ארפא משובתם אוהבם נדבה כי שב אפי ממנו. זאָגט זיי דער אויבערשטער: דאָס איז תשובה, איך וועל קודם היילן זייער אָפּקערעניש. "משובתם" מיינט זייער שובבות, זייער אויפפירונג מיט וואָס זיי האָבן פאַרבלאָנדזשעט פונעם וועג פונעם אויבערשטן; דאָס איז ווי אַ וואונד וואָס איז צוגעקלעבט צו זיי און דאַרף אַ רפואה. דאָס איז "ארפא משובתם", איך וועל היילן די דאָזיקע מכה. דערנאָך "אוהבם נדבה". דאָס הייסט, נישט בלויז וואָס איך וועל זיי מוחל זיין אויפן עבר, נאָר איך וועל זיי ליב האָבן. און דאָס איז שוין אַ נדבה. אַ נדבה מיינט עפּעס וואָס דער אויבערשטער איז נישט מחויב, עפּעס וואָס ער מוז נישט. זאָגט דער אויבערשטער, און פאַרוואָס? "כי שב אפי ממנו". ביז אַהער האָב איך געהאַט כעס און צאָרן אויף זייער מוטוווילקייט און שובבות, אויף דעם וואָס זיי האָבן מורד געווען אינעם אויבערשטן; דורך דעם וואָס זיי וועלן תשובה טאָן, וועט מיין כעס זיך אָפּקערן און איך וועל זיי ליב האָבן.
אהיה כטל לישראל יפרח כשושנה ויך שורשיו כלבנון. פאַרקערט ווי וואָס מיר האָבן פריער געזען "וייבש מקורו", דאָס הייסט אין דער קללה האָבן מיר געזען אַז כביכול די קוואַלן פון דעם בוים וועלן אויסגעטריקנט ווערן און דאַן וועט ער פאַרוועלקט ווערן, זאָגט ער דאָ: איך וועל זיין ווי דער טוי פאַר ישראל, אַזוי ווי דער טוי הערט קיינמאָל נישט אויף, אַזוי וועט דאָס גוטס פונעם אויבערשטן משפיע זיין אויף זיי אָן קיין אויפהער, זאָגט דער רד"ק. וועגן ווען רעדט מען? ווען דאָס וועט זיין לעתיד לבוא ווען זיי וועלן צוריקקומען פון גלות. "יפרח כשושנה". פאַרוואָס ווי אַ שושנה? ווייל כלל ישראל ווערט טאַקע פאַרגליכן צו אַ שושנה: "אני חבצלת השרון שושנת העמקים", "כשושנה בין החוחים כן רעיתי בין הבנות". וואָס וועסטו זאָגן? די שושנה בליהט טאַקע שיין, אָבער זי בלייבט נישט קבועות'דיק, ווייל אַ שושנה האָט נישט קיין טיפע וואָרצלען און מען קען איר גרינג אויסרייסן? דערויף זאָגט ער גלייך: "ויך שורשיו כלבנון". ווי די ביימער פונעם לבנון וואָס האָבן פילע וואָרצלען, אַזוי אויך וועלן זיי זיין איינגעפלאַנצט אין דער ערד און וועלן אַריינשיקן שטאַרקע וואָרצלען אַז מען זאָל זיי נישט קענען אויסרייסן. ווי דער פסוק זאָגט: "ולא ינתשו עוד מעל אדמתם", און ווי עס שטייט: "הבאים ישרש יעקב", דאָס הייסט "ישרש" מיינט זיי וועלן מאַכן וואָרצלען. און דאָס וואָס עס שטייט "ויך שורשיו", זאָגט דער רד"ק, דאָס איז ווי מען זאָגט ער האָט געשלאָגן וואָרצלען; ווי "ומחה אל כתף ים כנרת", ער האָט געשלאָגן וואָרצלען, דאָס איז דער אויסדרוק "ויך שורשיו".
דער מלבי"ם גיט אַן אינטערעסאַנטן ביאור אויף וואָס עס שטייט "יפרח כשושנה": מען ברענגט שוין אין די ביכער פון טבע אַז עס איז פאַראַן אַ בלום וואָס הייסט "שושנת יריחו". דאָס איז נישט וואָס מען קענט היינט - היינט איז שושנת יריחו אַ סאָרט מחלה, אַ סאָרט הויט-אויסשלאַג - נאָר ער רעדט פון דער שושנה וואָס וואַקסט אין יריחו. די אייגנשאַפט פון דער דאָזיקער שושנה איז, אַז זי לאָזט נישט קיין וואָרצלען אין דער ערד; דער ווינט טראָגט איר צו ווייטע ערטער דורך מדבריות, און זי לעבט און נערט זיך פונעם טוי. עפּעס ענלעך משמעות צו שוואָמען, וואָס שוואָמען נערן זיך אויך פון דער פייכטקייט און האָבן נישט קיין וואָרצלען אין דער ערד. און זי בליהט און וואַקסט, זאָגט דער מלבי"ם, מיט גלאַנץ און שיינקייט. דאָס איז אויך אַ משל אויף כלל ישראל: אַז כלל ישראל זענען ווי געטראָגן געוואָרן אויף די פליגלען פונעם ווינט, ווי די דאָזיקע שושנה אָן קיין וואָרצלען וואָס ווערט געטראָגן פון איין אָרט צום צווייטן, אַזוי אויך זענען כלל ישראל ווי אַ שושנה פאַרוואַגלט אין גלות. ווער דערהאַלט זיי ביים לעבן? דער אויבערשטער: "אהיה כטל לישראל" - דער אויבערשטער גיט טוי אויך אין די לענדער פון זייער גלות, און דורך דעם בליהט זי אין שיינקייט און גלאַנץ ווי די שושנה. "ויך שורשיו כלבנון" - זאָגט דער מלבי"ם: כאָטש זי שלאָגט אירע וואָרצלען, וואָס לכתחילה זענען זיי געווען פעסט פאַרוואָרצלט אין לאַנד ווי דער לבנון, ווי די צעדערביימער אין לבנון וואָס זענען פאַרוואָרצלט אין דער טיף, זענען אָבער די דאָזיקע וואָרצלען אויסגעריסן געוואָרן פון זייער אָרט און זיי האָבן נישט קיין קבועות'דיקן אָרט.
