כנען בידו מאזני מרמה לעשוק אהב. כנען, ערקלערן אלע מפרשים, אז די כוונה איז א סוחר. כנעני מיינט א סוחר, אזוי ווי "חגור נתנה לכנעני" - די כוונה איז זי האט עס געגעבן פאר א סוחר. היות די כנענים האבן געווענליך געטריבן מסחר, האט מען צוליב דעם אנגערופן אלע סוחרים מיטן נאמען כנענים, אפילו זיי זענען ישראלים. דער מלבי"ם ערקלערט, ביז יעצט האט ער מסביר געווען דעם ערשטן חלק פונעם ערשטן פסוק, "סבבוני בכחש אפרים". ער האט ערקלערט וואס איז געווען דער כחש, וואס איז געווען זייער כפירה און מינות, אז זיי האבן מכחיש געווען די השגחה פרטית און געדינט די שרי המערכה, דאס הייסט די כוחות פון הימל. יעצט וועט ער ערקלערן דעם צווייטן חלק פונעם ערשטן פסוק: "ובמרמה בית ישראל". אויף וואס גייט דאס ארויף? דאס איז דער חטא וואס זיי האבן געזינדיגט אין בין אדם לחברו: מרמה, אונאה. פונקט ווי דער כנעני, דער סוחר וואס פארנעמט זיך מיט מסחר און האלט אין זיין האנט "מאזני מרמה", וואגשאלאן פון באטרוג, און דאס איז ווייל ער האט ליב צו עשק'נען - "לעשוק אהב" - דעריבער זענען זיינע וואגשאלאן געמאכט מיט שווינדל, זיי זענען נישט גלייך אויסגעשטעלט, נאר בכוונה אזוי געשטעלט אז דער קויפער זאל שטענדיג דערלייגן; אזוי אויך איז זייער פירונג אין בין אדם לחברו, אז זיי זינדיגן אין די ענינים פונקט ווי א כנעני'שער סוחר וואס האט ליב צו עשק'נען.
ויאמר אפרים אך עשרתי מצאתי און לי. רש"י הייבט אן מיט א מדרש אגדה וואס רבי שמעון פלעגט דרש'נען: "מצאתי און לי", איך האב מיר געפונען א שטר חוב אז איך האב א מלוכה איבער ישראל. דאס הייסט, ירבעם בן נבט האט געטענה'ט ווען ער איז געקומען געוועלטיגן איבער ישראל: איך האב זכויות איבער זיי, איך האב א שטר חוב; א שטר חוב אז זיי געהערן צו מיר. און "און" מיינט א שטר, אזוי ווי מען שרייבט "אונו" - בלשון המשנה והגמרא מיינט אונו א שטר. וואס איז געווען דער שטר? מיט וואספארא טענה און תביעה איז ירבעם געקומען אז ער האט שליטה איבער עם ישראל? "ויאמר אפרים אך עשרתי מצאתי און לי" - איך האב גרויס עשירות, איך האב א שטר וואס באווייזט מיין הערשאפט, ווייל ווען די שבטים זענען געקומען צו יוסף, האבן זיי דאך צו אים געזאגט "ויפלו לפניו ויאמרו הננו לך לעבדים". איך בין דאך יוסף, שבט אפרים, און די איבעריגע שבטים זענען געווען עבדים צו מיין פאטער יוסף. אלזא, האב איך דאך א שטר, א שטר לויט וועלכן זיי קומען זיך מיר. מיט פשוט'ע ווערטער: איך האב א ממשלה איבער זיי און איך האב א רעכט אויף זייער געלט, ווייל מיין פאטער האט זיי געקויפט פאר עבדים, קומט דאך אויס אז איך האב זיי גע'ירש'נט, און דעריבער "עשרתי מצאתי און לי", איך האב מיר געפונען א שטר חוב.
ולכן לא ימצאו לי עוון אשר חטא. און היות ס'איז אזוי, איז דאך נישטא אין מיר קיין חטא אויב איך נעם זיי פאר עבדים, ווייל אלעס וואס געהערט צו זיי געהערט דאך צו מיר, און כל אשר לעבד שייך לאדונו. וואס זאגט אים דער קדוש ברוך הוא אינעם קומענדיגן פסוק? "ואנוכי השם אלוהיך מארץ מצרים, עוד אושיבך באוהלים כימי מועד". האט דער קדוש ברוך הוא צו אים געזאגט: דאס וואס זיי האבן געזאגט "הננו לך לעבדים" האסטו נישט פארגעסן, אבער דאס וואס שטייט אין די עשרת הדיברות "אנוכי השם אלוהיך" האסטו יא פארגעסן?! ביסט געגאנגען און אויפגעשטעלט צוויי קעלבער, איינס אין בית אל און איינס אין דן! דאס איז כביכול דער "ואנוכי השם אלוהיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים" - זאגט ער אים: דעם שטר חוב אז זיי קומען זיך דיר פאר אן עבד האסטו נישט פארגעסן, אבער פונקט "אנוכי השם אלוהיך" האסטו פארגעסן, און ביסט געגאנגען און אויפגעשטעלט קעלבער?!
