ספר יחזקאל פרק י"א: "ותישא אותי רוח ותבא אותי אל שער בית השם הקדמוני הפונה קדימה והנה בפתח השער עשרים וחמישה איש ואראה בתוכם את יאזניה בן עזור ואת פלטיהו בן בניהו שרי העם".
דער מלבי"ם דערקלערט אז דער דאזיקער פסוק, וואס עפֿנט דא פרק י"א, איז א המשך פון וואס עס ווערט דערמאנט אין פרק ט'. אין פרק ט' שטייט וועגן דעם, און אפֿשר נאך פֿריער אין פרק ח' שטייט וועגן דעם וואס דער אייבערשטער ווײַזט אים, יחזקאל, די תועבות וואס ווערן געטאן אין ירושלים. דער אייבערשטער טראגט אים פֿון בבל און ווײַזט אים וואספֿארא תועבות זיי טוען דארטן.
דאס ווערט געברענגט אין פרק ח' פסוק ט"ז: "ויבא אותי אל חצר בית השם הפנימית והנה פתח היכל השם בין האולם ובין המזבח כעשרים וחמישה איש אחוריהם אל היכל השם ופניהם קדמה והמה משתחוויתם קדמה לשמש". דער פּירוש פֿון דעם: אויב מיר שטעלן זיך פֿאר דעם בית המקדש, איז דער חלק פֿון קודש הקדשים צום מערבֿ צד. יאָ? פֿארקערט פֿון וואס מען איז געוואוינט צו טראכטן. נישט אזוי ווי מיר זײַנען געוואוינט צו טראכטן אז דער היכל איז אין מזרח צד, און אזוי מאלט מען זיך אויך פֿאר דעם קודש הקדשים צום מזרח צד, נאר דווקא פֿארקערט איז דער אמת. דער קודש הקדשים אינעווייניק אין בית המקדש איז געווען צום מערבֿ צד, בשעת דער פתח פֿון קודש הקדשים איז געווען צום צד פֿון הר הזיתים. דער פתח פֿון קודש הקדשים איז געווען צום מזרח צד.
און דעמאלט, אנשטאט זיי זאלן זיך בוקן ווען דו קומסט פֿון דער ריכטונג פֿון הר הזיתים, אנשטאט דו זאלסט זיך בוקן צום מערבֿ צד צו קודש הקדשים, זײַנען זייערע רוקנס צום היכל השם און זיי בוקן זיך צום מזרח צד. און זיך בוקן צום מזרח צד הייסט דער רוקן צום קודש הקדשים און דאס פּנים צו דער זון, צום זריחה. ווײַל זיי זײַנען געווען עובדי חמנים, האבן זיי זיך געבוקט צו דער עבודה זרה. און דארטן ווערט דערמאנט אז ער האט זיי געזען דורך זייערע רוקנס. דאס הייסט, ער האט געזען זייערע רוקנס צום היכל השם און ער האט געזען 25 מענטשן. און ווײַל ער האט זיי געזען דורך זייערע רוקנס, האט ער נישט געזען ווער די מענטשן זײַנען.
און דא ווערן געבראכט די נעמען פֿון צוויי פֿון זיי. ער זאגט דיר: "והנה בפתח השער 25 איש ואראה בתוכם את יאזניה בן עזור ואת פלטיהו בן בניהו שרי העם". זאגט דער מלבי"ם אז אין אנהייב איז ער געשטאנען הינטער זיי, און דעריבער האט ער זיי נישט געקענט דערקענען. אבער יעצט, ווען ער קומט און שטייט פֿאר זיי אנטקעגן זייער פּנים, דעמאלט דערקענט ער צווישן זיי יאזניהו און פלטיהו, וואס זיי זײַנען געווען שרים און חשובים אין פֿאלק. ער זעט זיי א חלק פֿון יענע 25 רשעים וואס בוקן זיך צו דער זון מיט זייערע רוקנס צום היכל השם.
זאגט דער מלבי"ם, און דאס איז וואס עס שטייט דא: "ותישא אותי רוח ותבא אותי אל שער בית השם הקדמוני הפונה קדימה". אין אנהייב איז ער געשטאנען אין היכל, און דעריבער האט ער זיי געזען דורך זייערע רוקנס. אבער יעצט נעמט מען אים ארויס אין דרויסן צום מזרחדיקן טויער, און פֿון דארט קען ער, ווי מיר האבן געזאגט, זען זייער פּנים.
"ויאמר אלי בן אדם אלה האנשים החושבים אוון והיועצים עצת רע בעיר הזאת". ער זאגט אים: אלע די מענטשן וואס טראכטן אוון. וואס הייסט "אלה האנשים"? דערקלערט דער רד"ק, ווײַל זיי זײַנען געווען שרים און גדולי העיר, דעריבער אויף זיי קענען מיר זאגן אז זיי זײַנען די מענטשן וואס טראכטן אוון און יועצים עצת רע. די שרים האבן אין זייער האנט די עצה און אלע פּלענער וואס צו טאן מיטן פֿאלק, די גאנצע שטאט הענגט אויף זיי.
דער מלבי"ם דערקלערט אז אין אנהייב האט אים דער אייבערשטער געזאגט "הנקה לבית יהודה כי מלאו את הארץ חמס". דער אייבערשטער זאגט אים: קום זע אז זיי שיקן דעם צווײַג צו זייער נאז. און "ושולחים את הזמורה אל אפם" האבן מיר דארטן דערקלערט לויטן מלבי"ם אז דער כוונה איז אז זיי פֿלעגן דערהרגענען איינער דעם אנדערן דורך א קליין מעסער וואס האט געהאט די פֿארעם פֿון א צווײַג, פֿון א ריי-מעסער. דער פּירוש פֿון דעם, א מעסער מיט וואס מען פֿלעגט אפּשנײַדן צווײַגן. מיט דעם מעסער פֿלעגט מען גיין איינער נעבן דעם אנדערן, באהאלטן דעם מעסער אין דעם קלייד, און פּלוצלינג, ווי מען דערגרייכט דעם חבר, שטעכט מען אים דעם מעסער אין בויך און מען גייט ווײַטער. יעצט פּלוצלינג זעען מענטשן ווי איינער פֿאלט. עס איז א מארק, א סך מענטשן גייען, פּלוצלינג זעען זיי איינער פֿאלט. מען הייבט אן פֿארשן, גוואלד, און דער אנדערער איז דערווײַל פֿארשוואונדן. אזוי רחמנא ליצלן פֿלעגן זיי דערהרגענען איינער דעם אנדערן. דאס איז בית ראשון, וואו עס שטייט אז עס איז געווען עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. הרי מנשה האט אנגעפֿילט ירושלים מיט בלוט פֿון עק צו עק. אזוי אז דער ענין פֿון שפיכות דמים איז געווען צו אונדזער צער זייער פֿארשפּרייט. מען פֿלעגט דערהרגענען איינער דעם אנדערן. אזוי זאגט ער אים: קום זע אז זיי שיקן דעם צווײַג כדי אויסצוראטן דאס פֿאלק. די זײַנען די שרים וואס טראכטן אוון און זיי יעצן שלעכטס. אזוי זאלסטו וויסן אז אלץ הייבט זיך אן און נעמט זיך פֿון זיי.
זאגט דער מלבי"ם, עס שטייט דא "חושבים אוון" און "יועצים עצת רע". וואס איז דער חילוק צווישן "חושבים אוון" און "יועצים עצת רע"? דערקלערט דער מלבי"ם אז אין אנהייב טראכט דער מענטש אויף דער זאך. נאכדעם וואס דער מענטש האט געטראכט און ער האט אן איידיי, יעצט זוכט ער אן עצה ווי אזוי דאס ארויסצוברענגען צום פועל. אזוי איז אלעמאל א עצה נאך דעם מחשבה. דער מחשבה איז נאך עפּעס א ערטילאיש זאך, און די עצה איז שוין עפּעס א אָפּעראטיווע זאך, עס איז שוין עפּעס אן איידיי צו א מעשהדיקער פּעולה. זאגט דער מלבי"ם, אלעמאל ווען מיר רעדן וועגן שלעכטס איז ריכטיקער צו זאגן "רע" ביחס צו א מעשה. און פֿארקערט, ביחס צו א מחשבה זאגן מיר "אוון". דעריבער זאגט ער, גיב אכט, עס שטייט דא "יועצים עצת רע". ווײַל א עצה איז שוין ווי אזוי צו ברענגען צום פועל, דעריבער שטייט "יועצים עצת רע". "רע" איז מער שייך קעגן א מעשה. פֿארקערט, וועגן א מחשבה זײַנען זיי "מחשבות אוון". "אוון יחשוב", "ליבו יקבץ אוון", "אוון אם ראיתי בליבי". "חושבי אוון ופועלי רע". דא זעסטו דאס ממש מפֿורש. "רע" איז צו טאן, און "אוון" איז אין מחשבה. דעריבער שטייט "החושבים אוון", וואס דאס זײַנען שלעכטע מחשבות, און "יועצים" ווי אזוי צו ברענגען די זאכן צום פועל, וואס דאס איז די בחינה פֿון "רע" ממש.
