תקעו שופר בגבעה חצוצרה ברמה הריעו בית און אחריך בנימין. דער פסוק איז אביסל קאמפליצירט, און מיר וועלן דערין זען צוויי ביאורים. רש"י מסביר אז דאס "תקעו שופר" איז כדי צו ווארענען פונעם שווערד פון די חילות וואס שטייען אנצוקומען. הריעו בית און אחריך, דאס הייסט דער חיל גייט הינטער דיר, בנימין. דאס מיינט אז דא איז פאראן אן התראה פאר בנימין, וויבאלד ס'איז שוין דא א חיל הינטער דיר, ס'איז פאראן א גיס וואס יאגט זיך נאך דיר. און ווי באקאנט, פלעגט מען אין יענע צייטן בלאזן שופר כדי צו ווארענען און שרעקן, און דורך דעם פלעגט מען מעלדן מעלדונגען פארן פאלק, צי אויף א מלחמה, צי אויף א פארזאמלונג פונעם מלך, און אזוי ווייטער. אזוי ווי מיר האבן געזען אינעם מדבר אז ס'זענען געווען חצוצרות, וואס יעדער באזונדערער סארט תקיעה פלעגט מודיע זיין אן אנדערע בשורה: אמאל איסוף המחנות, אמאל חנייה, און אמאל מלחמה. דא דארף מען מריע זיין, צו לאזן וויסן פאר בנימין אז דער חיל געפינט זיך שוין, דער שונא איז שוין דא, אחריך בנימין. און פארוואס זאגט מען אחריך בנימין? מסביר דער רד"ק, ווייל ער האט שוין איינגענומען אפרים. דאס הייסט, לויט דעם ביאור רעדן מיר דא נאכן שלב ווען די עשרת השבטים זענען שוין איינגענומען געווארן. ווער איז דער נעקסטער אין דער רייע? אחריך בנימין. דער שונא איז שוין הינטער דיר, בנימין, ער ווארט שוין צו פארטרייבן אויך דיר אין גלות. רש"י ברענגט דעם תרגום יונתן; תרגום יונתן נעמט די דאזיקע פסוקים מער אויפן דרך המדרש. דער לשון פונעם תרגום איז: "נבייא ארימו קלכון" - די נביאים זאלן הייבן זייער קול, "כד בשופרא" - אזוי ווי מיט א שופר; "אתנבו די ייתון עליהון עממיא קטולין" - זאלן זיי נבואה זאגן אז ס'וועלן קומען אויף זיי מערדערישע פעלקער, "על דאמליכו ית שאול דמגבעתא" - הערט איר? תקעו שופר בגבעה, דאס הייסט לאזט וויסן אז ס'וועלן קומען פעלקער וואס וועלן הרגענען אין אייך, צוליב דעם וואס איר האט געקרוינט שאול, ווייל שאול איז געווען פון דער גבעה. "אצוחו כד בחצוצרתא, אמרו די ייתון עליהון מלכין במשרייתהון, על דלא קבילו לפתגמי שמואל דמרמתא" - וואס איז חצוצרה ברמה? מעלדט מיט א חצוצרה אין רמה אז זיי זענען עתיד געשטראפט צו ווערן פארן נישט אננעמען די רייד פון שמואל. ווי יעדער געדענקט, איז דער ענין פון ממליך זיין שאול נישט געווען לרצון פארן אויבערשטן און פאר שמואל. שמואל האט געזאגט מאסו בי, און הקדוש ברוך הוא האט אים געזאגט: לא בך מאסו, כי אותי מאסו. צום סוף האט ער זיי ממליך געווען שאול, אבער דער עצם המלכה פון שאול לכתחילה איז נישט געווען לרצון, די בקשה פון א מלך איז נישט געווען ווי געהעריק. פארוואס איז זי נישט געווען געהעריק? דערוועגן האבן מיר שוין דארט גערעדט. אבער ס'איז קלאר אז די בקשה איז נישט געווען כראוי. און דערויף זאגט ער זיי כביכול: תקעו שופר בגבעה - אויף דעם וואס איר האט געמאכט שאול הערשן אין גבעה; חצוצרה ברמה - אויף דעם וואס איר האט נישט צוגעהערט צו די ווערטער פון שמואל הרמתי. דעריבער וועלן קומען די שונאים קעגן זיי, על דלא קבילו לפתגמי שמואל דמרמתא. "בסיעו עליהון יבבות עבדי קרבא" - מלשון הריעו, יבבות איז א לשון פון תרועה (אזוי ווי יום תרועה איז מתורגם יום יבבא), און עבדי קרבא מיינט די מלחמה-לייט, די קעמפער; "על דשקרו במימרי" - פארן פארלאזן מיין ווארט, "ואסתחרו לאחורא" - און זיך אויסגעדרייט צוריק, "מבתר פולחני" - פון הינטער מיין עבודה, "ולא פלחו קדמיי במקדשא די בארעא דשבטא דבנימין" - און האבן נישט געדינט פאר מיר אינעם בית המקדש וואס געפינט זיך אינעם לאנד פון שבט בנימין. לכאורה איז דאך דער בית המקדש אין נחלת יהודה, נאר חז"ל זאגן דאך שוין אז ס'איז געווען א רצועה וואס איז ארויסגעגאנגען און האט באלאנגט פאר בנימין, איז יענער מקום שייך סיי פאר בנימין און סיי פאר יהודה. קומט אויס לויט דעם, לויטן ביאור פון תרגום יונתן, אז דער גאנצער פסוק רעדט וועגן דעם שונא וואס וועט קומען אויף זיי, און וועגן דעם אלטן חטא פון ממליך זיין א מלך קעגן רצון השם.
דער מלבי"ם מסביר אז די עשרת השבטים האבן געוועלטיקט, שומרון האט געוועלטיקט איבער מלכות יהודה ובנימין, פון דער צייט אן וואס יואש האט באזיגט אמציה מלך יהודה. זינט דער צייט פון פקח בן רמליהו האבן די בני ישראל געקעמפט מיט בני יהודה און האבן אונטערגעווארפן יהודה אונטער זיך, דאס איז געווען אין די טעג פון אחז. נחלת בנימין איז געווען א שכן צו דער נחלה פון בני יוסף, דאס מיינט אפרים און מנשה. און דעמאלט אין יענער צייט איז בנימין געווען אונטער דער הערשאפט פון אפרים; היות אפרים זענען דאך די עשרת השבטים, ער איז דער הערשער, זענען די שכנישע בנימין געווען אונטערווארפן אונטער אים. יעצט באפעלט דער נביא פאר בני בנימין אז זיי זאלן בלאזן שופר אין גבעה וואס האט באלאנגט פאר בנימין, און מריע זיין מיט א חצוצרה אין רמה וואס האט אויך באלאנגט פאר בנימין, און מריע זיין אין בית און, וואס בית און איז אויך געווען אינעם גורל פון בנימין, ווי ס'שטייט אין יהושע ביי נחלת בנימין והיו תוצאותיו מדברה בית און. אין אלע די דאזיקע ערטער זאלן זיי בלאזן און אויסרופן און זאגן אחריך בנימין.
וואס איז דער טייטש דערפון? גייט נישט נאך מלכות אפרים, פירט זיך נישט אויף לויט די הנהגות פון די עשרת השבטים, נאר אחריך בנימין - דאס הייסט, זאגט פארן גאנצן פאלק אז זיי זאלן גיין נאך דער הנהגה פון בנימין וואס איז צוגעבונדן צו יהודה, און נישט אחריך אפרים. קומט דאך אויס אז ס'איז דא דא א רוף צום שבט בנימין וואס געפינט זיך נאנט צו אפרים, בפרט זייענדיג אונטער דער רעגירונג פון אפרים, אז מען זאגט זיי: שלעפט זיך נישט נאך אפרים, נאר שלעפט זיך נאך בנימין, ווייל בנימין איז צוגעטשעפעט צו יהודה; און מיר האבן טאקע געזען אז בנימין איז נישט פארטריבן געווארן אין גלות ביז ערשט ביים צווייטן גלות ווען יהודה איז פארטריבן געווארן.
