"ונשמדו במות אוון חטאת ישראל קוץ ודרדר יעלה על מזבחותם ואמרו להרים כסונו ולגבעות נפלו עלינו". "ונשמדו", דורך דעם וועלן אויך פארטיליגט ווערן די במות אוון. במות אוון - רש"י טייטשט בעצם לויטן תרגום, מען רעדט דא פון די במות אין בית אל. און די דאזיגע במות זענען געווען חטאת ישראל, זיי זענען געווען דער דורכפאל פון כלל ישראל: במות אוון חטאת ישראל. און אויף די דאזיגע ערטער, "קוץ ודרדר יעלה על מזבחותם". דער אויסדרוק פון קוץ ודרדר באקומט דא עטליכע פירושים. דער ערשטער פירוש איז פונעם תרגום יונתן, "נדמה שומרון מלכה" - בהתת שומרון במלכה, דאס הייסט זי איז פארשעמט געווארן. "בהתת" איז א לשון פון בושה. שומרון האט זיך געשעמט מיט איר מלך, ווי שוים אויפן אויבערפלאך פונעם וואסער. מיר האבן געמיינט אז דער מלך וועט אונז ראטעווען, און קוק וואס איז געווארן: פונקט ווי שוים אויפן אויבערפלאך פונעם וואסער. קצף על פני מים איז א משל אויף עפעס וואס עקזיסטירט נישט באמת, אויף עפעס וואס ווערט אינגאנצן בטל. מיר האבן געמיינט אז ער וועט אונז ישועה ברענגען, אבער זיין כוח איז גלייך צו שוים אויפן וואסער. שוים אויפן וואסער ווערט אין איין רגע בטל, אין איין רגע פארמעקט. דאס איז דער אויסדרוק פון "נדמה שומרון מלכה". רש"י ערקלערט אז "נדמה" איז א לשון פון דומי, "אל דומי לך", דאס איז א לשון פון שווייגן. דער מלך פון שומרון איז פארשטומט געווארן, און ער איז ווי שוים אויפן פלאך פון וואסער. דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז אן ענין פון כריתה, אפגעשניטן ווערן, אזוי ווי "נדמה עמי" - אפגעשניטן געווארן מיין פאלק. און לויט דעם איז "נדמה שומרון מלכה", אז דער מלך פון שומרון איז פארשניטן געווארן. ווי לאנג ער איז געווען אונטער באלאגערונג, און צום סוף האט ער זיך נישט געקענט ראטעווען דערפון, און צום סוף איז ער פארטריבן געווארן אין גלות. קומט אלזא אויס אז דער מלך פון שומרון איז נדמה און פארשניטן געווארן ווי קצף אויפן וואסער. וואס איז דאס "קצף"? דער רד"ק ברענגט אן אינטערעסאנטן ביאור, ער ערקלערט נישט ווי דער תרגום יונתן אז דאס מיינט "כרותחא על אפי מיא", רותחא מיינט די ברויזונג, דער שוים. און דאס איז וואס רש"י זאגט "אושקומא בבלע"ז", וואס מיינט שוים. אזוי ערקלערט אויך רש"י אין תלמוד, ווען די גמרא דערמאנט קצף, אז עס איז פאראן אן ענין נישט צו טרינקען דעם שוים אויפן געטראנק, אזוי ברענגט די גמרא; דארט ערקלערט רש"י אז דאס איז אושקומא, דער שוים אויפן אויבערפלאך פונעם וואסער. ווידעראום דער רד"ק זאגט אז קצף איז א שייל פון א בוים, אזוי ווי "ותאנתו לקצפה", וואס מיינט די שייל פונעם פייגנבוים. אלזא, כקצף על פני מים, ווי א שטיק ביימער-שייל וואס וואקלט זיך אויפן פלאך פון די וואסערן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז יעצט וועט ער אונז מסביר זיין ווי אזוי ער וועט זיך שעמען פון זיין עצה ("יבוש מעצתו"). ווי אזוי די זעלבע עצה וואס ער האט געטראכט מיט דעם אראפצוזעצן הושע'ן - דורך דעם וואס ער האט אהערגערופן דעם מלך פון אשור און אים פארציילט אז הושע האט געמאלדן א מרידה קעגן אים - קוק ווי אזוי די זאך האט געברענגט דעם מפלה אויף זיי אליין. און "נדמה" לויט דעם, לויט די ווערטער פונעם מלבי"ם, איז א לשון פון דמיון און א משל, "למה דמינו", דאס איז דא דער באדייט פון נדמה. ער זאגט: "נדמה שומרון מלכה", זיי זענען געגליכן געווארן ווי שוים אויפן אויבערפלאך פון וואסער. דורך דעם קאכן פון וואסער קומט ארויף שוים, און ווען דאס וואסער באוועגט זיך און שאקלט זיך, ווערט דער שוים בטל און פארשווינדט, און דאס וואסער ווערט צוריק גלאט. די באוועגונג פונעם וואסער ברענגט דעם שוים, וואס צום סוף בארואיגט זיך עס און דער שוים ווערט נעלם. אזוי אויך איז געווען די ווירקליכקייט דא: דורכן מלך איז כביכול געווען א ברויזונג ביים פאלק, עס איז געווען א שוים. דאס פאלק האט געקאכט מיט כעס, און נאך דעם ענין האט דאס פאלק רעבעלירט קעגן דעם מלך. און דאן וואס איז געשען, זיי האבן געמאכט א קשר צוזאמען מיט הושע בן אלה קעגן פקח בן רמליהו, זיי האבן אים געטייט, און דאן געקרוינט הושע'ן אונטער אים. און דורך דעם איז דער שוים געגאנגען אין גלות. צוליב וואס? צוליב דער מסירה וואס איר זענט געגאנגען און געמסר'ט אויף הושע צום מלך פון אשור. און צוליב דער באוועגונג - פונקט ווי די באוועגונג פונעם וואסער נעמט אוועק דעם שוים - אזוי אויך דא, נאך דער דאזיגער באוועגונג זענען זיי געפירט געווארן קיין אשור, און דורך דעם זענען זייערע פלענער צו שטארקן די עבודה זרה פונעם עגל נישט געלונגען, ווייל צום סוף זענען אלע פארטריבן געווארן קיין אשור. קומט אלזא אויס אז "נדמה" דא איז אדער אין באדייט פון בושה, אדער אין באדייט פון פארשטומט ווערן, אדער אין באדייט פון כריתה, אדער אין באדייט פון א דמיון און משל.