ילכו יונקותיו ויהי כזית הודו וריח לו כלבנון. ער זאָגט דיר: כאָטש זיי האָבן געשלאָגן וואָרצלען, "ילכו יונקותיו". "יונקותיו", ערקלערט דער מלבי"ם, זענען די צאַרטע צווייגן וואָס וואַקסן לעבן די וואָרצלען. זייער אָפט ביי אַ בוים איז דאָ דער גוף פונעם בוים, און לעבן דעם וואָרצל שפּראָצט אַרויס נאָך אַ צווייגל, נאָך צווייגן, זיי ווערן אָנגערופן "יונקותיו". אגב, זאָלט איר וויסן אַז פיל מאָל איז דאָ מיט דעם אַ שאלה לגבי ערלה, ווייל מען דאַרף פאַר זיי ציילן די יאָרן פון ערלה, און אין פילע ערטער איז נישטאָ קיין השגחה און מען ווייסט נישט דערפון און מען קלויבט אויך פון דאָרט, בשעת דאָס איז אַ נייער וואוקס וואָס האָט אָנגעהויבן וואַקסן שפּעטער פונעם אַלטן בוים. עכ"פ, "ילכו יונקותיו" - דאָס זענען די ווייכע צווייגן וואָס קומען אַרויס לעבן די וואָרצלען, זיי וועלן גיין און זיך פאַרשפּרייטן. וואָס באַדייט דאָס? זאָגט דער מלבי"ם, מען מיינט דאָ די קינדער וואָס וועלן זיין באחרית הימים, זיי זענען בגדר די יונקות. ווי רש"י ברענגט און ווי אויך דער תרגום ערקלערט: "יסגון בנין ובנן", עס וועלן זיך מערן זין און טעכטער, דאָס זענען די "יונקותיו". און דאָס שטימט, ווייל "יונקותיו" איז אויך מלשון יונק - אַ קינד וואָס זויגט ביי דער מאַמען, אַ יונקל, אַ קליין קינד; דעריבער סימבאָליזירט דאָס די קינדער. זיי זענען די יונקות וואָס זענען געוואַקסן נאָך די וואָרצלען, נאָך די עלטערע כביכול, נאָך די פריערדיקע וואָרצלען וואָס זענען כביכול בטל געוואָרן, און פלוצלעם שפּראָצט דאָ אַרויס אַ נייער צווייג, פרישע ביימער וואָס טראָגן פרוכט. "ויהי כזית הודו" - דער איילבערטבוים גיט דאָך בוימל צום ליכט, אַזוי אויך וועלן זייערע פירות שיינען מיטן ליכט פונעם אויבערשטן. דער זית האָט נאָך אַ מעלה: קיינמאָל וועט מען נישט זען קיין טרוקענע בלעטער פונעם איילבערטבוים, זיין בלאַט איז פריש סיי אין זומער און סיי אין ווינטער; אַזוי אויך וועט ביי כלל ישראל זיין אַן אָנהאַלטנדיקע הצלחה אין אַלע צייטן. און נישט בלויז דאָס, נאָר "וריח לו כלבנון" - זיי וועלן האָבן דעם ריח פונעם לבנון, און לבנון מיינט דאָס בית המקדש; דער ריח פונעם לבנון באַצייכנט קדושה און טהרה ווי דאָס בית המקדש, וואָס דאָס איז ארץ ישראל, דער אָרט פון קדושה און ריינקייט.
רש"י ברענגט דעם תרגום, און דער תרגום זאָגט אויף "ילכו יונקותיו ויהי כזית הודו וריח לו כלבנון": "יסגון בנין ובנן, ויהי כזיו מנרתא דקודשא". דאָס הייסט מען רעדט דאָ פון זייער מעלה, זייער חשיבות וועט זיין ווי דער איילבערט-בוימל פון דער הייליקער מנורה וואָס איז געווען אין בית המקדש. "זיווהון" - דאָס וועט זיין זייער גלאַנץ. "וריחהון" - זייער שמעק, "כריח קטורת בוסמיא". "וריח לו כלבנון" מיינט ווי דאָס וואָס מען פלעגט מקטיר זיין אינעם לבנון. וואָס פלעגט מען מקטיר זיין אינעם לבנון? די קטורת הסמים וואָס האָט געהאַט אַ באַזונדערן ריח.
