ספר הושע קאפיטל י"א. כִּי נַעַר יִשְׂרָאֵל וָאֹהֲבֵהוּ וּמִמִּצְרַיִם קָרָאתִי לִבְנִי. "נער ישראל", ווען עם ישראל זענען נאך געווען א יונג קינד, יונג אין די יארן, עס רעדט זיך וועגן מצרים, דאס הייסט וואס מען רופט נאך אין די וויקעלעך. "נער ישראל", זאגט דער הקדוש ברוך הוא, שוין דעמאלט "ואהבהו", שוין דעמאלט האב איך אים ליב געהאט. "וממצרים קראתי לבני", און פון מצרים האב איך דעמאלט גערופן צו מיין זון. דער טייטש דערפון איז, אפילו ער האט מיך נישט גערופן, דאס הייסט עם ישראל זענען נישט געווען אין א מצב וואס זיי זאלן זיך ווענדן צום באשעפער, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב אים גערופן, צוליב דעם וואס איך האב אים ליב געהאט. פונקט ווי א פאטער וואס האט ליב זיין זון און רופט אים ער זאל קומען צו אים, אפילו דער זון זוכט נישט דעם פאטער, דאך פון גרויס ליבשאפט זוכט דער פאטער זיין זון. אזוי ערקלערן רוב מפרשים. לעומת זה האט תרגום יונתן דא א ביסל אן אנדערן פירוש. ער זאגט: וממצרים קראתי לבני, "וממצרים קריתי להון בנין", און פון מצרים האב איך זיי גערופן קינדער. נישט די כוונה איז אז איך האב גערופן דעם זון ער זאל קומען, נאר ווי א נאמען געגעבן, איך האב אים א נאמען געגעבן אלס מיין זון; דאס איז שוין געווען פון מצרים.
קָרְאוּ לָהֶם כֵּן הָלְכוּ מִפְּנֵיהֶם לַבְּעָלִים יְזַבֵּחוּ וְלַפְּסִלִים יְקַטֵּרוּן. "קראו להם", ערקלערט דער רד"ק: די נביאים וואס איך שיק האבן זיי גערופן פרי און שפעט תשובה צו טון צום באשעפער, אבער זיי הערן זיי נישט אויס, זיי נעמען נישט אוועק די שלעכטע מעשים פון זיך. זיי שעכטן פאר די עגלים און רעכערן פאר די פסילים, זיי גייען ווייטער אן צו זבוח זיין און מקטר זיין צו זייערע עגלים. דער מלבי"ם דא ערקלערט אויף אן אנדערן אופן. דער מלבי"ם זאגט "קראו להם", די כוונה איז אז די בעלים וואס זיי דינען האבן זיי גערופן, דאס הייסט די עובדי הבעל רופן צום בעל. אינגאנצן אנדערש פון וואס דער רד"ק האט ערקלערט, אז "קראו להם" מיינט די נביאים, און אויך רש"י ערקלערט אזוי. דער מלבי"ם ערקלערט אז מען רעדט פון די עובדי הבעל וואס רופן צו די בעלים. און דאן ציט זיך דאס בעצם נאכ'ן פריערדיגן פסוק, דאס הייסט נאכ'ן סוף פונעם פסוק, אויב מיר וועלן מדייק זיין. "קראו להם", צו וועמען? צו די בעלים, צו די פסילים וואס שטייען ביים סוף פונעם פסוק. ער זאגט זיי: קוק נאר, זיי רופן צו זיי און די בעלים גייען אוועק פון זיי; דאס הייסט די בעלים ענטפערן זיי נישט. און דערפאר ווערט עבודה זרה אנגערופן עצבים, ווייל זיי מאכן טרויעריג זייערע דינער ("מעציבים את עובדיהם"). ווער עס דינט עבודה זרה באקומט עצבות, ווייל די עבודה זרה ענטפערט אים גארנישט. יעצט ערקלערט ער ווייטער: "קראו להם", צו וועמען? צו די בעלים וואס זיי שעכטן פאר זיי, און צו די פסילים וואס זיי ברענגען זיי קטורת. ישראל רופט צו זיי, אבער זיי זענען ווייט פון זיי. דאס הייסט, קום און זע דעם חילוק: איך האב פון מצרים גערופן צו מיין זון ("קראתי"), און זיי רופן צו די בעלים ("קראו"). דערפאר שטייט דא דאס ווארט "קראו" קעגן דעם ווארט "קראתי". זע נאר דעם קאנטראסט וואס עס איז פאראן צווישן די מעשים וואס איך האב געטון צו זיי, און די שלעכטס וואס זיי טוען קעגן מיר. דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויף דעם וואס עס שטייט לבעלים יזבחו ולפסילים יקטרון, וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם: דער זבח איז דער עיקר עבודה; דער עיקר פון עבודה זרה איז די שחיטה פונעם קרבן, און די זאך איז געטון געווארן פאר די בעלים אליין. ווידעראום די הקטרה איז שוין געווען א טפלה'דיגע עבודה, און זי איז געטון געווארן פאר'ן פסל לכבודו. דעריבער שטייט לפסילים יקטרון. דאס הייסט, עס איז פאראן דער גוף פון דער עבודה זרה, און עס זענען פאראן די פסילים וואס מען האט געמאכט לכבוד דער עבודה זרה; די הקטרה, וואס איז א מער טפלה'דיגע מלאכה, דאס אויפברענגען קטורת, איז געטון געווארן פאר די פסילים.
