00:00 ספר יחזקאל פרק טז. ויהי דבר השם אלי לאמור. בן אדם הודע את ירושלים את תועבותיה. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ, איבער דעם גאַנצן פרק, וועלן מיר זען ווי ער פֿאַרגלײַכט כלל ישראל צו אַ נדיב וואָס האָט געפֿונען אַן אסופי, אַ מיידל וואָס איז פֿאַרלאָזט געוואָרן פֿון אירע עלטערן וואָס האָבן זי אַרויסגעוואָרפֿן אין אַ פֿאַרוויסטן מדבר פֿון עקל, און דאָרט איז דורכגעגאַנגען אַ נדיב און האָט זי געזען און האָט זיך איבער איר דערבאַרעמט און האָט אויף איר געלייגט זײַן אויג צום גוטן, ביז ער האָט זי אויפֿגעצויגן און זי גענומען פֿאַר אַ פֿרוי.
און איצט, די מינימאַלע דערוואַרטונג פֿון אַזאַ מצב וואָלט זײַן הכרת הטוב, אַז זי זאָל אָפּשאַצן וואָס מען האָט פֿאַר איר געטאָן. נאָך דעם וואָס ער האָט איר געטאָן אַלערליי גוטס, זאָגט דער מלבי"ם, האָט זי פֿאַרגעסן אַלע אירע וואוילטאָטן און האָט אונטער אים געזנהט אים אויף צו כעס. וויפֿל חרון אף איז דאָ קעגן אַזאַ שרעקלעכן מעשה. און דאָס איז אַ מין ווי דער פסוק זאָגט ימצאהו בארץ מדבר, יצרנהו כאישון עינו, ירכיבהו על במותי ארץ, אַלע די זײַנען באַשרײַבונגען פֿון די חסדים וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט מיט אונדז געטאָן בײַם אַרויספֿירן אונדז פֿון מצרים. און דערנאָך וישמן ישורון ויבעט, שמנת עבית כשית, און דאָס איז בעצם וואָס די תורה זאָגט און דאָ וועלן מיר עס זען בפֿרטות ווי ער באַשרײַבט די מציאות בײַ כלל ישראל.
די גמרא במסכת מגילה דף כ"ה עמוד ב' זאָגט, הודע את ירושלים את תועבותיה, נקרא ומתרגם. מען לייענט עס און מען איבערזעצט עס אויך. עס זײַנען דאָ זאַכן וואָס מען לייענט אָבער מען איבערזעצט זיי נישט ווי מעשה ראובן וכולי. דאָ ווערט עס געלייענט און איבערגעזעצט. איבערזעצן איז דאָס וואָס איז באַקאַנט בײַ די תימנים וואָס פֿלעגן לייענען אַ פסוק אין מקרא, און לייענען אַ פסוק אין תרגום. תיכף נאָך דעם לייענען פֿון מקרא איז דאָ תרג'ום. דאָס הייסט מתרגם. פרעגט די גמרא פשיטא, פֿאַרוואָס זאָל מען עס נישט לייענען און איבערזעצן? זאָגט די גמרא לאפוקי מדרבי אליעזר. דאָס קומט אַרויסצונעמען פֿון דער שיטה פֿון רבי אליעזר, וואָס רבי אליעזר האַלט אַז ניין, מען איבערזעצט עס נישט, מען לייענט עס נישט און מען איבערזעצט עס נישט. דתניא מעשה באדם אחד שהיה קורא למעלה מרבי אליעזר הודע את ירושלים את תועבותיה. ער האָט עס געלייענט, די כוונה ער האָט עס געלייענט ווי מפטיר. האָט ער אים געזאָגט עד שאתה בודק בתועבות ירושלים צא ובדוק בתועבות אמך. ביז דו אונטערזוכסט די תועבות פֿון ירושלים, גיי און אונטערזוך די תועבות פֿון דײַן מוטער. האָט מען נאָך אים אונטערגעזוכט און מען האָט געפֿונען אין אים אַ שמץ פסול. זאָגט דער ירושלמי אַז מען האָט געפֿונען אַז ער איז געווען אַ ממזר.
אַלזאָ רבי אליעזר איז מקפיד נישט צו לייענען הודע את ירושלים את תועבותיה, כביכול זוכט ער חסרונות אין ירושלים און די זאַך ווײַזט אויף אַ חסרון אין אים אַליין. און טאַקע בפֿועל די איינציקע וואָס זײַנען מפֿטיר אין הודע את ירושלים זײַנען די תימנים. אין דער הפֿטרה פֿון שמות זײַנען זיי די איינציקע וואָס זײַנען מפֿטיר אין... איך הער איצט אַז אויך די בבלים לייענען עס און זײַנען מפֿטיר אין דעם אין שמות, אָבער אויף יעדן פֿאַל זאָל מען וויסן אַז רוב וועלט לייענט עס נישט. און דאָס איז מסתמא באַזירט אויף דעם, כאָטש מען פסקנט נישט די הלכה ווי רבי אליעזר. די הלכה איז נישט ווי רבי אליעזר, מיר האַלטן אַז מען מעג יאָ לייענען הודע את ירושלים, מיט דעם אַלעם, און אַזוי פסקנט דער רמב"ם, און מיט דעם אַלעם האָבן די אַנדערע עדות נישט געהאַט דעם מנהג צו טאָן אַזוי.
נאָר דער ריטב"א פרעגט אויף וואָס האָט רבי אליעזר געכעסט? הרי חכמים זאָגן אַז מען מעג יאָ לייענען. אַלזאָ דער מענטש האָט געלייענט אין הודע את ירושלים תועבותיה ווי די שיטה פֿון חכמים, אויף וואָס איז געווען זײַן הקפדה? אַזוי דערקלערט ער, אַז היות ווי אינעם אָרט פֿון רבי אליעזר, דו ווייסט אַז רבי אליעזר זאָגט אַז מען טאָר נישט מפֿטיר זײַן אין דעם, אַלזאָ אינעם אָרט פֿון רבי אליעזר האָסט דו געדאַרפֿט זײַן פֿאָרזיכטיק און אים כאָטש פֿרעגן. אים פֿרעגן צי מיר וועלן זיך פֿירן ווי חכמים, צי מיר וועלן זיך פֿירן ווי זײַן כבוד, און איך וועל יאָ מפֿטיר זײַן. ווער עס גיט נישט כבוד צו חכמים, זאָגט דער ריטב"א, האָט רבי אליעזר געזאָגט אַז ער האָט אין זיך אַ פסול. און דעריבער האָט מען נאָך אים אונטערגעזוכט און מען האָט געפֿונען אַז ער האָט אין זיך אַ פסול, מחמת צו קומען און טאָן אַזאַ זאַך פֿאַר רבי אליעזר וואָס איז דער היפוך פֿון דער שיטה פֿון רבי אליעזר, האָט די זאַך אַ חסרון און ווי ער האָט געזאָגט אַזוי איז טאַקע געווען, אַזוי ברענגט דער ריטב"א בשם מורי נטרי רחמנא ופרקיה.
אַלזאָ לאָמיר זיך אומקערן צו אונדזער ענין. ווי מיר האָבן געזאָגט איז די זאַך אַ הפֿטרה, און די הפֿטרה, פֿאַר דעם וואָס פֿירט זיך יאָ מפֿטיר צו זײַן, וועט תיכף באַמערקן אַז די פסוקים זײַנען באַקאַנטע פסוקים. אַ טייל פֿון זיי זײַנען אונדז באַקאַנט פֿון דער הגדה של פסח, און פֿאַר די וואָס פֿירן זיך יאָ מפֿטיר צו זײַן איז עס באַקאַנט פֿון דער הפֿטרה.