פסוק ח': ישובו יושבי בצילו יחיו דגן ויפרחו כגפן זכרו כיין לבנון. לאָמיר קודם לייענען דעם תרגום יונתן: "יתכנשון מביני גלוותהון" - זיי וועלן איינגעזאַמלט ווערן פון זייערע ערטער פון גלות; "יתבון בטלל משיחהון" - זיי וועלן זיצן אינעם שאָטן פונעם משיח; "ויחון מתיא" - די טויטע וועלן לעבעדיק ווערן; "ויסגי טובה בארעא" - דאָס גוטס וועט זיך מערן אויף דער וועלט; "יהא דוכרן טבוותהון עליל ולא יפסק" - דער זכר פון זייער גוטס וועט אַרויפגיין און נישט אויפהערן; "כדוכרן יבבות חצוצרתא על חמר עתיק דמתנסך בבי מקדשא" - אַזוי ווי דער זכר פון די חצוצרות וואָס מען פלעגט בלאָזן בשעת מען האָט מנסך געווען דעם וויין אין בית המקדש איז זייער זכר אַרויפגעגאַנגען פאַרן אויבערשטן, אַזוי אויך וועט דער זכר פון כלל ישראל זיין פאַרן אויבערשטן. וועגן וועמען רעדט מען דאָ? זאָגט רש"י: וועגן די וואָס זענען "יושבי בצילו" - די וואָס זיצן אינעם שאָטן פונעם לבנון, ווי מיר האָבן פריער געזאָגט מיינט דאָס אינעם שאָטן פון בית המקדש; יעצט זענען זיי אין גלות, אָבער זיי וועלן צוריקקומען. "זכרו כיין לבנון" - ווי מיר האָבן ערקלערט, אַזוי ווי מען געדענקט כלל ישראל ווען מען איז מקריב און מנסך, אַזוי וועט זייער אַנדענק אַרויפגיין פאַר אים יתברך. דער אבן עזרא זאָגט: "ישובו יושבי בצילו" מיינט די וואָס זיצן אינעם שאָטן פונעם לבנון וועלן צוריקקומען, דאָס הייסט דער פסוק רעדט פון כלל ישראל. אָבער דער אבן עזרא ברענגט נאָך אַ פירוש, אַז דער פסוק רעדט פון די וואָס זיצן אינעם שאָטן פון ישראל. ווער זענען די וואָס זיצן אין אונדזער שאָטן? זאָגט דער אבן עזרא: דאָס זענען די עבדים וואָס זענען געווען אונדזערע ערד-אַרבעטער און וויינגערטנער, זיי וועלן אויך צוריקקומען. מיינט נישט אַז איר וועט דאַרפן אַרבעטן אַליין, נאָר מיט אייך וועלן צוריקקומען די יושבי בצילו, די וואָס זענען געזעסן אין אייער שאָטן, זיי וועלן צוריקקומען און זיין אייערע אַקערער און וויינגערטנער.
דער רד"ק ערקלערט: "ישובו יושבי בצילו" מיינט זיי וועלן צוריקקומען צו זייער לאַנד, און זיי וועלן זיצן אין זיין שאָטן, דאָס הייסט אינעם שאָטן פונעם אויבערשטן יתברך. "יחיו דגן" - וואָס מיינט יחיו דגן? זיי וועלן זיך דערהאַלטן ביים לעבן דורך די מצוות פונעם אויבערשטן וואָס זיי וועלן מקיים זיין; פּונקט ווי תבואה דערהאַלט דעם מענטש ביים לעבן, אַזוי אויך וועלן זיי כביכול געהאָדעוועט ווערן ווי דורך תבואה. אויב אַזוי איז "יחיו דגן" ווי "יחיו כדגן" - זיי וועלן לעבן ווי די תבואה וואָס דערקוויקט דעם מענטש, אַזוי וועט זייער חיות זיין אין דער תורה און מצוות. און אויב וועסטו זאָגן: תבואה נעמט זיך דאָך אַמאָל ענדע - מען שניידט די תבואה און עס איז מער נישטאָ, מען מוז ווידער זייען? זאָגט ער אים: "ויפרחו כגפן" - זיי וועלן האָבן אַ בליאונג ווי דער וויינשטאָק: פון אַ וויינשטאָק רייסט מען אַראָפּ די פירות, און אויפן צווייטן יאָר גיט ער ווידער; מען שניידט ווידער, און ער גיט נאָכאַמאָל. זאָגט ער דיר: עס וועט נישט זיין ווי תבואה וואָס מען האָט געשניטן און מען מוז פריש פאַרזייען, נאָר זיי וועלן זיין ווי דער וויינשטאָק וואָס גיט זיינע פירות כסדר. און אַזוי זאָגט טאַקע דער רד"ק אַז דאָס וועט זיין לעתיד לבוא: חז"ל זאָגן דאָך אַז די ווייץ וועט געבן פירות ווי אַ בוים, און ארץ ישראל וועט אַרויסגעבן גלוסקאות, דאָס הייסט אַז די זאַכן וועלן שוין זיין פולקאָם און מתוקן און וועלן געגעבן ווערן אויף אַ קבועות'דיקן אופן אָן דאַרפן יעדן מאָל פאַרזייען פונסניי. און אויב וועסטו פרעגן: עס שטייט דאָך "אין חדש תחת השמש"? איז דער תירוץ: דער עץ הדעת, לויט איין מאן דאמר, איז געווען ווייץ, און מען זעט דאָך אַז מען רופט עס אַ בוים! מען זעט אַז אַמאָל איז די ווייץ געווען אַ בוים. דעריבער וואונדער זיך נישט אויב לעתיד לבוא וועט די ווייץ צוריק ווערן אַ בוים וואָס גיט אירע פירות יאָר נאָך יאָר אָן דאַרפן פלאַנצן און זייען יעדן יאָר