"ונשמדו במות אוון חטאת ישראל קוץ ודרדר יעלה על מזבחותם ואמרו להרים כסונו ולגבעות נפלו עלינו". "ונשמדו", דורך דעם זענען אויך פארטיליגט געווארן די במות אוון. "במות אוון" - רש"י לויטן תרגום רעדט פון די במות פון בית אל. און די דאזיגע במות זענען געווען חטאת ישראל, זיי זענען געווען דער מכשול פון כלל ישראל: במות אוון חטאת ישראל. און אויף די ערטער, "קוץ ודרדר יעלה על מזבחותם". דער אויסדרוק פון קוץ ודרדר קומט צו זאגן אז אין דעם ארט דינט מען שוין מער נישט, עס איז מער נישט באוואוינט. אן אומבאוואוינטער פלאץ וואקסט אן מיט קוץ ודרדר, מיט דערנער. זאגט ער, די מזבחות, וויבאלד זיי וועלן מער נישט זיין אקטיוו, ממילא "קוץ ודרדר יעלה על מזבחותם" - אויפן מזבח וועלן ארויפגיין דערנער, זיי וועלן בלייבן וויסט, זיי וועלן חרוב ווערן. ביז די מזבחות וועלן זאגן צו די בערג "כסונו", און צו די גבעות "נפלו עלינו". די מזבחות וועלן זאגן צו די בערג - די מזבחות זענען דאך געווען אויף בערג און אויף גבעות - און זיי וועלן צו זיי זאגן: דעקט אונז צו און פאלט אויף אונז. דאס הייסט, פון גרויס וויסטקייט וועלן די בערג און גבעות איינפאלן און צודעקן די מזבחות, און די מזבחות וועלן באגראבן ווערן אונטער הויפנס ערד. וואס איז דער געדאנק דערפון? ווען עס איז פאראן א בארג און אן ארט וואס איז וויסט, קלויבט זיך ביסלעכווייז צונויף ערד און הויפט זיך אן ביז עס דעקט עס אינגאנצן צו. אזוי ווי מען קען זען ביים כותל המערבי, מען קען דארט זען מעטערס אין דער טיפעניש וואו עס איז פאראן א מויער, און וואס איז געשען איז אז די ערד האט עס צוגעדעקט. אזוי אויך זאגט ער, וועט זיין די מציאות פון יענע מזבחות, אז זיי וועלן זאגן - כביכול די מזבחות זאגן צו די בערג "כסונו" און צו די גבעות "נפלו עלינו", פון גרויס וויסטקייט און ווייל קיינער היט עס נישט אפ.
דער רד"ק און רש"י ווידעראום ערקלערן אז דאס זאגן צו די בערג "כסונו ולגבעות נפלו עלינו" רעדט נישט וועגן די מזבחות אלס א מטאפארע, נאר וועגן כלל ישראל. כביכול כלל ישראל, ווען זיי וועלן זען די גרויסע בושה וואס זיי האבן, די אומגעהויערע צרה אין וואס זיי זענען אריינגעפאלן, וועלן זיי בעטן אז די בערג און גבעות זאלן זיי צודעקן, כדי מיר זאלן זיין באגראבן אונטער זיי און מיר זאלן נישט דארפן מיטמאכן דאס דאזיגע ליידן און די צרות, און נישט דורכגיין די דאזיגע בושה. יא, דאס הייסט עס איז דא דא א געבעט וואס מיר בעטן כביכול: איך בין גרייט לעבעדיגערהייט באגראבן צו ווערן און נישט מיטצומאכן די צרה וואס גייט יעצט אריבער אויף אונז.
"מימי הגבעה חטאת ישראל שם עמדו לא תשיגם בגבעה מלחמה על בני עלווה". מימי גבעת בנימין חטאת ישראל - אזוי ערקלערט רש"י. רש"י ערקלערט דא, אזוי ווי ער האט פריער ערקלערט, אז "מימי הגבעה" מיינט די מעשה פון פילגש בגבעה, פון דער צייט פון עתניאל בן קנז. און וואס ער וויל זאגן איז: דיין זינד איז שוין אן אלטער. נאך פון די טעג פון גבעה האסטו געזינדיגט, ישראל. נאך פון דער צייט פון עתניאל בן קנז, וואס איז געווען דער ערשטער פון די שופטים אין די טעג פון כושן רשעתיים - אין זיינע טעג איז אויך געווען דער פסל מיכה - דעמאלט האסטו שוין געטאן שווערע זינד ביים מעשה פון פילגש בגבעה. "שם עמדו" - וואס מיינט שם עמדו? דאס הייסט אויפן זעלבן ארט שטייסטו היינט! דו האלטסט ביי דער זעלבער הנהגה, דו האלטסט ביים זעלבן קלקול. "שם עמדו" - ביי דער זעלבער פארדארבענער מידה פון דעמאלט, שטייען זיי אויך היינט. "לא תשיגם בגבעה מלחמה על בני עלווה" - ערקלערט רש"י, אז וויבאלד זיי האבן געהאט דעם עוון פון עבודה זרה, א זינד אין זייערע הענט, און וויבאלד זיי האבן נישט אויסגעראטן די עבודה זרה, דערפאר האט זיי די מלחמה אין גבעה קעגן די בני עלווה נישט באזיגט. און בעצם רעדט מען פון דעם וואס איז געווען אין גבעה. לאמיר דערמאנען אין קורצן: דארט שטייט אז כלל ישראל זענען ארויס אין מלחמה קעגן שבט בנימין.
וואס האבן זיי זיי געזאגט? אז זיי זאלן איבערגעבן די פארברעכער, די וואס האבן געפייניגט יענע פילגש וואס איז געווען אין גבעה. אבער בני בנימין האבן נישט מסכים געווען; זיי האבן געוואלט אליין משפט'ן די מענטשן פון זייער שבט, און אז דאס זאל נישט אפהענגען אינעם משפט פון די איבריגע שבטים. צוליב זייער אפזאג זענען בני ישראל ארויס אין מלחמה קעגן זיי. דאס איז געווען נאכדעם וואס דער מאן פון דער פילגש האט איר גענומען און צעשניטן נאך איר טויט אויף צוועלף שטיקער און ארומגעשיקט אין אלע גרענעצן פון ישראל, צו ווייזן: שומו שמים אויף דעם, און נעמט נקמה פון די רשעים! זיי זענען ארויס קעגן זיי אין קאמף, און אין די ערשטע צוויי שלאכטן האבן זיי געליטן א מפלה, און ערשט אינעם דריטן קאמף האבן בני ישראל מצליח געווען קעגן בנימין. אין די ערשטע צוויי שלאכטן האבן די בני בנימין געזיגט איבער ישראל. יעצט ערקלערט ער און זאגט: לא תשיגו בגבעה מלחמה -
מיר האבן זיי נישט געקענט באזיגן אין דער מלחמה וואס איז געווען קעגן גבעה, קעגן גבעת בנימין. און וואס איז געווען די סיבה דערצו? די סיבה איז געווען ווייל אין יענעם דור, ווי מיר האבן דאך ערקלערט, איז געווען דער פסל מיכה. אין יענעם דור זענען געווען רשעים, און וויבאלד אין יענעם דור זענען געווען רשעים, זענען דיינע זכותים נישט געווען גענוג צו באזיגן בני בנימין. אזוי ווי עס שטייט אין דער גמרא, אז דער אויבערשטער האט זיי געזאגט: אויף מיין כבוד האט איר נישט מוחה געווען, און אויפן כבוד פון א בשר ודם זענט איר יא מוחה? דער פסל מיכה שטייט דאך און זיין רויך מישט זיך מיטן רויך פון שילה און מיטן רויך פונעם מזבח, און אויף דעם האט איר נישט מוחה געווען, אבער אויפן כבוד פון א בשר ודם זענט איר יא מוחה?! דאס איז געווען די סיבה פאר "לא תשיגם בגבעה מלחמה על בני עלווה". "בני עלווה" איז אזוי ווי בני עוולה, ווי דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז ווי זועה - זעוה, כבש - כשב, שמלה - שלמה, יעף - עייף, און נאך ביישפילן וואו די אותיות פונעם ווארט ווערן פארדרייט. אזוי אויך דא, "עלווה", בני עלווה, מיינט בני עוולה.