ואמרת. כה אמר השם אלוהים לירושלים מכורותייך ומולדותייך מארץ הכנעני. אביך האמורי ואימך חיתית - און דו זאָלסט זאָגן. אַזוי זאָגט השם אלוהים צו ירושלים, דײַן אָפּשטאַם און דײַן געבורט זײַנען פֿון ארץ הכנעני. דײַן פֿאָטער איז דער אמורי און דײַן מוטער אַ חיתית. ער הייבט אָן צו באַשרײַבן וואָס איז געווען דער מקור, פֿון וואַנען איז כלל ישראל געקומען. ער זאָגט צו זיי, ער זאָגט צום נביא זאָג זיי די תוכחה אויף אַ וועג פֿון אַ משל. און כאָטש, זאָגט דער רד"ק, ווען ער איז געזעסן אין בבל, זאָגט דער רד"ק, האָט ער אים באַפֿוילן אַז ער זאָל זיי דאָרט לאָזן וויסן דורך אַ שרײַבן, אפֿשר וועלן זיי צוהערן און זיך אומקערן. דער קושי איז דאָ הודע את ירושלים. ווי אַזוי וועל איך, זיצנדיק אין בבל, לאָזן וויסן ירושלים? זאָגט מען, שיק זיי אַ בריוו. דאָס איז די כוונה לאָז זיי וויסן דורך אַ שרײַבן, אפֿשר וועלן זיי צוהערן און זיך אומקערן.
און איצט זאָגט דער מלבי"ם און באַשרײַבט מכורותייך ומולדותייך, און באַשרײַבט כביכול ווי מיר האָבן געזען בײַם אָנהייב אַז מען רעדט וועגן אַ קליין מיידל, אַן אסופית פֿון אַ פֿרעמד לאַנד. דער אָרט וואו דאָרט זײַנען געווען אירע עלטערן איז ארץ הכנעני. איר פֿאָטער און איר מוטער זײַנען אויך נישט געווען פֿון איין פֿאָלק. איר פֿאָטער איז געווען אַן אמורי, איר מוטער איז געווען אַ חיתית. און זאָגט דער מלבי"ם דאָס איז געווען די סיבה וואָס זיי האָבן נישט חוס געווען אויף דעם קינד וואָס איז זיי געבוירן געוואָרן. מחמת יעדער האָט נישט געזען דאָס קינד ווי צוגעהעריק צו אים. די חיתית מוטער האָט געזען דאָס קינד ווי אַן אמורי, און דער אמורי פֿאָטער האָט געזען דאָס קינד ווי אַ חיתי. און היות ווי אַזוי האָבן זיי נישט זאָרג געטאָן פֿאַרן קינד ווי עס דאַרף צו זײַן און האָבן נישט חוס געווען אויף אים. און דער פֿאָטער איז אַן אמורי, זאָגט דער מלבי"ם נישט אומזיסט איז דאָס געשריבן, מחמת די אמוריים זײַנען געווען ערגער און שלעכטער פֿון די אַנדערע פֿעלקער. און די מוטער אַ חיתית איז אויך נישט אומזיסט געשריבן, מחמת די באַזונדערקייט פֿון די חיתית פֿרויען איז געווען אַז זיי זײַנען געווען ערגער פֿון די אַנדערע פֿרויען. ערגער אַפֿילו פֿון די אמורי פֿרויען. אַפֿילו די אמוריים זײַנען געווען די ערגסטע פֿון די פֿעלקער, זײַנען די חיתית פֿרויען געווען ערגער פֿון זיי. וואו זעען מיר עס? קצתי בחיי מפני בנות חת. מיר זעען אַז בנות חת איז געווען דאָס ערגסטע, ביז זי האָט זיך געעקלט מיט איר לעבן.
און דעמאָלט בעצם, זאָגט דער מלבי"ם, איז דער נמשל דאָ צו זאָגן זיי אַז איך האָב אײַך גענומען אין אַ מצב וואָס איר זײַט נאָך נישט געווען קיין באַזונדערע פֿאָלק. איר זײַט נאָך געווען צוגעבונדן צום פֿאָטער און מוטער פֿון וועלכע איר זײַט געבוירן געוואָרן. איר זײַט געווען צוגעבונדן צו די אמוריים, צו די חיתיים, איר האָט זיך אויסגעלערנט פֿון זייערע וועגן, זיי זײַנען געווען אײַערע וועגווײַזער, כביכול זיי זײַנען אײַער פֿאָטער און מוטער. זאָגט דער מלבי"ם פֿאַרוואָס רופֿט ער זיי פֿאָטער און מוטער? הרי נישט פֿון זיי זײַנען מיר טאַקע געקומען ווען מיר רעדן וועגן דעם שטאַם. אונדזער שטאַם איז נישט קיין אמורית און חיתית. אַלזאָ פֿאַרוואָס טאַקע כאַראַקטעריזירט ער אונדז ווי אמוריים און חיתיים? זאָגט דער מלבי"ם עס איז אין זיי געווען די אייגנשאַפֿט פֿון דעם לאַנד וואו זיי זײַנען דאָרט געבוירן געוואָרן. זיי זײַנען געבוירן געוואָרן אין ארץ חת, חברון, וואו עס האָבן געוואוינט אברהם און יצחק, האָט געהערט צו בני חת. די מליצה, באַשײַדט דער מלבי"ם, באַשרײַבט דאָס פֿאָלק כביכול ווי אַ פֿאָטער צו די מענטשן וואָס געפֿינען זיך דאָרט. דאָס פֿאָלק איז ווי דער פֿאָטער פֿון די פרטים, פֿון די מענטשן וואָס וואוינען דאָרט. און די סיבה דערצו, מחמת ווי דער פֿאָטער לערנט זײַנע קינדער די וועגן פֿון הנהגה, אַזוי לערנט דאָס פֿאָלק בכללות די וואָס וואוינען אין אים, די יחידים, די פרטים, דעם וועג ווי אַזוי צו זיך פֿירן. מיר גענעמען אונדזערע הנהגות פֿון דעם פֿאָלק וואָס מיר וואוינען אין אים.
און מען קען דרך אגב עס זען, מיר האָבן נישט קיין גרעסערן סימן פֿון דעם ווי דער קיבוץ גליות וואָס כלל ישראל האָט זוכה געווען צו אים אין די לעצטע 70 יאָר, און מען קען זען ווי יעדע עדה וואָס איז אַהער אָנגעקומען, כאָטש אַלע זײַנען פֿון איין מקור, האָט יעדע עדה גענעמען די זעלבע הנהגות וואָס זײַנען אָנגענומען אינעם פֿאָלק וואו זי איז געווען. למשל בײַ די ספֿרדים איז דאָ אַ גרויסער ענין פֿון הכנסת אורחים. די ספֿרדים זײַנען געווען אין די לענדער פֿון בני ישמעאל. אין די לענדער פֿון בני ישמעאל איז זייער אָנגענומען הכנסת אורחים און דעריבער איז בײַ די ספֿרדים די זאַך זייער פֿאַרשפרייט. בײַ די אשכנזים זײַנען דאָ אַנדערע ענינים. למשל בײַ די אשכנזים דער ענין פֿון בילדונג. דאָס הייסט דער ענין פֿון לערנען, למדנות, השכלה, נעמט דאָרט אַ ברייטן אָרט. ווײַל אין די מזרח לענדער, אין די ערבישע לענדער, האָט מען נישט פֿיל געלערנט. אין די אייראָפעאישע לענדער פֿאַרקערט, דאָרט זײַנען אוניווערסיטעטן און וויג פֿון קולטור וכולי, און ממילא דאָרט איז געווען אַ וויכטיקייט און גרויסע מעלה צו גענעמען ידיעה, און דעריבער זעט מען אַז די בילדונג איז אויך געגעבן געוואָרן, בײַ בני אשכנז זעט מען זי פֿיל מער ווי בײַ בני ספֿרד. און אַזוי ווײַטער אויף דעם וועג, מען קען געבן נאָך פֿיל דוגמאות. אָבער דער מענטש האָט זיך אויסגעלערנט פֿון דעם אָרט וואו ער וואוינט. די מענטשן וואָס דאָרט איז ער מיט זיי, ווערט דער מענטש פֿון זיי באַאײַנפֿלוסט.
