דא נאך א פירוש, דער נאך-פירוש איז דער פירוש פון רש"י. א וואונדערלעכער פירוש. רש"י זאגט, מיר וועלן לייענען זיין לשון. וואס מיינט "ותקחי את בנייך ואת בנותייך אשר ילדת לי"? זאגט רש"י, ער האט געהאט פינף זין. פיר פון זיי צו דינען עכו"ם, און איינער אפגעזונדערט פאר'ן בית הספר. ער האט געהאט פיר, ער האט געהאט פינף זין. פיר צו דינען עכו"ם, פיר האט ער געשיקט צו עבודה זרה, געשיקט זיי צו אורט. פיר פון זיי צו דינען עכו"ם. און איינער אפגעזונדערט פאר'ן בית הספר, איינעם האט ער געשיקט צו ישיבה. געהייליקט מיינער, יא? איינעם האט ער געשיקט צו ישיבה, אז ער זאל האבן עפעס א זכר, עפעס פאר'ן בית סבא. און ער איז געקומען מקריב צו זיין איינעם פון זיינע זין פאר'ן מולך. איצט דארף מען זיין מקריב איינעם פון זיי. וועמען איז ער מקריב? איז ער מקריב אים דעם וואס איז אפגעזונדערט צו לערנען תורה. פארשטייט איר? אים, קום, ברענג אים פון דער ישיבה, אים איז ער מקריב פאר'ן מולך. פון מדרש רבי תנחומא. און אין דער אמת איז דא פיל מער ווי בלויז א ביישפיל, אזוי ווי דאס כאראקטעריזירט אסאך מאל דעם גאנצן לעבן פון א מענטש.
עס איז באקאנט אז אמאל דער מהר"ם שפירא פון לובלין, איז אמאל געקומען אויסבעטן געלט אין ערגעץ א פלאץ, און מען האט אים געזאגט אז דער מצב איז זייער שווער און אז עס איז געווען א פאל אין די געשעפטן און אז זיי, בכלל דער עלטערער עקאנאמישער מצב איז אין א שפל און... בקיצור, האט ער געהאלטן א דרשה און זיי געזאגט, זעט מיינע רבותי, עס שטייט אין חז"ל אז עס זענען דא עטלעכע סיבות אז א מענטש קען גט'ן זיין ווייב. איינע פון זיי זאגט די גמרא "הקדיחה תבשילו". ער זאגט, איך וויל פארשטיין, וואס, וועט דאס אויפקומען אויפ'ן מוח? עס איז דא א ווייב וואס האט קיינמאל נישט פארברענט דאס עסן? וואס, אלזא פאר דעם האסטו שוין גענומען זי צו גט'ן? וואס איז דער פשט אין דעם? וואס, הקדיחה תבשילו וועט ער גט'ן זיין ווייב? לא שביקת חיי לכל אישה. עס איז נישטא קיין ווייב וואס וועט בלייבן פארהייראט אונטער איר מאן, יעדע האט אמאל איין מאל צוויי מאל אדער מער פארברענט דאס עסן. אלזא וואס איז דער פשט אין דעם? האט זיי דער רב געזאגט, איך וועל אייך טייטשן. זאגט זיי דער רב, זעט, עס זענען דא דריי מדות אין ווייבער. עס איז דא א ווייב אז ווען דאס עסן ווערט פארברענט, זאגט זי פארוואס זאל מיין מאן ליידן? איך האב נישט אכטונג געגעבן, איך האב זיך פארנומען מיט אנדערע זאכן אנשטאט צו זארגן אז דער רייז זאל זיך נישט פארברענען, אלזא וואס טוט זי? דעם אויבערשטן ריינעם טייל, דעם ברענגט זי צו איר מאן. דעם אונטערשטן פארברענטן טייל, דעם עסט זי אליין. עס איז דא א ווייב וואס איז א מיטעלע מדה. זי זאגט הער צו, ער האט זיך חתונה מיט מיר, דאס איז צום גוטן און צום שלעכטן. מען צעטיילט דעם טאפ פון אויבן ביז אונטן. האלב מיר, האלב אים. וואס פלוצלינג, וואס, וואס, נאר איך זאל עסן דאס פארברענטע? וואס