תרגום יונתן ערקלערט אז דא רעדט מען: "מימי הגבעה חטאת ישראל" - ווען דו האסט זיך געבעטן א מלך. אזוי ערקלערט דער תרגום יונתן, און דאס איז געווען אין גבעת שאול, און זיי האבן געבעטן א מלך און געקרוינט שאול'ן איבער זיך, און אויף דעם איז געווען די תביעה. למעשה זאגט אבער רש"י: עס שטימט מיר נישט לויטן לשון העברי, און אויך דער גאנצער המשך פון דער פרשה גייט אויפן ערשטן פשט און נישט אויפן ענין פון בעטן א מלך. אזוי שרייבט אויך דער רד"ק: "ואינו מיושב הפסוק על פירושו", און דעריבער איז דער מער מסתבר'דיגער פשט דער ביאור פון רש"י.
אזוי אויך ערקלערט דער רד"ק: "מימי הגבעה חטאת ישראל", ווען שבט בנימין האט זיך עקשנ'דיג געהאלטן ביים שטענדער פון נבלה און זענען נישט געווען גרייט איבערצוגעבן די פארברעכער און זינדיגער. און אויך די איבריגע שבטים וואס זענען באשטראפט געווארן - אויך דאס איז ווי מיר האבן ערקלערט, ווייל צווישן זיי זענען געווען עובדי עבודה זרה. "שם עמדו" - דאס זענען די רשעים פון דעם דור וואס האלטן זיך ביי דער זעלבער פירעכץ, ווי רש"י האט ערקלערט, און וויבאלד עס איז אזוי, וועלן זיי יעצט באצאלן דעם פרייז אויך פאר דעם וואס זיי האבן דעמאלט געטאן.
דער מלבי"ם ערקלערט: "מימי הגבעה חטאת ישראל", דאס מיינט די במות און די חטאים פון ישראל וואס איז די עבודה זרה, דאס איז נאך פון די טעג פון גבעה. דאס הייסט, "הגבעה" דא לויטן מלבי"ם רעדט נישט יעצט איבער דער מעשה פון פילגש בגבעה אליין - כאטש באלד וועלן מיר דאס אויך דערמאנען - נאר עס רעדט איבער דער עבודה זרה וואס איז דעמאלט געווען. דער פסל מיכה איז געווען אין דן; נאכדעם, זאגט דער מלבי"ם, האט ירבעם אויך אוועקגעשטעלט איין קאלב אין דן. וואס איז געווען דער ענין פון שטעלן א קאלב אין דן? וויבאלד דאס ארט איז געווען איינגעשטעלט אין זייערע אויגן אלס אן ארט פאר עבודה זרה, וואו מיר האבן געזען אז דער פסל מיכה איז געווען זייער פאפולער, און ממילא איז דאס געווען א צענטער פון עבודה זרה; ווען ירבעם איז געקומען און געוואלט אויפשטעלן אן ארט פאר עבודה זרה, האט ער עס שוין געבויט אויף די יסודות פון דער ציאינג צו עבודה זרה וואס איז געווען אין דן, דאס הייסט די זעלבע ניגוע צום פסל מיכה. קומט אלזא אויס אז נאך פון די טעג פון גבעה האבן זיך שוין אנגעהויבן זייערע זינד מיט דעם וואס זיי האבן אויפגעשטעלט די געצן.
"שם עמדו" - לויטן מלבי"ם מיינט דאס: דארט האבן געשטאנען די במות און די געצן פון אלטע צייטן אן. נישט אזוי ווי רש"י און דער רד"ק האבן ערקלערט אז זיי גייען נאך אלץ אויף יענעם וועג, דאס איז שם עמדו; ניין, נאר דארט האבן געשטאנען די במות און די געצן פון די פריערדיגע צייטן, און דאס איז אויך געווען די סיבה פארוואס כלל ישראל האט נישט מצליח געווען, ווי מיר האבן מסביר געווען, אין דער מלחמה צוליב דעם פסל מיכה. און דאס איז וואס עס שטייט: "לא תשיגם בגבעה מלחמה על בני עלווה". "תשיגם" - דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א לשון פון נסוג אחור (צוריקציען זיך). מען האט זיי נישט געקענט מאכן זיך צוריקציען אין גבעה דורך דער מלחמה, צו ברענגען בני בנימין זאלן נאכגעבן און זיך צוריקציען. דאס איז דער טייטש פון "לא תשיגם בגבעה מלחמה". די מלחמה האט נישט געברענגט בני בנימין זאלן ווייכן, הגם עס איז געווען א מלחמה אויף בני עלווה, וואס בני בנימין זענען געווען בני עוולה. דאס צייגט אז שוין פון דעמאלט אן האבן זיי געהאט עבודה זרה, און שוין פון דעמאלט אן האבן זיי נישט מקנא געווען קעגן עבודה זרה.
"באוותי ואסרם ואוספו עליהם עמים באוסרם לשתי עונותם". "באוותי ואסרם" - זאגט רש"י: מיט מיין ווילן און מיין באגער ("אוותי" איז לשון פון אבה, געוואלט) וועל איך זיי מוסר'ן און שטראפן. וויבאלד זיי נעמען נישט קיין מוסר פון מיר דורך די נביאים וואס מוכח'ענען זיי, דעריבער "באוותי ואסרם", איך וויל זיי יסורים געבן. ווי אזוי? דורך דעם וואס "ואוספו עליהם עמים", אז פעלקער וועלן זיך איינזאמלען קעגן זיי אין מלחמה, און דורך דעם וועלן זיי האבן יסורים וואס וועלן זיי ברענגען תשובה צו טאן און פארריכטן זייערע שלעכטע מעשים. "ואוספו עליהם עמים באוסרם לשתי עונותם" - פונקט ווי מען שפאנט איין אקסן צו אקערן; "עונותם" מיינט מעניתם, די פֿירן פון אקערן אין פעלד. דער רד"ק זאגט אז דאס אקערן פונעם פעלד הייסט גדודים, און די ערד-הויפנס פון ביידע זייטן הייסן תלמים. און דא ערקלערט בעצם דער רד"ק אז עס איז פאראן דא א משל פון יהודה און אפרים צו צוויי אקער-קי וואס מען האט ערווארטעט זיי זאלן גוט אקערן, און צום סוף האבן זיי שלעכט געאקערט. זיי האבן זיך איינגעשפאנט איינער מיטן צווייטן "באוסרם לשתי עונותם". וואס מיינט דאס? א לאנגע צייט זענען בנימין געווען צדיקים - בנימין מיינט יהודה, בנימין און יהודה - קעגן דעם קאפ פון אפרים, דאס הייסט שומרון און די צען שבטים. ווען איז דאס געווען? ווען יהושפט האט זיך משדך געווען מיט אחאב מלך ישראל, און דעמאלט איז געווארן א שידוך צווישן זיי, און דער אויבערשטער האט געשיקט א נבואה צו אים: "בהתחברך אליו פרץ ה' את מעשיך". דאס הייסט, כאטש יהושפט איז געווען א צדיק'דיגער מלך, האט אליין זיין פארבינדונג צום שלעכטן געברענגט א נעגאטיווע השפעה אויף אים. קומט אלזא אויס: "באוסרם לשתי עונותם", ערקלערט דער רד"ק, אז דא איז געווען א פארבינדונג, זיי האבן זיך געבינדן ("נאסרו", פון לשון בינדן) צו זייערע צוויי זינד, ווי צוויי קי וואס מען האט צוזאמענגעבונדן, און אנשטאט גוט צו אקערן טוען זיי דאס שלעכטע אין די אויגן פונעם אויבערשטן. אזוי ווי מיר האבן געזען אז יהורם האט געטאן דאס שלעכטע אין די אויגן פון ה', ער איז געגאנגען אין די וועגן פון מלכי ישראל, אין זיינע טעג האט אדום רעבעלירט אונטער דער האנט פון יהודה; אזוי האט אויך געטאן אחזיהו, אזוי אז קוק, דער דאזיגער חיבור האט נישט געברענגט קיין גוטס נאר בלויז שלעכטס.