"האומרים לא בקרוב בנות בתים היא הסיר ואנחנו הבשר". וואס איז דא דער כוונה "האומרים לא בקרוב בנות בתים"? עס זײַנען דא צוויי ריכטונגען און צוויי גאנץ פֿארשידענע פּירושים. רש"י דערקלערט אז מען דארף שטעלן א קאמע: "האומרים לא בקרוב" - עס וועט נישט קומען אין גיכן אלץ וואס די נביאים שרעקן, אלץ וואס זיי רעדן וועגן די צרות, וועגן וואס עס וועט זײַן, נישט אין גיכן. "האומרים לא בקרוב". און ווײַל אזוי - "בנות בתים". אזוי האסטו נישט וואס צו זארגן, בוי א הויז. אויב מיר גייען גלות ווערן און דאס איז אין גיכן, ווער וועט גיין בויען א הויז? אבער ווײַל זיי זאגן, זיי בארויקן דאס פֿאלק, זאגן זיי: האט נישט מורא פֿון די רייד פֿון די נביאים, עס וועט נישט זײַן קיין זאך, אזוי "האומרים לא בקרוב, בנות בתים". ווײַל די צרה וועט נישט זײַן אין גיכן, בויט הײַזער, מיר וועלן נישט גלות ווערן פֿון דעם דאזיקן ארט. "היא הסיר ואנחנו הבשר". ווי דאס פֿלייש גייט נישט ארויס פֿון דעם טאָפּ ביז עס איז אויסגעקאכט, אזוי אויך וועלן מיר נישט ארויסגיין פֿון דא ביז מיר וועלן שטארבן. ביז 120. בקיצור, מען גייט נישט ארויס פֿון ירושלים.
דער מלבי"ם דערקלערט מער. דער מלבי"ם זאגט אז עס איז געווען... הרי נבוכדנצר איז אנגעקומען אהער, און עס זײַנען געווען מענטשן וואס האבן געוואלט מאכן שלום מיט אים, כדי עס זאל נישט זײַן ענג פֿאר ישראל. און אזוי ווי דער אייבערשטער האט געזאגט, נישט צו קריגן זיך קעגן אים. און עס זײַנען געווען ווי סיקריים אדער סיקריקים, אזעלכע מיליטאנטישע כוחות וואס בשום אופן האבן זיי נישט מסכים געווען צו דער גזירת השם צו קומען און מאכן שלום מיט נבוכדנצר, ווײַל די גזירה איז פֿון דעם אייבערשטן און נבוכדנצר איז בעצם א עבד השם וואס איז באשטימט צו ברענגען דעם געטלעכן ווילן צום פועל. און ווײַל אזוי האבן זיי מורד געווען קעגן אים. און צווישן זיי אויך צדקיהו, אז אויך צדקיהו האט מורד געווען קעגן נבוכדנצר, וואס דאס איז געווען קעגן דעם געטלעכן ציווי. אזוי פֿלעגן זיי קומען און זאגן נישט צו מאכן שלום מיט נבוכדנצר. ווארט, אבער דער אייבערשטער זאגט דא שווערע נבואות און ער רעדט וועגן גלות וכולי. פֿלעגן זיי זיי זאגן: איר האט נישט וואס צו זארגן, מיר האבן א מויער. און די מויער וועט אונדז באשיצן. און דעריבער פֿלעגן זיי פֿארגלײַכן די מויער צו א טאָפּ. אזוי ווי עס שטייט אין ירמיהו "סיר נפוח אני רואה", אזוי ווי עס שטייט ווײַטער אין פרק כ"ד "שפות הסיר שפות". אזוי ווי דער טאָפּ באשיצט דאס פֿלייש כדי דאס פֿלייש זאל נישט פֿארברענט ווערן פֿון דעם פֿײַער, דער טאָפּ באשיצט אים, אזוי אויך וועט די מויער אונדז באשיצן אז מיר זאלן נישט פֿארברענט ווערן, אז דאס פֿײַער פֿון דעם שונא זאל נישט הערשן, אז נבוכדנצר זאל אונדז נישט טאן גארנישט.
און דעריבער זאגן זיי "לא בקרוב בנות בתים". הערט וואספֿארא נײַעם פּירוש דערקלערט דער מלבי"ם. הרי אויב דו וועסט אריינלייגן דאס פֿלייש אין טאָפּ אויף א דירעקטן אופן און מאכן א הויכן פֿײַער, וועט דאס פֿלייש פֿארברענט ווערן. וואס היט דאס פֿלייש אז עס זאל נישט פֿארברענט ווערן? דער זאפֿט, וואס עס זײַנען דא וואסער, און דאס וואסער האלט עס אָפּ פֿון די ווענט פֿון דעם טאָפּ, און דורך דעם וועט עס לעולם געקאכט ווערן און נישט קומען צו פֿארברענען. קומט אויס אז אויב דו וועסט צוברענגען דאס פֿלייש צו די ווענט פֿון דעם טאָפּ, וועט עס פֿארברענט ווערן. און דאס איז וואס זיי זאגן, "האומרים לא בקרוב בנות בתים". גיי נישט בויען הײַזער צוגעפּאסט צו דער מויער. ווײַל דאס איז ווי דו נעמסט דאס פֿלייש און לייגסט עס צוגעפּאסט צו די ווענט פֿון דעם טאָפּ. דארטן וועט עס פֿארברענט ווערן. אזוי ווער עס וועט בויען זײַן הויז צוגעפּאסט צו דער מויער קען זיך שאדן. ווײַל די מויער וועט יעצט אריבערגיין א נישט-פּשוטע מלחמה. אזוי דארפֿט איר בסך הכל נאר בויען הײַזער, אבער נישט אין גיכן צו, נישט נאענט צו דער מויער. בויט זיי מער אינעווייניק. און פֿארוואס? ווײַל "היא הסיר ואנחנו הבשר". און אויב דו וועסט צופּאסן דאס פֿלייש צו די ווענט פֿון דעם טאָפּ, איז די סכנה פֿאר אים. אזוי אויך דארפֿן מיר זיך דערווײַטערן פֿון דער מויער. אבער מער ווי דאס דארף מען נישט טאן גארנישט, ווײַל מיר האבן די ווענט פֿון דעם טאָפּ, וואס דאס איז די מויער וואס באשיצט אונדז.
דעריבער "הינבא עליהם הינבא בן אדם". ווײַל אזוי, זאגט דער אייבערשטער, זאלסטו זיך נביא זײַן אויף זיי. זיי זײַנען וואס מען רופֿט זיכער אויף זיך אליין, זיי זײַנען נישט צעטומלט פֿון דעם שונא, אז דער אייבערשטער שיקט נביאים און זאגט וועגן דער צרה וואס וועט קומען. זאגט ער: זײַ זיך נביא אויף זיי, און ער חזרט דאס איבער צוויי מאל צו זריזן אים אויף דעם ענין, ווײַל די צרה איז נאענט. "ותיפול עלי רוח השם ויאמר אלי אמור כה אמר השם כן אמרתם בית ישראל ומעלות רוחכם אני ידעתיה". זאגט דער אייבערשטער: אזוי האט איר געזאגט מיט אײַער מויל. און "ומעלות רוחכם" מיינט אויך וואס עס גייט ארויף אין אײַער רוח, אזוי אויך טראכט איר אין אײַער הארץ. איר פֿארלאזט זיך אויף דער מויער. אזוי שטייט אויך אין ישעיהו כ"ב "ותיתוצו הבתים לבצר החומה". "ולא הבטתם אל עושיה", דאס הייסט איר קוקט נישט ווער עס ברענגט די גזירה. דו ביסט זיכער אז א אײַזערנע מויער וועט דיך באשיצן. און גיט אכט, רבותי, אז די זאכן האבן זיך נישט געענדערט. אמאל האט מען זיך פֿארלאזט אויף אן אײַזערנער מויער, הײַנט פֿארלאזט מען זיך אויף אן אײַזערן קופּל. הײַנט פֿארלאזט מען זיך אויף אטאם און אויף עראפּלאנען און אויף אן ארסענאל פֿון וואפֿן. אין יעדן דור און דור איז געווען די פֿיזישע גשמיותדיקע מיטלען וואס די מחוסרי אמונה האבן זיך אויף זיי פֿארלאזט. אבער די אנשי אמונה ווייסן אז אויב דער אייבערשטער וועט נישט היטן די שטאט, אומזיסט וואכט דער וועכטער. די אנשי אמונה ווייסן "כי לא בחיל ולא בכוח כי אם ברוחי אמר השם". די אנשי אמונה ווייסן "ומלחמות אני עשיתי". אזוי אז למעשה איז די דאזיקע השקפה א פֿארקרימטע השקפה, וואס צו אונדזער צער האט זי אלעמאל אויסגעמאכט עפּעס א שטארקנדער כוח וואס האט געשטארקט די הערצער פֿון די רשעים אז זיי זאלן נישט תשובה טאן. מיר האבן א מויער, מיר האבן א כוח אז מיר וועלן קענען זיך אונטערנעמען קעגן די שונאים. דעריבער זאגט זיי דער אייבערשטער "אני ידעתיה". ער זאגט: איר טראכט אז איך ווייס נישט וואס עס איז אין אײַער הארץ? איך ווייס אויך וואס עס איז אין אײַער הארץ. און דעריבער זאגט דער אייבערשטער: זאלט איר וויסן אז אײַערע פּלענער וועלן נישט ארויסקומען צום פועל.