און דאָס לאַנד וואו דאָרט איז דער מענטש געבוירן געוואָרן, באַשרײַבט ער ווי אַ מוטער. מחמת פֿונעם לאַנד זייגט דער מענטש זײַן שפּײַז, און די אייגנשאַפֿטן פֿונעם קינד זײַנען ענלעך צו די אייגנשאַפֿט פֿון דער ערד און אירע פֿרוכטן און איר לופֿט. שמין שדהה חפר אוכל. און דאָס איז טאַקע ווײַל עס שטייט אַז עס איז דאָ אַ לאַנד וואָס וואַקסט גיבורים, אַ לאַנד וואָס וואַקסט שוואַכע. די פירוש פֿון דער זאַך איז אַ סך מאָל אַז די תנובה פֿונעם לאַנד, די גוטסקייט פֿונעם לאַנד, איז וואָס באַאײַנפֿלוסט די באַשעפֿענישן וואָס וואַקסן אין אים. דער רמב"ם זאָגט אַז אין אַפֿריקע זײַנען דאָ מענטשן וואָס זײַנען חשוכי השכל. דאָס הייסט ווער עס וועט קוקן דו זעסט נישט אַ סך דעם באַקאַנטן אַפֿריקאַנער וויסנשאַפֿטלער. יאָ, זיי זײַנען נישט, זיי זײַנען נישט בהכרח, פֿון דאָרט זײַנען נישט אַרויסגעקומען די גדולי העולם פֿון זײַט לערנען. און פֿאַרוואָס? מחמת זאָגט דער רמב"ם זייער וואַסער איז טריב. און דאָס טריבע וואַסער געבערט אַ טריבן שכל. און אין די לענדער וואו דאָס וואַסער איז לויטער און ריין, געבערן זיי אַ קלאָרן און ריינעם שכל. דאָס הייסט מיר זעען אַז עס איז דאָ אַ השפעה צו וואָס דו עסט, צו דער תנובה פֿונעם לאַנד, האָט דאָס אַ השפעה אויף דעם וואָס וואַקסט דאָרט.
אַלזאָ ממילא וואָס ער זאָגט דאָ מכורותייך ומולדותייך, זײַנען דאָ צוויי זאַכן. דער אָרט וואו דו האָסט געוואוינט, מכורותייך איז ווי מגורותייך, נאָר דער אונטערשייד אַז לגור איז דרך עראי און מכורה איז בקביעות. ווי מגורותייך. מכורותייך ומולדותייך, איז קעגן דעם פֿאָטער און מוטער. דאָס איז דאָס פֿאָלק וואו זיי זײַנען דאָרט געבוירן געוואָרן און דער אָרט, די מדינה וואו זיי האָבן געוואוינט. וואָס ער האָט זיי געוואָלט זאָגן, איר האָט זיך נאָך נישט אָפּגעשיידט פֿון די הנהגות פֿון די גויים. איר זײַט נאָך צוגעבונדן צום פֿאָלק און זײַנע הנהגות, צוגעבונדן צום לאַנד און וואָס עס האָט אויפֿגעצויגן, און ממילא אַלע די ענינים פּוקן נאָך אין אײַך, מען האָט אײַך געדאַרפֿט רייניקן פֿון דעם, מען האָט אײַך געדאַרפֿט לויטערן פֿון דעם, און דאָס וועט ער תיכף באַשרײַבן ווי אַזוי יענער נדיב איז געקומען און האָט זיי גענומען און אַרויסגעפֿירט פֿון דער גאַנצער מציאות.
דער תרגום יונתן פֿאַרקערט דערקלערט אַז וואָס עס שטייט דאָ מכורותייך ומולדותייך מארץ הכנעני אביך האמורי ואימך חיתית, זאָגט ער בזכות אבהתכון אנא מתריש מן קדמכון ית אמוראה ומשצי ית חיתאה. אין זכות פֿון דײַן פֿאָטער און אין זכות פֿון דײַן מוטער נעם איך אײַך אַרויס פֿון די אמוריים און די חיתיים. אַזוי דערקלערט ער דעם ענין פֿון אביך האמורי ואימך חיתית. אין זכות פֿון דײַן פֿאָטער האָט ער דיך אַרויסגענומען פֿון דעם אמורי, און אין זכות פֿון דײַן מוטער האָט ער דיך אַרויסגענומען פֿון די חיתיים. יאָ, אשצי ואתרך, די כוונה איך וועל פֿאַרטרײַבן און פֿאַרוואַרפֿן די אמוריים און די חיתיים פֿון פֿאַר אײַך. אין זכות אבות, אין זכות אברהם יצחק ויעקב.
ומולדותייך ביום הולדת אותך לא כרת שורייך ובמים לא רוחצת למשעי והומלח לא הומלחת והוחתל לא חותלת - און דײַן געבורט, אינעם טאָג ווען דו ביסט געבוירן געוואָרן איז נישט אָפּגעשניטן געוואָרן דײַן נאָפּל, און אין וואַסער ביסטו נישט געוואַשן געוואָרן צום גלאַטן, און מיט זאַלץ ביסטו נישט געזאַלצן געוואָרן און אײַנגעוויקלט ביסטו נישט אײַנגעוויקלט געוואָרן. נאָך דעם ווי ער האָט באַשריבן דעם אָרט, וואָס מען רופֿט דעם הינטערגרונט אין וועלכן די טאָכטער איז געבוירן געוואָרן, באַשרײַבט ער איצט ווי אַזוי זי איז געבוירן געוואָרן. די געבורט בפֿועל. ומולדותייך, וואָס האָט מען מיט איר געטאָן אינעם טאָג פֿון דער געבורט? דבר ראשון ביום הולדת אותך לא כרת שורייך. זאָגט דער מלבי"ם דער מנהג איז געווען צו טאָן צום געבוירן קינד פֿיר מיני תיקונים, וואָס קיין איינער פֿון זיי איז נישט געטאָן געוואָרן בײַ דיר.
דבר ראשון תיכף ווען דאָס קינד ווערט געבוירן שנײַדט מען אָפּ דעם נאָפּל. דאָס איז כרת שורייך. שורייך איז ווי שוררך אגן הסהר. שוררך איז דער נאָפּל וואָס איז אינעם צענטער פֿונעם גוף, יאָ. אַלזאָ לא כרת שורייך, דבר ראשון דער נאָפּל איז נישט אָפּגעשניטן געוואָרן. ביז איצט האָט דאָס קינד געזייגט זײַן שפּײַז דורכן נאָפּל. זאָגט דער מלבי"ם ער איז געווען אין דרגה פֿון צומח. אַ צומח זייגט דורכן וואָרצל, אויך אַ קינד זייגט דורכן נאָפּל, דאָס איז ווי אַ וואָרצל וואָס איז צוגעבונדן צו דער מוטער. ווען מען שנײַדט אָפּ דעם נאָפּל, בינדט מען אים צו, פֿון איצט אָן באַקומט ער די שפּײַז דורכן מויל. ווען דער נאָפּל איז נישט אָפּגעשניטן, איז ער נאָך אינעם פֿריערדיקן מדרגה, ער איז נאָך אין דער מדרגה פֿון צומח. און דער נמשל, זאָגט דער מלבי"ם, ווען דאָ די אומה איז געבוירן געוואָרן, האָט מען געדאַרפֿט אַז זיי זאָלן זיך אָפּשיידן פֿון דער אומה אין וועלכער זיי זײַנען געווען. מען האָט געדאַרפֿט אַז זיי זאָלן זיך אָפּשיידן פֿון דער מוטער. אָבער זיי זײַנען געבליבן לא כרת שורייך. דער נאָפּל איז נאָך געבליבן, צוגעבונדן זײַנען זיי געווען מיט זייער נאָפּל צו דער אומה פֿון וועלכער זיי זײַנען געבוירן געוואָרן. נאָך צוגעקלעפט זײַנען זיי געווען צו די מעשים פֿון די כנענים. און די מעשים פֿון די כנענים זײַנען זייער חמורדיקע מעשים, ווי די תורה וואָרנט נישט צו טאָן ווי זייערע מעשים.