דער מלבי"ם לייגט צו, אז ס'איז דא א חילוק צווישן תקעו און הריעו, און צווישן א שופר און א חצוצרה. תקעו שופר, הריעו חצוצרה - אזוי שטייט דא אינעם פסוק. וואס איז דער חילוק צווישן זיי? זאגט דער מלבי"ם, די חצוצרה איז געווען מער באזונדער און חשוב פונעם שופר. מען זעט דאך אז מיט דער חצוצרה פלעגט מען בלאזן אין בית המקדש; די חצוצרה האט געהאט א גרעסערע מעלה, זי איז געווען מער אויסגעצייכנט, משמעות אויך שיין אויסגעפארעמט. און תרועה, זאגט דער מלבי"ם, וועקט מער אויף ווי תקיעה. תרועה איז א קול יבבה, בעת תקיעה איז א גראדער קול: טווו. תרועה קעגנאיבער דעם: טו-טו-טו-טו-טו, ווען ס'איז דא א תרועה ברענגט עס א גרעסערע התעוררות. דעריבער, זאגט ער, גיב אכט אז דער דרך הכתובים איז שטענדיג צו גיין הולך ומוסיף: צום ערשט תקעו, וואס דאס איז ווייניגער ווי א תרועה, מיט א שופר, וואס איז ווייניגער פון א חצוצרה. דערנאך אינעם נעקסטן שלב, ווען דער מצב ווערט ערנסטער, דאן מיט א חצוצרה, וואס איז א מער חשובער כלי, הריעו, ווייל א תרועה איז מער מעורר. דעריבער איז דער פסוק אויסגעשטעלט אויף דעם אופן, הולך ומוסיף, כדי אויפצומונטערן בנימין אז זיי זאלן נאכגיין די הנהגה פון שבט בנימין און נישט די הנהגה פון שבט אפרים.
אפרים לשמה תהיה ביום תוכחה בשבטי ישראל הודעתי נאמנה. קודם כל טרעפן מיר דא דעם אויסדרוק הודעתי נאמנה, אסאך מאל באנוצט מען זיך דערמיט אן צו וויסן דעם מקור (איך לאז דיר וויסן נאמנה). דאס איז דער מקור פונעם פסוק, הודעתי נאמנה, און לאמיר פארשטיין וואס דא שטייט. דער רד"ק ערקלערט אז דא איז דא א תוכחה פאר אפרים, מען זאגט זיי: אפרים לשמה תהיה - אין דער צייט ווען ס'וועט זיין די שטראף, וועט אפרים פארוויסט ווערן. יעצט רעדט ער וועגן יום תוכחה. וואס איז א יום תוכחה? זאגט דער רד"ק אז דאס רעדט ווען זיי זענען געווען אינעם מדבר; דאס הייסט ווען כלל ישראל איז געווען אינעם מדבר, האט דאס געהייסן א יום תוכחה, ווייל דעמאלט האט דער אויבערשטער גערעדט צו זיי דירעקט. און דעמאלט האט זיי דער אויבערשטער מודיע געווען נאמנה. וואס האט ער זיי מודיע געווען נאמנה? אם בחוקותי תלכו... ונתתי שלום בארץ, ונתנה הארץ יבולה, והשיג לכם דיש את בציר... וחרב לא תעבור בארצכם. היות זיי האבן מיר נישט אויסגעהערט, וועל איך זיי פארטרייבן אין גלות. דאס איז וואס ער זאגט זיי דא: אפרים לשמה תהיה, ווייל זעסט דאך, ביום תוכחה הודעתי נאמנה - אין יענעם יום תוכחה, ווען איך האב זיי געגעבן די תורה, האב איך זיי קלאר און געטריי מודיע געווען אז ווען זיי וועלן אפנייגן פונעם וועג וועלן זיי גיין אין גלות.