דער מלבי"ם ערקלערט: "באוותי ואסרם", זאגט דער מלבי"ם, דערפאר ווען איך האב געוואלט זיי געבן יסורים און זיי באשטראפן צוליב דעם עוון פון עבודה זרה, זאגט דער מלבי"ם, האב איך נישט איינגעזאמלט קעגן זיי א קיבוץ פון כלל ישראל כדי זיי זאלן מלחמה האלטן מיט די זינדיגער, ווייל כלל ישראל וואלט דאך נישט מקנא געווען די קנאה פון עבודה זרה, איז דאך נישט פאראן קיין טעם צו ברענגען פון צווישן זיי מענטשן וואס זאלן קעמפן קעגן זיי און זיי מוסר'ן, ווייל אלע זענען געווען זינדיגער, אלע זענען געגאנגען אויפן שלעכטן וועג. דערפאר איז די ברירה געווען "ואוספו עליהם עמים" - מען האט נישט געהאט קיין אנדערע ברירה נאר צו ברענגען פעלקער פון אינדרויסן, דאס איז דער לאגער פון אשור. "באוסרם לשתי עונותם" - ערקלערט דער מלבי"ם אז מען האט זיי איינגעשפאנט צו צוויי פֿירן פון זייער אקער-אייזן. דאס מיינט, ווען מען וויל מאכן שווער פארן אקס, שפאנט מען אים איין אז ער זאל נישט אקערן איין תלם, נאר ער זאל אקערן צוויי תלמים אויפאמאל. און דאס איז פיל שווערער, דאס איז כביכול דאפלט פונעם כוח פונעם אקס, מער ווי ער קען подуժן צו אקערן. זאגט דער אויבערשטער: וואס איז געווען די שטראף וואס איך האב געברענגט אויף זיי? איך האב זיי געפייניגט מיט דעם "באוסרם לשתי עונותם", אז איך האב זיי געגעבן צו אקערן צוויי תלמים אויפאמאל, כדי דורך דער שווערקייט פונעם שיעבוד זאלן זיי אפשר קומען צו פארריכטן זייערע מעשים.
"ואפרים עגלה מלומדה אוהבתי לדוש ואני עברתי על טוב צווארה ארכיב אפרים יחרוש יהודה ישדד לו יעקב". דער מלבי"ם ערקלערט: "ואפרים עגלה מלומדה" - דער אויבערשטער, ווי מיר האבן געזען, האט ארויפגעלייגט אויף אים דעם יאך פונעם אקער וואס דארף אקערן צוויי תלמים אויפאמאל, וואס דאס איז א שווערער יאך פאר אן אקס; און קוק, זאגט ער, דא רעדט מען דאך בכלל נישט פון אן אקס! אפרים איז אפילו נישט קיין אקס, ער איז א קעלבל, און ער האט נישט דעם כוח פון אן אקס צו אקערן אין דער ערד, נאר ער איז ענליך צו א קאלב וואס איז בלויז געוואוינט צו טאן גרינגע ארבעט, נישט צו טאן שווערע ארבעט. "אוהבתי לדוש" - וואס מיינט גרינגע ארבעט? ער האט ליב צו דרעשן די תבואה. וואס איז דאס דרעשן? צו גיין אויף דער תבואה און טרעטן דערויף. דא איז נישט פאראן קיין שלעפן, נישט קיין שווערע משא, נישט קיין שווערע זאך; עס איז בלויז טרעטן אויף דער תבואה. דאס איז דישה, דאס איז די ארבעט פון א קאלב, וואס דאס קאלב טאנצט אויף דער תבואה און דרעשט עס, און ער עסט אויך בשעת'ן דרעשן. צום סוף איז דאס דאך א לוינענדע ארבעט - עס איז דא א לא-תעשה פון "לא תחסום שור בדישו", איז אים דאך מותר צו עסן בשעת ער דרעשט. קומט אלזא אויס אז דאס אקערן איז נישט די ארבעט פון אפרים, ווייל אפרים איז אן עגלה מלומדה וואס האט ליב צו דרעשן, ער האט ליב צו טראגן א לייכטן יאך און נישט נעמען אויף זיך קיין שווערע ארבעט. און דערפאר האט ער זיך אויך געוואנדן נאך הילף צום מלך פון מצרים; ווייל דער מלך פון מצרים איז געווען א מלך וואס האט נישט ארויפגעלייגט אויף זיי קיין שווערע ארבעט, פון איין זייט, און פון דער צווייטער זייט האבן זיי געגעסן פון דער פעטקייט פונעם לאנד, זיי האבן דארט פארדינט אינעם האנדל, מצרים איז דאך פאררעכנט געווארן אלס א גרויסמאכט אויפן עקאנאמישן געביט. און קוק ווי צום סוף האבן זיי געשפירט אז אין מצרים וועט זיי זיין גרינגער, זיי האבן נישט געוואלט טראגן דעם יאך פונעם מלך פון אשור וואס איז געווען א שווערער יאך אויף זייער האלדז. זאגט דער אויבערשטער: "ואני עברתי על טוב צווארה" - דאס מיינט, איך בין אריינגעטראטן איבער איר, ווייל איך האב געזען די שיינקייט און גוטסקייט פון איר האלדז; איך האב געזען אז איר האלדז איז פעט, צארט און איידל. דער יאך ליגט אויפן האלדז און רייבט אים אפ, אבער זי האט אזא צארטן האלדז אז איך האב רחמנות געהאט אויף איר, אויף דעם דאזיגן קאלב, און מיין כוונה איז געווען נישט איר איבערצוגעבן אין די הענט פון די פעלקער וואס וועלן איר איינשפאנען צו צוויי תלמים ווי מיר האבן ערקלערט, וואס דאס איז א שווערער יאך. איך האב געטראכט אז זיי וועלן זיך אונטערגעבן אונטער מיין עבודה, וואס זי איז א גרינגע עבודה, אן עבודה וואס פאדערט נישט קיין גרויסע אנשטרענגונג, און דורך דעם וועלן זיי נישט איבערגעגעבן ווערן אין די הענט פון שווערע הארן. איך האב געטראכט אז זיי וועלן זיך משתתף זיין מיט מלכות יהודה, און דעמאלט וועלן זיי דינען דעם אויבערשטן און אקערן מיין ערד, די הייליגע ערד. אפרים עגלה מלומדה - זאגט דער אויבערשטער: איך האב געטראכט "ארכיב אפרים", דאס הייסט איך וועל מחבר זיין און צונויפפירן אפרים צו יהודה, און ביידע צוזאמען "ישדד לו יעקב" - ביידע צוזאמען וועלן זיי