פלוצלינג. ער האט געזאגט, אבער עס איז דא א שלעכט ווייב. און דאס שלעכטע ווייב זאגט, מיין מאן קומט צוריק פון דער ארבעט ערשט צו צוויי, איך זעץ זיך שוין עסן אום איין אזייגער, איך קען נישט ווארטן. עסט דעם אויבערשטן טייל. איר מאן קומט אן, דיין עסן איז פארברענט. וואס איז נישט פארברענט, פארשטייט איר? ער זאגט, דאס איז וואס עס שטייט אין חז"ל "הקדיחה תבשילו". תבשילו האט זי פארברענט! אה, אזא ווייב זאל מען גט'ן. אזא שלעכט ווייב זאל מען גט'ן. זאגט ער, דאס איז אויך וואס עס קומט פאר דא צו אונדזער צער. זאגט ער, איר דערציילט וועגן שוועריקייטן אין די געשעפטן. איך זע ברוך השם דעם טריפ קיין חוץ לארץ האט איר נישט אפגעזאגט. די חוגים פאר די קינדער, גייט איר נאך ווייטער. דעם נייעם וואגן דאס יאר, אויך אויף אים האסטו נישט ויתור געטאן. בקיצור, ברוך השם, איך זע אז אלע אייערע פריוואטע ענינים איז אלץ אין ארדענונג. נאר ווען עס איז אנגעקומען דער טייל פון געבן צו דער תורה, צו די ישיבות, צו... דא זאגסטו ריבונו של עולם, דיין טייל איז פארברענט. וואס טוט מען, די געשעפטן זענען אראפ, ריבונו של... דער טייל פון צדקה, וואס, נאר דער טייל פון צדקה האט פארלוירן? וואס, אייער טייל האט גארנישט פארלוירן? דאס איז הקדיחה תבשילו. נו, לאמיר נישט זיין א שלעכט ווייב אז דער הייליקער באשעפער וועט צום סוף באשליסן זי צו גט'ן, אלזא לאמיר כאטש, כאטש טאן האלב אויף האלב. אזוי האט זיי געזאגט דער מהר"ם שפירא פון לובלין. און דאס איז אין דער אמת א גרויסער מוסר קעגן וואס דא זאגט רש"י. ווען א מענטש האט, עס איז דא אן באקאנטער אויסדרוק, ווען די שיף זינקט, איז דא א מענטש אז די ערשטע זאך וואס ער ווארפט, יעדער דארף עפעס ווארפן צו פארלייכטערן פון דער שיף, איז איינער וואס ווארפט צום ערשטן די תפילין. יא? די פרנסה איז ביסל שווער געווארן, ערשטע זאך שטעלט ער אפ מיט די מעשרות. ערשטע זאך שטעלט ער אפ מיט די צדקות. און דאס איז וואס דא זאגט רש"י. ער האט א נויט מקריב צו זיין פאר עבודה זרה, וואס נעמט ער? דעם יענעם פון דער ישיבה, אים נעמט ער. האט אמאל מיין ראש כולל געזאגט, עס שטייט "אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה". ער זאגט, וואס איז דאס, וואס מיינט אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה? למשל, מען דארף עפעס טאן, ווייס נישט, מען דארף ארגאניזירן פאר שבע ברכות, ברענגען כלים, גיין צו א גמ"ח, ווייס נישט וואס, מען דארף עפעס ארגאניזירן. אלזא ווער, ווער וועט דאס טאן? ניין, דוד, ער ארבעט, ער קען נישט. יעקב, ער זיכער, ער שטייט שוין פרי אויף און האט אויך עטלעכע התחייבויות און ער דארף, ער האט נסיעות און... שלמה, ער איז אין אוניווערסיטעט און דארט קען ער נישט פעלן. ווער? אה, אהרון, אהרון פון כולל. זאג פאר אהרון פון כולל אז ער זאל קומען נעמען דעם... פארשטייט איר? דאס איז פונקט וואס רש"י זאגט. דעם וואס ער איז אפגעזונדערט