זאגט דער רד"ק, ס'איז דא א מדרש: רבי אבהו בשם רבי יוסי ורבי חנינא, ביום שהתווכח הקדוש ברוך הוא עמהם בדין - וואס מיינט בעת תוכחה? אין דער צייט ווען הקדוש ברוך הוא האט זיך גע'טענה'ט מיט זיי אינעם משפט. און איבער וואס רעדן די דאזיקע ווערטער? דו געפינסט אז ווען די עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן אין גלות, זענען יהודה און בנימין נאך נישט פארטריבן געווארן. און די עשרת השבטים האבן געטענהט: דאס איז דאך נישט יושר, דאס איז אן איפה ואיפה! די עשרת השבטים פלעגן זאגן: צוליב דעם וואס זיי זענען זיינע בני פלטין, האט ער זיי נישט פארטריבן אין גלות. היות זיי זענען בני פלטין (וואס איז דאס פאלאץ פונעם מלך? דער בית המקדש), זייענדיג כביכול זיינע שכנים, האט ער זיי געגעבן אן הנחה; זיי זענען דאך רשעים נישט ווייניגער פון אונז, פארוואס טאקע טרייבט מען נאר אונז אין גלות און זיי נישט? צי איז דען דא חלילה קיין משוא פנים אין דער זאך? זאגט ער: חס ושלום, ס'איז נישט פאראן קיין שום משוא פנים, נאר ביי זיי איז נאך נישט אנגעפילט געווארן זייער מאס (לא נתמלאת סאתם), און ווען זיי האבן שפעטער געזינדיגט זענען זיי אויך פארטריבן געווארן. ער זאגט דיר: די סיבה פארוואס זיי זענען דעמאלט נישט פארטריבן געווארן איז נישט ווייל זיי זענען אינעם פאלאץ פונעם מלך, נאר ווייל ס'איז נאך נישט פול געווארן זייער מאס. ווייל אזוי ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען, זענען אלע מלכי ישראל געווען רשעים, בעת ביי מלכי יהודה זענען אויך געווען צדיקים צווישן זיי, און זייער אראפגליטשן איז געווען פיל שטייטער קעגן דעם שנעלן ירידה פון די עשרת השבטים. זאגט רבי אבהו: דעמאלט האבן די עשרת השבטים געהערט און האבן נישט געהאט קיין שום ענטפער אין מויל, און זיי האבן געזאגט: "האלוה תקיף, הקשוט, דאפילו לבני ביתיה לא נסיב אנפין" - דער אויבערשטער איז שטארק, דער אויבערשטער איז אמת, אז אפילו פאר זיינע אייגענע הויזגעזינט טוט ער נישט נושא פנים זיין! מקיים צו זיין וואס ס'שטייט: בשבטי ישראל הודעתי נאמנה - איך האב מודיע געווען אז איך בין נאמן. דאס איז וואס דא שטייט: אפרים לשמה תהיה ביום תוכחה, בשבטי ישראל הודעתי נאמנה. דער טייטש דערפון איז: די שבטים האבן געטענהט, ווי קען זיין אז בלויז מיר גייען אין גלות און יהודה מיט בנימין נישט? זאגט דער אויבערשטער: שפעטער, ווען איך וועל אויך פארטרייבן יהודה און בנימין, דאן וועל איך אין דעם יום תוכחה ביי די שבטי ישראל (די עשרת השבטים) לאזן וויסן מיין נאמנות, אז איך פיר נישט קיין איפה ואיפה, און ווער ס'איז אפגענויגט פונעם וועג וועט סוף כל סוף גיין אין גלות.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ליגט א ביאור צו דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט. לויטן מלבי"ם האבן מיר דאך פריער מסביר געווען דעם פסוק אחריך בנימין, אז דאס איז אן אנווייזונג פאר די בני בנימין זיך דערווייטערן פון אפרים; נישט נאכצוגיין דעם וועג פון אפרים - כאטש וואס אפרים און די עשרת השבטים האבן געוועלטיקט איבער בנימין - נאר זיך אפשיידן פון מלכות אפרים. און יעצט ערקלערט ער זיי אויך פארוואס: ער זאגט זיי, ווייל אפרים לשמה תהיה, איר ווילט דען זיין אזוי ווי זיי? איך ראט אייך זיך צו דערווייטערן פון זיי, ווייל אפרים וועט אין דעם יום תוכחה פארטריבן ווערן אין גלות. דעריבער ווארן איך דיר, בנימין: גיי אחריך בנימין, גיי נאך דעם אייגענעם שבט בנימין און נישט נאך שבט אפרים. איך ווארן די לייט פון בנימין נישט צו ענדערן די ליניע און זיך נייגן נאך די עשרת השבטים, ווייל דער יום תוכחה איז דער באשטימטער טאג ביים אויבערשטן מוכיח צו זיין און שטראפן די בני אפרים, דאס הייסט דער טאג ווען זיי וועלן גלות ליידן; קומט דאך אויס אז איר וועט צוקוקן זייער צרה אבער בלייבן שטיין פון דער זייט. קעגנאיבער דעם, אויב וועסטו זיך אנשליסן אין זיי, וועסטו גלות ליידן צוזאמען מיט זיי. אזוי ווי ס'איז אזוי, מודיעך בזה נאמנה, זאג איך אייך דא א געטרייע און קלארע זאך: ס'איז אייך גארנישט כדאי זיך אנצוהענגען אין אפרים, נאר זייט אפגעזונדערט פון זיי.