"הרביתם חלליכם בעיר הזאת ומלאתם חוצותיה חלל". דורך דעם האט איר געמערט אײַערע דערהרגעטע אין דער דאזיקער שטאט. דער פּירוש פֿון דעם: א סך האבן געוואלט מאכן שלום מיט נבוכדנצר, ווי מיר האבן געזאגט. און יענע וואס האבן דאס נישט געפֿעלט, פֿלעגן זיי דערהרגענען. און דאס איז געווען פּונקט ווי עס איז געווען מיטן מארד פֿון דהאן פֿאר ווער עס דערמאנט זיך. ווען עס זײַנען דא געווען פֿון די רָאשים פֿון די ציונים וואס עס האט זיי נישט געפּאסט אז עס איז דא איינער וואס גייט מאכן שלום, איינער וואס וויל זאגן גענוג צו דעם סכסוך, האבן זיי געשיקט און אים דערהרגעט. נאך יארן איז זיי געפֿאלן דער אסימון, און הײַנט זײַנען יענע זעלבע כוחות בעצם וואס זוכן יעדן וועג צו מאכן שלום און זײַנען גרייט אונדז אויך צו הרגענען כדי צו מאכן שלום. יאָ? גרייט אהערצוברענגען מחבלים פֿון טוניס און זיי געבן אלץ פֿאר שלום. עס איז דארטן געווען איינער וואס איז געשטאנען צו מאכן שלום, און איר האט אים דערהרגעט. און ער זאגט: אט זעסטו אז יענע וואס האבן דווקא געוואלט דערגרייכן עפּעס אן הסדר מיט נבוכדנצר, האט מען זיך קעגן זיי געקריגט און זיי דערהרגעט. אזוי איז אויך געווען אין בית שני. מיר זעען אז רבי יוחנן בן זכאי האט זייער מורא געהאט צו גיין רעדן מיטן קיסר, טאמער וועלן זיי אים אנטאן א רעה. און מיר האבן געזען אז מען האט אים אפֿילו געוואלט דערשטעכן ווען זיי האבן געזען אז דאס בעטל גייט נישט ארויס. און מען האט זיי געזאגט: זאלן זיי זאגן אז זיי האבן דערשטאכן זייער רבי, און נאר צוליב דעם האבן זיי אים נישט אנגעטאן קיין רעה. אבער מיר זעען אז עס איז דא געווען עפּעס א מהלך זיך צו רעדן מיטן שונא כדי עס זאל נישט שטארבן פֿון עם ישראל. און יענע וואס זײַנען צווישן אונדז, יענע מיליטאנטישע כוחות, האבן בשום אופן נישט מסכים געווען, און ווער עס איז געווען גרייט דאס צו טאן, האבן זיי אים דערהרגעט. אזוי זאגט ער "הרביתם חלליכם בעיר הזאת ומלאתם חוצותיה חלל".
וואס איז "מלאתם חוצותיה חלל"? דער מלבי"ם דערקלערט אלעמאל אז דער "חוץ" איז הינטער די הײַזער. די "רחובות" ווערן אלעמאל געברענגט צוזאמען, "חוץ ורחובות" אין א סך ערטער. אזוי זאגט ער אז דער "חוץ" איז וואס געפֿינט זיך הינטער די הײַזער, און די "רחובות" איז וואס געפֿינט זיך פֿאר די הײַזער. אזוי זאגט ער דא: איר זײַט געגאנגען און האט אנגעפֿילט אירע גאסן מיט דערהרגעטע, דאס איז הינטער די הײַזער. אין יענע ערטער וואו איר האט מורא געהאט צו הרגענען בפרהסיה, האט איר אנגעפֿילט אירע חוצות מיט דערהרגעטע. איר האט געהרגעט אין באהעלטעניש, אן אז קיינער זאל וויסן, אן אז די זאכן זאלן זײַן ניכר.
"לכן כה אמר השם אלוקים חלליכם אשר שמתם בתוכה המה הבשר והיא הסיר ואתכם הוציא מתוכה". דעריבער אזוי האט געזאגט דער אייבערשטער: אײַערע דערהרגעטע זײַנען דאס פֿלייש. וואס איר זאגט אז די שטאט וועט זײַן ווי א טאָפּ, איז נישט ווי איר טראכט אז זי וועט זײַן ווי א טאָפּ, און אזוי ווי די ווענט פֿון דעם טאָפּ באשיצן דאס פֿלייש וואס אינעווייניק אזוי אויך וועלן די מויערן פֿון דער שטאט אײַך באשיצן. זאגט ער: ניין, זאלט איר וויסן אז דער דאזיקער טאָפּ וועט זײַן מעין א שוץ נאר פֿאר די דערהרגעטע וואס אינעווייניק. אין פּשוטע ווערטער, ווער עס וועט בלײַבן אין דעם טאָפּ, דאס זײַנען נאר די דערהרגעטע. אבער נישט איר. זאגט זיי דער אייבערשטער "אתכם הוציא מתוכה". אײַך וועל איך טאן א פּעולה וואס וועט אײַך ארויסברענגען פֿון דארטן. איך וועל זיך משתדל זײַן ארויסצוברענגען, יאָ, דאס איז דער כוונה "הוציא" מיט א ה'.
"חרב יראתם וחרב אביא עליכם נאום השם אלוקים". "חרב יראתם", ווען זיי האבן זיך געווענדט צו הילף צו דעם מלך פֿון מצרים, ווי עס שטייט בײַ צדקיהו "וימרוד בו לשלוח מלאכיו למצרים", מיר וועלן דאס זען ווײַטער אין פרק י"ז. זאגט זיי דער אייבערשטער: א שווערד האט איר מורא געהאט, איר זײַט געגאנגען מאכן שלום מיט מצרים כדי מבטל צו זײַן די עצה פֿון דעם אייבערשטן וואס האט געשיקט נבוכדנצר. זאגט זיי דער אייבערשטער: א שווערד וועל איך ברענגען אויף אײַך. עס וועט אײַך נישט באשיצן די מויער און עס וועט אײַך נישט באשיצן דער טאָפּ פֿאר דער שווערד פֿון דעם שונא.
"והוצאתי אתכם מתוכה ונתתי אתכם ביד זרים ועשיתי בכם שפטים". "והוצאתי אתכם מתוכה", נישט ווי איר טראכט אז איר וועט דארטן בלײַבן ביז אײַער טאג פֿון שטארבן ווי מיר האבן געזען לעיל, ניין, איך וועל אײַך ארויסברענגען פֿון דארטן. און נישט נאר דאס, זאגט דער מלבי"ם אז איר זאלט נישט טראכטן אז "איך וועל אײַך ארויסברענגען פֿון דארטן" מיינט אז איר וועט נישט זײַן דא אבער איר וועט קענען אנטלויפֿן וואוהין איר וועט וועלן. איך וועל אײַך ארויסברענגען פֿון דארטן אבער איר וועט בלײַבן פֿרײַ. און טאקע האבן מיר געזען אז צדקיהו האט געפּרואווט בײַ נאכט אנטלויפֿן צווישן די מויערן, און ער האט געהאט א טונעל אונטער דער ערד כדי אנטצולויפֿן. אבער זאגט זיי: זאלט איר וויסן, "ונתתי אתכם ביד זרים ועשיתי בכם שפטים". און דאס איז פּונקט וואס עס איז דארטן געשען מיט צדקיהו. "וישיגו את צדקיהו בערבות יריחו" און "ועשיתי בכם שפטים". דארטן שטייט "וידבר איתו משפטים". "וינקר את עיניו" און זײַנע קינדער האט מען דערהרגעט. מיר זעען אז דער אייבערשטער האט אין אים געטאן שפטים. אט די נבואה וואס ווארנט: טראכט נישט אז איר קענט זיך אונטערנעמען קעגן דער גזירת השם נאר בלויז מיט תשובה. אבער יעדער אנדערער וועג האט זײַן סוף אין א דורכפֿאל.
"בחרב תיפולו על גבול ישראל אשפוט אתכם וידעתם כי אני השם". "בחרב תיפולו על גבול ישראל אשפוט אתכם". עס זײַנען דא צוויי דערקלערונגען. רש"י זאגט "על גבול ישראל" מיינט אין דעם סוף פֿון דעם גבול. עס רעדט וועגן רבלה, וואס איז ארץ חמת, זי איז אנטיוכיה. דארטן איז צדקיהו געמשפט געווארן דורך נבוכדנצר. און דארטן שטייט אז ער האט געשאכטן זײַנע קינדער, און דארטן אויך, ווי מיר האבן געזאגט, אים אויסגעשטאכן די אויגן. און דאס איז אין דעם סוף פֿון דעם גבול. יאָ? דער מלבי"ם דערקלערט "בחרב תיפולו" ווי עס שטייט "ויכה אותם מלך בבל ברבלה". און אויף דעם שטייט "על גבול ישראל אשפוט אתכם", דאס איז געווען אויף דעם גבול פֿון ישראל. דער כוונה איז אויף דעם גבול ממש. און באלד וועלן מיר זען וואס איז די משמעות פֿון די זאכן פֿון דעם גבול, פֿארוואס ער איז דאס מדגיש.