גוט, דאס איז א שיינער מדרש, אבער גיט אכט - דאס איז א מדרש, ווייל דער פשוטו של מקרא רעדט נישט פון דעם. לאמיר פארשטיין פון וואס דער פשוטו של מקרא רעדט. זאגט אפרים, כביכול עם ישראל, די בני שבט אפרים וואס מיינט די עשרת השבטים: "מצאתי און לי", דאס מיינט דורך עושק, דורך מאזני מרמה, אזוי ווי מיר האבן פריער געזען: "כנען בידו מאזני מרמה לעשוק אהב". זאגט דער אויבערשטער: "ואנוכי השם אלוהיך" - איך בין דער וואס האט דיך ארויסגענומען פון לאנד מצרים, דארט אין מצרים האב איך דאך מבחין געווען צווישן א טראפן פון א בכור צו א טראפן וואס איז נישט פון קיין בכור; זאגט דער אויבערשטער, איך בין אויך דער וואס ווייסט און דער וואס נעמט נקמה פון דעם וואס שטעלט אוועק פאלשע וואגשאלאן, און פון דעם וואס באהאלט זיינע געוויכטן אין זאלץ כדי צו באטריגן. מאזני מרמה איז שטענדיג געווען בהסתר. א מענטש ווייסט דאך נישט אז מען באטריגט אים, ווייל אויב ער ווייסט, וועט ער מער נישט קויפן ביי דיר און וועט דיך נאך אנקלאגן אין בית דין. דעריבער איז דער וועג פון מאזני מרמה געווען אז מען באטריגט און מען פארבלענדט די אויגן פונעם קויפער, און ער איז זיכער אז דו טוסט עס מיט יושר. וואס פלעגן זיי טון? זיי פלעגן באהאלטן די געוויכטן אין זאלץ, און דורך דעם איז אויסגעפעלט געווארן פונעם געוויכט - דאס זאלץ עסט עס אויס - און עס איז נישט געווען דערקענבאר. און ווען ער לייגט ארויף דעם געוויכט, אנשטאט א גאנצן קילא, איז עס נאר 950 גראם. אז צוואנציג מענטשן האבן היינט געקויפט ביי מיר, האב איך פארדינט א גאנצן קילא! יעדער באקומט 950 גראם אנשטאט א קילא, נו, צום סוף בלייבט ער פארדינט. קומט אלזא אויס אז דאס ווערט אנגערופן מאזני מרמה.
זאגט דער קדוש ברוך הוא: דו מיינסט קיינער ווייסט נישט, קיינער זעט נישט מיינע מעשים. זאגט דער קדוש ברוך הוא, "ויאמר אפרים אך עשרתי מצאתי און לי" - איך האב פארמעגן און איך האב כוח און עשירות; פון וואו? פונעם עושק פון די מאזני מרמה! זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: דו טראכסט אזוי, אבער דאך "אנוכי השם אלוהיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים"! זאגט דער אויבערשטער: האסט פארגעסן אז איך האב אין מצרים געוואוסט צו פאראויסזען און מבחין זיין צווישן א טראפן פון א בכור צו א טראפן וואס איז נישט פון קיין בכור? ממילא קענסטו אפשר באנארן די ארומיגע, אבער נישט דעם קודשא בריך הוא! און זאגט דער קדוש ברוך הוא: דו זאגסט צו זיך "עשרתי מצאתי און לי", ס'וואלט דאך פיל בעסער געווען ווען דו וואלסט געזאגט אין דיין הארץ, מיין גאנץ פארמעגן איז נישט גענוג צו מכפר זיין אויף מיינע זינד! דאס וואלט געווען אסאך בעסער, כאטש וואלסטו געפונען סיבות תשובה צו טון. דאס איז וואס ער זאגט אים: ס'וואלט געווען פיל בעסער ווען דו וואלסט געזאגט "כל יגיעי לא ימצאו לי עוון אשר חטא" - מיין גאנצע הארוואניע וועט נישט זיין גענוג צו מכפר זיין אויפן עוון און אויף די חטאים וואס איך האב געזינדיגט.