דער מלבי"ם אין ביאור המילים ערקלערט: ביום תוכחה מיינט אזוי ווי יום צרה ותוכחה, דאס הייסט דער טאג ווען זיי גייען אין גלות, דאס הייסט אפרים לשמה תהיה ביום תוכחה. אבער ער ברענגט נאך א פירוש אינעם ביאור המילים, אז מען קען דאס באהעפטן צום פריערדיגן פסוק: תקעו שופר בגבעה... ביום תוכחה. וואס איז א יום תוכחה? א יום תוכחה איז א פאסט-טאג, א יום צום. דער רד"ק האט שוין פריער מסביר געווען בשם זיין פאטער, אז א יום צום איז געווען א צייט ווען דער גאנצער ציבור פלעגט זיך פארזאמלען צוזאמען. וואס איז דער שייכות צו א צום? א צום איז א קיבוץ, א צונויפקום, אזוי ווי צומת הגידים (דער פלאץ וואו פיל גידים קומען זיך צונויף), אדער א קרייצוועג (צומת כבישים) וואו וועגן פירן זיך צוזאמען. דאס איז דער באגריף פון א צום. אין א יום צום, ווען דער עולם קומט זיך צונויף, פלעגט דער זקן דרש'ענען דברי תוכחה וכיבושין. קומט אלזא אויס אז ביום תוכחה גייט צוריק צו דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט: תקעו שופר בגבעה, חצוצרה ברמה, הריעו אין בית און - ווען? ביום תוכחה! אין דעם טאג פונעם צום ווען איר פארזאמלט יעדן, זאלט איר אויסרופן. און וואס זאלט איר זיי זאגן? אחריך בנימין - נייג דיך אפ פון אפרים, גיי נאך דיין אייגענעם שבט בנימין און נישט נאך שבט אפרים, ווייל אפרים לשמה תהיה. קומט אויס אז דאס אלעס זאל מען אויסרופן אינעם יום הצום והתוכחה.
היו שרי יהודה כמסיגי גבול עליהם אשפוך כמים עברתי. וואס מיינט דאס, איבער וואס רעדט מען דא? מיר וועלן ממשיך זיין מיטן ביאור פונעם מלבי"ם. דער מלבי"ם מסביר אז ביי די שבטי ישראל זענען שרי יהודה געווען ווי מסיגי גבול, אויף זיי זאג איך קלאר צו אז איך וועל אויסגיסן מיין צארן ווי וואסער. די כוונה דערפון איז, אז צווישן די שבטי ישראל (די עשרת השבטים) זענען זיי יעצט געווארן שרים איבער יהודה. וואס הייסט שרי יהודה? זיי זענען יעצט געווארן שרים און מושלים איבער יהודה. אפרים, וועמען מיר האבן פריער דערמאנט, וואס איז די עשרת השבטים, זיי זענען געווארן שרים איבער יהודה. ווי מיר האבן פריער מסביר געווען לויטן מלבי"ם, רעדן מיר דאך וועגן דער תקופה ווען בנימין און יהודה זענען געווען אונטער דער הערשאפט פון די עשרת השבטים. דערויף זאגט ער דיר: די מציאות איז געווען אז זיי, די עשרת השבטים, האבן געוועלטיקט איבער יהודה, זיי זענען געווארן שרי יהודה. און זיי זענען געווען גלייך ווי מסיגי גבול. וואס מיינט כמסיגי גבול? דער גרעניץ פון יהודה איז דאך דער גבול פון מלכות בית דוד; און ווען דו קומסט דא וועלטיקן, טוסטו משיג גבול זיין מלכות בית דוד! דער אויבערשטער האט דאך צוגעזאגט פאר דוד צו געבן א ניר פאר זיינע קינדער אלע טעג, אז ער זאל האבן צום ווייניגסטנס איין שבט, און ווען דו קומסט און הערשט איבער זיי, ביסטו ווי איינער וואס רוקט אוועק דעם גרעניץ (משיג גבול). דעריבער זאגט ער: ביי די דאזיקע שבטי ישראל הודעתי נאמנה - דאס איז א פעסטער און באשלאסענער גזר דין, זאגט דער אויבערשטער: אשפוך כמים עברתי, איך וועל אויסגיסן אויף זיי ווי וואסער מיין עברה, מיין גרויסן כעס. און דאס איז אזוי ווי ס'שטייט אין ישעיה: בעוד ששים וחמש שנה יחת אפרים מעם, דאס מיינט אז אפרים וועט גיין אין גלות.