טאן די עבודת ה'. "יחרוש יהודה ישדד לו יעקב" - יהודה, דאס הייסט שבט יהודה וואס זענען שוין געווען געוואוינט אין עבודת ה', ער איז שוין כביכול צוגעוואוינט צו אקערן, ער וועט טאן דאס אקערן; און יעקב, וואס דאס זענען מענטשן וואס זענען נישט געוואוינט צו אקערן - יעקב דרוקט שטענדיג אויס די נידעריגערע מדרגה, א בחינה פון עקב, אזוי ווי יעקב קעגן ישראל, וואס ישראל איז א העכערע מדרגה, און אזוי אויך יהודה איז א העכערע מדרגה און יעקב איז די נידעריגערע מדרגה. האב איך געטראכט: יחרוש יהודה - ער וועט טאן די שווערע ארבעט, ישדד לו יעקב - יעקב וועט טאן די גרינגערע ארבעט. דאס הייסט צעברעכן די גרויסע ערד-קלאפן (שדד), ווייל נאכדעם וואס מען אקערט זענען פאראן גרויסע שטיקער ערד, און מען דארף זיי צעטרעטן און צעברעכן כדי זיי זאלן ווערן קלענער און ראוי צום פארזייען. דאס צעקלאפן די ערד-קלאפן איז א גרינגערע ארבעט. און דער טיפערער מיין דערפון, זאגט דער מלבי"ם, איז אז יהודה זאל צוגרייטן דעם באדן פון דער נשמה, אים אויסאקערן ביז ער וועט זיין גרייט צו מקבל זיין די זריעה פון צדקה און מעשים טובים, און עס וועט קומען יעקב - דאס זענען די צען שבטים - צו ענדיגן די ארבעט פונעם אקערן מיט דער הכנה. דאס הייסט, דאס גאנצע דא איז א מטאפארע אויף דער הכנה וואס איך האב זיי צוגעגרייט רוחניות'דיג צו זיין גרייט מקבל צו זיין די עבודת ה'. אבער ער, אנשטאט דעם - דער זעלבער אפרים, עגלה מלומדה אוהבתי לדוש, איז געגאנגען קנעכטן פאר מצרים! איך האב געמיינט אז ער זוכט לייכטע ארבעט, האב איך אים געגעבן מיין עבודה וואס איז גרינג; אבער אויב ער עקשנ'ט זיך צו ארבעטן שווערע עבודות, זאגט דער אויבערשטער, וועל איך זיי דאך איינשפאנען צו צוויי תלמים, איך וועל זיי פארבינדן און אנשליסן צו אשור ווי אן אקס צו צוויי פֿירן פון אן אקער, אז זיי וועלן דארפן שווער הארעווען, אן ארבעט וואס וועט צעברעכן זייער גוף.
"זירעו לכם לצדקה קיצרו לפי חסד נירו לכם ניר ועת לדרוש את ה' עד יבוא ויורה צדק לכם". "זירעו לכם לצדקה קיצרו לפי חסד" - דאס הייסט: אבער איר האט דאך געאקערט שלעכטס! און דער אויבערשטער זאגט: איך בעט פון אייך, זירעו לכם לצדקה קיצרו לפי חסד. דאס מיינט, טוט פעולות וואס וועלן אייך דערנענטערן צו רוחניות. און וואס מיינט זירעו לצדקה קיצרו לפי חסד? דער רד"ק ערקלערט אז די כוונה איז: טוט דאס גוטע אין מיינע אויגן, און וואס איך וועל אייך געבן וועט זיין פילפאכיג מער ווי דאס וואס איר וועט אריינלייגן און געבן. דעריבער שטייט, זאגט דער רד"ק, "זירעו לכם לצדקה" - צדקה איז די פעולה וואס דו טוסט, דאס איז די זריעה. קיין מענטש פארזייט נישט א קילא ווייץ כדי צוריקצובאקומען בלויז א קילא ווייץ; א מענטש פארזייט א קילא ווייץ כדי צו באקומען 100 קילא. קומט אלזא אויס: זירעו לכם לצדקה, איר טוט די פעולה פון זריעה, און דער אויבערשטער זאגט: אויף דער דאזיגער זריעה, וואס וועט זיין מיין ענטפער? קיצרו לפי חסד. חסד איז שטענדיג פיל מער ווי צדקה. צדקה איז גערעכטיגקייט - איך געב דיר וואס עס קומט דיר, דאס איז צדקה; איך פאדער פון דיר צו טאן וואס דו ביסט מחויב: זירעו לצדקה. און איך זאג דיר צו אז איך וועל דיר געבן פיל מער ווי דאס וואס דו גיבסט. און זע, אפילו דאס האט זיי נישט איבערגעצייגט צו טאן דעם רצון ה'. און חז"ל זאגן: גדולה גמילות חסדים יותר מן הצדקה, שנאמר זירעו לכם לצדקה וקיצרו לפי חסד, און א זורע איז ספק אוכל ספק אינו אוכל - ווען מען פארזייט ווייסט מען נישט צי מען וועט עסן אדער נישט, מען ווייסט נישט צי עס וועט וואקסן; אבער דער קוצר עסט אוודאי, ווען מען שניידט איז עס שוין זיכער אין דער האנט. זעסטו אז ווער עס טוט גמילות חסדים האט א גרעסערע מעלה ווי צדקה. צדקה מיינט מען גיט געלט, און ווען דער מקבל נעמט דאס געלט דארף ער נאך אריינלייגן מיה דערין (מען רעדט פון די אמאליגע ארימעלייט) - ער דארף נעמען דאס געלט און קויפן דערמיט ווייץ, די ווייץ דארף ער אויסקלויבן, דערנאך מאלן א.א.וו., ביז ער זעט ברויט גייט אים אויס די נשמה. ווידעראום ביים חסד וואס מען האט געטאן מיט אים, ווען מען טוט מיט אים א חסד באקומט ער עס תיכף ומיד. ווי די גמרא ברענגט דארט וועגן יענעם'ס ווייב וואס האט אים געזאגט: לייג דיינע פיס אויף מיינע פיס, וויבאלד זיינע פיס זענען פארברענט געווארן אינעם אויוון; האט ער איר געפרעגט: ווי אזוי קומט עס אז דיינע פיס זענען נישט פארברענט געווארן? איז ער געווארן חלש הדעת. האט זי אים געזאגט: ווייל מיין ברויט איז שטענדיג גרייט פאר די ארימעלייט. אבער דו, ווען דו טוסט צדקה מיט ארימעלייט, גיבסטו זיי געלט, און ביז דער ארימאן גייט און קויפט דערמיט עסן נעמט צייט. וואס לערנסטו דערפון? אז חסד איז פיל גרעסער ווי דער ענין פון צדקה.