"היא לא תהיה לכם לסיר ואתם תהיו בתוכה לבשר אל גבול ישראל אשפוט אתכם". "היא לא תהיה לכם לסיר", דער כוונה: איר טראכט אז די מויער וועט זײַן א טאָפּ וואס וועט היטן די שטיקער ביז דער סוף פֿון קאכן, דאס הייסט עס וועט אײַך נישט געשען גארנישט. ער זאגט זיי: איר וועט זײַן אינעווייניק פֿאר פֿלייש. ווי פֿלייש וואס איז צעשניטן אין דעם טאָפּ, ווי פֿלייש אין א קעסל. "אל גבול ישראל אשפוט אתכם". לויט רש"י מיינט דער כוונה צום גבול ישראל אבער פֿון דרויסן. נישט אינעווייניק נאר אין דרויסן. פֿארקערט, דער מלבי"ם דערקלערט אז "אל גבול ישראל" מיינט אז איר וועט זײַן אינעווייניק אין דעם גבול פֿון ישראל. ער וועט אײַך נישט ארויסברענגען פֿון דעם גבול, נאר איר זײַט ווי אינעווייניק אין אים. דאס הייסט: איר טראכט אז איר וועט האבן א שוץ, זאגט ער אײַך "אל גבול ישראל", איר וועט כביכול בלײַבן אינעווייניק און זײַן ווי דאס פֿלייש וואס מען קאכט און עס גייט אונטער אין דעם קעסל, אזוי וועט אײַך זײַן, און איר טראכט אז דער טאָפּ וועט אײַך זײַן א שוץ, ער וועט אײַך נישט באשיצן, ווײַל טאקע דארטן אינעווייניק וועט איר בסופו של דבר פֿאלן אין דער האנט פֿון דעם שונא.
"וידעתם כי אני השם אשר בחוקיי לא הלכתם ומשפטיי לא עשיתם וכמשפטי הגויים אשר סביבותיכם עשיתם". "וידעתם", אזוי וועט איר וויסן אז איך בין דער אייבערשטער, אז איך וועל אײַך שטראפֿן אויף דעם וואס "בחוקותיי לא הלכתם". ווען דער אייבערשטער נעמט זיך אָפּ פֿון די רשעים, דעמאלט "וידעו כי אני השם". "וכמשפטי הגויים" די שלעכטע "עשיתם". דער כוונה "כמשפטי הגויים אשר סביבותיכם עשיתם" מיינט ווי זייערע פֿארדארבענע פֿירונגען. לכאורה איז דאס א חידוש. הרי עס שטייט "וכמשפטי הגויים לא עשיתם". אזוי האבן מיר געזען לעיל. זאגן חז"ל: ווי די פֿארריכטע פֿון זיי זײַט איר נישט געווען, נאר ווי די פֿארדארבענע פֿון זיי האט איר געטאן. אויב שוין דו ווילסט זיך לערנען פֿון דעם גוי, נו מילא אויב דו וואלטסט זיך געלערנט פֿון אים אויך זײַנע פֿארריכטע משפטים און אויך זײַנע פֿארדארבענע, נו איז דא, נאך ווילסטו זײַן ענלעך צום גוי. אבער אויב מיר זעען אז דו לערנסט זיך פֿון דעם גוי נאר די פֿארדארבענע זאכן, אבער פֿארקערט די נימוסים וואס דער גוי האט אין די זאכן וואס זיי זײַנען נישט פֿארדארבן, האסטו דאס נישט געלערנט פֿון זיי. אזוי אויב אזוי איז דאס וואס עס שטייט דא. "וכמשפטי הגויים אשר סביבותיכם עשיתם" מיינט ווי די רשעדיקע משפטים פֿון די גויים. און וואס עס שטייט "וכמשפטי הגויים לא עשיתם" מיינט ווי די יושרדיקע משפטים פֿון די גויים, אין די זאכן וואס זיי האבן דעריבער נישט מרשיע געווען, דאס האסטו נישט געלערנט פֿון זיי. אבער די רשעדיקע זאכן פֿון די גויים, דאס יאָ האסטו געלערנט פֿון זיי. און דאס דערקלערט דער רד"ק אז דער כוונה איז צו דינען עבודה זרה ווי זיי דינען, און פֿארגיסן ריין בלוט ווי זיי פֿארגיסן. די פֿארדארבענע משפטים פֿון די גויים האט איר אנגענומען מיט פֿרייד.
"ויהי כהינבאי ופלטיהו בן בניה מת ואפול על פניי ואזעק קול גדול ואומר אהה השם אלוקים כלה אתה עושה את שארית ישראל". "ויהי כהינבאי", בשעת איך בין זיך נביא, זע איך אז פלטיהו בן בניה איז געשטארבן. און דעמאלט פֿרעגט ער: "כלה אתה עושה את שארית ישראל"? לכאורה איז נישט פֿארשטענדלעך. אויף וועמעס טויט שרײַט ער? הרי פֿאר א רגע האבן מיר געזען אז דער דאזיקער פלטיהו בן בניה איז געווען פֿון די 25 מאן וואס האבן זיך געבוקט מיט זייערע רוקנס צום היכל השם און זייער פּנים צום מזרח צו דער זון. און אויב ער איז פֿון די רשעים און פֿון די מפירי ברית, וואס איז דא צו שרײַען אויף דעם "אהה"? וואס איז דא צו טרויערן אויף דעם? און "כלה אתה עושה את ישראל"? דאס איז ישראל? דאס איז ערב רב. אויף וואס טוט דיר לייד? אויף זײַן טויט טוט דיר וויי? דערקלערט דער רד"ק אז ער זעט ווי אזוי פּלוצלינג איינער פֿון די רָאשים פֿון פֿאלק שטארבט אין איין רגע. און די דאזיקע זאך האט אים דערשראקן, ווײַל ער האט געגלייבט אז דער אייבערשטער זאגט די נבואה דא כדי זיי זאלן תשובה טאן. און ער האט געגלייבט אז מען וועט תשובה טאן. דאס איז דער כוונה פֿון די גאנצע נבואה און תוכחה, כדי זיי זאלן ענדערן זייער וועג. און אט פּלוצלינג זעט ער אז תיכף הייבט דער אייבערשטער אן וואס מען רופֿט געצילטע ליקווידאציעס. און דעריבער אויף דעם פֿרעגט ער "כלה אתה עושה את ישראל"? איך האב געטראכט אז דו האסט מיך געשיקט צו געבן א נבואה כדי זיי זאלן ענדערן זייער וועג, זיי זאלן תשובה טאן. און איך זע אז דו גיסט דעם נישט קיין טשאנס, נאר תיכף הייבסטו אן פֿארלענדן ישראל. אזוי טוט אים דא נישט וויי אויף דעם טויט פֿון יענעם פלטיהו. ער האט דא א חשש אז עס איז דא א כליה פֿאר כלל ישראל און דער אייבערשטער הייבט אן פֿון אים, אבער בעצם איז דא נישט קיין ווארטן ביז אלע וועלן תשובה טאן.
דער מלבי"ם דערקלערט, ער האט אן אנדער דערקלערונג. זאגט דער מלבי"ם: ער האט געזען אז פלטיהו איז געשטארבן און דעמאלט "ויפול על פניו". און דער סיבה דערצו: אין אנהייב האט ער געטראכט אז וואס דער אייבערשטער האט אים געזאגט אז זיי וועלן פֿאלן דורך א שווערד, זאגט ער זיך נביא דערמיט אויף די 25 מאן וואס ער האט זיי געזען פֿריער בוקן זיך צו דער זון. און די דאזיקע מענטשן וועלן פֿאלן דורך א שווערד. אויף זיי איז די נבואה, און דאס האט ער געזאגט מפֿורש "חרב יראתם וחרב אביא עליכם", און אויף דעם האט ער געזאגט "בחרב תיפולו". א מפֿורשע נבואה אז זייער טויט וועט זײַן דורך א שווערד. אבער נישט גאנץ יהודה, נאר נאר זיי, די 25 פּושעים אין דעם אייבערשטן, וועלן שטארבן דורך א שווערד. גיט אכט, ער זעט פּלוצלינג אז פלטיהו איז נישט געשטארבן דורך א שווערד. נאך בכלל איידער דער שונא איז אנגעקומען, איז פלטיהו געשטארבן אין ירושלים. נאך איידער דער שונא האט בכלל איינגענומען די שטאט. אזוי אויב אזוי פֿארשטייט ער אז די נבואה פֿון "בחרב יפולו" איז נישט געזאגט געווארן אויף די דאזיקע 25 מאן. ער פֿארשטייט אזוי אז די נבואה וועט זיך נישט מקיים זײַן אויף דעם אופן, נאר עס איז דא א גזירת מיתה אויף די וואוינער פֿון ירושלים. און דעריבער שרײַט ער "כלה אתה עושה את שארית ישראל"? אויב דו וועסט זאגן אז דאס איז געזאגט געווארן אויף די 25 מאן, איז עס נישט געווען ראוי אז ער זאל שטארבן דא אין ארץ ישראל, עס וואלט געווען ראוי אז ער זאל שטארבן דורך א שווערד. נישט אינעווייניק אין דעם טאָפּ נאר נאכדעם. אזוי פֿון דא זעסטו אז בעצם איז די דאזיקע נבואה נישט געזאגט געווארן נאר אויף די דאזיקע 25 מאן, נאר די נבואה דא איז אויף כלל דעם פֿאלק. און אויב די נבואה דא איז אויף כלל דעם פֿאלק, איז ער חושש אז פלטיהו איז נאר דער סימפּטאם, אבער נאך א ווײַלע וועט קומען דא עפּעס א מגפה וואס וועט פֿארלענדן זיי אלע. און פֿון דעם דערשרעקט ער זיך. זאגט ער "כלה אתה עושה את שארית ישראל"? עס איז דא א גזירת מיתה אויף די וואוינער פֿון ירושלים, וואס זיי זײַנען יענע וואס זײַנען דא געבליבן פֿון גאנץ ישראל.