וְאָנֹכִי תִרְגַּלְתִּי לְאֶפְרַיִם קָחָם עַל זְרוֹעֹתָיו וְלֹא יָדְעוּ כִּי רְפָאתִים. זאגט השי"ת: "ואנוכי תרגלתי לאפרים". פארוואס דערמאנט מען דא דווקא אפרים? ווייל אפרים האט דאך געמאכט די עגלים. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: ווי אזוי טוען זיי מיר אזא זאך? איך האב זיי דאך געטון אזויפיל טובות און זיי צוגעוואוינט צו מיין תורה און מיין עבודה, ווי אזוי גייען זיי טון אזא זאך? רש"י ערקלערט נאך מער, וואס מיינט "תרגלתי לאפרים"? איך האב געשיקט פאר זיי א מנהיג וואס זאל זיי צוגעוואוינען בנחת. למעשה איז דער אויסדרוק "תרגלתי" אן איינמאליגער אינעם תנ"ך, ער קומט מער נישט פאר. און "תרגלתי" מיינט ווי לשון פון "הרגלתי", יא? אזוי ערקלערן די מפרשים: איך האב געשיקט פאר זיי א מנהיג וואס זאל זיי צוגעוואוינען בנחת. "קחם על זרועותיו", דאס איז משה רבינו, זאגט רש"י, אזוי ווי עס שטייט כאשר ישא האומן את היונק, און אזוי אויך שאהו בחיקך, האט ער זיי גענומען אויף זיינע ארעמס. "ולא ידעו כי רפאתים", וואס מיינט ולא ידעו כי רפאתים? האבן זיי דען נישט געוואוסט אז דאס איז מאת השם? זאגט רש"י: זיי האבן יא געוואוסט, נאר זיי האבן עס געטרעטן מיט'ן קנעכל ("היו דשים בעקב"), זיי האבן זיך געמאכט ווי זיי ווייסן נישט; דערפאר זאגט ער ולא ידעו כי רפאתים, כאילו זיי האבן נישט געוואוסט אז די רפואה קומט פון מיר. אין מדרש אגדה דרש'נט רבי תנחומא כלפי בני יוסף. פון דארט איז די זאך באקאנט, דער מדרש ווערט געדרש'נט אויף יוסף: ווען יוסף ברענגט זיינע קינדער, אפרים און מנשה, פאר יעקב כדי ער זאל זיי בענטשן, זעט יעקב מיט רוח הקודש אז רשעים זענען עתיד ארויסצוקומען פון זיי - פון אפרים וועט ארויסקומען ירבעם און אחאב - איז פון אים נסתלק געווארן די רוח הקודש, און ער זאגט "מי אלה?" ווער זענען די וואס זענען נישט ראוי צו קיין ברכה? האט יוסף געבעטן רחמים, און די רוח הקודש האט ווידער גערוהט אויף יעקב און ער האט זיי געבענטשט. און דאס איז וואס שטייט "ואנוכי תרגלתי", איך האב צוגעוואוינט מיין רוח הקודש אויף יעקב לצורך אפרים. זאגט השי"ת: איך האב כביכול צוגעוואוינט מיין רוח הקודש צו קומען אויף אים לטובת אפרים, דאס איז "תרגלתי לאפרים", צוגעוואוינט מיין רוח הקודש לטובת אפרים; און כדי ער זאל זיי נעמען אויף זיינע ארעמס, "קחם נא אלי ואברכם". און קוק נאר ווי אפרים אנשטאט דעם טוט פארדארבענע מעשים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "תרגלתי" איז מלשון "רגל", פוס. כביכול זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך בין דער פוס פון אפרים. וואס מיינט דאס? דער מלבי"ם ערקלערט אז ער שטעלט דא כביכול פאר ווי אפרים שטייט אויף עפעס; די פיס זענען דאך דער ארט פון שטיין. מען קען זאגן ער שטייט אויף א בענקל, אבער אויף יעדן פאל זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויף וואס שטייט כביכול אפרים? ווער זענען זיינע פיס? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דאס בין איך! "קחם על זרועותיו", דאס הייסט דער פוס - איך בין דער פוס פון אפרים ווען אפרים נעמט די בעלים אויף זיינע ארעמס. דאס הייסט, כביכול אפרים טראגט די בעלים, ער נעמט זיי אויף זיינע ארעמס, און ער שטייט מיט די בעלים אויף זיינע ארעמס, בשעת אויף וועמען שטייט ער בעצם? אויף מיינע פיס! פארשטייט איר? דאס הייסט, איך בין דער וואס טראגט זיי, איך בין דער וואס הייבט אויף אפרים, און אפרים הייבט אויף די בעלים! און וואס פאסירט דעמאלט אין אזא מצב? "ולא ידעו כי רפאתים". ווען ער האט א מצב פון רפואה, איז ער זיכער אז די בעלים וואס ער טראגט אויף זיינע ארעמס, זיי זענען די וואס האבן אים געהיילט. אין דער זעלבער צייט וואס לויט דער אמת'ער מציאות, ווער האט אים געהיילט? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: ולא ידעו כי רפאתים, איך האב דיך געהיילט! דו בעצם, דו מיט דיין בעל, שטייען כביכול אויף מיינע פיס, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, און דו טראגסט אים כאילו פון אים קומט די רפואה. "ואני תרגלתי לאפרים", די פיס פון אפרים זענען פון מיר, און ער "קחם" - ער נעמט די עבודה זרה אויף זיינע ארעמס, און דורך דעם "לא ידעו כי רפאתים", דורך דעם ווייסן זיי נישט אז די רפואה איז פון מיר, נאר ער מיינט אז דער פסל איז דער וואס האט אים געהאלפן.
בְּחַבְלֵי אָדָם אֶמְשְׁכֵם בַּעֲבֹתוֹת אַהֲבָה וָאֶהְיֶה לָהֶם כִּמְרִימֵי עֹל עַל לְחֵיהֶם וְאַט אֵלָיו אוֹכִיל. "בחבלי אדם אמשכם בעבותות אהבה". וויבאלד ער האט פריער צוגעגליכן אפרים צו אן עגלה, ווי מיר האבן פריער געזען "עגלה לא למודה", און מיר האבן ערקלערט אז זי איז נישט צוגעוואוינט צו טון שווערע ארבעט נאר בלויז צו דרעשן, צו גרינגע ארבעט; יעצט גייט ער ווייטער מיט דעם דאזיגן משל און זאגט: אן עגלה שלעפט מען דאך מיט שטריק; כדי איר צו ברענגען צו דער מלאכה אדער וואו מען וויל, פארבינדט מען דאס קאלב מיט א שטריק און מען שלעפט. זאגט השי"ת: איך האב געצויגן ישראל מיט "חבלי אדם", דאס איז "בחבלי אדם אמשכם בעבותות אהבה". איך האב זיי נישט געשלעפט מיט א שטריק וואס מען שלעפט דערמיט א קאלב, נאר מיט מענטשליכע שטריק; דאס הייסט, א קאלב שלעפסטו בעל כרחו, דו פארבינדסט א שטריק צום קאפ און שלעפסט, אבער איך האב געצויגן מיט חבלי אדם. ווי אזוי ציט א מענטש א צווייטן מענטש? רש"י ערקלערט שטענדיג אויף אלע ערטער וואו עס ווערט דערמאנט, ווי למשל "קח את אהרן" אדער זיינע קינדער וכדומה, אויף אלע די פלעצער טייטשט רש"י "קחם בדברים" - נעם זיי מיט רייד. און פארוואס? ווייל ווען דו זאגסט מיר נעם די כוס, הייב איך אויף און נעם. ווען דו זאגסט מיר נעם דעם אקס, כאפ איך א שטריק און שלעף. אבער ווען דו זאגסט מיר נעם א מענטש, אזוי נעמט מען נישט קיין מענטש! נעמען א מענטש מיינט אנצוצינדן אין אים א חשק און מאטיוואציע, דאס מיינט אים נעמען מיט רייד, אים איבעררעדן און ברענגען דערצו ער זאל אליין וועלן קומען. אויב אזוי ווערט דאס אנגערופן "בחבלי אדם": אזוי ווי מען שלעפט א מענטש מיט שטריק, נישט מען בינדט א שטריק צום האלדז, נאר דאס איז "בעבותות אהבה", דורך איבעררעדן מיט ליבשאפט. און דאס איז וואס שטייט "אמשכם בעבותות אהבה, ואט" - איך האב זיי געצויגן שטילערהייט און לאנגזאם. "ואהיה להם כמרימי עול על לחיהם", זאגט דער רד"ק: אזוי ווי די וואס האבן רחמנות אויפ'ן קאלב זי זאל נישט צופיל אקערן, וואס פלעגט מען טון? מען האט איר געלופטערט דעם עול פון איבער'ן האלדז און עס ארויפגעלייגט אויף די באקן, כדי די עגלה זאל האבן מנוחה, זי זאל נישט די גאנצע צייט נאר אקערן און ווערן אויסגעמאטערט. אזוי אויך, זאגט השי"ת, בין איך געווען מיט זיי ווי איינער וואס לופטערט דעם עול: איך האב אראפגענומען דעם עול פון זייער האלדז, דאס הייסט איך האב אוועקגענומען פון זיי די שווערע פלאג. "ואט אליו אוכיל", און מיט דעם אלעם, אפילו ווען זי האט גערוהט פון איר פלאג, פלעגט מען איר ברענגען עסן אויף איר ארט; "אוכיל" איז א לשון פון מאכל. דאס הייסט, עס וואלט געווען פלאץ צו זאגן: יעצט איז נישטא דער עול אויף דיין האלדז, גיי פאשע, זוך דיר פאשע-פעלדער, זוך דיר צו עסן; ניין, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, צוביסלעך פלעג איך איר אליין ברענגען דאס עסן. כאטש זי אקערט יעצט נישט, דאך האב איך זיך מטריח געווען און איר געברענגט דאס מאכל צום ארט וואו זי געפינט זיך. דאס איז דער משל. זאגט דער רד"ק, אזוי איז דער נמשל ביי ישראל: איך האב נישט שווער געמאכט דעם עול אויף זיי, איך האב זיי געגעבן אין מדבר זייערע באדערפענישן אן קיין שום טירחא, איך האב זיי געגעבן ברויט, איך האב זיי געגעבן פלייש; און דארט זאגט ער: זע ווי טראץ דעם האבן זיי נאך אלץ פארדארבן און געטון מעשים וואס שטימען נישט מיט די טובות וואס איך האב זיי געגעבן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "בחבלי אדם אמשכם" מיינט: איך האב זיי געצויגן מיט די שטריק פון א מענטש; איך האב געברענגט אויף זיי א מענטש, און דער מענטש איז אשור, וואס ער האט זיי געבונדן מיט שטריק - דאס מיינט "חבלי אדם". זיין פירוש איז אנדערש פונעם רד"ק. און רש"י ערקלערט אז ווען אשור איז אהערגעקומען, האט ער אונז איינגעשפארט, ער האט אונז בעצם געפאנגען, האט ער אונז געבונדן; ער האט אונז דאך אראפגעפירט אין קייטן און פארטריבן אין גלות. אויב אזוי האב איך געברענגט אויף זיי שטריק, א מענטש וואס האט אונז פארבינדן און געקניפט אונטער דעם עול פון יענעם קעניג. אבער פון דער צווייטער זייט, זאגט דער מלבי"ם, זאגט השי"ת: "אמשכם בעבותות אהבה" - איך צי זיי צו מיר אז זיי זאלן זיין אונטער מיין רשות און אונטער מיין השגחה, צוליב דעם וואס איך האב זיי ליב. און דעמאלט צי איך זיי מיט "עבותות", און עבותות זענען שטארקער ווי געווענליכע שטריק; ווייל אויב נבוכדנאצר שלעפט זיי מיט שטריק, צי איך זיי מיט עבותות. ווי אזוי האט ער זיי געצויגן מיט עבותות? זאגט השי"ת: "ואהיה להם כמרימי עול על לחיהם", דאס הייסט איך האב פארגרינגערט זייער משא; "ואט אליו אוכיל", מיינט מען איך האב זיי געברענגט צוביסלעך דאס עסן, אזוי ווי דער רד"ק האט ערקלערט, ווי איינער וואס האט רחמנות אויף דער בהמה וואס ציט דעם יאך און דער יאך דריקט איר און שטערט איר, האב איך זיי אויך געגעבן צו עסן; און דורך דעם בין איך געווען ווי איינער וואס הייבט אויף דעם עול פון איר כדי ער זאל נישט דריקן אויף איר און זי זאל קענען עסן, און איך דערנענטער איר דאס מאכל צום מויל. זאגט דער באשעפער: כאטש "בחבלי אדם אמשכם", אבער אויף יעדן פאל איז מיין ווילן געווען זיי צו ציען מיט עבותות אהבה, פיל מער ווי חבלי אדם - זיי צו העלפן, זיי צו ביישטיין און זיי שפייזן. דער מלבי"ם ערקלערט וואס איז דער חילוק צווישן א חבל און א עבות: א עבות באשטייט פון דריי שטריק וואס זענען פארבונדן צוזאמען, אזוי ווי מיר זעען ביי הדסים "ענף עץ עבות", וואס עבות מיינט אז עס זאלן זיין דריי בלעטעלעך אויף איין שטאק, און אויב עס זענען נישטא דריי בלעטער הייסט עס נישט קיין עבות; אזוי אויך איז א שטריק פון עבות געפלאכטן פון דריי שנורן צוזאמען.
לֹא יָשׁוּב אֶל אֶרֶץ מִצְרַיִם וְאַשּׁוּר הוּא מַלְכּוֹ כִּי מֵאֲנוּ לָשׁוּב. זאגט השי"ת: איך האב געוואלט פארגרינגערן זייער עול. כאטש צוליב זייערע עבירות זענען זיי געווען געצוואונגען צו פאלן אין דער האנט פון אשור - "הוי אשור שבט אפי" - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: ווען זיי וואלטן נישט נאך מער פארדארבן, וואלט זייער מצב געווען פיל גרינגער. ווען זיי וואלטן נישט מורד געווען צו שיקן שליחים צו סוֹא מלך מצרים ווי מיר האבן פריער געזען, וואס די זאך האט אנגעצינדן דעם כעס פונעם מלך אשור - "איך האב אייך איינגענומען, איר זענט מיינע אונטערטאנען, און איר זוכט מורד צו זיין אין מיר און גיין צו סוא מלך מצרים ער זאל אייך ראטעווען פון מיר?!" - די זאך האט אנגעצינדן זייער כעס און אשור האט פארשווערט זייער עול. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: קום און זע אז איך האב זיי געוואלט געבן א גרינגער לעבן, איך האב געוואלט פארגרינגערן פאר זיי, זיי זאלן זיך נאר א ביסל מוטשען ביי אשור און דערנאך וועל איך פארגרינגערן זייער עול. איך האב זיי געווארנט און זיי געגעבן אן עצה זיי זאלן נישט צוריקקומען קיין מצרים: אשור הוא מלכו, "לא ישוב אל ארץ מצרים ואשור הוא מלכו". "כי מאנו לשוב", נאכדעם וואס זיי האבן זיך אנטזאגט תשובה צו טון צום באשעפער, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איז נישט ריכטיג זיי זאלן ברעכן דעם בונד צוריקצוגיין קיין ארץ מצרים און מורד זיין אינעם מלך אשור. דאס וואס עס שטייט דא "מאנו לשוב" איז בעצם אזא זאג: וויבאלד דו האסט נישט תשובה געטון פון דיין וועג, מוזטו דאך באקומען יסורים, האב איך דיר געברענגט דעם מלך אשור; אבער אויב דו וועסט זיך עקשנ'ען אוועקצושטיפן די דאזיגע יסורים און זוכן פאר דיר אנדערע וועגן ביים מלך מצרים, וועט דער מלך אשור מאכן זיין עול נאך שווערער און דו וועסט ליידן דערפון א גרויסן שאדן. אלזא, אלס סך-הכל: כאטש "בחבלי אדם אמשכם", בין איך נאך אלץ געווען פארבינדן צו זיי מיט עבותות אהבה; כאטש די חבלי אדם איז דער מלך אשור, אבער ווען איר וואלט נישט פרובירט צו טון פעולות אראפצונעמען די דאזיגע שטריק, וואלט איר געזען ווי איך צי אייך מיט שטריק פון ליבשאפט און לאז אייך ביי מיר. אבער איר זענט געגאנגען זיי אראפנעמען, און דורך דעם האט אויפגעפלאמט דער כעס פונעם מלך אשור און ער איז אהערגעקומען און פארטריבן יעדן אין גלות. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: זעט ווי איר האט אליין פארדארבן פאר זיך.