און אזוי אויך טייטשט יונתן בן עוזיאל, אז דער נביא זאגט צו זיי: "כל עותריכון לא יתקיים לכון ביום תשלומת חוביכון" - אייער גאנצע עשירות וועט אייך נישט ביישטיין אין דעם טאג וואס אייערע עבירות וועלן באצאלט ווערן; דאס הייסט, עס וועט נישט זיין גענוג צו מכפר זיין אויף אייערע מעשים. למעשה, פונעם לשון פון תרגום יונתן הערט זיך לכאורה מער אז דאס עשירות וועט זיך נישט האלטן, דאס הייסט: האסט געמאכט עשירות, "בחצי ימיו יעזבנו", עס וועט זיך נישט האלטן אין דעם טאג פון משפט. אבער באמת קען זיין אז רש"י לערנט "יתקיים לכון" ווי "עס וועט אייך ביישטיין" (יעמוד לכם) - נישט אז דאס עשירות וועט פשוט אונטערגיין ווייל בחצי ימיו יעזבנו, נאר דאס עשירות וועט דיר נישט ביישטיין דיך צו באשיצן און ראטעווען אין דעם טאג וואס איך וועל פאדערן דיינע זינד. אויב אזוי קומט אויס לויט רש"י אז "לא ימצאו לי עוון אשר חטא" מיינט "לא ימצאו" אזוי ווי "לא יספיקו" (עס וועט נישט זיין גענוג), אזוי ווי "הצאן ובקר ישחט להם ומצא להם", וואו "ומצא להם" מיינט עס וועט זיין גענוג פאר זיי. זאגט ער: "כל יגיעי" - עס וואלט געווען פיל בעסער ווען דו וואלסט געזאגט צו זיך, מיין גאנצע הארוואניע, מיין גאנץ געלט, "לא ימצאו לי", וועט נישט זיין גענוג פאר מיר ווען מען וועט אויסרעכענען "עוון אשר חטא", כדי צו מכפר זיין אויף די עוונות און חטאים וואס איך האב געטון. דער רד"ק ערקלערט אז דא איז פאראן א תביעה קעגן אפרים: "ויאמר אפרים אך עשרתי מצאתי און לי" - פונקט פארקערט פון "וקוה אל אלוקיך תמיד", וואס א מענטש דארף שטענדיג האפן צום אויבערשטן און וויסן אז אלעס קומט פון אים. אפרים קומט מיט גאווה און זאגט: "עשרתי מצאתי און לי", איך בין רייך געווארן, איך האב געפונען כוח, "כוחי ועוצם ידי עשה לי את החיל הזה"! ער פארגעסט אז דער אויבערשטער איז "הנותן לך כח לעשות חיל", אזוי ווי עס שטייט "ושכחת את השם אלוהיך". וואס זאגט ער? "עשרתי" - פון מיר אליין בין איך רייך געווארן. "מצאתי און" - דער רד"ק זאגט מען קען דאס ערקלערן אויף צוויי אופנים: אדער "און" כפשוטו, כוח, וויבאלד געלט איז דאך כוח; אדער איז "און" אזוי ווי "הון" (פארמעגן), "מצאתי הון לי", ווייל אל"ף און ה"א קענען זיך בייטן, אלזא גלייך ווי איך האב מיר געפונען אסאך געלט. און ער פארגעסט אז אלעס קומט פון אים יתברך, און טראכט אז אלעס איז פון זיך אליין, איך האב זיך רייך געמאכט.
כל יגיעי לא ימצאו לי עוון אשר חטא. דא ליגט נאך א שלעכטס, זאגט דער רד"ק: ער עשק'נט, און נאכדעם זאגט ער נאך, אין אלעס וואס איך האב געטון איז נישטא קיין געלט פון עוון און חטא! אלעס וואס איך האב דא געטון איז כשר, אלעס איז אויסגעהאלטן; ער שפירט בכלל נישט אז דא איז פאראן געלט וואס איז געקומען דורך גזילה, ער שפירט נישט אז דא איז פאראן געלט וואס איז געקומען דורך חטא און עוון. און אפילו אויב דו וועסט זאגן אז ס'איז געווען אן עוון, זאלסטו וויסן אז דאס איז בלויז א "חטא". וואס איז דער חילוק צווישן עוון און חטא? עוון איז במזיד, חטא איז בשגגה. דאס הייסט, אפילו אויב עפעס האט זיך אנגעקלעבט אין מיר, הער אויס, ס'איז געווען אן קיין כוונה, וואס קען מען טון... ס'איז נישט קיין עוון, ס'איז נאר געפונען געווארן אין מיר אן "עוון אשר חטא" - אויב מען געפינט שוין יא אן עוון, איז עס געווען בשגגה, עפעס אן מיין וויסן.
דער מלבי"ם ערקלערט: אפרים זאגט - דער קדוש ברוך הוא טענה'ט דאך קעגן אים: "כנען בידו מאזני מרמה לעשוק אהב". קומט אפרים און טענה'ט: רבונו של עולם, איך עשק'ן דאך נישט! וויאזוי זאגט די וועלט היינט? "ביזנעס". רבונו של עולם, ס'איז ביזנעס, וואס קען מען טון! דאס זענען דאך די כללים פון מסחר. וואס קען מען טון, ווער עס גייט גלייך קומט אן אין שפיטאל; מען מוז זיך אביסל קענען בייגן, מען דארף קענען פארגלעטן זאכן... און נאך פארשידענע שיינע אויסדרוקן וואס זייער פשוט'ער באדייט איז גזל, עושק און באטרוג. אבער מענטשן גלעטן אלעס אויס פאר פרנסה - מען דארף דאך לעבן, מען דארף זיך קענען אן עצה געבן! און ער זאגט: טאקע איך בין רייך געווארן און געפונען כוח, איך האב מהלכים וויאזוי צו פארדינען אין ביזנעס, און אפילו אויב איך האב געהאט מאזני מרמה, זאגט ער, איז דאס נישט קיין חטא! דאס הייסט: היות איך בין נישט צוגעקומען