"ויהי דבר השם אלי לאמור בן אדם אחיך אחיך אנשי גאולתך וכל בית ישראל כולו אשר אמרו להם יושבי ירושלים רחקו מעל השם לנו היא ניתנה הארץ למורשה". "ויהי דבר השם אלי לאמור בן אדם אחיך אחיך אנשי גאולתך". זאגט אים דער אייבערשטער: נישט פֿון די מענטשן פֿון ירושלים וועט זײַן א שארית און פליטה פֿאר ישראל. זאגט אים דער אייבערשטער: יענע וואס דא וועלן פֿארלענדט ווערן. און דאס האבן מיר געזען אין אנדערע נבואות, וואס עס איז דארטן געזאגט געווארן צו ירמיה אין דעם משל פֿון די צוויי קערבלעך פֿײַגן, ווי די פֿײַגן פֿון די וועכטער. און ער זאגט אים: זאלסטו וויסן אז יענע וואס וועלן זיך מקיים זײַן, דאס איז פֿון די בני הגולה. יענע וואס זײַנען גלות געווארן קיין בבל מיט יכוניה, פֿון זיי וועט זײַן א שארית. פֿון זיי וועט זײַן א פליטה. פֿון זיי וועט נאכדעם געבויט ווערן עם ישראל. און דאס איז וואס ער זאגט אים "אחיך אחיך". דער כוונה: דײַנע ברידער זײַנען דײַנע ברידער, יענע וואס געפֿינען זיך אין גולה אין בבל. הרי די גאנצע נבואה האט זיך אנגעהויבן פֿון בבל. פֿון דארטן איז יחזקאל גענומען געווארן און געבראכט אהער קיין ארץ ישראל, כדי דער אייבערשטער זאל אים ווײַזן אלץ וואס עס טוט זיך דא אין לאנד. און מיר וועלן זען ווײַטער אז מיטן זעלבן שנור וואס מען האט אים גענומען, מיטן זעלבן שנור האט מען אים אויך צוריקגעברענגט. מיר וועלן דאס זען ווײַטער. דאס הייסט, מען האט אים אהערגעברענגט כדי צו זען וואס עס טוט זיך דא. אזוי ווער זײַנען דײַנע ברידער? דײַנע ברידער זײַנען יענע וואס געפֿינען זיך מיט דיר. דאס זײַנען יענע וואס געפֿינען זיך בעצם אין בבל. די גולה אין בבל, זאגט ער אים, זיי וועלן פֿארבעסערן זייער וועג. זיי זײַנען אנשי גאולתך. וואס דו האסט זיך גענביאט אז מען וועט אויסלייזן, דאס איז געזאגט געווארן אויף זיי. נישט אויף יענע וואס בלײַבן דא אין ירושלים. און ער זאגט אים "וכל בית ישראל כולו אשר אמרו להם יושבי ירושלים רחקו מעל השם לנו היא ניתנה הארץ למורשה". דער כוונה איז אויך די צען שבטים וואס זײַנען גלות געווארן דורך סנחריב, וואס זיי זײַנען גלות געווארן צום ערשטן. זאגט ער אים: אויך פֿון זיי וועט זײַן א שארית. אויך פֿון זיי וועט זײַן א פליטה. אז אפֿילו אין בית שני וועלן זיי נישט אויסגעלייזט ווערן, יענע וואס זײַנען צוריק אהער אין בית שני, איז דאס געווען נאר פֿון די וואוינער פֿון בבל און נישט פֿון יענע וואס זײַנען געגאנגען קיין חלח און חבור נהר גוזן וכולי, יענע וואס זײַנען גלות געווארן דורך סנחריב. אבער זאלסטו וויסן אז זיי וועלן זיך אומקערן לעת קץ. הגם אז די מענטשן פֿון ירושלים באציען זיך צו זיי ווי צו איינעם וואס האט זיך דערווײַטערט פֿון דעם אייבערשטן, ווײַל זיי זײַנען אויף דער ערד פֿון פֿרעמד, זאגן זיי אז יענע וועלן זיך שוין נישט מער אומקערן. נאר "לנו היא ניתנה הארץ למורשה". מיר וועלן ירשענען די ארץ. זיי האבן שוין פֿארלוירן זייער האפֿענונג, זיי האבן נישט קיין שיעור, נישט קיין קיום. זאגט אים דער אייבערשטער: באצי זיך נישט צו וואס זיי זאגן. ווײַל זאלסטו וויסן אז דער קיום וועט טאקע זײַן פֿאר יענע וואס יעצט אין גולה. סײַ די מענטשן פֿון בבל און סײַ יענע וואס געפֿינען זיך אין די איבעריקע ערטער וואס זײַנען גלות געווארן דורך סנחריב, דאס הייסט די צען שבטים, אויך זיי וועלן בסופו של דבר האבן א פליטה. אבער וואס איך האב גערעדט וועגן א שארית, האב איך נישט גערעדט וועגן יענע וואס זיצן דא אין ירושלים.
"לכן אמור כה אמר השם אלוקים כי הרחקתים בגויים וכי הפיצותים בארצות ואהי להם למקדש מעט בארצות אשר באו שם". קעגן וואס עס זאגן די יושבי ירושלים, זיי באציען זיך מיט אן ארט רמות רוח, זיי האבן עפּעס א גאווה, מיר זײַנען נאך דא, זיי זײַנען שוין גלות געווארן, זיי האבן זיך שוין דערווײַטערט פֿון דעם אייבערשטן. זאגט ער: זאג זיי אז דווקא פֿארקערט, דער אייבערשטער איז דווקא נאענט צו זיי. "כה אמר השם אלוקים כי הרחקתים בגויים וכי הפיצותים בארצות", אויף יעדן פֿאל זאלסטו וויסן, הגם אז איך האב זיי דערווײַטערט פֿון די גויים און הגם אז איך האב זיי צעשפּרייט פֿון די גויים אין די ערטער, און באלד וועלן מיר פֿארשטיין דעם חילוק צווישן "הרחקתי" און "הפיצותי", זאגט ער אים: אבער זיי זײַנען נישט ווײַט פֿון מיר. זיי זײַנען אפֿשר ווײַט פֿון ירושלים, אבער זיי זײַנען נישט ווײַט פֿון מיר. זאגט דער אייבערשטער "ואהי להם למקדש מעט". אז הגם זיי האבן נישט דעם גרויסן מקדש, אבער זיי האבן א מקדש מעט. "ואהי להם", איך וועל זיי זײַן דארטן אין גולה פֿאר א מקדש מעט. הגם עס וועט נישט רוען די שכינה בגלוי, בהתגליא, אבער נאך אלץ וועט רוען די שכינה בהסתר. דער כוונה איז דער אייבערשטער וועט זיי היטן און זיי באגלייטן אויך דארטן אין גולה. זיי וועלן האבן א השגחה פרטית אויך דארטן אין גולה. און דאס איז וואס חז"ל זאגן "ואהי להם למקדש מעט" - דאס זײַנען בתי כנסיות און בתי מדרשות. אז די בתי כנסיות און בתי מדרשות אין די ערטער פֿון זייער צעשפּרייטונג, דאס איז דער מקדש מעט. און דער אייבערשטער וועט ווײַטער רוען זײַן שכינה אויף זיי אויך דארטן. און טאקע דורך אלע טעג פֿון ישראלס גלות, "אף גם זאת בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי איתם". דער אייבערשטער האט געהיט עם ישראל אויך אין די ערטער פֿון זייער צעשפּרייטונג. און דער אייבערשטער האט זיי באגלייט מיט א השגחה פרטית, ווארן אויב נישט וואלט כמעט נישט געבליבן, "כסדום היינו לעמורה דמינו", עס וואלט פֿון זיי נישט געבליבן גארנישט. ווי אזוי עם ישראל, דאס איינציקע פֿאלק וואס היסטאריקער שטייען מיט אפֿענע מײַלער, ווי אזוי קען זײַן אז א פֿאלק האט זיך אזוי צעשפּרייט צווישן די אומות און נאך אלץ געהיט זײַן נאציאנאליטעט, נאך אלץ איז ער פֿארבונדן ווי איין מאמע, ווי איין גוף, און בסופו של דבר נאך 2000 יאר קערן זיי זיך נאך אום צו זייער לאנד. עס איז נישטא דערצו קיין ברודער און קיין גלײַכן אין קיין שום היסטארישן בײַשפּיל. און עס זײַנען געווען וואס האבן דאס דעפֿינירט ווי א צופֿאל פֿון דער היסטאריע. און מיר האבן שוין דא אמאל פֿארגעלייענט די רייד וואס מארק טוויין האט געשריבן, און נאך מענטשן וואס זײַנען געשטאנען פֿארחידושט פֿאר דער איבערנאטירלעכער מציאות פֿון עם ישראל. אזוי זאגט דער אייבערשטער: ווי אזוי טראכטסטו אז זיי זײַנען קיים? "ואהי להם למקדש מעט בארצות אשר באו שם". אזוי הגם זיי האבן נישט דעם מקדש בהתגליא פֿון השראת השכינה ווי עס איז געווען אין מקדש בגלוי, אבער אויף יעדן פֿאל א מקדש מעט יאָ. אזוי איך באגלייט זיי אויך אין יענע ערטער וואו זיי געפֿינען זיך. אזוי איז נישטא קיין ארט פֿאר געפֿילן פֿון גאווה בײַ יענע וואס זיצן אין ירושלים, זיי זאלן זאגן אז זיי האבן זיך דערווײַטערט פֿון דעם אייבערשטן. פֿארקערט, צו זיי בין איך נאענט און זיי וועלן זיך אומקערן. און יענע וואס דו זעסט דא אין ירושלים, זיי וועלן בסופו של דבר פֿארלענדט ווערן.