רש"י ערקלערט: "לא ישוב אל ארץ מצרים ואשור הוא מלכו", דאס הייסט איך האב זיי צוגעזאגט ווען איך האב זיי אויסגעלייזט - ער האט דאך געעפנט מיט דעם וואס מיר זענען ארויס פון מצרים, השי"ת האט אונז ארויסגענומען פון מצרים - זאגט ער: איך האב זיי דאך צוגעזאגט "לא תוסיפו לראותם עוד עד עולם", און בעצם מיינט די דאזיגע הבטחה אז עס וועט מער נישט זיין קיין גלות; וואס האסטו יעצט געטון? ער זאגט: הרי אשור הוא מלכו! און דאס אלעס פארוואס? "כי מאנו לשוב". דאס הייסט, איך האב דיך ארויסגענומען פון א מצב פון שעבוד, אבער דו האסט פארדארבן דיינע מעשים און ביסט אנגעקומען צו א מצב פון אן אנדער שעבוד; וואס האסטו פארדינט? איז עס נישט מצרים, איז עס אשור! און אלעס פארוואס? "כי מאנו לשוב". ווען דו וואלסט תשובה געטון צום באשעפער, וואלסטו אינגאנצן נישט געווען פארשקלאפט.
וְחָלָה חֶרֶב בְּעָרָיו וְכִלְּתָה בַדָּיו וְאָכָלָה מִמֹּעֲצוֹתֵיהֶם. דער רד"ק ערקלערט... לאמיר אפשר אנהייבן מיט'ן מלבי"ם. זאגט דער מלבי"ם: "וחלה חרב בעריו", זיי האבן נישט אויסגעהערט מיין עצה, זיי האבן זיך געעקשנ'ט צו שיקן שליחים צום מלך מצרים, און דורך דעם איז אשור געקומען און זיי פארטריבן אין גלות. אויב אזוי, דאס וואס די שווערד האט גערוהט אין זיינע שטעט און פארלענדט זיינע צווייגן און אלעס אויפגעגעסן, זאגט השי"ת כביכול: אייערע טענות זענען נישט אויף מיר, די שולד ליגט אין אייך; דאס וואס די שווערד רוהט יעצט דא אין די שטעט און פארניכטעט, איז צוליב אייער שולד. אויף דעם זאגט ער: "ואכלה ממועצותיהם" - אלעס וואס איז דא געשען איז געקומען פון זייערע שלעכטע עצות; דיין אייגענע עצה האט דאס געברענגט אויף דיר. ווען דו וואלסט אויסגעהערט מיין עצה, וואלסטו אראפגעבויגן דיין קאפ פאר'ן מלך אשור, מקבל געווען זיין עול און זיין לאסט, און ממילא וואלט דער הקדוש ברוך הוא דיך נאכדעם געצויגן מיט עבותות אהבה. אבער דו האסט באשלאסן אראפצונעמען די דאזיגע יסורים פון זיך, און ממילא האט דער הקדוש ברוך הוא געברענגט אויף דיר שווערערע יסורים. דער רד"ק ערקלערט אז "וחלה חרב בעריו", "וחלה" איז א לשון ווי זי וועט פאלן און רוהן, אזוי ווי "יחולו על ראשו"; "וכלתה בדיו", מיינט מען די צווייגן, און די צווייגן זענען דא דער סימבאל פאר די דערפער. די שטעט זענען ווי דער גזע, דער בוים-שטאם, און די צווייגן פונעם בוים זענען די דערפער, די מער ווייטערדיגע ערטער. ווייל מען האט דאך שוין דערמאנט שטעט - אויב עס שטייט שוין "חרב בעריו", איז "וכלתה בדיו" די צווייגן, דאס הייסט די דערפער וואס זענען מער דערווייטערט פון דער שטאט אליין.
וְעַמִּי תְלוּאִים לִמְשׁוּבָתִי וְאֶל עַל יִקְרָאֻהוּ יַחַד לֹא יְרוֹמֵם. "ועמי תלואים למשובתי", רש"י ערקלערט: ווען די נביאים לערנען זיי זיי זאלן תשובה טון צו מיר, זענען זיי תלואים. וואס מיינט תלואים? ווי תלוי ועומד, זיי זענען אין א ספק, צי תשובה צו טון צי נישט תשובה צו טון; מיט גרויס שוועריקייט ביז זיי קערן זיך צוריק צו מיר - עמי תלואים למשובתי, מיין פאלק הענגט אין א ספק צי זיי זאלן צוריקקומען צו מיר צי נישט. דער רד"ק מוטשעט זיך מיט דעם פירוש, ווייל דער רד"ק זאגט: מיר געפינען נישט דאס ווארט משובה נאר צו א שלעכטן באדייט ("לגנאי"), און דא ווילסטו דאס ערקלערן מלשון תשובה, וואס איז א פאזיטיווע זאך. און למעשה ערקלערט אויך תרגום יונתן דאס אויף א פאזיטיוון אופן אויף תשובה. אבער ווי געזאגט איז דער ביאור שווער, ווייל שטענדיג איז דער אויסדרוק משובה מער פארבינדן מיט א שובבות, יא? מעשי משובה, דאס הייסט זאכן פון קלאפעריי און אוועקפארן פונעם גלייכן וועג; און דא וויל ער ערקלערן אז עמי תלואים, זיי הענגען די גאנצע צייט אין א ספק, אזוי ווי אן אשם תלוי, זיי הענגען אין א ספק צי זיי זאלן תשובה טון צו מיר צי נישט. "ואל על יקראוהו", ערקלערט רש"י: צו דער זאך וואס די נביאים רופן זיי צוזאמען, וועט מיין פאלק דאס נישט דערהויבן און זיי וועלן נישט איינגיין דאס צו טון. די נביאים רופן זיי "אל על", זיי רופן זיי זיך אויפצוהייבן, צו זיין אין א הויכן רוחניות'דיגן מצב; יחד, אבער ער זאגט, אלע נביאים צוזאמען רופן זיי זיך אויפצוהייבן און דינען השי"ת אל על, ארויפצוגיין כלפי מעלה, אבער "לא ירומם" - ער הייבט זיך נישט אויף, ער בלייבט אין זיין גשמיות, ער בלייבט אין זיין עבודה זרה. נאך אן הסבר זאגט רש"י: וואס מיינט "ואל על יקראוהו יחד לא ירומם"? זאגט רש"י, עס זענען דא וואס ערקלערן אז מען מיינט שווערע און שלעכטע צרות טרעפן זיי, און "ואל על יקראוהו", דער טייטש איז אז "אל" דא איז מלשון "יש לאל ידי". אבער למעשה איז שווער דאס דא אזוי צו ערקלערן, ווייל דא שטייט עס נישט מיט א צירי נאר מיט א סגול, יא? ווען מען זאגט יש לאל ידי פונקטירט מען עס מיט א צירי, צוויי פונקטן, און דא שטייט עס מיט א סגול, דריי פונקטן; דערפאר איז מער מסתבר אז "אל" דא מיינט אזוי ווי פון מיר צו אים, יא? "אל", ער איז געגאנגען צו יענעם ארט, און נישט אינעם באדייט פון יש לאל ידי וואס מיינט כוח. "יחד לא ירומם", ער ברענגט אויך נאך א פירוש פונעם תרגום יונתן וואס ערקלערט אז אלע צוזאמען וועלן זיי נישט גיין מיט אן אויסגעגליכענער קאפ ("בקומה זקופה"), דאס מיינט יחד לא ירומם. דער רד"ק ערקלערט: "עמי תלואים למשובתי", זאגט דער רד"ק, זיי הענגען צווישן צרה און ישועה; אויך ער ערקלערט אז תלואים איז ווי געהאנגען, נאר רש"י ערקלערט געהאנגען צי תשובה צו טון צי נישט, און דער רד"ק זאגט אז תלואים מיינט צווישן א מצב פון רווחה און א מצב פון צרה, זייער מציאות איז נישט סטאביל. און די סיבה דערצו איז "למשובתי" - וועגן דער משובה וואס זיי טוען; אזוי ווי דער רד"ק האט ערקלערט אז משובה קומט שטענדיג אויף א שלילי'דיגן אופן. ווען זיי וואלטן נישט מורד געווען אין מיר, וואלטן זיי געווען אין א שטענדיגער רווחה; אבער פארוואס הענגען זיי אלעמאל? פארוואס איין מאל גוט, איין מאל נישט גוט, איין מאל צרות, איין מאל מנוחה? דאס אלעס איז צוליב "למשובתי", ווייל זיי טוען זאכן וואס זענען קעגן דעם רצון השם. נאך א ביאור ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאטער, ער ערקלערט אז "תלואים למשובתי" מיינט אז זיי זענען מסופק אין מיינע מצוות; דאס הייסט, כדי מורד צו זיין אין מיר ערוועקן זיי שטענדיג ספיקות: צי האט השי"ת דאס טאקע באפוילן? צי איז דאס וואס השי"ת וויל? צי מוז מען דאס טאקע טון? די גאנצע צייט זענען זיי תלואים - זיי הענגען אין ספק ווי אן אשם תלוי: צי דארף מען דאס טון? צי מוז מען? פארוואס און פון וואו קומען די אלע ספיקות? למשובתי - צוליב א חשק פון משובה און מרד ערוועקן זיי כסדר ספיקות אויף די מצוות פונעם באשעפער. "ואל על יקראוהו", די נביאים רופן זיי תשובה צו טון צום אויבערשטן, צום אל עליון, אבער "יחד לא ירומם", דאס הייסט אלע צוזאמען, עס איז נישטא צווישן זיי קיינער וואס זאל תשובה טון צום באשעפער און דערהייבן און לויבן דעם אויבערשטן מיט זיין מויל. דער אבן עזרא ערקלערט: זיי וועלן נישט אויפהייבן דעם קאפ, אזוי ווי דער תרגום יונתן האט ערקלערט; און זיין פאטער ערקלערט ירומם מיט א צירי אזוי ווי מיט א פתח, ירומם, דאס הייסט אז קיינער האט נישט באוויזן ארויפצוגיין צו דער מדרגה וואס ער האט געטראכט צו דערגרייכן; דו האסט געטראכט זיך אויפצוהייבן און שטייגן, אבער דו האסט דאס נישט דערגרייכט.