דערצו דורך גניבה, נאר דורך מסחר, נו, וואס קען מען טון, אין מסחר איז דא קאמבינאציעס; עס ווערט נישט גערעכנט פאר קיין חטא דאס וואס איך האב געוואויגן מיט פאלשע וואגשאלאן. גיט אכט, לויט דעם מלבי"ם: "כל יגיעי" - וויבאלד איך בין צוגעקומען דערצו מיט מיין אייגענער פלאג, "לא ימצאו לי עוון אשר חטא" - וועט מען נישט געפינען אין דעם ביי מיר קיין עוון אדער חטא. וואס איז דער חילוק צווישן עוון און חטא? עוון, זאגט דער מלבי"ם שטענדיג, איז א קרומקייט פונעם שכל (עיוות השכל); ווען א מענטש מאכט זיך אן היתר און מאכט דערפון א גאנצע אידעאלאגיע, הייסט דאס עוון, דאס איז שוין במזיד, ווייל "אזוי דארף מען טון". קעגנאיבער דעם איז חטא געווענליך צוליב א תאווה און בשגגה, ווייל א תאווה איז אויך א סארט שגגה. זאגט ער: מען וועט אין מיר נישט געפינען קיין עוון און קיין חטא. לויט דעם מלבי"ם איז דער טייטש פון זיינע ווערטער: אפילו אויב לויט די תורה איז עס אן עוון, איז עס אבער נישט קיין חטא מצד עצמו, וויבאלד עס איז געקומען דורך פלאג און ארבעט; "לא ימצאו לי עוון אשר חטא" - מען וועט ביי מיר נישט געפינען קיין עוון וואס האט אין זיך אן אייגענעם חטא, ווייל דער דאזיגער עוון, ווי מיר האבן ערקלערט, איז נאר מצד די תורה, אבער מצד די מענטשן זענען דאס דאך די דרכים פון מסחר - אזוי פירט מען זיך אין ביזנעס און דאס איז דער וועג.
ואנוכי השם אלוהיך מארץ מצרים, עוד אושיבך באוהלים כימי מועד. ענטפערט דער קדוש ברוך הוא פאר אפרים, זאגט דער מלבי"ם: איך בין דאך דער אייבערשטער דיין גאט וואס האט דיך ארויסגענומען פון לאנד מצרים! ביי ריבית און ביי משקלות ווערט דאך דערמאנט יציאת מצרים; סיי ביי דער הלכה פון איסור ריבית און סיי ביי דער הלכה פון פארדרייען די משקלות, שטייט דארט "אני השם אלוקיכם אשר הוצאתי אתכם מארץ מצרים". דאס הייסט, זאגט דער מלבי"ם, אין מצרים זענען זיי דאך געווען אין א מצב פון גרויס ארימקייט; זיי האבן נישט געלייגן אויף ריבית, ווייל ווער ס'איז אן ארעמאן האט נישט קיין געלט צו בארגן; זיי האבן נישט געהאט אין דער האנט קיין פאלשע וואגשאלאן, ווייל ווער ס'איז אן ארעמאן און פירט נישט קיין מסחר, האט נישט מיט וואס צו פעלשן, האט ער דאך נישט קיין מאזני מרמה. דערפאר זאגט ער: געדענקט דעם טאג פון יציאת מצרים! דאס הייסט, אויב דו וועסט בארגן אויף ריבית, אויב דו וועסט באטריגן ביים וועגן, וועל איך דיך צוריקקערן צו דיין מצב אין מצרים! אין מצרים האסטו נישט גענומען קיין ריבית און נישט באטראגן אין משקל - פארוואס? צוליב ביטערער ארימקייט. ווילסטו צוריקגיין צו יענעם מצב? ווילסטו צוריקגיין צו יענער מציאות? זאגט זיי דער אויבערשטער: געדענקט אז איך בין דער אויבערשטער וואס האט אייך ארויפגעברענגט פון מצרים, וואו איר זענט געווען אין גרויס ארימקייט; אויב וועסטו ווייטער וועגן מיט מאזני מרמה, "עוד אושיבך באוהלים כימי מועד" - וועל איך דיך צוריק מאכן פאר אן ארעמאן, א יושב אוהלים, אן א הויז און אן א וואוינארט, פונקט ווי דו ביסט געווען אין די טעג ווען מען איז ארויסגעגאנגען פון מצרים. ממילא איז דיר פיל בעסער זיך צו פירן מיט יושר, כדי איך זאל דיך נישט צוריקקערן צו יענעם מצב. אדער נאך אן הסבר, זאגט דער מלבי"ם, אז איר וועט רוען פון קויפן און פארקויפן, פונקט ווי מען רוט פון מסחר אין די טעג פון די ימים טובים: "כימי מועד" - אזוי ווי אין א מועד טרייבט מען נישט קיין מסחר, אזוי וועל איך דיך צוריקקערן צו אן ארימקייט כימי מועד, אז דו וועסט נישט קענען האנדלען, פונקט ווי אין יום טוב איז נישטא קיין סוחר.
לויט רש"י איז דער דאזיגער פסוק א גוטע נבואה: "ואנוכי השם אלוהיך מארץ מצרים עוד אושיבך באוהלים כימי מועד" - איך וועל אויסראטן פון צווישן דיר די באטריגערישע סוחרים, און איך וועל דיך זעצן אין געצעלטן, זאגט רש"י: איך וועל אויפשטעלן פון דיר תלמידי חכמים וואס הארווענען אין דער תורה, אזוי ווי עס שטייט "אדם כי ימות באוהל", וואס מיינט אז ער הרג'עט זיך אין דעם געצעלט פון תורה. זאגט דער אויבערשטער: איך בין דער וואס האט דיך ארויפגעברענגט פון מצרים, און איך זאג דיר דא צו א גוטע הבטחה: "עוד אושיבך באוהלים", איך וועל אפראמען פון דיר די פאלשע סוחרים, און ס'וועלן ארויסקומען פון דיר תלמידי חכמים וואס וואקסן אין דער תורה.