די צווייטע זאַך וואָס מען טוט צום קינד, מען וואַשט אים אין וואַסער אָפּצונעמען די דמים און דעם עקל, ווי דער לשון פֿון מלבי"ם. און אינעם נמשל פֿון דער אומה, אַז די חכמי הלב, די מענטשן וואָס זײַנען מער משכילים, וואַשן די פֿאַרדאָרבענע מידות דורך די וואַסער פֿון חוכמה און דעת. ווי דער רמב"ם זאָגט אַז אַ טבילה מוז נישט זײַן אין אַ מקווה, אַ מענטש קען טובל זײַן אין די וואַסער פֿון חוכמה און דעת. דהיינו מען פֿירט אײַן נײַע הנהגות, נישט ווי די אומות אין וועלכע מיר זײַנען אויפֿגעוואַקסן, נאָר מען וואַשט זיך, מען וואַשט און פֿאַרריכט זײַנע מידות צו יושרדיקע און ריכטיקע מידות. נישט ווי וואָס מיר האָבן באַקומען פֿון דער מוטער וואָס האָט אונדז געבוירן, וואָס האָבן מיר פֿון זיי באַקומען? דמים און עקל. דהיינו מיר זײַנען מיאוס מיט שלעכטע מידות פֿון די אומות וואָס האָבן אונדז געבוירן. אָבער דאָרט איז מען געוויינט צו טאָן אַ וואַשן, און דאָ זאָגט ער אַז די מציאות איז נישט געווען. ובמים לא רוחצת למשעי. וואָס איז למשעי? למשעי די כוונה איז אויף אַ וועג וואָס מען מאַכט זײַן פֿלייש גלאַט. משעי איז גלאַט. עשיו איש שעיר ויעקב איש חלק, זאָגט דער תרגום שעיע. שעיע איז גלאַט. און אויך היינט באַנוצט מען דעם אויסדרוק ווען מען גאָלט זיך, איז דאָ משעי, וואָס עס הייסט אַ שמירעכץ מיט וואָס מען נעמט אָפּ די האָר מיט אַ סם און נישט מיט אַ מעסער. אַזוי אַז אויף יעדן פֿאַל משעי די כוונה איז אויף אַ גלאַטן אופֿן. מען האָט נישט געמאַכט דײַן פֿלייש גלאַט צום משעי.
די דריטע זאַך, נאָך דעם זאַלצט מען דאָס קינד כדי צו שטאַרקן דאָס פֿלייש. דאָס איז אונדז נישט באַקאַנט היינט, אָבער עס איז געווען זייער וועג צו לייגן זאַלץ אויף זײַן גוף כדי צו שטאַרקן זײַן הויט און זײַן פֿלייש פֿונעם קינד. און די פֿערטע זאַך האָט מען אים אײַנגעוויקלט אויסצוגלײַכן די אברים. דאָס יאָ, ווער עס איז אַמאָל געווען בײַ אַ ברית פֿון הרב מחפוד האָט געזען ווי ער טוט עס. עס איז געווען זייער וועג צו טאָן עס, בפֿרט אין תימן איז דאָס געווען זייער אָנגענומען, מען איז געווען געוויינט צו נעמען נאָך דעם, נישט דווקא ווען מען מל'ט דאָס קינד נאָר סתם, מען פֿלעגט נעמען דאָס קינד, בינדן שטאַרק זײַנע פֿיס און גלײַכן זיי אויס כדי אַז די פֿיס זאָלן וואַקסן אויף אַ גלײַכן אופֿן, האָט מען געגלײַכט די פֿיס, האָט מען זיי אײַנגעוויקלט. דאָס איז וואָס ער זאָגט מען וויקלט אים אײַן אויסצוגלײַכן די אברים. אויך פֿון די צײַטן פֿון חז"ל האָט מען עס געטאָן. זאָגט דער מלבי"ם מחמת אין די אינגעווייד פֿון זײַן מוטער איז דאָס פֿלייש שוואַמיק און די אברים זײַנען איבערגעבויגן, זײַן קאָפּ צווישן זײַנע קני, אײַנגעפֿאַלטן ווי אַ פנקס ווי די גמרא זאָגט, דאַרף מען אים אויסגלײַכן. און דער נמשל איז אויך צו דער אומה, אַז מען דאַרף שטאַרקן די פרטים, די מענטשן וואָס זײַנען אַ טייל פֿון דער אומה וואָס איצט זײַנען זיי אויפֿגעוואַקסן, מען רעדט דאָ איצט וועגן יענער אסופית וואָס איז דאָרט אויפֿגעוואַקסן צווישן די אומות, אויסצוגלײַכן דעם כלל, צו שטעלן אויף זיי ראשים און שופֿטים ביז דאָס וועט זײַן ווי אַ גלײַכער, שטאַרקער און מוטיקער גוף וואָס זײַנע אברים זײַנען אויסגעגלײַכט. ער זאָגט דאָס איז דיר נישט געטאָן געוואָרן. אַלזאָ דו ביסט אויפֿגעוואַקסן אויף אַ קרומען אופֿן, מיט דעם שמוץ פֿון די דמים און דעם עקל, מיטן נאָפּל וואָס דו ביסט נאָך געבליבן צוגעבונדן צו די אומות מיט וועלכע דו ביסט געווען צוגעבונדן, מיט דעם וואָס דו ביסט נישט דורכגעגאַנגען אַ זאַלצן כדי צו שטאַרקן דאָס פֿלייש, אַזוי אַז די מציאות פֿון כלל ישראל איז געווען זייער ביטער. און דער קדוש ברוך הוא וועט תיכף באַשרײַבן ווי פֿון דער דאָזיקער מציאות האָט ער גענומען און אויפֿגעבויט אַ ווונדערלעכע און באַזונדערע אומה, כלל ישראל.
לא חסה עלייך עין לעשות לך אחת מאלה לחומלה עלייך. ותושלכי אל פני השדה בגועל נפשך ביום הולדת אותך - קיין אויג האָט זיך אויף דיר נישט דערבאַרעמט צו טאָן פֿאַר דיר איינע פֿון די, זיך צו דערבאַרעמען אויף דיר. און דו ביסט אַרויסגעוואָרפֿן געוואָרן אויפֿן פֿעלד מיטן עקל פֿון דײַן נפֿש, אינעם טאָג ווען דו ביסט געבוירן געוואָרן. לא חסה עלייך עין לעשות לך אחת מאלה לחומלה עלייך. עס איז דאָ דאָ לחוס, עס איז דאָ דאָ לחמול. מען האָט נישט געטאָן פֿאַר דיר איינע פֿון די זאַכן מחמת רחמנות. זאָגט דער מלבי"ם וואָס איז דער אונטערשייד צווישן לחוס און לחמול? דאָס איז אַ זאַך וואָס ער חזרט איבער אין עטלעכע ערטער. זאָגט דער מלבי"ם תמיד ווען עמעצער איז חס אויף אַ זאַך, איז ווײַל איך האָב אין אים אַ צורך. איך בין חס אויף אים מחמת איך בין אין אים אינטערעסירט, מחמת איך וויל אים. למשל זאָגט דער מלבי"ם, ווי ועיניכם אל תחוס על כליכם. איך בין אינטערעסירט אין די כלים, איך בין חס אויף זיי. אתה חסת על הקיקיון, איך בין אינטערעסירט אינעם קיקיון, איך בין חס אויף אים. פֿאַרקערט זאָגט דער מלבי"ם, חומל איז דער וואָס וויל דעם קיום פֿון דער זאַך פֿון זיך אַליין. די זאַך איז גוט אין מײַנע אויגן, נישט מחמת איך וויל און בין אינטערעסירט אין דער זאַך, נישט ווײַל איך דאַרף עס. נאָר מחמת רחמנות אויף דער זאַך. ווייסטו וואָס, אַפֿילו אויב איך וועל פֿון עס נישט הנאה האָבן, אָבער איך דערבאַרעם זיך אויף אים. איך דערבאַרעם זיך אויף אים, שאָד עס צו פֿאַרדאַרבן, אַפֿילו אויב מיר וועט פֿון דעם נישט אַרויסקומען גאָרנישט. ווי כי חמל העם על מיטב הצאן והבקר לאבו החרימם. זיי האָבן זיך דערבאַרעמט אויף זיי, מצד וואָס עס איז אַ שאָד סתם צו פֿאַרדאַרבן די שאָף און רינדער און זיי האָבן נישט געוואָלט זיי מחרים זײַן.