דער מלבי"ם דא ערקלערט די גאנצע זאך, די גאנצע נבואה, אלס א משל. זאגט דער מלבי"ם אז דא זאגט אונז דער נביא כביכול מיט מליצה: דער מלך אשור האט דאך איינגענומען שומרון, ער וויל אלעמען פארטיליגן און פארניכטן; השי"ת איז כביכול אוועקגעגאנגען פון זיי, השי"ת קערט זיך כביכול צוריק צו זיין פלאץ אין הימל. דאס הייסט, ווען ער איז משגיח אויף דער ערד, גייט די שכינה כביכול אראפ אהער אויף דער ערד, און ווען דער הקדוש ברוך הוא לאזט אונז איבער אין די הענט פון די פגעים, ציט זיך די שכינה כביכול ארויס און פארלאזט דאס ארט, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי די גלות'ן וואס די שכינה איז גולה געווען ביז זי האט געזאגט אלך ואשובה אל מקומי. אזוי אויך איז דא: דער הקדוש ברוך הוא גייט כביכול ארויף צו זיין פלאץ אין הימל, אבער גיט אכט - ער איז נאך נישט אינגאנצן דערווייטערט געווארן, ער שטייט נאך צווישן הימל און ערד. פון איין זייט, צוליב די עבירות וואס מען טוט דא אויף דער ערד, וויל ער אינגאנצן אוועקגיין, צוריקגיין ווי צו זיין הויכן זיץ-פלאץ; אבער פון דער צווייטער זייט האט ער אויך רחמנות אויף אונז, ער האט חמלה אויף אונז, און צוליב דער סיבה וויל ער יא שופך זיין זיינע רחמים אויף אונז און אראפקומען צו אונז אראפ און פירן אונז מיט רחמנות. עם ישראל האפט אז דער הקדוש ברוך הוא זאל רחמנות האבן אויף זיי, זיי הייבן אויף זייערע אויגן צום באשעפער ער זאל זיי ראטעווען. און דאס איז וואס ער זאגט: "ועמי תלואים למשובתי" - השי"ת שילדערט ווי עם ישראל הענגט און הייבט אויף די אויגן צום הימל און בעט אז השי"ת זאל זיך אומקערן צו זיי, ער זאל צוריקקומען און זיין נאנט צו זיי. ווייל ווי געזאגט שטייט דער הקדוש ברוך הוא ווי אין מיטן, כאילו ער האט נאך נישט באשלאסן צי ער פארלאזט אינגאנצן צי ער קערט זיך צוריק זיי צו פירן; און עם ישראל הענגט, זיי ווענדן זייערע אויגן צום הימל צו בעטן אז איך זאל צוריקקומען און רחמנות האבן אויף זיי ווען זיי האבן צרות; אויף יעדן פאל בעטן זיי אז איך זאל זיך נישט נאך מער דערווייטערן, נאר איך זאל זיין נאנט צו זיי. און דאס איז וואס שטייט: "ואל על לא ירומם" - גאנץ ישראל בעט: רבונו של עולם! דו ביסט שוין גענוג ווייט פון אונז, אל על לא ירומם, הייב דיך נישט נאך מער אויף צו קומען צו א מצב אז דו קערסט זיך צוריק צו דיין הימלישן מקום און וועסט גארנישט משגיח זיין אויף אונז; שוין יעצט ביסטו ווייט פון אונז, טא דערווייטער דיך נישט נאך מער! זיי האפן קודם כל אז איך זאל צוריקקומען צו זיי, און אפילו אויב איך קער זיך נישט צוריק, זאל איך כאטש נישט ווייטער שטייגן העכער און זיך נישט דערווייטערן נאך מער פון זיי, כביכול נישט אינגאנצן מסלק זיין די שכינה זי זאל נישט רוהן אויף זיי. און דאס איז וואס עס שטייט אויבן: אלך ואשובה אל מקומי עד אשר יאשמו וביקשו פניי. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל גיין און צוריקקערן צו מיין ארט, און דאס איז דער שלב ווען יאשמו - זיי וועלן זען אז זייערע פארדארבענע מעשים האבן געברענגט אויף זיי צרות, און דעמאלט יבקשו פניי, דעמאלט וועלן זיי זוכן דעם באשעפער; עמי תלואים למשובתי, זיי ווענדן זייער פנים צום הימל און בעטן איך זאל זיך צוריקקערן צו זיי. און זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אין דעם מצב וויל איך טאקע און איך בין גרייט צוריקצוקומען צו זיי און זיי הערשן און זיי ראטעווען. אבער - קומט דער נעקסטער פסוק: אֵיךְ אֶתֶּנְךָ אֶפְרַיִם אֲמַגֶּנְךָ יִשְׂרָאֵל אֵיךְ אֶתֶּנְךָ כְאַדְמָה אֲשִׂימְךָ כִּצְבֹיִים נֶהְפַּךְ עָלַי לִבִּי יַחַד נִכְמְרוּ נִחוּמָי. אבער דער הקדוש ברוך הוא ענטפערט זיי: איר בעט, איר הענגט צו מיין צוריקקער, איר ווענדט אייערע אויגן צום הימל צו בעטן מיין תשובה; זאגט השי"ת כביכול: איך האב דא א גאר גרויסע דילעמע ווי אזוי זיך צו פירן מיט אייך. פון איין זייט זאגט דער הקדוש ברוך הוא, וויל איך פון גרויס רחמנות אויף אייך צוריקקומען קיין שומרון; דער הקדוש ברוך הוא ווייסט אז אויב איך וועל זיך אינגאנצן דערווייטערן, וועט דער מלך אשור זיי אינגאנצן פארניכטן, ער וועט נישט איבערלאזן קיין שריד ופליט. פון דער צווייטער זייט ווייסט ער אז זייער שלעכטס איז גרויס אזוי ווי סדום ועמורה, און ממילא מיינט דאס אז איך קען נישט צוריקקומען אהין - איך האב נישט וואס צו טון דארט כביכול, צו זיין אין א שטאט וואס טוט מעשים וואס דערצערענען דעם הקדוש ברוך הוא. ווען דער הקדוש ברוך הוא איז דאך אראפגעקומען קיין סדום ועמורה, צו וואס האט דאס געברענגט? צו א כליה און הפיכה! זאגט השי"ת: אויב איך קער זיך צוריק צו דיר, ווייסטו וואס עס וועט זיין? כליה און הפיכה! ווייל איך קען נישט צוקוקן ווי מען רייצט מיר פאר מיינע אויגן. אויב אזוי: פון איין זייט צו בלייבן ווייט איז נישט קיין עצה, ווייל דער מלך אשור וועט זיי פארטיליגן; גוט, זאל איך זיך דערנענטערן צו זיי און זיין מיט זיי? אויב איך וועל זיין מיט זיי, וועל איך זיי פארטיליגן, פונקט ווי סדום ועמורה, ווייל איך קען נישט צוזען די פארדארבענע מעשים וואס