נאכדעם וואס ער זאגט "זירעו לכם לצדקה וקיצרו לפי חסד", זאגט ער "נירו לכם ניר". דאס מיינט: נאכדעם וואס איר וועט שניידן, זאלט איר נאכאמאל צוריקקומען צו אקערן, נאכאמאל פארזייען - דאס הייסט אז די מעשים טובים זאלן קיינמאל נישט אויפהערן. אסאך מאל טוט א מענטש א גוטע פעולה און ער רוהט זיך אפ אויף די לארבערן. זאל עס נישט אזוי זיין! ער זאגט: נירו לכם ניר, גיי ווייטער אן צו אקערן פון פריש, רוה נישט אפ פון טאן מעשים טובים. דער "ניר" איז בעצם דאס נייע אקערן. און דער רד"ק ערקלערט אז "ניר" מיינט מעורר צו זיין די הערצער זיי זאלן אננעמען די ווערטער פון מוסר: נירו לכם ניר ואל תזרעו אל קוצים. דאס מיינט, ווען א מענטש פארזייט אויף א פלאץ וואס איז פול מיט דערנער, וואקסט די זריעה נישט, ווייל די דערנער פארדארבן אלעס וואס וואקסט דארט. דערפאר זאגט ער: קודם כל נירו לכם ניר, מאך קודם אן אקער, און דורך דעם וועסטו קענען פארזייען און די זריעה וועט וואקסן ווי עס דארף צו זיין. אזוי ווי מען ברענגט א מעשה מיטן באקאנטן משל פונעם דובנער מגיד: עס זענען פאראן מענטשן וואס פרעגן: ווי קומט עס אז איך האב זיך פארשטארקט אין דעם און אין יענעם, און איך זע אז עס איז מיר נאך אלץ זייער שווער און בקיצור עס גייט נישט? האט ער געזאגט: צו וואס איז דאס ענליך? צו א מענטש וואס האט באשטעלט א רעקל ביים שניידער. א לאנגע צייט איז ער געגאנגען מיט אן אלט קבצנ'יש רעקל, און ער האט באשלאסן צו באשטעלן א ניי רעקל. דער שניידער האט גענומען מאס און אלעס צוגעגרייט. דער מענטש קומט אן, זעט דאס רעקל, נעמט עס און פרובירט עס אנטאן, און זאגט: עס גייט נישט ארויף, עס פאסט נישט, עס גייט נישט אריין! קוקט דער שניידער אויף אים און זאגט: דו נאר אויף דער וועלט, טוה פריער אויס דאס אלטע רעקל און הערשט דערנאך טוה אן דאס נייע! דו ווילסט דאך אנטאן דאס נייע רעקל איבער דעם אלטן רעקל? אוודאי גייט עס נישט ארויף! דאס הייסט, אסאך מאל וויל א מענטש זיך שטארקן און נעמט אויף זיך פארשידענע קבלות טובות, אבער דעם גאנצן שמוץ און מיאוס'קייט פארריכט ער נישט. ער וויל טאן גוטע זאכן און בלייבן מיט זיינע שלעכטע מעשים. ער בלייבט אין זיין קלקול, נאר ער מיינט אז ער וועט פשוט צולייגן מצוות. דאס ארבעט אבער נישט! ווייל די מציאות איז אז יעדע מצווה וואס מען טוט, אויב מען טוט קעגן איר אן עבירה, לעשט די עבירה אויס די מצווה ("עבירה מכבה מצווה"). און אויב זי לעשט אויס די מצווה, שיינט די מצווה נישט, און דעמאלט איז נישטא קיין מצווה גוררת מצווה, און מען איז ווי א יאָ-יאָ - אמאל ציט מען זיך צום גוטן און אמאל צום שלעכטן. דאס טאר אבער נישט זיין דער וועג. דער וועג דארף זיין נירו לכם ניר: פריער פון אלעם אקער אויס, פארזיי נישט צווישן דערנער! ווען דו פארזייסט צווישן דערנער, וואס וועט דען וואקסן? ראט אויס די דערנער, ווארף אוועק דעם גאנצן קלקול, דעם גאנצן שמוץ און עקל. א מענטש וואס קומט תשובה טאן, זאגט מען אים קודם: הער אויף מיט די עבירות, און ביסלעכווייז הייב אן נעמען גוטע קבלות. א מענטש קען נישט ווייטער מחלל שבת זיין, ווייטער דרייען זיך אין אלע פלעצער וואו ער איז געווען פריער, זען אלעס וואס ער האט פריער געזען א.א.וו., און צוזאמען מיט דעם נעמען אויף זיך מצוות, און דערנאך זאגן: הער זיך איין, מיין הארץ עפנט זיך נישט. ווי אזוי זאל עס זיך עפענען, ווען דו ווילסט אנטאן א מלבוש איבער דעם שמוץ וואס איז געווען פריער? טוה אויס די פארשמוצטע קליידער און דערנאך טוה אן דאס נייע קלייד, וועסטו זען ווי עס פאסט פונקטליך. און דאס איז וואס שטייט: נירו לכם ניר - קודם כל אקער, און דאס אקערן איז צו דערוועקן די הערצער זיי זאלן מקבל זיין די דברי תוכחה, און דאן וועט די זריעה זיין א זריעה וואס וואקסט און שפראצט, און נישט קיין זריעה צווישן דערנער.
דאס אלעס: "ועת לדרוש את ה' עד יבוא ויורה צדק לכם". דאס הייסט: זוכט דעם אויבערשטן צו וויסן זיין תורה, "יבוא ויורה צדק לכם" - דער אויבערשטער, אין דער בחינה פון "הבא ליטהר מסייעין אותו", וועט אייך ווייזן גערעכטיגקייט. איר וועט זען סיעתא דשמיא, דער אויבערשטער וועט אייך געבן חסד דאפלט מער ווי וואס איר גיבט. דאס איז ויורה צדק לכם, דער אויבערשטער וועט אייך ווייזן דעם וועג פון צדק. און למעשה אין די הויכע מדרגות שיקט דער אויבערשטער א מלאך וואס זאל אים לערנען תורה, דאס איז יורה צדק לכם. דער בית יוסף איז צוגעקומען צו אזעלכע מדריגות אז דער אויבערשטער האט אים געשיקט א מגיד; אט איז פאראן איינער וואס לערנט אים אויס גערעכטיגקייט. און דער מגיד, ווי באקאנט, פלעגט אין אסאך ענינים מוסר'ן דעם בית יוסף; ער פלעגט אים זאגן דברי תוכחה אויף מעשים וואס ער האט געטאן. און בלויז פון זיינע תוכחות קען מען פארשטיין זיין ריזיגע מדרגה: א תוכחה פארן טרינקען איינמאל אן איבעריג גלאז וואסער, פארן אויפהייבן איין מאל דעם פוס אין מארק און פאר איין רגע נישט טראכטן פונעם אויבערשטן, און נאך אזעלכע ענינים. זעסטו אז ווען מען דערגרייכט שוין אן השגה, יורה צדק לכם, שיקט דער אויבערשטער א מלאך וואס זאל דיר ווייזן דעם דרך האמת. אבער אפילו אויב נישט, אויף יעדן פאל סיעתא דשמיא באקומט מען פונעם אויבערשטן ווען מען ווייזט בלויז אן אמת'ע התעוררות.