פונדאָסניי. "זכרו כיין לבנון" - זאָגט דער רד"ק: וואָס מיינט "זכרו"? דער ריח דערפון. וואָס איז דער שייכות צווישן ריח און זכרו? זאָגט דער רד"ק: דאָס איז ווי אַן "אזכרה". אַן אזכרה איז דער קומץ לבונה וואָס מען לייגט אויף דער מנחה, וואָס גיט אַ גוטן שמעק; אַזוי אויך וועט זיין זכרו - זיין ריח - ווי דער וויין פון לבנון. וואָס איז דער וויין פון לבנון? זאָגט דער רד"ק: איך האָב געזען אינעם ספר אסף הרופא (עס איז געווען ביי זיי אַ ספר וואָס האָט געהייסן אסף הרופא, דאָס שפּיטאָל איז טאַקע גערופן אויף זיין נאָמען), און דאָרט שרייבט ער: דער וויין פון לבנון, דער וויין פון חרמון, דער וויין פון כרמל, דער וויין פון די בערג פון ארץ ישראל און ירושלים, דער וויין פון די בערג פון שומרון און דער וויין פון די בערג פון כפתור מצרים - די דאָזיקע וויינען זענען העכער פון אַלע סאָרטן וויין אין שמעק, אין טעם, און אַפילו צו רפואה. אויב אַזוי רעכנט ער דאָ אויס די בעסטע און שענסטע וויינען. זאָגט ער: זיין זכרון וועט האָבן אַ ריח ווי דער בעסטער וויין, דער יין לבנון. היינט האָבן אונדזערע וויינען קוים אַ ריח; כאָטש די מבינים דרייען דאָס גלאָז און דערלאַנגען צום נאָז צו שמעקן דעם וויין, אָבער דער וויין האָט כמעט נישט קיין ריח. אין יענע צייטן האָט דער וויין געהאַט אַ זייער שטאַרקן ריח, און לויטן ריח פונעם וויין פלעגט מען וויסן זיין קוואַליטעט, זיין דרגה; מען פלעגט אַריינשטעקן אַ שטרוי אינעם פאַס און שמעקן, און לויט דעם האָט מען געוואוסט צי ער איז שוין גרייט צום טרינקען. זייער וויין האָט געהאַט אַ באַזונדערן ריח. דעריבער זאָגט דער נביא אַז זיי וועלן האָבן אַ באַזונדערן שמעק, וואָס דער ריח וועט זיין ווי דער ריח פונעם וויין אין לבנון.
דער מלבי"ם ערקלערט: וואָס עס שטייט "ישובו יושבי בצילו" - מען רעדט דאָך וועגן די גלויות וואָס וועלן צוריקקומען; די וואָס וועלן וועלן זיצן אינעם שאָטן פונעם לבנון וועלן צוריקקומען. זאָגט דער מלבי"ם: דאָ איז פאַראַן אַ נבואה אַז פילע פון די גלות-אידן וועלן צוריקקומען לעבן אין ארץ ישראל און וועלן קאָווען זייער וואוינונג אינעם הייליקן לאַנד אין שאָטן פון לבנון. און זיי וועלן האָבן תבואה, "יחיו דגן", זיי וועלן האָבן דאָרט תבואה אויף ברויט צום הויז, נישט ווי אין גלות וואָס עס איז געווען הונגער און צוליב דעם זענען מיר פאַרטריבן געוואָרן, נאָר דאָ יחיו דגן - מיט פּשוטע ווערטער: ארץ ישראל וועט געבן אירע פירות. "ויפרחו כגפן" - ווי דער וויינשטאָק וואָס שפּרייט זיך אויס צו דער ווייט, אַזוי אויך וועלן זיי זיך מערן און פיל ווערן דאָרט און ברענגען תבואה-פרוכט, וואָס דאָס שילדערט ממש אונדזער היינטיקע מציאות. "זכרו" - דאָס הייסט דער אַנדענק פונעם לבנון וועט זיין ווי דער וויין פון לבנון. וואָס מיינט דאָס? דער מלבי"ם ברענגט דאָ אַ פרישן חידוש: אַפילו די וואָס וועלן נישט קומען וואוינען אין שאָטן פונעם לבנון, נאָר זיי וועלן בלייבן וואוינען אין זייערע תפוצות, וועט ביי זיי תמיד זיין "זכרו כיין לבנון". ווען זיי וועלן זיך דערמאָנען אינעם לבנון, וועלן זיי זיך דערמאָנען אַזוי ווי מען געדענקט דעם גוטן וויין פון לבנון. דאָס הייסט, ווען אַ מענטש דערמאָנט זיך אין עפּעס וואָס איז זייער גוט, גייט יענע זאַך נישט אַרויס פון זיין געדאַנק. אַזוי אויך וועלן זיי געדענקען ההר הטוב הזה והלבנון - דאָס בית המקדש; פאַרוואָס הייסט עס לבנון? ווייל עס מלבין די זינד פון כלל ישראל, אָדער ווייל עס איז געבויט געוואָרן פון די צעדערביימער פון לבנון. עכ"פ וועלן זיי תמיד געדענקען דאָס בית המקדש, זיי וועלן שטענדיק שטעלן ירושלים על ראש שמחתם, און זיי וועלן תמיד קוקן און האָפן צוריקצוקומען צום בית המקדש. מיט פּשוטע ווערטער שטייט דאָ: נישט בלויז די וואָס וועלן קומען אַהער וועלן זיין פאַרבונדן צום בית המקדש, נאָר אויך די וואָס וועלן נאָך בלייבן אין די לענדער פון די תפוצות, וועט דער זכר פונעם בית המקדש שטענדיק זיין אין זייער מחשבה.