לויט דעם רד"ק איז דא אויך פאראן א תביעה קעגן אפרים: זאגט דער קדוש ברוך הוא, וויאזוי דערוועגסטו זיך צו גיין קעגן מיין ווארט נאך אלע טובות וואס איך האב דיר געטון? און לויטן רד"ק ווערן אלע קומענדיגע פסוקים ערקלערט לויט דעם גאנג, אז דער אויבערשטער דערמאנט זיי די טובות און חסדים וואס ער האט געטון מיט זיי, און ממילא ווערט די טענה אויף זיי נאך אסאך גרעסער: וויאזוי האט איר נאך אזעלכע חסדים געטון אזוי שלעכט? וויאזוי קענט איר נאך אזויפיל גוטס וואס איך האב אויף אייך משפיע געווען זיין אזעלכע כפויי טובה? "ואנוכי השם אלוהיך מארץ מצרים" - שוין פון דעמאלט אן האבן מיך דיינע עלטערן געקענט, איך האב געטון פאר זיי אותות ומופתים, איך האב זיי ארויסגענומען פון מצרים פון א בית עבדים; דו האסט געדארפט מיך קענען און זיך באהעפטן צו מיר! און היות דו האסט נישט אזוי געטון, האסטו געוויזן כפיות טובה, איר האט נישט אריינגענומען אין הארצן זיך מתבונן צו זיין אין די טובות וואס איך האב געטון מיט אייערע עלטערן און מיט אייך.
ודיברתי על הנביאים ואנוכי חזון הרביתי, וביד הנביאים אדמה. "ודיברתי על הנביאים" - לויטן רד"ק איז דאס א חלק פון די טובות: איך האב דאך אייך איבערגעגעבן נבואות, "ואנוכי חזון הרביתי", און איך בין געווען געגליכן דורך דער האנט פון די נביאים, וויאזוי האסטו זיך געקענט דערוועגן צו קאליע מאכן? לויטן מלבי"ם זאגט דער אויבערשטער: איך האב זיי דאך געוואלט צוריקברענגען בתשובה, האב איך פאר זיי מערער געווען נביאים. עס שטייט אז אין די טעג פון אחאב זענען געווען הונדערטער נביאים, אלע זענען געווען תלמידים פון אליהו; זיי פלעגן מוסר'ן דאס פאלק, ביז איזבל איז געקומען און אויסגעהרג'עט די נביאי השם, ביז עס זענען איבערגעבליבן פופציג פופציג מענטשן אין א הייל. אבער פארדעם זענען געווען הונדערטער נביאים. זאגט דער אויבערשטער: "ואנוכי חזון הרביתי", איך האב פארמערט חזון און נבואה כדי צו רעדן צום פאלק און זיי צוריקברענגען בתשובה. וואס איז דער חילוק צווישן נביאים און חזון? זאגט דער מלבי"ם, אז חזון איז אויך א סארט נבואה, וואו דער אויבערשטער רעדט מיט דמיונות און משלים; אויף דעם זאגט ער "וביד הנביאים אדמה". ערקלערט דער מלבי"ם: "חזון" איז דאס וואס דער נביא זעט אינעם נבואה'דיגן מראה; דער "דמיון" איז די בילדער וואס דער נביא זעט אלס א רמז צום אינהאלט פון דער נבואה, אזוי ווי "מקל שקד אני רואה", "סיר נפוח", א "כלוב קיץ" און אזוי ווייטער; און דער "דיבור", "ודיברתי אל הנביאים", איז דאס וואס דער אויבערשטער רעדט צו אים, ער הערט דעם קול השם וואס רעדט צו אים בעת'ן חזון.
אם גלעד אוון אך שווא היו. בגלגל שוורים זיבחו. גם מזבחותם כגלים על תלמי שדי. רש"י ערקלערט: "אם גלעד אוון", אויב פאר די מענטשן פון גלעד - וואס זענען דאך פארטריבן געווארן אין גלות און געשלאגן געווארן - אויב איז אויף זיי געקומען א בראך און א צרה, איז דאס מיט זייער אייגענער שולד; זיי האבן דאס ווי געברענגט אויף זיך אליין, ווייל "אך שווא היו", זייערע גאנצע מעשים זענען דאך געווען פוסט און נישטיג. און נישט בלויז דאס: "בגלגל שוורים זיבחו", זיי האבן נאך אין גלגל געשלאכטן קרבנות פאר עבודה זרה! און נישט נאר דאס, נאר קוק וויפיל מזבחות זיי האבן געהאט: "גם מזבחותם כגלים על תלמי שדי" - פונקט ווי די תלמים, די שורות פון די פעלדער וואס זעען אויס ווי הויפנס און כוואליעס, אזוי אויך זענען זייערע מזבחות געווען אנגעלייגט ווי הויפנס אויף די תלמים פון די פעלדער; אויף יעדן ארט איז געווען א מזבח, אזוי ווי די פילע תלמים אין די פעלדער. דאס איז וואס די גמרא זאגט, אז אין דעם דור פון אחאב איז נישט געווען קיין איין איינציגער תלם וואס מען האט דארט נישט אוועקגעשטעלט און געדינט עבודה זרה; דאס איז וואס שטייט דא: מזבחותם כגלים, ווי די הויפנס פון די תלמי השדות.