זאָגט דער מלבי"ם, אַזוי אויך דאָ זאָגט ער, מען איז נישט חס געווען אויף איר, אויף דעם דאָזיקן מיידל וואָס איז געבוירן געוואָרן, מיר האָבן געזען אַז דער אמורי פֿאָטער און די חיתית מוטער זײַנען נישט חס אויף איר מצד זייער צורך, כדי ער זאָל האָבן אַ המשך. דו האָסט אַ תועלת אין איר. אויב דו וועסט זי אויפֿציען, וועסטו האָבן אַ צווייטן דור און אַ דריטן דור וכולי, וועסטו האָבן אַ המשך פֿון קינדער. אַלזאָ ער איז נישט חס מצד דער תועלת, דאָס איז וואָס ער האָט געזאָגט מצד מולדותייך. איצט וואָס ער האָט דערקלערט ביום הולדת אותך, מחמת תיכף אינעם טאָג ווען דו ביסט געבוירן געוואָרן האָט מען דיך אַרויסגעוואָרפֿן אויפֿן פֿעלד מיטן עקל פֿון דײַן נפֿש, און מען האָט זיך אויף דיר נישט דערבאַרעמט אויך אינעם דאָזיקן זין אַז אַפֿילו אויב מיר וועט נישט זײַן קיין תועלת, כאָטש זאָלן מיר זיך דערבאַרעמען אויף איר אַז זי זאָל בלײַבן, אַ שאָד אויף איר. אויך דאָס איז נישט געווען קיין סיבה זיך צו דערבאַרעמען, און דעריבער איז זי אַרויסגעוואָרפֿן געוואָרן פֿון דאָרט פֿונעם לאַנד צום פֿעלד. וואָס איז השדה? די כוונה איז צו ארץ מצרים, אַז דאָרט אין ארץ מצרים האָט מען זיך אָנגעעולט אויף זיי און מען האָט זיי געאַרבעט אין יעדער אַרבעט אינעם פֿעלד.
דער תרגום יונתן דערקלערט אַז וואָס עס שטייט דאָ לא חס עלייך ותושלכי, זאָגט דער תרגום יונתן ותושלכי דאָ רעדט וועגן דעם אַרויסוואַרפֿן וואָס איז אונדז געדענקט פֿון מצרים. וגזר לא חסת עליכון עינא דפרעה. ווער האָט זיך אויף אײַך נישט דערבאַרעמט? דאָס איז פרעה. למעבד לכון טבו חדה לרחמא עליכון. וגזר עליכון גזירת גמירא, ער האָט אויף אײַך גזרן אַ גזירה פֿון פֿאַרטיליקונג. למרמא דכורכון בנהרא לאבדא יתכון. אַרויסצוּוואַרפֿן אײַערע בכורים אין טײַך אײַך צו פֿאַרלירן. בעידן דהויתון במצרים, אין דער צײַט ווען איר זײַט נאָך געווען אין מצרים.
ואעבור עלייך ואראך מתבוססת בדמייך. ואומר לך בדמייך חיי ואומר לך בדמייך חיי - און איך בין דורכגעגאַנגען אויף דיר און האָב דיך געזען זיך וואַלגערן אין דײַנע בלוטן. און איך האָב צו דיר געזאָגט אין דײַנע בלוטן לעב, און איך האָב צו דיר געזאָגט אין דײַנע בלוטן לעב. ואעבור עלייך ואראך מתבוססת בדמייך, דערקלערט דער רד"ק, דאָ איז דער ענין פֿונעם משל און מליצה קעגן אהרון, מרים און משה, וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט זיי געשיקט כדי צו גאולן כלל ישראל און זיי צו זאָגן איש שיקוצי עיניו השליכו ובגילולי מצרים אל תטמאו. עס שטייט אַז אהרון נאָך פֿאַר משה'ן פֿלעגט זאָגן נבואות פֿאַרן פֿאָלק כדי צו דערווײַטערן זיי פֿון עבודה זרה. ואראך מתבוססת בדמייך, ווי מיר האָבן דערקלערט איז דאָס פֿאַרשמוצט אין די בלוטן פֿון דער געבורט. דער רד"ק דערקלערט אַז די כוונה איז אַז זיי זײַנען געווען פֿאַרוואַלגערט אין ליים און חומר וואָס מען האָט פֿון אים געמאַכט די ציגל. זיי האָבן נישט געהאַט קיין פנאי אַפֿילו זיך צו רייניקן פֿון דעם. ווײַל דערפֿאַר דאַרף מען אַ פֿרײַע צײַט, און אַ פֿרײַע צײַט האָבן זיי נישט געהאַט, מען האָט זיי געצוואונגען צו מאַכן די ציגל טאָג-טעגלעך נישט צו רוען. זאָגט דער רד"ק אַלזאָ אויך צוליב ריינקייט, זיך צו רייניקן האָבן זיי נישט געקענט, זיי זײַנען געווען פֿאַרוואַלגערט אין זייער שמוץ.