נאך אן הסבר ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאטער, און ער זאגט: "קיצרו לפי חסד" - אלעס וואס איר שניידט אויף דער וועלט איז בלויז חסד; און לעומת זה "עד יבוא ויורה צדק לכם" - וואס מיינט צדק? מיר האבן געזאגט אז דאס איז וואס עס קומט דיר על פי דין. ווען וועט דאס זיין? אויף יענער וועלט, אין עולם הבא; אין עולם הבא וועסטו באקומען וואס עס קומט דיר על פי דין. און וואס איז דא? דא זענען בלויז די פירות. קומט אלזא אויס אז אלעס וואס דו שניידסט דא איז לפי חסד, דאס איז ווי דער אויבערשטער טוט מיט דיר א חסד און גיבט דיר שוין דא די רווחים, אבער באמת רירט דאס נישט אן דעם שכר פון עולם הבא. און דערפאר זאגט ער: ועת לדרוש את ה' עד יבוא ויורה צדק לכם - צום סוף וועט דער אויבערשטער אייך געבן צדק, ער וועט אייך געבן וואס עס קומט אייך מיט גערעכטיגקייט, און דאס וועט אין גארנישט פוגם זיין אין דעם וואס דער אויבערשטער שפעט דא אויף אייך פון דער מציאות פונעם שכר המצוות פאר יענער וועלט, איר באקומט דאס בלויז מיט חסד אן דעם וואס עס זאל אנרירן דעם קרן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס וואס שטייט "ועת לדרוש את ה'", מיינט: נאכדעם וואס מען גרייט צו דאס אקערן און דאס פארזייען, איז די צייט צו זוכן דעם אויבערשטן, דו וועסט זוכן דעם אויבערשטן כראוי, און דעמאלט וועט קומען דער רעגן. דאס הייסט, דער אויבערשטער וועט געבן השפעה פון אויבן; רעגן דרוקט שטענדיג אויס השפעה. און לויטן מלבי"ם גיט אכט: "עד יבוא ויורה צדק לכם" - מיר האבן פריער ערקלערט אז דאס איז א בחינה פון א מורה צדק, איינער וואס לערנט דיר אויס דעם גלייכן דרך, מען וועט באקומען סיעתא דשמיא אדער א מלאך מגיד ווי מיר האבן מסביר געווען; אבער לויטן מלבי"ם איז "יורה" אזוי ווי יורה ומלקוש. "עד יבוא ויורה צדק לכם" מיינט ביז דער אויבערשטער וועט אראפברענגען די הימלישע השפעה, וואס דאס איז דער רעגן. און וואס מיינט היורה צדק לכם? די כוונה איז יענע השפעה וואס דער אויבערשטער וועט משפיע זיין אויף דיר, כדי די רוחניות'דיגע פעולות וואס דו האסט געטאן זאלן ווירקן אין דיר, זיי זאלן דיר משפיע זיין און ברענגען צו אן התעוררות, דעמאלט וועט דער אויבערשטער קומען און גיסן צדק פאר אייך, אנזעטיגן אייער דארשטיגע נשמה מיט רעגנס פון זיין שטארקייט און די השפעה פון זיין קדושה. אזוי ווי עס שטייט "הרעיפו שמים ממעל ושחקים יזלו צדק", דאס מיינט אז די העכערע רוחניות'דיגע השפעה וועט משפיע זיין אויף אים; דאס איז דער יורה וואס דער אויבערשטער וועט משפיע זיין פון אויבן כדי אונז צו העלפן אין אונזער ווילן זיך צו דערנענטערן צו אים.
"חרשתם רשע עוולתה קצרתם אכלתם פרי כחש כי בטחת בדרכך ברוב גיבוריך". דאס זענען געווען די פלענער, ווי מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן פסוק. און וואס זענען געווען די תוצאות? אז אנשטאט איר זאלט אקערן צדק - ווי ער האט פריער געברענגט משלים פון אקערן און פעלד: "זירעו לכם לצדקה, קיצרו לפי חסד", און ווי ער האט נאך פריער דערמאנט: "אפרים עגלה מלומדה אוהבתי לדוש, אפרים יחרוש יהודה ישדד לו יעקב", דער משל איז שטענדיג אויפן ענין פונעם פעלד, אזוי דרוקט זיך אויס דער נביא, און ער גייט דא ווייטער מיטן ענין פונעם פעלד - האט איר געאקערט רשעות: חרשתם רשע. יעצט, דאס אקערן דא איז אין א דאפלטן באדייט: סיי אינעם מיין פון טראכטן און פלאנעווען שלעכטס (ווי חורש מחשבות אוון), און סיי אין דעם מיין פון אקערן כפשוטו, ווי אינעם משל, ווייל דער משל רעדט דאך פון אקערן דאס פעלד. זאגט ער: "חרשתם רשע" - מיט דעם וואס איר האט געאקערט שלעכטע מעשים, וואס האט איר געשניטן? וואס האט איר באקומען? "עוולתה קצרתם" - איר האט געשניטן אומרעכט! "אכלתם פרי כחש" - איר האט געגעסן פירות פון ליגן און כפירה אינעם אויבערשטן. מיט פשוט'ע ווערטער: וואס איר האט איינגעזייט, דאס האט איר צום סוף געשניטן. און די סיבה דערצו: "כי בטחת בדרכך ברוב גיבוריך". וואס איז די סיבה פארוואס איר האט נישט תשובה געטאן? ווייל איר האט זיך פארלאזט אויף אייער וועג, אויף אייער שלעכטן וועג, און איר האט געמיינט אז איר דארפט נישט קיין הילף פונעם אויבערשטן: מיר קענען זיך אליין אן עצה געבן, מיר האבן גיבורים, מענטשן וואס קענען קעמפן אין מלחמה! האסטו זיך פארלאזט אויף דיין וועג און אויף דער מערהייט פון דיינע גיבורים, און געמיינט אז דו וועסט געראטעוועט ווערן דורך עצה און גבורה צו מלחמה; דאס איז געווען די סיבה פארוואס דו האסט נישט תשובה געטאן און זיך נישט דערוועקט צו עבודת ה'.
"וקאם שאון בעמך וכל מבצריך יושד כשוד שלמן בית ארבאל ביום מלחמה אם על בנים רוטשה". "וקאם שאון בעמך" - ווי דער מלבי"ם ערקלערט, זיי האבן דאך רעבעלירט קעגן דעם מלך וואס האט געוואלט מבטל זיין די עבודה זרה פון די קעלבער. דורך דעם וואס עס איז אויפגעשטאנען א גערודער און א מרידה אין דיין פאלק ("שאון" מיינט א גערודער, אינעם פאלק איז אויפגעשטאנען א רעוואלוציע; "קאם", כאטש עס שטייט מיט אן אל"ף, איז א לשון פון אויפשטיין), דורך דעם "וכל מבצריך יושד" - דורך די מחלוקת און קריגערייען צווישן זיי זענען די פעסטונגען איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פונעם שונא. ווייל מיר האבן דאך געזען אז זיי האבן גערופן דעם שונא ער זאל קומען אראפווארפן דעם מלך, און דער שונא איז געקומען און צום סוף אראפגעווארפן זיי צוזאמען מיטן מלך! אזוי אז למעשה, ווי מיר האבן מסביר געווען, האבן זיי געשאסן זיך אליין אין די פיס, זיי האבן געשעדיגט זיך אליינס. און דאס איז געווען "כשוד שלמן". ווער איז דער שלמן? די מפרשים - דער אבן עזרא, דער רד"ק ברענגט דאס בשם זיין פאטער, און אויף דעם שטעג גייט אויך דער מלבי"ם - ערקלערן אז "שלמן" איז א קיצור פון שלמנאסר. שלמנאסר איז דאך געקומען אהער און איינגענומען דאס לאנד, ער איז געווען דער מלך פון אשור. איז טייטש "כשוד שלמן" - ווי דער רויב פון שלמנאסר, "בית ארבאל ביום מלחמה". בית ארבאל איז דער נאמען פון א פעסטונג