דער מלבי"ם זאגט: עס שטייט "הרחקתים בגויים", "הפיצותים בארצות". זאגט דער מלבי"ם, יעדן ארט וואס מיר זעען דא אין ספר אז עס קומען נאכגייענדיק "גויים" און "ארצות", ווי צוויי גלײַכבאטײַטיקע ווערטער, זײַנען די "ארצות" אלעמאל די ווײַטערע פֿון די "גויים". אין אנהייב זײַנען זיי גלות געווארן צווישן די גויים און שוין זײַנען זיי ווײַט. אבער נאכדעם דערווײַטערן זיי זיך מער און זײַנען צעשפּרייט געווארן אין די ערטער, וואס דאס זײַנען ווײַטערע ערטער. "לכן אמור כה אמר השם אלוקים וקיבצתי אתכם מן העמים ואספתי אתכם מן הארצות אשר נפוצותם בהם ונתתי לכם את אדמת ישראל". דעריבער זאגט אים דער אייבערשטער: קעגן וואס די יושבי ירושלים זאגן אויף די צען שבטים "לנו היא ניתנה הארץ למורשה", זיי טראכטן אז יענע וואס זײַנען דארטן פֿארשטויסן זײַנען לחלוטין פֿארלוירן און וועלן זיך שוין נישט מער אומקערן, זאגט זיי דער אייבערשטער: פֿארקערט, "וקיבצתי אתכם מן העמים". דער כוונה פֿון די נאענטע פֿעלקער, איך וועל זיי אײַנזאמלען. און דאס איז געווען אין דער גאולה פֿון בית שני. די גולי בבל זײַנען אײַנגעזאמלט געווארן און האבן זיך אומגעקערט צו לאנד. "ואספתי", דאס איז שוין פֿאר דער צוקונפֿט, דאס הייסט אין דער גאולה שלמה במהרה, זאגט דער אייבערשטער "ואספתי אתכם מן הארצות". איך וועל אײַנזאמלען די צען שבטים וואס זיי זײַנען שוין אין די ערטער, וואס "ארצות" האבן מיר געזאגט זײַנען די ווײַטערע, זיי האבן זיך שוין נישט אומגעקערט אין בית שני נאר זיי זײַנען נאך אלץ דארטן. זאגט דער אייבערשטער: איך וועל אײַך אײַנזאמלען פֿון די ערטער "ונתתי לכם את אדמת ישראל". נישט ווי עס טענהן די מענטשן פֿון ירושלים "לנו היא ניתנה הארץ למורשה", נאר "ונתתי לכם". איר וועט באקומען די ארץ למורשה, און נישט יענע וואס זיצן דא, וואס זיי זײַנען עתיד צו ווערן פֿארלענדט.
דער מלבי"ם דערקלערט, עס איז דא א חילוק אין לשון הקודש צווישן "אסף" און "קיבץ". וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם, "לאסוף" מיינט א זאך וואס איז געווען ווײַט און איך האב עס אהערגעברענגט. ווי "אסף אנידחות". עס איז דא עפּעס א נידח און מען זאמלט עס אײַן אהער. "יאסף הביתה". "אסף רגליו אל המיטה". יאָ? א זאך וואס איז געווען דערווײַטערט און איך האב עס דערנענטערט. פֿארקערט, אלעמאל ווען מען רעדט וועגן "לקבץ", איז דאס צו מאכן א קיבוץ פֿון זאכן וואס קומען ווי איינצלנע פּרטים, איך זאמל זיי אײַן. איך מאך זיי צו זײַן צוזאמען. זאגט דער מלבי"ם, די "ארצות" זײַנען מער ווײַט פֿון די "עמים" ווי מיר האבן געזען לעיל. די "עמים" זײַנען די נאענטע און די "ארצות" זײַנען שוין די ווײַטערע. אין די ערטער זײַנען זיי געווען מער צעשפּרייט. אלע ווײַטערע ערטער, דארטן איז די צעשפּרייטונג געווען גרעסער. און דאס איז אויך פֿארשטענדלעך. ווען דו נעמסט עפּעס און דו ווארפֿסט עס, איז נאענטער וועט זײַן א גרעסערע קאנצענטראציע, ווײַטער וועלן זיי זײַן מער בודדים. אזוי אויף א נאטירלעכן אופן. אזוי איז אויך געווען. ווען זיי זײַנען גלות געווארן אין די נאענטע ערטער, זײַנען זיי געבליבן אין גרעסערע קיבוצים. און פֿארקערט, ווען זיי זײַנען געגאנגען פֿון דארטן און גלות געווארן אין ווײַטערע ערטער, זײַנען זיי שוין געווען מער ווי איינצלנע פּרטים, זיי זײַנען געווען מער בודדים, נישט ווי גאנצע און גרויסע גרופּעס. אזוי קומט אויס אז אין די "ארצות" זײַנען זיי געווען מער צעשפּרייט. און דאס איז ווי עס שטייט "והפיצותי אותם בגויים וזריטים בארצות". "להפיץ" איז צעשפּרייטן. "זריטים" איז א גרעסערע צעשפּרייטונג. דאס איז ווי "זורה לרוח". אזוי "הפיצותים בגויים" איז נאענט, זיי זײַנען נאר צעשפּרייט. און פֿארקערט אין די "ארצות", דארטן וועט זײַן א "זרייה". און דעריבער זאגט ער דא "מן הארצות אשר נפוצותם". דארטן אין די ערטער זײַט איר צעשפּרייט, ממש צעווארפֿן. נאר וואס אין די "ארצות", חוץ דעם וואס מען דארף אײַנזאמלען דאס צעשפּרייטע, דארף מען אויך אײַנזאמלען. ווײַל ווי מיר האבן געזאגט, די אסיפה איז צו זאמלען די פּרטים. און דעריבער זאגט ער ווי עס שטייט "ואסף נידחי ישראל ומפוצות יהודה יקבץ". אז עס איז דא דער ענין צו זאמלען פֿון ווײַט, און דער צווייטער ענין איז אײַנצוזאמלען די פּרטים צו א כלל קיבוץ שלם.
"ובאו שמה והסירו את כל שיקוציה ואת כל תועבותיה ממנה". "ובאו שמה והסירו את כל שיקוציה", דער כוונה: די גלות-ייִדן וועלן זיך אומקערן קיין ירושלים און זיי וועלן אראפּנעמען אירע שיקוצים. אויף ווען רעדט דאס? זאגט דער מלבי"ם, דאס רעדט וועגן דער גאולה פֿון בית שני. הרי אנשי כנסת הגדולה האבן מבטל געווען דעם יצרא דעבודה זרה. אזוי ממילא קומט אויס אז אין דער גאולה פֿון בית שני האט מען אראפּגענומען אלע אירע שיקוצים. עס איז נישט געווען קיין שיקוצי עבודה זרה אין בית שני. אזוי וועלן זיי אויסגעלייזט ווערן און וועלן אראפּנעמען אירע שיקוצים. "ואת כל תועבותיה ממנה". "כל תועבותיה ממנה" - הרי אפֿילו הײַנט זײַנען נאך נישט אראפּ אלע אירע תועבות. אזוי אויף ווען רעדט ער דא? זאגט דער מלבי"ם, דאס רעדט וועגן דער גאולה עתידה, ווען עס וועלן אויך קומען די צען שבטים. און אין דער גאולה עתידה וועט אויך "כל תועבותיה ממנה", אויך דער יצרא דעריות, אויך אלע איבעריקע תועבות, אויך גאווה-פּאראדן, גארנישט וועט שוין נישט זײַן. "כל תועבותיה ממנה" וועט זיך אָפּטאן פֿאר דער צוקונפֿט, ווען עס וועט קומען דער משיח און וועט מטהר זײַן ארץ ישראל. און דעמאלט "ונתתי להם לב אחד ורוח חדשה אתן בקרבכם והסירותי לב האבן מבשרם ונתתי להם לב בשר".