אפרים מה לי עוד לעצבים אני עניתי ואשורנו אני כברוש רענן ממני פריך נמצא. אפרים וועט זאָגן, זאָגט רש"י: "מה לי עוד לעצבים" - וואָס דאַרף איך נאָך נאָכגיין די עבודה זרה? דאָס הייסט אפרים וועט תשובה טאָן: וואָס האָב איך מער מיט עבודה זרה? "אני עניתי ואשורנו" - איך, זאָגט דער אויבערשטער, "אשורנו" מיינט איך וועל אים זען (ווי הביט שורו וראו, לימין שור; "שור" מיינט קוקן און באַטראַכטן, און אַ מויער הייסט אויך אַ "שור" ווייל מען פלעגט אַרויפגיין אויפן מויער אַרומצוקוקן). זאָגט ער: איך וועל זען זיין עניי און נויט, "ואני כברוש רענן" - איך בייג זיך אונטער, זאָגט דער אויבערשטער, צו האַלטן זיין האַנט, אַזוי ווי אַ פרישער בראָש-בוים וואָס בייגט זיך צו דער ערד, וואָס מען קען אים בייגן און אָנכאַפּן זיינע צווייגן. מיט פּשוטע ווערטער זאָגט דער אויבערשטער: כביכול איך וועל זיין נאָענט און גרייט צו זיי; ווייל ווען דער בוים איז זייער הויך און ווייט, האָט ער נישט קיין שייכות און קיין באַרירונג מיט די וואָס זענען אונטן, אָבער ווען ער איז יונג און פריש, בייגן זיך די צווייגן אַראָפּ. זאָגט דער אויבערשטער: איך וועל זיין פאַר זיי ווי אַ בראָש רענן. "ממני פריך נמצא" - דאָס הייסט, אַלץ וואָס איז גוט פאַר דיר וועט קומען פון מיר. אַזוי ערקלערט אויך דער רד"ק, אַז אפרים וועט זאָגן: וואָס דאַרף איך נאָך עבודה זרה? ווען איך האָב זיי געדינט בין איך דאָך פאַרטריבן געוואָרן אין גלות, איך האָב געליטן צרות און פּראָבלעמען; יעצט ווען איך וועל דינען דעם אויבערשטן, וועט מיר נאָר גוט זיין, ווי מיר האָבן געזען אינעם פריערדיקן פסוק. זאָגט דער אויבערשטער: "אני עניתי ואשורנו" - איך וועל דיר זיין ווי דער בראָש-בוים ווי מיר האָבן ערקלערט, "מרום וקדוש אשכון ואת דכא ושפל רוח" - דאָס הייסט אַפילו ווער עס איז דערשלאָגן און שפל רוח וועל איך אים ביישטיין און העלפן. וואָס וועסטו זאָגן? אַ בראָש-בוים גיט דאָך נישט קיין פירות, איז דאָך דאָ אַ חסרון? דערויף זאָגט ער גלייך: "ממני פריך נמצא" - ביי מיר וועט נישט זיין ווי אַ בראָש וואָס מאַכט נישט קיין פירות, נאָר ביי מיר וועסטו געפינען דיין פרי; איך וועל זיין צוגעבויגן צו דיר און אויך וועסטו פון מיר געפינען פירות.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז ער האָט דערמאָנט דווקא אפרים, ווייל די וואָס האָבן בעיקר געדינט עבודה זרה און געמאַכט די קעלבער זענען געווען אפרים, און יעצט וועט ער איינזען אַז אין עבודה זרה איז נישטאָ קיין שום ממשות. זאָגט דער אויבערשטער: "אני עניתי ואשורנו" - איך וועל ענטפערן אויף זייערע תפילות און אָפּהיטן אויף זיי פון דער ווייט. און וואָס זאָגט ער אויף זיי? "אני כברוש רענן" - איך בין ענלעך צו אַ בראָש וואָס זיינע צווייגן זענען פיל און פאַרשפּרייט און זיינע בלעטער זענען שטענדיק פריש. וואָס באַדייט דאָס? ווער עס זיצט אונטער אים איז תמיד אין שאָטן; עס זענען דאָ ביימער וואָס אין ווינטער פאַלן זייערע בלעטער אַראָפּ און מען קען נישט זיצן אונטער זיי, זאָגט אָבער דער אויבערשטער: איך וועל שטענדיק זיין פאַר דיר אַ שוץ און אַ שילד. לויט רש"י און דעם רד"ק איז דער עניין פון ברוש רענן דאָס וואָס זיינע צווייגן בייגן זיך און איך בייג זיך צו דיר; און לויטן מלבי"ם איז דער טייטש אַז די צווייגן פונעם בראָש זענען פריש אויף אייביק, וואָס דאָס מיינט אַז דו וועסט שטענדיק האָבן אונטער וועמען זיך צו שיצן. דער וואָס באַהאַלט זיך אין מיר וועט געפינען אַ שוץ, זאָגט דער מלבי"ם, פון אַלע פּלאָגן און צרות פון דער צייט אין יעדער שעה. און "ממני פריך נמצא" מיינט, אַז פון מיר וועסטו האָבן פירות סיי גשמיות'דיגע און סיי רוחניות'דיגע, דער אויבערשטער איז בבחינת דער פרי פון עץ חיים.
מי חכם ויבן אלה נבון וידעם כי ישרים דרכי השם וצדיקים ילכו בם ופושעים יכשלו בם. ווער עס איז קלוג זאָל זיך פאַרטראַכטן און לייגן צום האַרצן אַלץ וואָס איך האָב אייך יעצט מוסר געזאָגט. "כי ישרים דרכי השם וצדיקים ילכו בם ופושעים יכשלו בם" - די פושעים וועלן נכשל ווערן מיט דעם וואָס זיי גייען נישט אין זיי; אַזוי ערקלערט רש"י. ווייל באמת איז דאָ אַ שוועריקייט: אויב "ישרים דרכי השם", פאַרוואָס זאָלן די פושעים נכשל ווערן אין דעם? נאָר דער טייטש איז: ווען דער אויבערשטער באַפעלט אַ מצווה, האָסטו זי געטאָן - וואויל איז דיר, "צדיקים ילכו בם"; דער רשע אָבער האָט די זעלבע מצווה נישט געטאָן, איז די מצווה געוואָרן פאַר אים אַ מכשול. די דאָזיקע מצווה האָט דיר געבראַכט אַ זכות, און אים אַ מכשול. אַזוי ערקלערט רש"י. דאָס איז דער פּשוטער פשט פון "ופושעים יכשלו בם" - ווייל זיי וועלן נישט מקיים זיין די מצווה וואָס דער אויבערשטער האָט באַפוילן.