וואס איז געווען אין מלכות אפרים, וואס פונקט ווי דעמאלט אין א טאג פון מלחמה האט מען אים איבערגעגעבן די פעסטונג דורך דער מרידה וואס איז געווען צווישן זיי - זיי האבן דאך געמיינט אז ער וועט קומען אראפווארפן דעם מלך און ער וועט זיי געבן פרייהייט, און צום סוף, ווי געזאגט, האט ער זיי אליין פארכאפט אויסער דעם וואס ער האט אראפגעווארפן דעם מלך. נאך אן הסבר זאגט דער מלבי"ם פארוואס דאס הייסט "שוד שלמן", ווייל למעשה האבן זיי אים איבערגעגעבן די פעסטונג אן א מלחמה. דאס הייסט, די דאזיגע פינפטע קאלאנע פון צווישן אונז זענען דאך געגאנגען און געמסר'ט אויפן מלך און געזאגט אז ער איז געגאנגען מאכן שלום מיטן מלך פון מצרים, און דאס האט ארויפגעברענגט אויף אים דעם צארן פונעם מלך פון אשור. קומט אלזא אויס אז דער מלך פון אשור האט באקומען דאס לאנד אויף א זילבערנעם טאץ, און אלעס איז גענומען געווארן בשלום; דאס הייסט "כשוד שלמן" - עס איז געקומען דער רויבער וואס האט בעצם באקומען דאס לאנד בשלום, אן א קאמף. און פונדעסטוועגן, גיט אכט: "בית ארבאל ביום מלחמה" - ער האט זיך אויפגעפירט מיט זיי אזוי ווי א מלך וואס נעמט איין דאס לאנד מיט מלחמה! וואס איז דער חילוק צווישן א מלך וואס באקומט א לאנד רואיג און א מלך וואס נעמט איין א לאנד מיט א קריג? א מלך וואס באזיגט א לאנד מיט קריג נעמט נקמה אינעם פאלק: וויבאלד איר האט רעבעלירט און זיך קעגנגעשטעלט, נעמט ער נקמה פון זיי. אבער ווען ער באקומט עס אויף א זילבערנעם טאץ, איז ער גרייט צו זיין פיל מער געטריי צו זיי, וויבאלד זיי האבן נישט געקעמפט קעגן אים, איז ער גרייט זיי איבערצולאזן אדער זיי געבן פרייהייט וכדומה. דא אבער האט ער באקומען דאס לאנד אויף א זילבערנעם טאץ, און פונדעסטוועגן פירט ער זיך אויף מיט זיי כאילו ער וואלט איינגענומען דאס לאנד מיט כוח! און דאס איז וואס שטייט: "כשוד שלמן בית ארבאל ביום מלחמה", כאילו ער וואלט זיי באזיגט ביד חזקה אין א צייט פון מלחמה. און די זאך האט גורם געווען אז "אם על בנים רוטשה" - ער האט אויסגע'הרג'עט דאס גאנצע פאלק און זיי איינגענומען ביד חזקה. דער מלבי"ם ערקלערט אז "רוטשה" מיינט אז נישט בלויז האט ער זיי געטייט, נאר ווען די הריגה איז אזוי גרויזאם אז ביים קערפער דערקענט מען שוין נישט די געשטאלט פון א מענטש, דאס הייסט "רוטש". אויך היינט אין לשון הקודש ניצט מען דעם אויסדרוק: הגופה מרוטשת, דאס מיינט אז מען קען מער נישט דערקענען די צורה פונעם מענטש. דאס הייסט עס איז געווען מיט אזא נקמה און אזא שנאה, ביז ער האט נישט געהאט קיין שום רחמנות, און ער איז געווען גרייט צו הרג'ענען א מוטער צוזאמען מיט אירע קינדער, און נישט בלויז געטייט נאר אויך צעשמעטערט און צעריסן.
דער רד"ק ברענגט אן אנדערן ביאור: אויסער דעם פשט וואס איך האב פריער דערמאנט, וואס אויך דער רד"ק ערקלערט אז שלמן איז שלמנאסר, זאגט דער רד"ק אז שלמן איז געווען א באקאנטער שונא אין יענע טעג, און יענער שלמן איז פלוצלונג באפאלן בית ארבאל, און זיינע רויבער - דאס פאלק וואס איז געווען מיט אים - האבן אומגעברענגט מוטערס איבער קינדער און גארנישט איבערגעלאזט. ווען דער נביא וויל דא זאגן אז דער שונא וועט קומען אויף א שווערן אופן, אזוי אז ער וועט אלעס חרוב מאכן, זאגט ער: עס וועט זיין פונקט ווי דער רויב פון שלמן. אזוי ווי דער אייך באקאנטער שלמן איז געקומען און בארויבט דאס ארט וואס הייסט בית ארבאל, אזוי "כשוד שלמן בית ארבאל" - פונקט ווי שלמן האט אויסגערויבט בית ארבאל, אזוי וועט מען כביכול טאן צו אייך. און דאן, "אם על בנים רוטשה". וואס מיינט אם על בנים רוטשה? דער רד"ק ערקלערט אז ווען מען קומט צונעמען א קינד פון א מוטער, ווארפט זיך די מוטער ארויף אויפן קינד אים צו ראטעווען, כדי אויב דער פייל אדער די שווערד וועט טרעפן, זאל עס טרעפן אין איר און נישט אין איר קינד. איז אם על בנים רוטשה טייטש: ווען די מוטער איז געקומען שיצן אויף איר קינד, האט דער שונא נישט רחמנות געהאט און גע'הרג'עט סיי איר און סיי איר קינד. און "רוטש", ערקלערט דער רד"ק, איז א לשון פון אראפווארפן אויף דער ערד כדי צו צעשפאלטן, דאס הייסט רוטש. נאך א פירוש ברענגט ער בשם חז"ל, אז חז"ל ערקלערן אז "רוטשה" איז א לשון פון פארלאזן (עזיבה), אזוי ווי "תשמטנה ונטשתה", וואס דער תרגום טייטשט "תרטשינה", דאס הייסט דו זאלסט עס פארלאזן. וואס איז דער באדייט דערפון? אז די מענטשן, פון גרויס שרעק פון דער שווערד און פונעם הונגער, פלעגן איבערלאזן זייערע ווייבער און קינדער און אנטלויפן. איז אם על בנים רוטשה טייטש אז מען האט איבערגעלאזט די מוטער מיט די קינדער פארלאזט און פארלאזירט. נאר וואס איז דער חילוק צווישן "נטוש" און "רטוש"? ערקלערט דער רד"ק אז "רטוש" מיינט מרצון, מיט זיין אייגענעם ווילן, און "נטוש" מיינט בעל כורחו, מען איז געווען געצוואונגען צו פארלאזן; דאקעגן רטוש מיינט ער האט פון אייגענעם ווילן איבערגעלאזט דאס ארט.
"ככה עשה לכם בית אל מפני רעת רעתכם בשחר נדמו נדמה מלך ישראל". "ככה עשה לכם בית אל" - דאס הייסט דאס קאלב וואס איז געווען אין בית אל, דאס איז דער גורם צו דער גאנצער דאזיגער צרה. "מפני רעת רעתכם" - צוליב אייער גרויס רשעות, וואס דאס איז די עבודה זרה, דאס איז וואס האט אנגעברענגט אויף אייך די גאנצע פורענות. "בשחר נדמו נדמה מלך ישראל" - "בשחר" מיינט גלייך אין אנהויב פון זיין קעניגרייך. אינעם זעקסטן יאר שטייט אז דער מלך פון אשור האט אים איינגעזעצט, און אינעם זיבעטן יאר איז ער ארויפגעגאנגען אויף שומרון, האט איר באלאגערט דריי יאר און איר איינגענומען. און נאך פריער, פון אנהויב פון זיין מלוכה אן, שטייט אז ער פלעגט אים ברענגען מנחה און צאלן שטייערן, ער איז געווען אונטערווארפן אונטערן מלך פון אשור. און ערשט דערנאך האבן מיר געזען אז ער האט זיך געוואנדן צום מלך פון מצרים, און דאן איז דער מלך פון אשור ארויפגעקומען אויף אים נאך דער מסירה פון די וואס זענען געווען דא אינעם לאנד, און דורך דעם איז פארשניטן געווארן סיי הושע און סיי דאס פאלק.