זיי טוען! אויב אזוי, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, וואס זאל איך טון? אויב איך קער זיך נישט צוריק צו דער שטאט, וועט מלך אשור פארניכטן; אויב איך קער זיך יא צוריק צו דער שטאט, וועל איך פארניכטן! דאס איז וואס ער זאגט: פון איין זייט וויל איך צוריקקומען קיין שומרון, ווייל "איך אתנך אפרים אמגנך ישראל?" ווי אזוי קען איך דיך איבערגעבן - ווי מגן צריך בידך - ווי קען איך דיך אויסליפערן אין דער האנט פונעם מלך אשור? דעריבער וויל איך צוריקקומען. אבער פון דער אנדערער זייט קען איך נישט צוריקקומען, ווייל אויב איך קער זיך צוריק, "איך אתנך כאדמה אשימך כצבועיים?" אדמה און צבוים זענען דאך פון די שטעט פון סדום; אויב איך קער זיך צוריק, וועל איך דיך מאכן ווי אדמה און צבוים, איך וועל דיך איבערקערן פונקט ווי איך האב איבערגעקערט די שטעט פון סדום ווען איך בין געקומען אין זיי אריין! אלזא ווייס איך נישט וואס צו טון. ווי אזוי ווערט די דאזיגע דילעמע אנגערופן? "נהפך עלי לבי" - מיין הארץ דרייט זיך איבער אין מיר: צי זיי איבערצולאזן און דער מלך אשור וועט זיי פארטיליגן, צי משגיח צו זיין אויף זיי און איך וועל זיי פארטיליגן? "נהפך עלי לבי", זאגט השי"ת: מיין הארץ - דאס הייסט פון איין זייט דרייט עס זיך איבער צו שיצן אויף זיי, איך וויל אראפקומען זיי צו שיצן; פון דער צווייטער זייט, "יחד נכמרו ניחומי" - צוזאמען מיט דעם וויל איך רחמנות האבן און זיך טרייסטן פון דער שלעכטס וואס איך האב נגזר געווען אויף זיי דורך מלך אשור, און אראפקומען זיי צו ראטעווען, אבער "נכמרו ניחומי" מיינט אז איך וועל אליין מוזן חרוב מאכן די שטאט ווי אדמה און צבוים! אויב איך וועל זיך וועלן בארואיגן פון דער צרה דורך אשור, וועל איך דאך אליין מוזן ברענגען די שלעכטס דורך מיר. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: וואס זאל איך טון אין אזא מצב מיט אפרים? ווי אזוי קען איך פון איין זייט אים ראטעווען פון אשור, און פון דער צווייטער זייט זאל איך כביכול נישט דארפן אים שלאגן און הרג'ענען?
און ער לייגט דא צו: דער מלבי"ם ערקלערט אז ער רעדט דא וועגן אפרים בכלליות, און פארוואס? וויבאלד אפרים איז דער שבט המלוכה; דער שבט המלוכה זענען דאך געווען די וואס האבן צוגערעדט דאס פאלק צו זינדיגן, אלעס האט זיך אנגעהויבן ביי ירבעם. דאס איז וואס ער זאגט: אפילו אויב איך וועל דיך איבערגעבן, אפרים, "איך אמגנך ישראל?" - ווי אזוי קען איך אויסליפערן ישראל, וואס זיי האבן ווייניגער געזינדיגט? ווי קען איך דיך געבן, אפרים, אין דער האנט פון אשור, דו גרויסער רשע, און ווי קען איך אויסליפערן ישראל וואס האבן נישט אזוי שטארק געזינדיגט? און כל שכן אז זיי איז מיר גאר שווער איבערצוגעבן אין דער האנט פון אשור, ווייל זיי האבן נישט אזוי פארדארבן ווי אפרים. און "אמגנך", ערקלערט דער מלבי"ם, איז אן איבערגעבונג אין דער האנט פונעם שונא פיל מער ווי נתינה. דאס הייסט, אויב אויף אפרים איז מיר שווער, וואס זיי האבן באמת געזינדיגט, כל שכן ביי ישראל וואס זענען ווייניגער זינדיג, ווייל ישראל זענען דאך נאכגעשלעפט געווארן נאך אפרים; די איבעריגע שבטים זענען נאכגעגאנגען אפרים, וואס אפרים איז געווען דער מלכות-שבט. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: כל שכן האב איך א פראבלעם ווי אזוי איך קען אויסליפערן ישראל אין דער האנט פון אשור. יעצט גיט אכט, עס זענען דא דא צוויי לשונות: איך אתנך כאדמה, אשימך כצבועיים. זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן נתינה און שימה? ער האט געגעבן אין זיין האנט אדער געלייגט אין זיין האנט, וואס איז דער חילוק צווישן זיי? זאגט דער מלבי"ם: דא לייגט ער אראפ די קוואליטעט פון שימה; ווען איך לייג א זאך אין א געוויסן ארט, מיינט עס אז איך האב עס געלייגט אויף א גוטן אופן, איך האב עס אראפגעלייגט ווי עס פאסט - דאס מיינט צו לייגן, אזוי ווי חז"ל דרש'נען "ושמו", זאגן חז"ל ושמו בנחת, ושמו אז עס זאל זיך נישט צעווארפן. דערפאר זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך אשימך? "איך אתנך" איז פון איין זייט א נתינה אויף סיי וועלכן אופן, אבער "איך אשימך" - איך וויל דאך לייגן אויף א רואיגן, ריכטיגן וועג, ווי קען איך דיך מאכן ווי צבוים? ווי קען איך דיר טון אזא זאך? און דערפאר: נהפך עלי ליבי, די איבערקערעניש פונעם הארץ מיינט דאס טוישן פונעם רצון. "ונכמרו ניחומי" - די נחמה איז די חרטה, און "נכמרו" איז היץ, שטענדיג מיינט כמר ווארימקייט און היץ; אזוי ווי די גמרא רעדט וועגן דעם כלי וואו מען פלעגט לייגן די פירות זיך צו דערווארעמען, ווי איילבירטן וכדומה, רופט מען דאס כומר, דאס ארט וואו זיי ווערן ווארים כדי מען זאל קענען ארויסנעמען פון זיי דאס אויל. אזוי אויך דא, נכמרו מיינט זיי האבן זיך אנגעווארעמט. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: עס איז ביי מיר כביכול פאראן אן אויפוואלעניש פון דעם וואס מיינע אויגן זעען; איך זע וואס איר טוט, און דורך דעם האבן זיך אנגעווארעמט מיינע טרייסטונגען וואס איך האב זיך געטרייסט אויף אייך.