דער מלבי"ם ערקלערט: ווי מיר האבן פריער געזען, זענען די נביאים, די תלמידים פון אליהו, געווען אסאך, אבער צום סוף זענען זיי אומגעקומען דארט אין גלעד. וואס איז געווען אין גלעד? גלעד איז געווען דאס וואוינארט פון אליהו - אליהו התשבי, אליהו הגלעדי; דארט איז געווען זיין ארט, און דארט האט איזבל גערודפ'ט די נביאים און געהרג'עט די נביאי השם. אויף דעם שטייט דארט "גלעד קרית פועלי אוון עקובה מדם" - וואספארא בלוט? דאס בלוט פון די נביאים וואס איז דארט פארגאסן געווארן! און דאס איז וואס עס שטייט: "אם גלעד אוון" - אויב עס איז געווען אין זיי אזא שלעכטע מעשה אז זיי האבן געהרג'עט די נביאים, אויב אזוי "אך שווא היו", איז דאך אומזיסט און פארפאלן געווען דאס וואס איך האב זיי געשיקט יענע נביאים; נישט נאר וואס עס האט גארנישט אויפגעטון זייער נבואה, נאר מען האט זיי נאך געהרג'עט! דאס איז דער טייטש "אך שווא היו" - עס איז געווען אומזיסט. ווייל אדרבה, דורך דעם, זאגט דער מלבי"ם: "בגלגל שוורים זיבחו" - וואס מיינט דאס? לויט דער צאל פון די נביאים וואס זיי האבן געהרג'עט, זענען זיי געגאנגען מקריב זיין קרבנות פאר זייער עבודה זרה! זיי האבן אויפגעשטעלט מזבחות צום בעל, א מזבח און אן אקס פאר אן עולה, פאר יעדן נביא אן אקס! פארשטייט אליין ווי שרעקליך דאס איז: נאך יעדער רשעות'דיגער רציחה פון א נביא השם, האבן זיי נאך געברענגט דערפאר א קרבן פאר עבודה זרה! און דאס איז וואס ער זאגט: "גם מזבחותם כגלים על תלמי שדי", זיי האבן געמיינט אז דערמיט בארויאיגן זיי דאס פארגאסענע בלוט פון די נביאים - אז וויבאלד ער איז מקריב פאר זיין עבודה זרה, וועט ער האבן א כפרה אויף דער מעשה וואס ער האט פארגאסן דאס אומשולדיגע בלוט פונעם נביא.
ויברח יעקב שדה ארם. ויעבוד ישראל באישה, ובאישה שמר. רש"י זאגט, אז דער ענין דא פון יעקב איז פונקט ווי איינער זאגט פאר זיין חבר: "נו, וואו האלטן מיר? לאמיר צוריקגיין צו דעם וואס מיר האבן פריער גערעדט". ווייל פריער האבן מיר געזען דעם פסוק "וישר אל מלאך ויוכל", וואס האט גערעדט פון דעם קאמף וואס יעקב אבינו האט געפירט מיטן מלאך; זאגט ער: לאמיר צוריקגיין רעדן פון יעקב - קוק ווי איך האב אים געטון נאך א חסד: "ויברח יעקב שדה ארם", ער האט געמוזט אנטלויפן קיין שדה ארם און דארט האב איך אים געהיט; "ויעבוד ישראל באישה ובאישה שמר", ער האט געהיט די שאף פאר א פרוי. דאס הייסט, דאס איז אויך אן ארויסווייזונג פונעם חסד וואס דער קדוש ברוך הוא האט געטון מיט אייערע עלטערן - טא פארוואס באצאלט איר מיט שלעכטס פאר גוטס? לויט דעם גאנג ערקלערט אויך דער רד"ק, אז זיי געדענקען נישט די טובה וואס איך האב געטון מיט זייער פאטער ווען ער איז אנטלאפן פון עשיו; "ויעבוד ישראל באישה", אפילו ווען ער איז דארט געווען, האט ער געמוזט דינען לבן פאר א פרוי כדי ער זאל אים געבן זיין טאכטער, און די ארבעט איז געווען צו היטן זיינע שאף; און דאס זעלבע איז געווען ביי זיין צווייטער טאכטער - "ובאישה שמר", ער האט געהיט זיינע שאף. זאגט דער אויבערשטער: און דארט האב איך אים געבענטשט און פארמערט זיין פארמעגן, אז נאכדעם איז ער ארויסגעגאנגען פון זיין הויז מיט גרויס עשירות; האסטו דען פארגעסן די טובות וואס איך האב דיר געטון?!