דער רד"ק ערקלערט: "מי חכם ויבן אלה" - דאָס איז דער פסוק מיט וואָס מען שליסט דעם ספר הושע. און וויבאַלד הושע ענדיקט זיין נבואה, זאָגט ער: ווער איז קלוג און זאָל פאַרשטיין די דאָזיקע זאַכן? וואָס איז "אלה"? אַלע נבואות אין די אַלע 14 קאַפּיטלעך וואָס איך האָב ביז אַהער נביאות געזאָגט. "כי ישרים דרכי השם" - וואָס מיינט ישרים דרכי השם? זאָגט דער רד"ק: עס זענען געווען מענטשן וואָס פלעגן טענה'ן "לא יתכן דרך השם", ווי עס שטייט אין יחזקאל; זאָגט דער אויבערשטער: מיינע וועגן זענען נישט גלייך? אייערע וועגן זענען דאָך פאַרקרומט! אָבער זיי האָבן געטענה'ט אַז דער וועג פונעם אויבערשטן איז כביכול נישט גלייך. זאָגט זיי דער נביא: וויסט זאָלט איר וויסן, אויב איר וועט תשובה טאָן מיט אַ גאַנצן האַרצן, וועט דער אויבערשטער אייך נישט געדענקען אַלע אייערע שאַנדפאַלן און עבירות. "וצדיקים ילכו בם" - יעדער וועט איינזען און וויסן אַז "כל דרכיו משפט". דאָס הייסט, אויב מען זעט אַ צדיק ורע לו, אַ רשע וטוב לו, וועט מען נישט האָבן קיין קשיות; עובדי השם וועלן פאַרשטיין אַז אַלץ איז דער אמת. און פאַרוואָס ליידט דער צדיק? ווי מיר האָבן געזאָגט, קען זייער גוט זיין אַז ער איז נישט אינגאַנצן אויסגעהאַלטן אין האַרצן, אָדער עס איז מעגלעך אַז ער האָט עפּעס אַ קליינע עבירה פאַר וועלכער דער אויבערשטער באַצאָלט אים אָפּ דאָ אויף דער וועלט, אָדער ער ברענגט אויף אים יסורים לטובתו כדי אים צו געבן שכר אויף יענער וועלט. און "רשע וטוב לו" - ווייסט ער אַז דער רשע האָט אפשר געטאָן עפּעס אַ קליינע מצווה און דער אויבערשטער באַצאָלט אים דאָ אויף דער וועלט כדי אים אָפּצושניידן פון עולם הבא, ווי משה רבינו זאָגט: "ומשלם לשונאיו אל פניו להאבידו". דאָס איז "צדיקים ילכו בם". אָבער "ופושעים יכשלו בם" - דער פושע פאַרקערט, ווען ער זעט אַזאַ סדר פון צדיק ורע לו, רשע וטוב לו, פאַלט ער אַריין אין אַ מכשול; ער נעמט פון דעם אַרויס מסקנות אַז חלילה עס איז נישטאָ קיין בורא אָדער אַז דער אויבערשטער פירט נישט די וועלט מיט יושר, און דאַן ברענגט אים די גאַנצע זאַך צו אַ מכשול. דאָס איז "ופושעים יכשלו בם" - ווען דער פושע זעט אַזאַ אומסדר אין דער וועלט, קומט ער דערפון צו אַ מכשול און צו כפירה אינעם אויבערשטן.
דער רד"ק ברענגט נאָך אַ פשט בשם זיין פאָטער אויף "ופושעים יכשלו בם", אַ געוואַלדיקער און זייער אמת'ער הסבר: ער זאָגט אַז ווען די פושעים קערן זיך צוריק צום וועג פונעם אויבערשטן, איז פאַראַן אַ חילוק צווישן זיי און די צדיקים. וואָס איז דער חילוק? דער צדיק איז צוגעוואוינט; ער איז געווען צוגעקלעבט צום אויבערשטן פון זיין יוגנט אָן. דער רשע אָבער האָט ביז איצט געבלאָנדזשעט אויף קרומע וועגן, און יעצט טוט ער תשובה. ער דאַרף אַ GPS, און אויב ער האָט דאָס נישט, איז אוי און וויי, ער פאַרלירט זיך אינגאַנצן! וואָס מיינט דאָס? אויב דער פושע טוט תשובה אָן קיין הדרכה, אָן אַ רב וואָס זאָל אים פירן, אָן אַן אויסגעטראָטענעם וועג, איז רוב סיכויים אַז ער וועט נכשל ווערן. און דאָס איז וואָס ער זאָגט: "ופושעים יכשלו בם" - אויף די זעלבע וועגן וואָס די צדיקים גייען גלייך און זיכער, פאַרוואָס? ווייל דער צדיק האָט הדרכה, ער האָט מסורה און קבלה און ער גייט לויט יענער מסורה, איז דער וועג גלייך און פלאַך פאַר אים; אָבער פאַר די פושעים ווערט דאָס אַ מכשול, יכשלו בם. דעריבער זעט מען פיל מאָל מענטשן וואָס ווערן בעלי תשובה און שפּעטער פאַלן זיי ליידער אַוועק; וואָס איז געשען? "ופושעים יכשלו בם" - וויבאַלד דער בעל עבירה איז נישט געווען צוגעוואוינט אין דעם וועג און האָט זיך נישט געמאַכט קיין רב וואָס זאָל אים פירן אויפן גלייכן וועג, איז ער נכשל געוואָרן. אָבער אויב ער טוט תשובה בלב שלם מתוך לב טהור און מען פירט אים אויפן ריכטיקן וועג, איז קיין ספק נישט אַז אויך ער וועט ווערן בבחינת אַ צדיק און וועט נישט נכשל ווערן, נאָר זיין וועג וועט זיין גלייך און אויסגעטראָטן.