ואומר לך בדמייך חיי, זאָגט דער רד"ק זײַט נישט חושש אפֿשר וועט איר שטאַרבן פֿון דער שווערקייט פֿון דער אַרבעט און פֿון דעם שמוץ און דעם דרעק, זאָגט ער זיי פֿון דעם וועט איר לעבן און וואַקסן ווי אַ געוויקס פֿונעם פֿעלד. חיי זאָגט דער רד"ק איז ווי אַ ציווי, חיי, זאָלסט לעבן פֿון דער דאָזיקער מציאות. חז"ל זאָגן וואָס איז די כפֿילות ואומר לך בדמייך חיי ואומר לך בדמייך חיי? אַלזאָ דער רד"ק ווי זײַן וועג וואָס אַ סך מאָל דערקלערט ער אַז די כפֿילות איז געמיינט צו שטאַרקן דעם ענין. ווען מען זאָגט אַ זאַך איין מאָל איז דאָס איין מאָל, ווען מען זאָגט עס צוויי מאָל איז דאָס צו שטאַרקן דעם ענין. אַלזאָ אויך דאָ, איז דער וועג פֿון מקרא צו טאָפּלען די זאַך צו שטאַרקן דעם ענין. חז"ל דרשנען די כפֿילות, ואומר לך בדמייך חיי, דם פסח און דם מילה. דער ערשטער דאָס איז בדמייך דאָס איז דם פסח, דער צווייטער איז דם מילה. אָדער פֿאַרקערט, דער ערשטער איז דם מילה, פֿריער האָט מען זיך געמל'ט, דערנאָך האָט מען מקריב געווען דעם פסח. און דאָס איז בדמייך חיי, אין זכות פֿון די צוויי מצוות. מחמת ער באַשרײַבט אַז כלל ישראל איז געווען אַ בחינה פֿון ערום ועריה ווי מיר וועלן זען ווײַטער. דהיינו קיין זכות און קיין מצווה האָבן זיי נישט געהאַט כדי צו ווערן גאול. וואָס וועט אַלזאָ זײַן די זאַך וואָס וועט זיי ברענגען צו לעבן פֿון דעם כוח? אומר לך בדמייך חיי בדמייך חיי, דם פסח און דם מילה, דאָס זײַנען געווען די צוויי זכיות וואָס כלל ישראל האָט געהאַט, און די צוויי זכיות האָבן מיר שוין גערעדט אין דער פֿאַרגאַנגענהייט, ווער עס וויל קען עס הערן אין אונדזערע דרשות פֿאַר פסח, אַז זיי זײַנען געווען זייער שוואַכע זכיות. ווײַל ווער עס ווייסט, דם פסח, כלל ישראל ווען זיי האָבן מקריב געווען דעם קורבן פסח, דאָרט ווערט געבראַכט אַז כלל ישראל האָבן בהתחלה נישט געוואָלט קומען נעמען אַ קורבן צו מקריב זײַן. און פֿאַרוואָס? ווײַל דאָס האָט זיי געצוואונגען זיך צו מל'ן. און זיי האָבן נישט געוואָלט זיך מל'ן. הערט איר? אויך זיך מל'ן האָבן זיי נישט געוואָלט. וואָס האָט געטאָן דער קדוש ברוך הוא? ער האָט פֿאַרשפרייט דעם ריח פֿונעם פסח אין גאַנץ מצרים. אה, אַ ריח פֿון גן עדן שטייט, ער האָט אין דעם קורבן פסח אַרײַנגעלייגט אַ ריח גן עדן. אַלע שמעקן עס, אה, וואו? עמעצער מאַכט דאָ סטייקס. זאָג וואו איז דאָס? וואָסער געבראָטנס? וואָס איז דאָס? פֿון וואַנען? זאָגט מען זיי מען דאַרף פֿריער זיך מל'ן. אה, ערשט נאָך דעם וואָס זיי זײַנען געגאַנגען און האָבן זיך געמל'ט... אַלזאָ פֿאַרשטייט אַז דער גאַנצער ענין פֿונעם פסח איז געווען נאָר נאָך דעם וואָס זיי האָבן זיך געמל'ט, און דער גאַנצער ענין פֿון דער מילה איז געווען נאָר נאָך דעם וואָס זיי האָבן געגלוסט צוליב וואָס זיי האָבן געשמעקט זײַן ריח, און נאָר צוליב דעם, דער קדוש ברוך הוא, זײַנען זיי געגאַנגען און האָבן געטאָן די מצוות, און אין זכות פֿון אַזעלכע צוויי מצוות וואָס זײַנען לכאורה שוואַכע מצוות וואָס זײַנען אָנגעקומען וואָס מען רופֿט באונס און מיט קיין ברירה, זײַנען זיי שוין געווען ראוי צו ווערן גאול. פֿון דאָ דרך אגב אַ תשובה צו אַלע וואָס זאָגן, אַלזאָ וואָס זײַנען אונדזערע זכיות צו ווערן גאול? זע וואָסערע שוואַכע מצוות זײַנען דעמאָלט געווען די מצוות, וואָס מען האָט זיי געטאָן באונס און מיט קיין ברירה, און זײַנען געווען אַ סיבה פֿאַר דער גאולה. ואומר לך בדמייך חיי ואומר לך בדמייך חיי, כלל ישראל היינט וואָס איז פֿול מיט מצוות ווי אַ מילגרוים, על אחת כמה וכמה אַז ער איז ראוי צו ווערן גאול.
לאָמיר זען דעם מלבי"ם. זאָגט דער מלבי"ם, ואעבור עלייך ואראך, דאָ באַשרײַבט ער ווי מיר האָבן געזען אַז עס איז דאָ אַן אפוטרופוס, אַ נדיב וואָס איז געגאַנגען און האָט געזען דאָס מיידל אַרויסגעוואָרפֿן אַזוי און איז געגאַנגען כדי זי צו ראַטעווען, האָט זי געזען זיך וואַלגערן אין דײַנע בלוטן. זאָגט דער מלבי"ם עס איז נישט גענוג די בלוטן פֿון דער געבורט וואָס מיר האָבן פֿריער געזען אַז זי איז אין זיי פֿאַרשמוצט, נאָר מען האָט זי אויך אַרויסגעוואָרפֿן, און היות ווי מען האָט זי אַרויסגעוואָרפֿן איז זי פֿאַרוואונדעט געוואָרן און פֿון איר זײַנען אַרויס בלוטן פֿון אַ שלאָג, אַחוץ די בלוטן פֿון דער געבורט. און דעריבער זאָגט ער מתבוססת בדמייך, דאָס זײַנען צוויי מיני בלוטן. איין בלוט איז דאָס בלוט פֿון דער געבורט, דאָס צווייטע בלוט איז דאָס בלוט פֿונעם אַרויסוואַרפֿן. און דעמאָלט האָט ער אויף איר משגיח געווען און געזען, און האָט צו איר געזאָגט דו וועסט לעבן פֿון די בלוטן פֿון די וואונדן, זײַ נישט חושש אַז פֿון כוח פֿון די בלוטן וועסטו שטאַרבן. און בעצם דער נמשל איז אַז דער קדוש ברוך הוא איז אויף זיי משגיח בעת דער גלות, כאָטש פרעה האָט אין זיי געשלאָגן און אין זיי געהרגעט און אין זיי פֿאַרוואונדעט, האָט דער קדוש ברוך הוא אויף זיי משגיח געווען אַז כלל ישראל חלילה זאָל נישט האָבן קיין כליה.
רבבה כצמח השדה נתתיך ותרבי ותגדלי ותבואי בעדי עדיים שדיים נכונו ושערך צימח ואת ערום ועריה - צו אַ ריבוי ווי אַ געוויקס פֿונעם פֿעלד האָב איך דיך געמאַכט, און דו האָסט זיך געמערט און ביסט אויסגעוואַקסן און ביסט אָנגעקומען צו אַ שיינקייט פֿון שיינקייטן, די ברוסטן זײַנען אויסגעפֿורעמט און דײַן האָר איז געוואַקסן, און דו ביסט נאַקעט און בלויז. אין דער דאָזיקער מציאות וואָס ער קומט און געפֿינט זי אויפֿן פֿעלד, פֿאַרגלײַכט ער זי צו רבבה כצמח השדה. זי איז געוואָרן גרויס אין ריבוי ביז עס איז אָנגעקומען די צײַט פֿונעם בליען און שפראָצן ווי דער מלבי"ם זאָגט. שיינע בלומען, אויסגעפוצטע קנאָספן, וואָס זײַנען בעצם די תפֿארת פֿון די געוויקסן, פֿון דער בלום. און וואָס זײַנען געווען די עדיים? ותבואי בעדי עדיים, וואָס זײַנען יענע עדיים? שדיים נכונו ושערך צימח, וואָס דאָס זאָגט אַז עס איז שוין אָנגעקומען עת דודים. אָבער ואת ערום ועריה. די פירוש פֿון דער זאַך אין דער מציאות שייך נישט קיין עת דודים, מחמת דו ביסט ערום ועריה, עס איז נישטאָ קיין בגדים און כביכול דער אָרט פֿון תורפֿה איז אַנטבלויזט. וואָס איז בעצם דער נמשל? דער קדוש ברוך הוא האָט משגיח געווען אויף כלל ישראל אַז זיי זאָלן פרון און רבן. כאשר יענו אותו כן ירבה וכן יפרוץ. און דאָס איז רבבה כצמח השדה נתתיך. ביז עס איז אָנגעקומען די צײַט פֿון דער גאולה, ותרבי ותגדלי ותבואי בעדי עדיים. ווער זײַנען די צײַט, ווער זײַנען די וואָס וועלן אונדז ברענגען אין עדי עדיים? שדיים נכונו ושערך צימח. תמיד איז דער אויסדרוק פֿון די ברוסטן דאָס זייגן, צו געבן און שענקען די מילך. און דער אויסדרוק דאָ איז משה און אהרון, וואָס זיי זײַנען כביכול געווען די וואָס האָבן געזייגט כלל ישראל, זיי האָבן אויפֿגעצויגן כלל ישראל און זיי געשאָנקען תורה, זיי געשאָנקען תורה. און דאָס איז כביכול יענע שדיים נכונו ושערך צימח, משה און אהרון זײַנען די וואָס זײַנען גרייט אײַך צו גאולן. נאָר ואת ערום ועריה, כלל ישראל זײַנען נאָך געווען נאַקעט, זיי האָבן נישט געהאַט קיין תורה און מצוות. דאָס זײַנען בעצם די בגדים פֿון דער נשמה, ווי מיר האָבן גערעדט עטלעכע מאָל, עס דערשײַנט אַ סך אין די דברי נבואה, אַז די בגדים זײַנען די זכיות, זײַנען די מצוות, זײַנען די מעשים טובים. הבגדים הצואים הסר מעליך, דאָס זײַנען די בנים וואָס האָבן גענומען פֿרעמדע פֿרויען, און אַזוי ווײַטער אויף דעם וועג. די בגדים זײַנען בעצם אַ מין חלוקא דרבנן פֿאַר עולם האמת, וואָס דאָס זײַנען די זכיות וואָס ווערן פֿון די מעשים וואָס אַ מענטש טוט דאָ אין דער וועלט. אַלזאָ כאָטש איר זײַט שוין רבבה, כאָטש איר האָט זיך געמערט און זײַט אויסגעוואַקסן און איר האָט דאָ איצט די גואלים, שדיים נכונו ושערך צימח, אָבער אויף יעדן פֿאַל ואת ערום ועריה, נאָך האָט איר נישט קיין זכיות, נישט קיין מצוות מיט וועלכע איר זײַט ראוי זיך צו באַצירן. אַלזאָ כאָטש דו ביסט אָנגעקומען צו דער צײַט וואָס דו ביסט ראוי צו ווערן גאול, אָבער דו האָסט נישט די זכיות.