לויטן מלבי"ם קומען אלע קומענדיגע פסוקים נישט אראפצומאלן די חסדים פונעם אויבערשטן צו אונז, נאר פונקט פארקערט: די קומענדיגע פסוקים קומען ווייזן ווי שטארק אפרים האט קאליע געמאכט און דערצוירנט מיט זיינע שלעכטע מעשים. אזוי ווי מיר האבן געזען "גלעד אוון אך שווא היו בגלגל שוורים זיבחו", קומען יעצט אלע די פסוקים ארויסצוברענגען דאס שלעכטס וואס זיי טוען: "ויברח יעקב שדה ארם ויעבוד ישראל באישה ובאישה שמר, ובנביא העלה השם את ישראל ממצרים ובנביא נשמר, הכעיס אפרים תמרורים ודמיו עליו ייטוש וחרפתו ישיב לו אדוניו" - אלע פסוקים קומען ארויסברענגען וויאזוי מיט די דאזיגע מעשים האט אפרים דערצוירנט דעם אויבערשטן. און דאס איז, ווי געזאגט, אינגאנצן אנדערש ווי דער פשט פון רש"י און רד"ק, וואס ערקלערן אז די פסוקים קומען ארויסברענגען דעם חסד השם אויף אייך פון אלעמאל אן, און וויאזוי איר האט עס פארדארבן. לויטן מלבי"ם איז עס נישט דער גאנג, און לאמיר דאס ערקלערן. זאגט דער מלבי"ם: אפרים האט דערצוירנט מיט ביטערקייט. קוקט אויף דער תוכחה וואס מען מוסר'ט אים: אויף דעם וואס מיר האבן פריער געזען איבער דעם כחש און דער כפירה ביים אנהייב קאפיטל; אויף דעם וואס ער דינט די קעלבער, אזוי ווי מען האט געזען אז זיי האבן געשלאכטן אין גלגל; אויף דער רמאות, ווי עס שטייט "כנען בידו מאזני מרמה" - אויף אלע די ענינים, ווען מען זאגט די טענות פאר אפרים, פלעגט אפרים ענטפערן מיט ציניזם און ליצנות, אזעלכע ענטפערס וואס האבן גאר פיל מער דערצוירנט דעם אויבערשטן - "הכעיס אפרים תמרורים". אמאל ווען מען מאכט דיר א באמערקונג, מען זאגט דיר עפעס, איז בעסער צו שווייגן, ווייל אמאל מיט דעם ענטפער וואס דו ענטפערסט, רייצט מען נאך מער אויף דעם כעס.
און לאמיר עס ערקלערן: ווען מען פלעגט זיי מוסר'ן, וואס פלעגן זיי ענטפערן? וואס מוסר'סטו מיך אויף רמאות? זאגט ער: ס'שטייט דאך "ויברח יעקב שדה ארם ויעבוד ישראל באישה ובאישה שמר"! דאס איז געווען אפרים'ס טענה אויף דער רמאות וואס ער טוט: פארוואס באטריגסטו, אפרים? זאגט ער: וואס רעדסטו, דאס ליגט דאך ביי אונז שוין דורות! קוק נאר: "ויברח יעקב שדה ארם" - פארוואס האט ער געמוזט אנטלויפן? ווייל ער האט אפגענארט עשיו זיין ברודער, ער האט ביי אים צוגענומען די בכורה און די ברכות, און "ויברח יעקב שדה ארם"... נו, ס'ליגט אין די גענעס! וואס ווילסטו, יעקב האט דאך אפגענארט זיין ברודער און האט געמוזט אנטלויפן! און נישט נאר דאס, מיר האבן נאך גענעס פון וואו מיר האבן גענומען די רמאות: "ויעבוד ישראל באישה ובאישה שמר" - ווייל לבן האט דאך אויך באטראגן יעקב'ן, און צום ערשט געגעבן א פרוי פאר וועמען ער האט לכתחילה נישט געארבעט, און צום סוף "ובאישה שמר", נאכדעם פאר זיין טאכטער, פאר רחל, האט ער געדינט א צווייט מאל; לבן האט אים באטראגן און געגעבן לאה, און די רמאות איז אנגעגאנגען, ווייל נאכדעם האט ער געהיט די שאף נאך זיבן יאר כדי צו באקומען ווידער רחל. טא וואס ווילסטו? רמאות פליסט דאך שוין אין אונזערע אדערן פון אלטע צייטן אן! וואס טענה'סטו "כנען בידו מאזני מרמה"? יא, אזוי איז איינגעפירט ביי אונז, אזוי טוט מען! דאס איז אן ענטפער וואס מיט דעם האט ער "הכעיס אפרים", אן ענטפער וואס האט אין זיך אזויפיל שלעכטס און אויפרייצונג. ובנביא העלה השם את ישראל ממצרים, ובנביא נשמר.