און דעריבער זאגט השי"ת: לֹא אֶעֱשֶׂה חֲרוֹן אַפִּי לֹא אָשׁוּב לְשַׁחֵת אֶפְרָיִם כִּי אֵל אָנֹכִי וְלֹא אִישׁ בְּקִרְבְּךָ קָדוֹשׁ וְלֹא אָבוֹא בְּעִיר. דערפאר זאגט דער הקדוש ברוך הוא: לא אעשה חרון אפי. דער מלבי"ם ערקלערט: דער הקדוש ברוך הוא זאגט, איך האב אויסגעוועלט דעם מיטל-וועג. ווען מען ווייסט נישט ווי אזוי מכריע צו זיין, צי צו דער זייט צי צו יענער זייט, איז אפטמאל דער מיטלסטער וועג די הכרעה. זאגט השי"ת: איך האב אויסגעוועלט דעם מיטל-וועג, אז איך זאל זיך נישט דערווייטערן כביכול אין הימל אריין און זיי זאלן ווערן הפקר אין דער האנט פונעם מלך אשור וואס וועט זיי אינגאנצן פארטיליגן, אזוי ווי דער הקדוש ברוך הוא האט פון אנהויב גזירה געמאכט; אויף דעם זאגט ער לא אעשה חרון אפי - איך וועל זיך נישט אינגאנצן דערווייטערן און אנברענגען אויף זיי א חרון אף און א פולשטענדיגע פארטיליגונג. אבער פון דער צווייטער זייט וועל איך אויך נישט צוריקקומען צו זיין מיט זיי אין שומרון, דאס איז "לא אשוב לשחת אפרים" - ווייל אויב איך קער זיך צוריק, וועל איך מוזן פארדארבן און פארניכטן אפרים, אזוי ווי מיר האבן פריער געזאגט, ווי אדמה און צבוים. אויף דעם זאגט ער: איך וועל נישט צוריקקומען קיין שומרון, ווייל איך וואלט געווען געצוואונגען צו משחית זיין אפרים. "כי אל אנוכי ולא איש" - דאס איז די סיבה, זאגט דער מלבי"ם, פארוואס איך מאך דעם פשרה, פארוואס איך וועל אויס דעם מיטל-וועג: ווייל איך בין א ג-ט און נישט קיין מענטש. וואס איז דער חילוק צווישן אל און איש? "איש" איז די מידת הדין, איש מלחמה, איש מיינט דין; "אל" איז די מידת החסד, חסד אל כל היום. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: וויבאלד איך בין אל, בין איך נישט קיין איש; איך וועל נישט קומען צו אייך מיט דער מידת הדין, נאר איך וועל קומען מיט דער מידת החסד, און דערפאר וועל איך אויסוועלן דעם מיטלסטן וועג. איך וועל נישט מאכן מיין גרויסן כעס, איך וועל אייך נישט אינגאנצן פארטיליגן, אבער איך וועל אויך נישט צוריקקומען צו פארדארבן אפרים - איך קער זיך נישט צוריק צו אייך כדי איך זאל אייך נישט פארניכטן. דעריבער זאגט דער הקדוש ברוך הוא: וויבאלד אל אנוכי ולא איש, דאס הייסט איך האב רחמנות אויף זיי ווי די מדה פון אל, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: וויבאלד אזוי, בקרבך קדוש ולא אבוא בעיר. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דערפאר איז די עצה כי בקרבך קדוש - איך וועל בלייבן הייליג אין דיין מיט, איך וועל זיך נישט דערווייטערן פון דיר, אבער טראץ דעם לא אבוא בעיר. וואס מיינט דאס? מיין דערווייטערונג וועט נישט זיין ביז'ן כסא הכבוד אויבן, אז איך זאל אייך אינגאנצן פארלאזן אין די הענט פון אשור וואס דאן קען זיין א פולשטענדיגע פארטיליגונג; אבער פון דער צווייטער זייט וועל איך אויך נישט אריינקומען אין דער שטאט, ווייל אויב איך קום אריין אין שטאט, ווי געזאגט, וועל איך מוזן זיי פארניכטן. דערפאר זאגט השי"ת: איך וועל זיין בקרבך קדוש. דאס וואס ער זאגט "בקרבך" מיינט נישט ממש צוזאמען מיט זיי, נאר ווי שוועבן איבער זיי, אזוי ווי מיר האבן פריער ערקלערט. און דורך דעם, מכוח דעם, וועט מלך אשור פון איין זייט זיי פארטרייבן אין גלות, אבער פון דער צווייטער זייט וועט ער זיי נישט אינגאנצן משחית זיין, דאס הייסט ער וועט זיי נישט פארטיליגן. און דאן איז דא דא א געוויסער מיטל-רעזולטאט צווישן דעם ווילן פון איין זייט צו שיצן אויף זיי וואס דעמאלט וואלט איך זיי פארטיליגט, און פון דער צווייטער זייט דער ווילן זיי איבערצוגעבן אין דער האנט פונעם מלך אשור וואס דעמאלט וואלט ער זיי פארטיליגט. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל בלייבן אין מיטן, איך וועל זיך נישט אינגאנצן דערווייטערן און נישט אינגאנצן דערנענטערן.