ואעבור עלייך ואראך והנה עיתך עת דודים ואפרוש כנפי עלייך ואכסה ערוותך ואשבע לך ואבוא בברית אותך נאום השם אלוהים ותהיי לי - און איך בין דורכגעגאַנגען אויף דיר און האָב דיך געזען, און זע דײַן צײַט איז די צײַט פֿון ליבשאַפֿט, און איך האָב אויסגעשפרייט מײַן פֿליגל אויף דיר און האָב צוגעדעקט דײַן בלויזקייט, און איך האָב דיר געשוואוירן און בין געקומען אין אַ ברית מיט דיר, אַ נאום פֿון השם אלוהים, און דו ביסט מײַן געוואָרן. און דעמאָלט ואעבור עלייך, זאָגט דער מלבי"ם דער דוד איז דורכגעגאַנגען אַ צווייט מאָל, און זע ער זעט אַז עס איז אָנגעקומען עת דודים, עס איז אָנגעקומען די צײַט פֿון דער גאולה וואָס איצט דאַרף מען אויסשפרייטן זײַנע פֿליגלען אויף איר. און די מליצה ווי עס שטייט ופרשת כנפיך על אמתך. דאָרט ווערט געבראַכט בײַ רות, די משמעות פֿון די דברים אַז ער האָט זי מיוחד געווען פֿאַר זיך, אַזוי זאָגט זי צו בועז. אַלזאָ אויב אַזוי אויך דאָ ואפרוש כנפי עלייך די כוונה איז איך וועל אײַך מיוחד זײַן צו מיר צו מײַן נאָמען, ווי עס שטייט בני בכורי ישראל. און דורך דעם ואכסה ערוותך, דורך מצוות מילה. כל זמן אַז כלל ישראל זײַנען ערלים איז דאָ בײַ זיי אַ ביזיון, דאָס איז אַ בחינה פֿון ערום, אַ בחינה פֿון ביזיון. אָבער אכסה ערוותך דורך מצוות המילה וואָס ער האָט זיי געגעבן, האָט ער דורך דעם זיי גערייניקט פֿון דער בחינה פֿון דער ערלה, פֿונעם שמוץ. ואשבע לך ואבוא בברית אותך, ווי עס שטייט והזכרתי את בריתי, אַז דער קדוש ברוך הוא האָט מיט אונדז געשלאָסן אַ ברית, און די ברית פֿאַרזיכערט אונדזער גאולה. ותהיי לי, דאָס איז די צײַט ווען דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז גענומען בײַם מעמד הר סיני און אונדז מיוחד געווען צו זיך, דאָס איז ותהיי לי.
וארחצך במים ואשטוף דמייך מעלייך ואסוכך בשמן - און איך האָב דיך געוואַשן אין וואַסער און האָב אָפּגעשוואמט דײַנע בלוטן פֿון דיר און האָב דיך אײַנגעשמירט מיט אייל. וארחצך במים איז קעגן וואָס מיר האָבן געזען אַז בײַם אָנהייב האָט ער געפֿונען יענעם קינד, האָט זי געפֿונען אַז אין וואַסער איז זי נישט געוואַשן. זאָגט השם איצט האָב איך דיך געוואַשן און אָפּגעשוואמט דײַנע בלוטן פֿון דיר. קעגן וואָס מיר האָבן פֿריער געזען אַז זי איז נישט געזאַלצן געוואָרן, איצט אסוכך בשמן כדי צו מילדערן דאָס פֿלייש. קעגן וואָס מיר האָבן געזען אַז מען האָט זי נישט אײַנגעוויקלט, דהיינו קיין איינער האָט דיך נישט אײַנגעוויקלט אין בגדים, אויף דעם זאָגט ער ואלבישך רקמה. זע איצט האָב איך דיך אויך אָנגעקליידט. און וואָס איז בעצם דער נמשל? אַז דער קדוש ברוך הוא האָט אַריבערגעפֿירט פֿון כלל ישראל די פֿאַלשע דעות, דעם רעיוניקן שיבוש וואָס כלל ישראל האָבן געהאַט אין מצרים, וירעו אותנו המצרים וואָס האָבן אונדז געמאַכט שלעכט, מיר זײַנען געווען עובדי עבודה זרה ווי זיי. אונדזערע דעות זײַנען פֿאַרדאָרבן און פֿאַרפֿירט געוואָרן. און דער וועג איז געווען ווי, ווי איז געווען די וואַשונג? זאָגט דער מלבי"ם דורך די וואַסער פֿון ים סוף. השם האָט זיי געוואַשן אין די וואַסער פֿון ים סוף. די וואַשונג פֿון די וואַסער פֿון ים סוף וואָס האָט זי זיי געבראַכט? ויאמינו בהשם ובמשה עבדו. אַלזאָ כאָטש זיי האָבן זיך דאָרט נישט טובל געווען אין די וואַסער, אָבער אין די וואַסער דאָרט האָבן זיי באַקומען די אמונה. אין נאָך דעם ים סוף האָבן זיי געגלייבט אין השם, מיט דעם זײַנען בטל געוואָרן די פֿאַלשע דעות וואָס זיי האָבן געגלייבט אין אַלערליי משונהדיקע תפֿיסות און אַלערליי אלילים. איצט זעען זיי אַז השם הוא האלוקים. דערנאָך האָט דער קדוש ברוך הוא זיי אײַנגעשמירט מיט אייל. די אייל איז שמן משחת קודש, ווי עס שטייט שם שם לו חוק ומשפט ושם ניסהו, וואָס די כוונה איז אויף די חוקים וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט אויסגעלערנט כלל ישראל. און דערנאָך האָט ער זיי אָנגעקליידט אין רקמה, דאָס איז געווען דער ווונדערלעכער מעמד, מעמד הר סיני, ער האָט זיי געגעבן תורה און מצוות, און מיר האָבן געזאָגט אַז די תורה און מצוות זײַנען בעצם די בגדים, זיי האָבן איבערגעביטן זייערע קליידער, און דעמאָלט ותצלחי למלוכה. און דורך דעם וועלן זיי אים זײַן אַ ממלכת כוהנים און אַ גוי קדוש.