דער מלבי"ם ערקלערט דאָס לויט די יסודות וואָס מיר האָבן פיל מאָל מאריך געווען אין ספר משלי, אַז עס איז פאַראַן אַן אונטערשייד צווישן חכמה און דעת. חכמה, ערקלערט דער מלבי"ם, מוז מען מקבל זיין פון אַ נביא, פונעם אויבערשטן. חכמה איז אַ זאַך וואָס מען האָט נישט דערויף קיין ראיות; דער וועג פונעם אויבערשטן, דער וועג פון מוסר, דערויף איז נישטאָ קיין לאָגישע באַווייזן. דו טענה'סט איין זאַך, און אַ צווייטער זאָגט דיר: ניין, איך פאַרשטיי פאַרקערט. דו טענה'סט אַז דאָס איז מאָראַליש, און יענער זאָגט דיר: ניין, איך פאַרשטיי אַז טאָן פאַרקערט איז פיל מער מאָראַליש. מען קען זען היינט אַלע וויכוחים צווישן רעכטס און לינקס, און יעדער טענה'ט אַז דער מוסר איז מיט אים. מיר האָבן דעריבער נישט קיין וועג צו דערגרייכן חכמה נאָר דורך דעם אויבערשטן, דורך אַ נביא וואָס לערנט אונדז וואָס איז דער ריכטיקער און אָנגענומענער וועג. בינה פאַרקערט איז צו פאַרשטיין איין זאַך פון דער צווייטער; מען טראַכט אַריין טיף און מען נעמט דערפון אַרויס ווייטערדיקע מסקנות. אַ מענטש קען דערגרייכן מסקנות אַפילו אין זאַכן וואָס ער האָט נישט געהאַט קיין קבלה פון זיינע רבי'ס דורך טיף קלערן, דאָס וואָס מען רופט אַ שכל'דיקער היקש אָדער אַ לאָגישער היקש; וויבאַלד דער מענטש האָט געוויסע יסודות'דיגע מושכלות ראשונות, לערנט ער דערפון איין זאַך פון דער אַנדערער און קומט צו מסקנות אויך אויף זאַכן וואָס ער האָט נישט געלערנט. אָבער גיט אַכטונג: אין אַ זאַך וואָס דער מענטש האָט גאָרנישט קיין הקדמות, קיין שום אָנפאַנג, ווי קען ער פאַרשטיין איין זאַך פון דער צווייטער? כדי אַרויסצונעמען איין זאַך פון אַ צווייטער מוז איך קודם האָבן די ערשטע זאַך, און פון איר נעמט מען אַרויס אַנדערע זאַכן; אָבער אויב מען האָט נישט די יסודות מקבל געווען, ווי אַזוי קען מען נעמען מסקנות אויף ווייטערדיקע עניינים? דעריבער זאָגט ער: זאַכן וואָס דער מענטשלעכער שכל האָט בכלל נישט קיין צוטריט צו זיי, זאָגט דער מלבי"ם, ווי צו פאַרשטיין די הנהגה פונעם אויבערשטן, השגחת השם, ענייני אלוקות - אַ מענטש קען דאָס נישט משיג זיין מיטן שכל, מען דאַרף הקדמות וואָס מען האָט מקבל געווען אין דרכי החכמה; ווען דער מענטש האָט זיי, קען ער משיג זיין און פאַרשטיין איין זאַך פון דער צווייטער און זיך פאַרטראַכטן אין זיי. און דאָס איז וואָס ער זאָגט: "מי חכם ויבן אלה" - די געזעצן פון חכמה האָבן מיר דאָך געזאָגט האָבן נישט קיין ראיות; ווי קענסטו קומען צו בינה אויב דו האָסט נישט קיין חכמה? דו מוזט קודם האָבן די חכמה וואָס איז מקובל מפי חכם ומפי נביא, און ערשט דערנאָך ויבן אלה - ערשט דאַן קענסטו צוקומען צו בינה. אָבער אויב דו האָסט נישט די חכמה און נישט די יסודות, אין וואָס וועסטו זיך מתבונן זיין? במה תתבונן? דו האָסט דאָך נישט קיין באַזיס! "נבון וידעם" - אָבער ווער עס האָט יאָ די חוקי החכמה, קען ער זיך מתבונן זיין און פונעם פאַרשטאַנד צוקומען צו דעת. וואָס איז דעת? דעת האָבן מיר ערקלערט איז אַ קלאָרע ידיעה; דעת איז ווי מאַטעמאַטיק - צוויי פּלוס צוויי איז פיר, דאָס איז דעת, אַ זאַך וואָס האָט אַ קלאָרן באַווייז פונעם שכל. אַ זאַך וואָס פריער איז בלויז געווען אַ קבלה וואָס מען האָט געהערט פונעם חכם און נביא אָן קיין פריערדיקע ידיעה, אויב מען טראַכט דערין טיף אַריין, קומט מען צו אַן אַבסאָלוטער ידיעה ווי מאַטעמאַטיק, פּונקט ווי מען וואָלט עס משיג געווען מיט די אייגענע חושים; וואָס מען זעט מיט די חושים איז דעת, אַ קלאָרע און פולקאָמע ידיעה. דעריבער זאָגט ער "נבון וידעם". וואָס? "כי ישרים דרכי השם" - אַלע טענות וואָס מענטשן האָבן אויף השגחת השם, אַז כביכול עס איז נישטאָ קיין אָרדענונג אויף דער וועלט, צדיק