דער מלבי"ם פירט ווייטער אויס און ערקלערט: מען פלעגט זיי מוסר'ן אויף זייער כחש, אויף די קעלבער וואס זיי האבן געמאכט, אויף דעם וואס זיי כופר'ן אינעם אויבערשטן. האבן זיי געזאגט: וואס ווילסטו? מיר מוזן דאך האבן א מיטל, א פארמיטלער צווישן אונז און דעם אויבערשטן! קוק נאר, ווען דער אויבערשטער האט ארויפגעברענגט ישראל פון מצרים, וויאזוי האט ער זיי ארויפגעברענגט? דורך א נביא! ווער האט זיי ארויפגעברענגט? משה רבינו! און משה רבינו איז געווען דער פארמיטלער צווישן זיי און דעם אויבערשטן. און וואס האבן עם ישראל געטון נאך פערציג טעג? געמאכט דאס גאלדענע קאלב! וואס איז געווען דער ענין פונעם קאלב? ווייל ווען משה איז נישט דא, מוז מען האבן אן אנדערן פארמיטלער, א מעדיום צו פארבינדן צווישן אונז און דעם אויבערשטן! קוק נאר: "בנביא העלה השם את ישראל ממצרים" - עס איז דאך געווען דווקא דורך א פארמיטלער; און נאכדעם "ובנביא נשמר" - דער נביא איז שטענדיג געווען דער כלי צו ברענגען די השפעה. אזוי אויך מוזן מיר האבן די קעלבער צו ברענגען די השפעה, אזוי ווי "כי זה משה האיש לא ידענו מה היה לו". קעגנאיבער דעם, ערקלערן רש"י און דער רד"ק - אזוי ווי מיר האבן פריער געזאגט - אז אלע די פסוקים זענען בעצם אן אויסדרוק פונעם חסד השם אויף אייך: "ויברח יעקב שדה ארם" - קוקט ווי איך האב אים דעמאלט געהיט; און אט "ובנביא העלה השם את ישראל ממצרים ובנביא נשמר" - איר פארשעמט די נביאים, איר לאכט פון זיי, דער אויבערשטער האט אייך דאך ארויפגעברענגט דורך א נביא פון מצרים, איך האב געטון מיט אייך א חסד און געשיקט א נביא, און פון דארט זענט איר ארויסגעגאנגען מיט גרויס פארמעגן, "ובנביא נשמר" פערציג יאר אין מדבר; און אלע די טובות געדענקען זיי נישט און דערצוירנען דעם אויבערשטן! לויט רש"י און דעם רד"ק קומען די דאזיגע פסוקים ארויסצוברענגען דעם חסד השם מיט זיי, וואס זיי האבן פארגעסן.
הכעיס אפרים תמרורים, ודמיו עליו ייטוש, וחרפתו ישיב לו אדוניו. לויטן מלבי"ם ליגט דא א תביעה און א טענה: מיט די דאזיגע ענטפערס דערצוירנען זיי דאך גאר שטארק, דאס זענען ווערטער פון ליצנות וואס גייען אריין טיף אין די אינגעווייד; דאס איז דער טייטש "הכעיס אפרים תמרורים". נישט גענוג וואס דו האסט געטון שלעכטס, נאר ווען איך קום דיך פרעגן אויף דעם שלעכטס וואס דו האסט געטון, נישט נאר וואס דו שעמסט זיך נישט און ביסט נישט מודה אויף דיין טעות, נאר דו טענה'סט נאך אזעלכע טענות פון חוצפה און הבל, אז מיט דעם "הכעיס אפרים תמרורים"! וואס מיינט "תמרורים"? תמרורים מיינט א ביטערער כעס, אזוי ווי "בכי תמרורים" מיינט א ביטער געוויין. "הכעיס אפרים תמרורים, ודמיו עליו ייטוש" - דאס ריינע בלוט וואס אפרים האט פארגאסן, וועט זיין האר ווארפן אויף אים, דאס הייסט ער וועט אים באלאסטן מיט דעם בלוט. און אויך דער סוף פונעם פסוק: "וחרפתו ישיב לו אדוניו" - זיין שפאט און חרפה וואס ער האט געשאלטן דעם אויבערשטן מיטן מאכן די קעלבער, וועט דער אויבערשטער אומקערן זיין באלוינונג אויף זיין קאפ. דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה איז אז ער האט אנגעמאכט ביטערקייט מיט זיינע מעשים. דער רד"ק זאגט: "הכעיס אפרים תמרורים ודמיו עליו ייטוש" - "ייטוש" איז ווי "נטושים על פני כל הארץ", "וינטשו על המחנה", דאס הייסט עס וועט זיך צעשפרייטן; אז דער קדוש ברוך הוא - זיין האר ("אדוניו"), דאס איז דער קדוש ברוך הוא, אפילו ער אנערקענט נישט אין זיין הערשאפט, איז דער אויבערשטער דאך בעל כרחו זיין האר - "וחרפתו ישיב לו אדוניו"; זיינע בלוט-זינד פאר די מעשים וואס ער האט געטון וועט מען ווארפן אויף אים ("עליו ייטוש"), דער אויבערשטער וועט זיך רעכענען מיט אים, און זיין האר, וואס דאס איז דער קודשא בריך הוא, וועט אים צוריקגעבן זיין באצאלט אויף זיין קאפ פאר אלע שלעכטע מעשים וואס ער האט געטון: פאר דעם ריינעם בלוט וואס ער האט פארגאסן, פאר די מזבחות וואס ער האט געבויט, פאר אלע עבירות וואס ער האט געטון, וועט זיך דער אויבערשטער אפרעכענען מיט אים.