צו לערנען תורה, אים נעמט מען. "אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה". ער איז א בן חורין, ער איז פריי, נעם אים וואוהין דו דארפסט, מען קען בטל'ן זיין צייט. די אנדערע נישט, ער ארבעט, ער קען נישט קומען, ער ארבעט. אבער יענער איז עוסק אין תורה, ער איז א בן חורין, דאס איז בסדר, זיין צייט איז פריי. ווי אסאך צו אונדזער צער קענען מיר די דאזיקע מציאות, אז ווען... א מענטש האט עפעס א געוויסע שוועריקייט, די ערשטע זאך אויף וואס ער טוט ויתור איז אויף'ן שיעור. ווארט, אבער דו האסט נאך דעם אזוי און נאך דעם האסטו... ניין, דארט מוז איך, ניין, דא קען איך נישט, אבער דער שיעור? נו, דאס, וואס איז דאס, אלזא וועלן מיר נישט אנקומען הײַנט צום שיעור. דאס איז פונקט וואס ער זאגט דא. דעם טייל פון דער תורה, דעם טייל פון בית הספר, פון תלמוד תורה, דעם ביסטו געגאנגען מקריב זיין פאר'ן מולך, טאקע דעם האסטו מקריב געווען. פונקט פארקערט דארף עס זיין. אויף'ן שיעור טו איך אויף קיין שום אופן נישט קיין ויתור. ווארט, אבער מען דארף, מען מוז. ריכטיק, אויף חשבון פון עפעס אנדערש וועל איך טאן, אויף חשבון פון דער מנוחת הצהריים, אויף חשבון פון טויזנט און איין אנדערע זאכן, אבער נישט אויף חשבון פון'ם שיעור. עס זאל נישט זיין א מצב אז "בנייך ובנותייך אשר ילדת לי", זיי "ותזבחים להם לאכול".
נאך א פירוש ברענגט רש"י, "אשר ילדת לי", זאגט רש"י דאס זענען די בכורות. ווי עס שטייט "ואטמא אותם במתנותם בהעביר כל פטר רחם", דאס איז ווייטער אין יחזקאל פרק כ'. דאס הייסט, די בכורות, אז די בכורות זאלן זיין די דינער פון מעון השם, זיי טאקע האסטו גענומען און זיי מקריב געווען פאר עבודה זרה. אלזא די "אשר ילדת לי", ווייל וואס דער בכור ווערט געבוירן איז דאס פטר רחם פאר השם, דאס האבן מיר געבוירן פאר השם. און טאקע די האסטו גענומען און זיי מקריב געווען פאר עבודה זרה. "ואת כל תועבותייך ותזנותייך לא זכרת את ימי נעורייך בהיותך עירום ועריה מתבוססת בדמייך היית". דער מלבי"ם טייטשט, ווי אזוי ביסטו אנגעקומען צו אלע די תועבות, צו די דאזיקע מדות? דורך אלע די תועבות ביסטו אנגעקומען צו דער דאזיקער מדה אז דו האסט נישט געדענקט דיין פארגאנגענהייט, דאס וואס אין די טעג פון דיין יוגנט ביסטו געווען נאקעט און בלויז. ווען דו וואלטסט געדענקט דעם מצב און דיין פריערדיקן מעמד, די וואונדערלעכע נסים וואס השם האט מיט דיר געטאן, וואלט אין דיר געווען א מורא פון די עונשים פון השם. דו וואלטסט זיך געשראקן, השם קען דאך אין יעדן רגע מיך צוריקברענגען צו מיין פריערדיקן מצב. און דאך ווי בין איך געווען? נאקעט, בלויז, געוואלגערט אין דיין בלוט, ווי ער האט געזאגט אין אנהייב פונעם פרק. אבער דו האסט נישט געדענקט. און אזוי ווי דו האסט נישט געדענקט, האסטו נישט געדענקט אז ווי ער האט מיך פון דארט ארויסגענומען, אזוי אויך קען ער מיך צוריקברענגען צום פריערדיקן מצב. און דאס איז