ווי דער רד"ק זאָגט, דער גאַנצער ענין ביז ותצלחי למלוכה איז די פֿאַרברייטערונג פֿון דער מליצה אויף דעם רוב גוטס וואָס זיי האָבן געהאַט אינעם מדבר. אין עסן און טרינקען און אין יעדן תענוג און אין קליידונג און אין שיך. דאָס הייסט דער רד"ק דערקלערט די דברים מער ווי דער פשט. אַז אַלץ וואָס מיר זעען דאָ אויסדרוקן פֿון גשמיותדיקע הנאות, זײַנען גשמיותדיקע הנאות כפשוטו וואָס זײַנען געווען אינעם מדבר. דער מלבי"ם נעמט דאָס אַלץ צו רוחניותדיקע אויסדרוקן, ווי למשל די בגדים זײַנען די תורה און מצוות וואָס זיי האָבן באַקומען בײַם מעמד הר סיני, ער האָט זיי אײַנגעשמירט מיט אייל, שם שם לו חוק ומשפט ושם ניסהו וכולי. דער רד"ק פֿאַרקערט דערקלערט אַז אַלע די דברים זײַנען כפשוטו. דאָס איז וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז געטאָן אינעם מדבר. שמלתך לא בלתה מעליך, רגלך לא בצקה דאָס איז 40 יאָר. אַלזאָ עס איז דאָ דאָ אַן אויסדרוק פֿון אַלע גשמיותדיקע גוטס וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט אונדז געטאָן ביי אונדזער זײַן אינעם מדבר. און בעצם בפשטות זײַנען ביידע זאַכן אמת. אלה ואלה דברי אלוקים חיים. אויך די גשמיותדיקע הטבות זײַנען דאָ אײַנגעשלאָסן און אויך די רוחניותדיקע הטבות, וואָס דער חומר איז נאָר אַ משל אויף אים.
ואלבישך רקמה ואנעלך תחש ואחבשך בשש ואכסך משי - און איך האָב דיך אָנגעקליידט אין געשטיקטס און האָב דיך באַשוכט מיט תחש און האָב דיך אַרומגעבונדן מיט לײַן און האָב דיך צוגעדעקט מיט זײַד. ואלבישך רקמה איז קעגן די פֿיר בגדי כהונה. די אונטערשטע קליידונג וואָס דאָס איז די כותונת, יאָ, דאָס איז וואָס איז צוגעקלעבט צום גוף, דאָס איז געווען רקמה. די הויזן בײַ אַ פֿרוי, זאָגט דער מלבי"ם, איז קעגן די שיך בײַ אַ פֿרוי, ווײַל דאָס איז דער אונטערשטער טייל פֿון דער קליידונג, דאָס איז ואנעלך תחש. ואחבשך בשש, ווי דער תרגום זאָגט, וקדישית מנכון כהניא למיהוי משמשין קדמיי במצנפן דבוץ. אחבשך בשש די כוונה איז די מצנפֿת וואָס די כוהנים בינדן אויף זייער קאָפּ, דאָס איז קדשתי מכם כוהנים אַז זיי זאָלן משמש זײַן פֿאַר מיר אין אַ מצנפֿת פֿון בוץ. ואכסך משי, און דעם כהן גדול האָב איך צוגעדעקט מיט מײַנע קאָלירטע קליידער. ואכסך משי וואָס דאָס איז אַ צודעק וואָס אַרומהילט דעם קאָפּ און דעם גוף.
דער רד"ק ברענגט אַ מדרש, אמר רבי יהודה ברבי סימון האָט געזאָגט דער קדוש ברוך הוא, זײַט נישט מיינען אַז איר צאָלט אָפּ 13 זאַכן וואָס איר האָט מיר אָפּגעטיילט, קעגן 13 זאַכן וואָס איך האָב אײַך געטאָן אין מצרים. 13 זאַכן וואָס איר האָט מיר אָפּגעטיילט זײַנען זילבער, קופער, תכלת און אַרגמן, תולעת שני און שש און ציגן וכולי. עס זײַנען דאָרט 13 מינים פֿון וואָס כלל ישראל האָבן געגעבן. זאָגט דער קדוש ברוך הוא זײַט נישט מיינען אַז איר צאָלט מיר דורך דעם אָפּ קעגן 13 זאַכן וואָס איך האָב אײַך געטאָן אין מצרים. קעגן דעם האָבן מיר דאָ 13 ענינים אויף וועלכע מיר האָבן איצט געלייענט. ארחצך במים, אשטוף דמייך, אסוכך בשמן, אנעלך תחש וכולי. מיר האָבן דאָ 13 זאַכן, אלבישך רקמה. און זאָגט זיי דער קדוש ברוך הוא זײַט נישט מיינען אַז איר גיט מיר צוריק דאָס קעגן דעם. אָבער פֿון דעסטוועגן רעכן איך אײַך אָן אַז איר צאָלט מיר אָפּ. ווי דוד האָט געזאָגט אשירה להשם כי גמל עלי. איך וועל זינגען צו השם אויף דעם וואָס דאָס וואָס איך טו און גיב אים, פֿון וועמענס איז דאָס, פֿון זײַנע, רעכנט מיר דער קדוש ברוך הוא דאָס ווי איך צאָל אים אָפּ. ער רעכנט מיר אָן די זאַך כי גמל, ווי איך האָב אָפּגעצאָלט צו השם יתברך. זאָגט דער קדוש ברוך הוא איך רעכן אײַך דאָס נישט ווי אַן אָפּצאָל, נאָר צום עולם הבא באַצאָל איך אײַך. דאָס הייסט איך רעכן אײַך דאָס נאָך אָן ווי אַ זכות. הערט איר? כביכול איר האָט נאָך אַ זכות בײַ מיר. דאָס איז נישט איינס אויף איינס און פֿאַרטיק דער חשבון איז געשלאָסן. זאָגט דער קדוש ברוך הוא ניין, איך רעכן אײַך דאָס ווי איר צאָלט מיר אָפּ, און פֿון דעסטוועגן דערמאָן איך אײַך דאָס נאָך פֿאַרן עתיד. ווי אַזוי? צום עולם הבא באַצאָל איך אײַך קעגן די 13 זאַכן. וברא השם על כל מכון הר ציון ועל מקראה ענן יומם ועשן ונוגה אש להבה לילה, כי על כל כבוד חופה וסוכה תהיה לצל יומם מחורב ולמחסה ולמסתור מזרם וממטר. און מען זאָגט אשירה להשם כי גמל עלי. זאָגט דער קדוש ברוך הוא איך דערמאָן אײַך דאָס נאָך פֿאַרן עולם הבא. אַלזאָ אויב אַזוי וואָס דער מדרש זאָגט דאָ, זײַט נישט מיינען אַז איר צאָלט מיר אָפּ, דהיינו איר האָט אָפּגעצאָלט אַלזאָ איז דאָ איינס אויף איינס און פֿאַרטיק דער חשבון איז געשלאָסן. זאָגט דער קדוש ברוך הוא ניין, איך רעכן אײַך דאָס ווי איר צאָלט מיר אָפּ, און פֿון דעסטוועגן דערמאָן איך אײַך דאָס נאָך פֿאַרן עתיד. דהיינו איך רעכן אײַך ווי איר צאָלט מיר אָפּ, דאָס איז וואָס מען רופֿט אַ בחינה, דאָס איז אויף מײַן חשבון. און וואָס איר האָט אויף יעדן פֿאַל געטאָן וועל איך אײַך נאָך געבן אויף דעם אַ שכר פֿאַרן עולם הבא, און דאָס איז פֿון רוב גוטסקייט פֿון השם יתברך, און דאָס איז אשירה להשם כי גמל עלי.