עס זענען דא דא נאך ביאורים אויף דעם פסוק, מיר וועלן זיי דערמאנען בקיצור. דער רד"ק ברענגט בשם רב סעדיה גאון אויף "ולא אבוא בעיר": בקרבך קדוש ולא אבוא בעיר, זאגט דער רד"ק אזוי בשם רב סעדיה גאון: איך וועל נישט קומען אין קיין שום אנדערע שטאט נאר אין ירושלים; בקרבך קדוש ולא אבוא בעיר, דאס הייסט אין דיין מיט, אין ירושלים וואו מיין שכינה רוהט, און איך וועל נישט קומען אין קיין אנדערע שטאט. אזוי ווי תרגום יונתן טייטשט: ולא אחליף בקרתא אוחרי עוד ית ירושלם, איך וועל מער נישט בייטן ירושלים מיט א צווייטער שטאט. דער אבן עזרא ערקלערט: בקרבך קדוש, כאטש איך וועל נישט אריינקומען אין דער שטאט - כביכול ווי האומנם ישב אלוקים את האדם על הארץ? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איז דען מעגליך עס זאל זיין קדושה אין דיין מיט כאטש איך בין נישט דארט? בקרבך קדוש כאטש לא אבוא בעיר? ווי אזוי קען זיין אין דיר קדושה אויב איך קום נישט אין דער שטאט? לויט זיין שיטה איז דאס ווי א לשון פון א שאלה. חז"ל ערקלערן - בעצם פרעגן זיי אליין די דאזיגע קשיא: משום דבקרבך קדוש לא אבוא בעיר? דאס איז לכאורה א סתירה מיניה וביה! דו זאגסט בקרבך קדוש, עס איז דא אין דיר קדושה, און דערפאר וועל איך נישט קומען אין דער שטאט? פארקערט, וויבאלד אין דיר איז דא קדושה דארף איך דאך יא קומען אין דער שטאט! זאגן חז"ל: נאר לא אבוא בירושלים של מעלה, עד שאבנה ירושלים של מטה. זאגט די גמרא: בקרבך קדוש ולא אבוא בעיר, דאס הייסט ווען וועל איך אריינקומען אין דער שטאט? ערשט ווען עס וועט זיין אין דיין מיט קדוש; און איך וועל נישט קומען אין יענער שטאט ביז אין דיין מיט וועט זיין הייליג - ווען אין דיר וועט זיין די עיר הקודש ירושלים, דעמאלט וועל איך אריינקומען אין דער שטאט פון ירושלים של מעלה. פרעגט די גמרא: איז דען פאראן א ירושלים אויבן? זאגט די גמרא: יא, ווי עס שטייט ירושלים הבנויה כעיר שחוברה לה יחדיו. אגב, זעט דא נאך איינעם פון די פסוקים וואס מענטשן פלעגן ערקלערן פארדרייט: פרעג מענטשן וואס מיינט עיר שחוברה לה יחדיו? וועט ער דיר זאגן: וואס הייסט? מזרח ירושלים און מערב ירושלים, די שטאט איז פאראייניגט, עיר שחוברה לה יחדיו, נאר די אמעריקאנער אמבאסאדע זאל אהערקומען און דאס איז עס, חוברה לה יחדיו, פארטיג... אבער רבותי, שחוברה לה יחדיו מיינט אז די שטאט פון אונטן פאראייניגט זיך מיט ירושלים של מעלה! ווען ירושלים דא אונטן איז באמת א רוחניות'דיגע ירושלים - נישט א ירושלים פון טעדי-סטאדיום און איינקויף-צענטערס וכדומה, נאר א רוחניות'דיגע ירושלים - דעמאלט איז זי חוברה לה יחדיו מיט ירושלים של מעלה; דעמאלט וועט השי"ת קומען אין ירושלים של מעלה ווען דא וועט ירושלים של מטה באמת זיין א ירושלים פון עבודת השם. רש"י ברענגט נאך א פירוש, רש"י ברענגט אז עס זענען דא מפרשים וואס זאגן אז "בעיר" איז א לשון פון שנאה; דאס הייסט אזוי ווי עס שטייט וה' סר מעליך, האט שמואל געזאגט פאר שאול, ויהי עריך - אדער ויהי בעריך - מיינט מען עריך איז דיין שונא. אויב אזוי מיינט דאס: איך וועל נישט קומען מיט שנאה, אדער איך וועל נישט קומען פון וועגן שנאה; אזוי זענען דא וואס ערקלערן דאס ווארט בעיר.
אַחֲרֵי ה' יֵלְכוּ כְּאַרְיֵה יִשְׁאָג כִּי הוּא יִשְׁאַג וְיֶחֶרְדוּ בָנִים מִיָּם. "אחרי ה' ילכו כאריה ישאג", רש"י ערקלערט כפשוטו: דער לייב וועט נאך ברומען פאר זיי אז זיי זאלן ארויסגיין פון גלות און גיין נאך אים; השי"ת וועט ברומען ווי א לייב זיי ארויסצונעמען פון גלות. "ויחרדו בנים מים", ווי תרגום יונתן טייטשט: "ויתכנשון גלוותהון ממערבא", די גלות'ן וועלן זיך איינזאמלען פון מערב-זייט, דאס הייסט פונעם ים, פון די ים-ברעגן. דער מלבי"ם ערקלערט: "אחרי ה' ילכו" - ווען זיי וועלן זיין אינדרויסן פון דער שטאט, דארט וועלן זיי כביכול געפינען השי"ת; דאס הייסט, ווי מיר האבן פריער געזאגט, השי"ת קומט נישט אראפ אין דער שטאט אריין, אבער ער פארלאזט זיי אויך נישט אינגאנצן; ווען זיי וועלן ארויסגיין אין גלות, וועלן זיי געפינען השי"ת, און דעמאלט אחרי ה' ילכו, זיי וועלן גיין נאכ'ן באשעפער. "כאריה ישאג", וואס מיינט כאריה ישאג? זאגט דער מלבי"ם: מיר האבן דאך געזאגט אז השי"ת פירט זיך מיט זיי דורך דעם שר פון אשור; דער שר פון אשור איז א לייב, איז כביכול ברומט השי"ת דורכ'ן לייב - השי"ת טוט זיך כביכול אן אינעם שר פון אשור און ער ברומט, און דורך דעם געברומער "ויחרדו בנים מים" - די קינדער וועלן ציטערן און דערשראקן ווערן פונעם ברומען פונעם לייב, וואס דאס איז בעצם השי"ת וואס ברומט דורכ'ן לייב, און דעמאלט וועלן זיי ציטערן און תשובה טון; "ויחרדו בנים מים" מיינט אז זיי וועלן ציטערן און דערשראקן ווערן פון דעם געברומער, און דעמאלט וועלן זיי תשובה טון. יֶחֶרְדוּ כְצִפּוֹר מִמִּצְרַיִם וּכְיוֹנָה מֵאֶרֶץ אַשּׁוּר וְהוֹשַׁבְתִּים עַל בָּתֵּיהֶם נְאֻם ה'. זאגט השי"ת: אזוי אויך וועלן זיי ציטערן ווי א פייגל ארויסצוגיין פון מצרים, און ציטערן ווי א טויב ארויסצוגיין פון לאנד אשור. פארוואס גיט ער דעם משל פון א טויב? דער מלבי"ם ערקלערט אז ביי טויבן זענען דא מינים וואס דערקענען זייער פלאץ פון א גאר ווייטן מרחק; ווי באקאנט זענען דא וואנדער-טויבן, און אזוי אויך די וואס זענען פארלארן אין לאנד אשור ווערן אנגערופן אובדים - פארוואס אובדים? ווייל זיי האבן זיך זייער ווייט דערווייטערט; זאגט ער דיר: זיי זענען אויך אזוי ווי א טויב, וואס א טויב אפילו זי האט זיך זייער ווייט דערווייטערט - ווי פאסט-טויבן - ווייסט זי ווי אזוי צוריקצוקומען צו איר נעסט. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויך די פארלארענע אין לאנד אשור, כאטש זיי זענען ווי פארבלאנדזשעט, וועלן זיי אויך ציטערן צוריקצוקומען צו זייער נעסט. און דעמאלט: "והושבתים על בתיהם נאום ה'", "על בתיהם" מיינט צו זייערע הייזער; דורך דעם וועלן זיי זיך אומקערן צו זייערע הייזער און עס וועט זיין די גאולה השלמה. דער רד"ק פרעגט: פארוואס דערמאנט ער נאר מצרים און אשור, זיי זענען דאך פארטריבן אין דער גאנצער וועלט? זאגט דער רד"ק: עס זענען טאקע נאך דא פילע ערטער, נאר ער האט זיי דערמאנט די צוויי ערטער וואו זיי האבן געמיינט צו געפינען הילף און האבן דארט געכאפט א פליק אין פנים: זיי האבן געמיינט זיך צו ווענדן קיין מצרים, און מצרים איז געווארן א צעבראכענער שטעקן; און זיי האבן געמיינט זיך צו ווענדן קיין אשור, און אשור האט זיי נישט געברענגט קיין שום ישועה נאר נאך פארטריבן אין גלות. אזוי אז למעשה האסטו געזען אז די צוויי ערטער וואו דו האסט געמיינט צו האבן הילף, זענען די ערטער וואו דו ביסט דורכגעפאלן און אהין ביסטו פארטריבן געווארן אין גלות. דעריבער דערמאנט ער דווקא די צוויי פלעצער, אבער בעצם וועט די גאולה זיין אן אלגעמיינע גאולה פון אלע ערטער בקרוב.