וואס ער זאגט, דו דורך דיין זנות, דורך דער זנות וואס דו האסט מזנה געווען פון הינטער השם, האסטו גענצלעך פארגעסן אין השם, און האסט צוגעשריבן אז אלץ וואס איז אין דער אמת געווען, האסטו צוגעשריבן צום צופאל. אלזא צופעליק זענען מיר ארויסגעגאנגען פון מצרים, און צופעליק זענען מיר מצליח געווען זיי צו באזיגן, און צופעליק... דו האסט אין דעם נישט געזען די האנט פון השם. און דער ראיה דערצו, "ויהי אחרי כל רעתך אוי אוי לך נאום השם אלוקים". "ויהי אחרי כל רעתך", זאגט דער רד"ק, "ויהי", יא, ווי דו ביסט געווען אין אנהייב נאקעט און בלויז, נאך אלץ וואס דו האסט געטאן, ביסטו געבליבן נאקעט און אן אלעם. מיר וועלן זען ווייטער מער מפורש'ע אויסדרוקן, ווי אזוי אין דער אמת די גאנצע דאזיקע זנות וואס זיי האבן מזנה געווען נאך די בעלים האט זיי געבראכט צו אן אראפפאל נאך אן אראפפאל, אז זיי קומען אין דער אמת צוריק צו זייער פריערדיקן מצב. ביז זיי זענען גענצלעך אנגעקומען צום פריערדיקן מצב, ווייל וואס איז צום סוף געווען? מען האט זיי דאך פארטריבן און זיי זענען אנגעקומען צו חלח און חבור נהר גוזן, איבער די בערג פון פינצטערניש, צו אלערליי ערטער, צו טורא בורא און אנדערע שלעכטע ערטער אין די געגנטן פון אפגאניסטאן און וואו נישט. און דעמאלט זענט איר אין דער אמת צוריק צו אייער פריערדיקן מצב, אז דו ביסט נאקעט און בלויז, פון תורה און מצוות, געוואלגערט אין דיין בלוט, זענט איר צוריק צום פריערדיקן מצב. אלץ דאס איז דיר פארורזאכט געווארן נאך דיין זנות, נאך דעם וואס דו האסט מזנה געווען נאך די בעלים. אויף דעם זאגט ער "אוי אוי לך נאום השם אלוקים". דער תרגום יונתן זאגט "יי ויי ליך על דחבת, ויי ליך על דלא תבת". פארוואס צוויי מאל אוי? איין מאל אויף דעם וואס דו האסט גע'רשעה'ט, א צווייטע מאל אויף דעם וואס דו האסט נישט חזרה געטאן בתשובה. ווייל אויך אויב א מענטש האט גע'רשעה'ט, קען ער חזרה טאן בתשובה. אלזא איין מאל חבת, א צווייטע מאל אוי לך אז דו האסט נישט חזרה געטאן בתשובה. וואס וועט זיין דיין סוף אויף אלע די רעות וואס דו האסט געטאן.
דער מלבי"ם טייטשט אז אלץ וואס שטייט דא רעדט וועגן אחז. און אויף אחז ווערט דארט געבראכט אז השם האט אים געשלאגן מיט פארשידענע מכות. און ווען ער וואלט געדענקט אז עס איז דא אן אלוקים וואס משפט'ט און משגיח איז, וואלט ער חזרה געטאן בתשובה, ווי דער תרגום זאגט. און ער האט אנשטאט דעם, ווי עס קומט פאר אין דברי הימים אין כ"ח, נאך ווייטער מקלקל און מרשיע געווען. "ובעת הצר לו ויוסף למעול בהשם". אנשטאט צו פארשטיין אז דא זענען דא מכות וואס זענען באשטימט צו ברענגען דיך צוריק צו דעם וועג, לייגט ער צו מועל צו זיין אין השם. דאס איז דער מלך אחז, אז עס שטייט אז וואס מער השם האט צוגעלייגט אים צו שלאגן, האט ער צוגעלייגט אין זיין מעל. און ערשט נאכדעם וואס ער האט געזען אז "אוי אוי לו", דעמאלט "ותבני לך גב ותעשי לך רמה בכל