ורע לו רשע וטוב לו, עס זעט אונדז אויס ווי אַן אומסדר און אָן קיין השגחה - אָבער דער וואָס האָט די קבלה פון חכמה מקבל געווען מפי נביא, ווייסט אַז דער אויבערשטער טוט אַלץ לטובה, און דאַן וועט ער פאַרשטיין און וויסן אַז די וועגן פונעם אויבערשטן זענען גלייך. און דאָס וואָס עס דאַכט זיך אונדז ווי עפּעס נישט גלייך, קומט נאָר פון דער זייט פון די געפירטע; דאָס הייסט, די מענטשן, די באַשעפענישן האָבן קאַליע געמאַכט זייערע מעשים, און צוליב דעם זענען זיי ראוי צו אַן הנהגה פון שטראָף, אַז די פושעים זאָלן נכשל ווערן אין די זעלבע וועגן וואָס די ערלעכע גייען גלייך דורך זייער גוטער הנהגה; אין די זעלבע וועגן פאַלן די פושעים אַריין. דאָס הייסט דער וועג אַליין איז גלייך - דו דאַרפסט באַשליסן צי צו גיין אויפן גלייכן וועג צי זיך אָפּצוקערן. און דאָס זאָגט דער פסוק: דרכי השם ישרים, צדיקים ילכו בם, אָבער פושעים יכשלו; וואָס מיינט יכשלו? ער באַשליסט זיך אָפּצוקערן פונעם וועג, און ווי נאָר ער קערט זיך אָפּ פונעם וועג באַקומט ער זיין עונש, ער באַקומט אַ קלאַפּ. די צדיקים אָבער וועלן גיין אין זיי און וועלן נישט נכשל ווערן. און דאָס זאָגט ער קעגן די וואָס האָבן זיך באַקלאָגט אויפן גלות און אויף די שטראָפן וואָס דער אויבערשטער באַשטראָפט כביכול זיין פאָלק, וואָס עס האָט אויסגעזען ווי דער אויבערשטער האָט זיי פאַרלאָזט און איבערגעלאָזט אין די הענט פון די מזלות; זאָגט ער: "מי חכם", אויב אַ מענטש איז קלוג און נבון, וועט ער וויסן אַז אַלץ איז בהשגחה מאת השם און די וועגן פונעם אויבערשטן זענען גלייך, דער צדיק וואָס גייט גלייך וועט באַקומען גוטס, און דער רשע באַקומט עונש; און דאָס וואָס מען זעט זיי ליידן, איז ווייל זיי האָבן פאַרבלאָנדזשעט פון דעם וועג פונעם אויבערשטן און פונעם ריכטיקן אויפפירונג, און דעריבער זענען זיי באַשטראָפט געוואָרן.
מען האָט שוין דערמאָנט דעם דאָזיקן פסוק, לאָמיר דערמאָנען אַן אינטערעסאַנטע עובדא וואָס איז געווען מיטן נודע ביהודה: מען דערציילט אויפן נודע ביהודה אַז ער איז געווען פון די מתנגדים, און אין זיין ספר אין אַ תשובה האָט ער אַ שטעך געטאָן די חסידים. וויפיל איך ווייס האָט דאָס גערעדט וועגן זמן קריאת שמע אָדער עפּעס ענלעך. האָט ער געשריבן: "ישרים דרכי השם צדיקים ילכו בם וחסידים יכשלו בם" - אַזוי האָט ער געשריבן אין זיין ספר. און די כוונה איז געווען אַ שטעך צו געבן די חסידים וועגן אַ געוויסער זאַך, וויפיל איך ווייס אַז זיי פלעגן מזלזל זיין אין זמן קריאת שמע, אַז די זאַך איז זיי געוואָרן פאַר אַ מכשול. שוין, די בעלי דפוס זענען אָבער געווען מקורב צו חסידות; ווען זיי האָבן געזען אַז ער האָט דאָרט געשריבן "וחסידים", האָבן זיי עס מגיה געווען. זיי האָבן געזאָגט: מיר וועלן דאָך נישט טוישן דעם לשון הפסוק, אינעם פסוק שטייט "צדיקים ילכו בם ופושעים יכשלו בם" - גוט, זאָל ער כאָטש נישט דערמאָנען די חסידים. ווען דער ספר איז אָנגעקומען צו די הענט פונעם נודע ביהודה און ער האָט געזען אַז מען האָט געביטן וואָס ער האָט געשריבן, האָט ער אויסגערופן: קוקט דעם חילוק צווישן מיר און זיי! ער זאָגט: איך האָב גענומען די פושעים און געמאַכט פון זיי חסידים; זיי אָבער האָבן גענומען די חסידים וואָס איך האָב געשריבן, און געמאַכט פון זיי פושעים! איר האָט אויסגעמעקט אַ חסיד, גענומען אַ חסיד און אים געמאַכט פאַר אַ פושע; איך אָבער האָב גענומען פושעים און פון זיי געמאַכט חסידים!
מיר האָבן זוכה געווען צו מסיים זיין ספר הושע פון די ספרי תרי עשר. אַזוי ווי מיר האָבן געענדיקט דעם ספר, אַזוי זאָל אונדז דער אויבערשטער מזכה זיין צו לערנען און צו לערנען מיט אַנדערע, לשמור לעשות ולקיים, און אים צו דינען מיט אַ גאַנצן האַרצן, אמן ואמן.