דער מלבי"ם דערקלערט אז בעצם די פּראצעסן וואס אין זיי ווירקן די מחשבהדיקע פּעולות פֿון דעם מענטש, זאגט דער מלבי"ם, דער רוח הייבט ארויף די דמיונות פֿון דער נפש צום הארץ. אזוי איז דער סדר פֿון די זאכן. זאגט דער מלבי"ם "ונתתי להם לב אחד ורוח חדשה". ביז יעצט זײַנען די סיבות צום חטא געווען דער רוח און דער לב. ווײַל דער רוח איז דאס וואס הייבט ארויף די בילדער און דעם דמיון פֿון דעם טיף פֿון דער נפש אויף דער אויבערפֿלאך פֿון דעם הארץ. רוב בילדער און דמיונות פֿון דעם מענטש, זאגט דער מלבי"ם, נייגן זיך צום שלעכטן. קנאה, גאווה, נקמה, נטירה וכולי. רוב ציורי הלב, ציורי הלב איז די דמיונות פֿון דעם הארץ, די מחשבות פֿון דעם הארץ, רובם נייגן זיך צום שלעכטן. ווי עס שטייט "כי יצר לב האדם רע מנעוריו". זאגט דער מלבי"ם, און דעמאלט איז דער לב בעצם דער כוח וואס הערשט אין דער נפש, און ער האט א מלחמה. און פֿארוואס? ווײַל דער לב האט אויך אן אנדער כוח וואס משפיע איז אויף אים. עס איז דא די בילדער פֿון דעם שכל, פֿון דעם מחשבה, פֿון דעם התבוננות, וואס זיי נייגן זיך מער צום גוטן. דער מענטש מיטן שכל ווייסט אויסגעצייכנט וואס איז גוט צו טאן. אויסגעצייכנט. וואס איז די פּראבלעם? די פּראבלעם פֿון דעם לב. די פּראבלעם פֿון דעם לב אז עס קומט דער רוח און הייבט ארויף אלע בילדער און דמיונות וואס אין דער נפש, הייבט זיי ארויף צום לב כדי צו ברענגען דעם לב, צו ציען דעם לב, צו נייגן דעם לב צו די רצונות פֿון דער נפש וואס ציט זיך צו די שלעכטע זאכן, צו קנאה, גאווה, נקמה, תאווה וכולי. קומט אויס אז בסופו של דבר שטייען פֿאר דעם לב צוויי הערצער, זאלן מיר עס אזוי דעפֿינירן. עס זײַנען דא צוויי הערצער. עס איז דא איין לב וואס נעמט אן די בילדער ווי מיר האבן געזאגט פֿון דער נפש דורך דעם רוח וואס הייבט ארויף די בילדער צום לב, און דאס איז א ציאונג צום שלעכטן, און עס איז דא עפּעס וואס נעמט אן פֿון דעם שכל, וואס דאס איז פֿון דער בינה, וואס איז די ציאונג צום גוטן. און דאס שאפֿט א מצב פֿון צוויי הערצער, אדער אויב איר ווילט, זײַן הארץ איז געשפּאלטן. פֿארוואס? ווײַל דער לב, דער מלבי"ם דערקלערט אז ער איז אלעמאל דער הערשנדיקער כוח. דער לב איז דער הערשנדיקער כוח, "אביר הלב", אלעמאל איז דער לב דער הערשנדיקער כוח. אבער דער הערשנדיקער כוח איז געשפּאלטן. ער האט א ציאונג צום שלעכטן און ער האט א ציאונג צום גוטן. קומט אויס אז בײַ יעדן מענטש, אויב מיר ווילן זיך באנוצן מיט אן א ביסל גראבן אויסדרוק, זײַנען דא צוויי הערצער. עס איז דא דער לב וואס ציט צום שלעכטן און עס איז דא דער לב וואס ציט צום גוטן. ער איז בסופו של דבר דער וואס דארף באשליסן וואוהין צו גיין, יאָ? וואס איז פּשוט צו טאן. און דעמאלט זאגט ער אז אין דער צוקונפֿט וועט זיי נישט זײַן אזוי, נאר "ונתתי להם לב אחד". דער כוונה: דער הערשנדיקער כוח אין דער נפש וואס דאס איז בעצם דער לב, וועט זיך אויפֿוועקן נאר צום גוטן. ער וועט גיין נאר לויט דער עצה פֿון דעם שכל און פֿון דער בינה, און נישט גיין לויט דער עצה פֿון דעם רוח וואס הייבט ארויף פֿון דער נפש אלערליי שלעכטע דמיונות און שלעכטע מחשבות, ער וועט נישט גיין אין דער ריכטונג. און דעמאלט "אני אתן בקרבכם רוח חדשה". דער רוח וועט נישט ארויפֿהייבן אלערליי שלעכטע בילדער און דמיונות, נאר נאר ענינים פֿון קדושה, פֿון אהבת השם, פֿון עבודת השם, פֿון יראת שמים. דאס איז וואס וועט זיך ארויפֿהייבן פֿון דעם רוח, פֿון דער נפש למטה, דאס איז וואס דער רוח וועט ארויפֿהייבן צום לב. און דורך דעם "והסירותי את לב האבן מבשרם". ביז יעצט האבן זיי געהאט א שטיינערן הארץ. און וואס איז די פּראבלעם אין א שטיינערן הארץ? א שטיינערן הארץ איז שווער אײַנצוקריצן אין אים רשמים. עס איז שווער צו טאן אין אים פּעולות, ער איז הארט ווי א שטיין. ער איז נישט גרייט אנצונעמען די געטלעכע רשמים און די בילדער פֿון מוסר און חכמה. ער איז קשה עורף. ער האט א שטיינערן הארץ וואס לאזט זיך נישט משפיע זײַן פֿון קיין שום זאך. פֿארקערט, זאגט דער אייבערשטער: איך וועל זיי געבן א פֿלייש-הארץ. א פֿלייש-הארץ, זאגט דער מלבי"ם, איז ווייך אנצונעמען אויף זיך דעם געטלעכן געשריפֿטס און די בילדער פֿון קדושה און רוחניות. דאס פֿלייש-הארץ איז א הארץ וואס פֿירט זיך אויף, דאס איז א הארץ וואס ווערט משפיע פֿון זאכן פֿון קדושה. א ווייך און נאכגעבעדיק הארץ. אבער ווען עס איז דא א שטיינערן הארץ, קענסטו זאגן מוסר, קענסטו ווײַזן זאכן וואס דערשרעקן יעדעס הארץ, אבער דאס הארץ איז א שטיין. דאס הארץ איז א שטיין, ממילא ווערט גארנישט נישט משפיע, גארנישט רירט זיך נישט, מען פֿילט זיך שוין נישט אויף פֿון קיין שום זאך. און מיר האבן שוין געהאט גערעדט דערוועגן עטלעכע מאל אז מיר לעבן בעצם אין דער דאזיקער מציאות פֿון א שטיינערן הארץ. מיר לעבן אין דער דאזיקער מציאות פֿון א מענטש וואס עס איז אים שווער זיך אויפֿצופֿירן אין תפילה, אין לימוד התורה, עס איז אים שווער זיך אויפֿצופֿירן פֿון עבודת השם. דאס איז א מציאות פֿון א שטיינערן הארץ. און עס שטייט אז פֿאר דער צוקונפֿט, אזוי ווערט געברענגט אין די הייליקע ספרים, אז לקראת ביאת המשיח וועלן קומען די נשמות וואס זײַנען פֿון דעם פּיאטע פֿון אדם הראשון. און דאס ארט וואס פֿילט דאס ווייניקסטע, די נידעריקסטע נשמות, און דאס ארט וואס פֿילט דאס ווייניקסטע אין דעם גוף פֿון דעם מענטש איז דער פּיאטע. און דעריבער זײַנען מיר אין א דור אן געפֿילן. מיר זײַנען אין א דור וואס עס איז זייער שווער צו ווירקן דעם געפֿיל, עס איז זייער שווער זיך אויפֿצופֿירן אין עבודת השם, אין לימוד התורה, צו דערגרייכן עפּעס א התרגשות און התלהבות אין עבודת השם. עס פֿעלט דאס הארץ. מיר האבן א שטיינערן הארץ אנשטאט א פֿלייש-הארץ. זאגט דער אייבערשטער: איך וועל דעמאלט געבן אין אײַך אז איר זאלט האבן א פֿלייש-הארץ. א הארץ וואס טאקע פֿון תפילה, פֿון עבודת השם, פֿון לימוד התורה, פֿון א שיעור, פֿון אן איידיי, פֿון א חידוש, וועט זײַן א התפעלות, וועט דער מענטש האבן א התלהבות און א געפֿיל, א רשף קודש פֿאר זײַן עבודה יתברך.