רחוב". ער האט צוגעלייגט דורך דעם צו פארלאזן דעם הייליקן באשעפער גענצלעך. ווייל ביז איצט, ווי מיר האבן געטייטשט אויבן, איז די עבודה זרה געווען בצנעה. אבער איצט "ותבני לך גב". "ותבני לך גב", גב מיינט א פלאץ וואס שטעכט ארויס, א גלייכער און הויכער פלאץ. "ותעשי לך רמה", דאס איז שוין א הויכער פלאץ וואס זאל זיין ניכר פאר יעדן. און וואס אין דער אמת קומט דער אויסדרוק זאגן? ביז איצט איז דיין זנות געווען בצנעה, אבער פון איצט שוין "ותעשי לך רמה", דו האסט דיר געמאכט א פלאץ פון זנות אין יעדן רחוב. דהיינו א ספעציעלער פלאץ פאר עבודה זרה איז שוין געווען אויף'ן שפיץ פון אלע גאסן. דאס איז שוין נישט ווי עס איז געווען פריער אז מען פלעגט דינען די עבודה זרה בהסתר. און ער לייגט צו און זאגט "אל כל ראש דרך בנית רמתך ותתעבי את יופיך ותפשקי את רגלייך לכל עובר ותרבי את תזנותייך". "אל כל ראש דרך בנית רמתך", דו האסט עס געטאן אויף'ן שפיץ פון די וועגן, אין ערטער וואס זענען די ראשי הדרך, די כוונה הויפט-וועגן. און דער ציל איז כדי אז אויך דער וואס וואוינט נישט דא אין די ערטער און קען דיך נישט, אויף יעדן פאל ווען ער וועט דורכגיין דארט אויף'ן וועג וועט ער דיך זען און דורך דעם וועט ער מזנה זיין מיט דיר. די כוונה איז כדי צו זנות מיט די דורכגייער און דורכפארער. און דאס איז וואס ער וויל זיי אנצוהערן, אז איר זענט געגאנגען און האט געבויט במות און מסכות אויף די הויכע בערג און אויף די גבעות און אויף די וועגן, כדי אז אויך א מענטש וואס אויף אן נאטירלעכן אופן ביז איצט האט נישט געקענט די עבודה זרה, וועט זי איצט קענען און וועט זי איצט דינען. "ותתעבי את יופיך", דו ביסט געווען ווי א קדשה, די כוונה א ווייב וואס איז הפקר צו זנות, אז פון פיל זנות איז פארהאסט געווארן איר שיינקייט און אירע פנימער זענען אויסגעגאנגען. דאס איז "ותתעבי את יופיך". דער מצודת דוד טייטשט, דו ביסט געווען פארעקלט און פאראכט דיין שיינקייט זי צו ווייזן פאר יעדן וואס וועט וועלן. דאס הייסט, א טייערע זאך באהאלט מען, מען פארשטעקט זי. דערקעגן דו האסט פאראכט דיין שיינקייט, דו האסט באטראכט דיין שיינקייט ווי א וואלוועלע זאך, דער ראיה אז דו האסט זי הפקר געמאכט צו יעדן דורכגייער. און דערנאך "ותפשקי את רגלייך לכל עובר". דערנאך האסטו צעשפרייט דיינע פיס פאר יעדן דורכגייער, ווי די גויים וואס זענען זיך נכנע צו אלע אפגעטער און זענען גרייט זיך בטל צו מאכן קעגן יעדן אפגאט, "ותרבי תזנותייך". דורך דעם האסטו פארמערט דיין זנות צו עבודת נכר, צו עבודה זרה, צו דינען יעדן אלוה, ווי מיר האבן געטייטשט און געזען אויבן, 365 סארטן אפגעטער האבן זיי געהאט ווי דער חשבון פון די טעג פון דער זון. דאס איז וואס ער זאגט "ותפשקי את רגלייך לכל עובר", דו ביסט געווען גרייט אויף זיך צו נעמען יעדן בעל, די כוונה איז יעדן סארט עבודה זרה, און דורך דעם האסטו פארמערט דיין זנות צו פילע סארטן עבודה זרה.