"וזה למען בחוקותיי ילכו ואת משפטיי ישמרו ועשו אותם והיו לי לעם ואני אהיה להם לאלוקים". "וזה למען בחוקותיי ילכו", כדי דער יצר הרע זאל זיי נישט אָפּהאלטן. ווען דער יצר הרע מאכט דאס הארץ פֿאר א שטיין, איז שווער אז "בחוקותיי ילכו" און "במשפטיי ישמרו ועשו אותם". אבער ווען דאס הארץ ווערט צו פֿלייש, דעמאלט נעמט דער מענטש יאָ אן א תוכחה און ער ענדערט יאָ זײַנע וועגן. אזוי ממילא "משפטיי ישמרו ועשו אותם", "והיו לי לעם ואני אהיה להם לאלוקים", איך וועל רוען מײַן שכינה אויף זיי. "ואל לב שיקוציהם ותועבותיהם ליבם הולך דרכם בראשם נתתי נאום השם אלוקים". ער קערט זיך אום, דערקלערט דער מלבי"ם, צו וואס ער האט גערעדט לעיל אין פסוק י"ב. לעיל אין פסוק י"ב שטייט "וידעתם כי אני השם אשר בחוקיי לא הלכתם ומשפטיי לא עשיתם וכמשפטי הגויים אשר סביבותיכם עשיתם". און דא פּלוצלינג צעשנײַדט ער "ויהי כהינבאי ופלטיהו בן בניה מת". ער קערט זיך אום צו דערציילן וועגן וואס עס איז געשען, אז פּלוצלינג איז ער איבערראשט צו זען אז כביכול הייבט די גזירה שוין אן זיך מקיים צו זײַן תיכף אויף די מענטשן וואס זיצן אין ירושלים. זאגט דער מלבי"ם, אין דעם ענין האט ער געפֿרעגט דעם אייבערשטן: וואס, א כליה מאכסטו אין ירושלים? און דער אייבערשטער האט אים געענטפֿערט. "ויהי דבר השם אלי לאמור" פסוק י"ד "בן אדם אחיך אחיך אנשי גאולתך" וכולי. ביז דא איז דער ענטפֿער פֿון דעם אייבערשטן. פֿון דא און ווײַטער, גיט אכט, קערט ער זיך אום צו וואס עס איז געווען פֿריער אין פסוק י"ב. "וידעתם כי אני השם אשר בחוקיי לא הלכתם ומשפטיי לא עשיתם וכמשפטי הגויים אשר סביבותיכם עשיתם". זאגט דער אייבערשטער "ואל לב שיקוציהם ותועבותיהם ליבם הולך". ער זעצט פֿאר וואס ער האט גערעדט צום אייבערשטן. ער זאגט: "בחוקיי לא הלכתם", איר גייט נאר צו די שיקוצים און צו די תועבות, אהין גייט זייער הארץ. זיי גייען זיך צו קלעפּן אין עבודה זרה, וואס דאס רופֿט זיך א שיקוץ. ווי עס שטייט אז מען האט געשטעלט אין ירושלים "שיקוץ שומם". זיי גייען זיך צו קלעפּן אין עריות, וואס דאס רופֿט זיך א תועבה. און דעריבער זאגט דער אייבערשטער "דרכם בראשם נתתי נאום השם אלוקים". "דרכם בראשם נתתי", איך צאל זיי לויט זייער וועג, זיי זײַנען בעצם שולדיק אין דער זאך. אין פּשוטע ווערטער, ווען עס טרעפֿט זיך פֿאר א מענטש א צרה, דעמאלט "איוולת אדם תסלף דרכו ועל השם יזעף ליבו". ער ווענדט זיך צום אייבערשטן און זאגט: פֿארוואס טוסטו מיר אזוי? איך טו דיר? דו האסט דיר אליין געטאן. שטעק נישט די האנט אין פֿײַער, זי וועט נישט פֿארברענט ווערן. אזוי אויך דא זאגט ער "דרכם בראשם נתתי". זאגט דער אייבערשטער: זיי זײַנען שולדיק אין זיך אליין, ווײַל איך האב זיי געצאלט לויט זייער וועג. דאס הייסט, זיי איז דא נישט קיין חיצונע שטראף, נאר "תייסרך רעתך". די רעה וואס דער מענטש אליין שאפֿט דורך די עבירות וואס ער טוט, די קלקולים וואס ער פֿארדארבט, די משחיתים וואס ער שאפֿט, זיי זײַנען די וואס יסרן אים.
דערקלערט דער מלבי"ם וואס איז "ואל לב שיקוציהם ותועבותיהם ליבם הולך". וואס איז "לב שיקוציהם"? עס זײַנען דא שיקוצים און עס איז דא "לב השיקוצים". זאגט דער מלבי"ם: יאָ. א שיקוץ איז א שיקוץ. "לב השיקוץ" איז דער עיקר פֿון דער זאך, דאס איז דער צענטער פֿון דער זאך. אין פּשוטע ווערטער, א מענטש קען דינען עבודה זרה וואס מען רופֿט "אוחזים מעשה אבותיהם בידיהם". "מצוות אנשים מלומדה". אבער א מענטש קען דינען עבודה זרה מיטן גאנצן הארץ. מיטן גאנצן ברען, מיטן גאנצן... מיט דער גאנצער התלהבות, ער איז וואס מען רופֿט אָפּגעגעבן דערצו. ער איז צוגעקלעפּט צו דער עבודה זרה. זאגט דער אייבערשטער: בײַ אײַך איז דאס נישט געווען חיצוני. דאס איז "אל לב שיקוציהם ותועבותיהם ליבם הולך". זיי, דאס הארץ איז דער עיקר פֿון דער זאך, זיי מאכן די דאזיקע זאך פֿאר א הארץ און אן עיקר. זיי דינען נישט עבודה זרה פֿון אהבה און פֿון יראה, נאר זיי האבן זיך צוגעקלעפּט אין דער עבודה זרה זעלבסט, זיי פֿילן זיך א חלק פֿון דער עבודה זרה.
"וישאו הכרובים את כנפיהם והאופנים לעומתם וכבוד אלוקי ישראל עליהם מלמעלה". נאכדעם וואס דער אייבערשטער האט דא געענדיקט זײַנע רייד צו מיר, איז דער אייבערשטער זיך כביכול מסתלק. ער זעט די שכינה וואס פֿארט אוועק פֿון דער שטאט און דער כבוד השם דערווײַטערט זיך. "ויעל כבוד השם מעל תוך העיר ויעמוד על ההר אשר מקדם לעיר". מיר האבן געזען אז פֿון דעם שער בית השם איז דער כבוד השם געפֿארן אין דער שטאט אריין. פֿון דארטן, איבער דער שטאט, שטײַגט ער ארויף, ער שטייט אויף דעם באַרג וואס איז מזרח פֿון דער שטאט. וואספֿארא באַרג איז דא מזרח פֿון דער שטאט? דאס איז הר הזיתים. ווי עס זאגט דער תרגום "ושרא על טור זיתיא". דאס איז דער באַרג וואס איז מזרח פֿון דער שטאט. איך זע אים ווי אזוי כביכול די שכינה גייט און הייבט זיך ארויף, ווי ער האט געזאגט "וירומו מן הארץ לעיניי". איך זע דאס פֿאר מײַנע אויגן ווי אזוי עס הייבט זיך ארויף די שכינה און שטייט איבער דער שטאט און נאכדעם אויף דעם באַרג וואס איז מזרח פֿון דער שטאט. "ורוח נשאתני ותביאני כשדימה אל הגולה במראה ברוח אלוקים ויעל מעליי המראה אשר ראיתי". און דעמאלט האט זיך אים אויסגעדאכט, אזוי זעט ער אין זײַן דמיון, אז דער רוח וואס האט אים געבראכט קיין ירושלים, זי איז די וואס טראגט אים צו דער גולה. און דעמאלט גייט אויך די שכינה מיט אים. און דארטן זעט ער די מראה, ווי מיר האבן געזאגט, איבער אים. "ויעל מעליי המראה אשר ראיתי", דער כוונה דער כבוד השם וואס האט מיט אים גערעדט פֿריער. "ואדבר אל הגולה את כל דברי השם אשר הראני". ווײַל דער אייבערשטער האט אים גענומען קיין ירושלים כדי אים דאס צו ווײַזן, און יעצט האט מען אים צוריקגעברענגט צו דער גולה, זײַנען אלע די זאכן געמיינט צו זײַן פֿאר א תוכחה פֿאר דעם פֿאלק. און דעריבער זאגט ער: איך האב גערעדט צו דער גולה אלע רייד פֿון דעם אייבערשטן וואס ער האט מיר געוויזן. זיי צו טרייסטן, זיי צו זאגן אז די שכינה איז מיט זיי, און דער אייבערשטער האט מיר צוגעזאגט אז איר וועט אויסגעלייזט ווערן און נאך זיך אומקערן צוריק צו אײַער לאנד, און אויך די צען שבטים וועלן זיך אומקערן. אלע די רייד פֿון תנחומים האב איך זיי געזאגט, וואס זיי זײַנען בעצם דער עיקר פֿון די זאכן וואס זײַנען זיי מעניין. יענע איז נישטא קיין ענין זיי צו זאגן וואס עס וועט געשען צו די יושבי ירושלים. דאס וועט זיי נאר צעברעכן, עס קען זײַן אז זיי האבן דארטן קרובים, דאס וועט זיי דעפּרימירן, וואס וועט דאס געבן? איך זאג א שלעכטע נבואה צו מענטשן וואס דארפֿן הערן שלעכטס, כדי זיי זאלן תשובה טאן. אבער צו קומען זאגן צו יענע וואס זיצן אין בבל וואס עס וועט זײַן מיט די יושבי ירושלים? פֿארוואס, וואס גייט זיי אן דערפֿון? דעריבער "ואדבר אל הגולה", זאגט דער מלבי"ם, זיי האב איך געזאגט די רייד פֿון תנחומים וואס זיי גייט דאס יאָ אן. דאס זײַנען זאכן וואס באטרעפֿן אײַך, אז איר זײַט עתיד זיך צו אומקערן צוריק קיין ירושלים און דער אייבערשטער וועט אײַך אויסלייזן.