דער מלבי"ם ערקלערט פארוואס ס'שטייט דא עברתי. ס'איז דא א חילוק צווישן א כעס און אן עברה. זאגט דער מלבי"ם: אן עברה איז ווען מען שטראפט אויך דעם וואס איז נישט קיין זינדיגער. כעס איז ווען דער כעס שטייגט איבער און מען שטראפט סיי די זינדיגע און סיי די נישט-זינדיגע, אזוי ווי כי תצא אש ואכלה קוצים וכו'. און פארוואס ליגט דאס אינעם לשון פון עברה? זאגט דער מלבי"ם, ווייל דער כעס גייט אריבער (עובר) זיין גרעניץ. היות זיין גרעניץ דארף אייגנטליך נאר זיין אויף די חוטאים, און ווען דער צארן פארלעשט סיי זינדיגע און סיי נישט-זינדיגע, הייסט דאס אז ער איז אריבערגעגאנגען זיין גבול. דאס איז שטענדיג דער באדייט פון עברה. זאגט דא דער מלבי"ם: דאס איז וואס דא איז געשען, אשפוך כמים עברתי. דער עיקר חוטאים איז דאך געווען שבט אפרים, וואס זיי זענען געווען בית המלכות, זיי האבן געמאכט די עגלים; די אנדערע ניין שבטים זענען נאר נאכגעשלעפט געווארן נאך זיי, נאך ירבעם בן נבט, זיי זענען געווען ווי פארפירטע און אנוסים. דאך, זאגט ער, וועט דער חרון אף וואס ליגט אויף שבט אפרים זיין בגדר עברה. וואס מיינט דאס? ער וועט שטראפן יעדן איינעם, אויך די איבעריגע שבטים! און דאס איז כמים - אזוי ווי וואסער וואס מען גיסט אויס אויף איין פלאץ, בלייבט עס דאך נישט דארט, נאר עס פארשפרייט זיך; אזוי אויך עברתי, וואס קומט באמת אויף אפרים וואס לשמה תהיה, וועט זיך אבער פארשפרייטן ווי וואסער און פארלעשן אויך די אנדערע ניין שבטים, דאס הייסט אז בסך הכל וועלן גיין אין גלות אלע עשרת השבטים.
דער רד"ק ערקלערט, און אזוי לערנט אויך רש"י, אז דאס וואס ס'שטייט דא היו שרי יהודה כמסיגי גבול, רעדט איבער יהודה אליין, נישט ווי דער מלבי"ם. דער מלבי"ם האט דאך פארענטפערט א שווערקייט אינעם סדר הפסוקים: צום ערשט רעדט מען צו בנימין, דערנאך רעדט מען וועגן אפרים, און דערנאך קערט מען זיך ווידער צוריק צו יהודה וואס געהערט צו בנימין. זאגט דער מלבי"ם אז לכאורה זעט דאס אויס ווי אן אומארדענונג אין די פסוקים; און לויט ווי דער מלבי"ם לערנט, שטימען די פסוקים געוואלדיג שיין, ווייל אלע פסוקים דא זענען בלויז א ווענדונג צו בנימין: אחריך בנימין איז די תוכחה זיך נישט נאכצושלעפן נאך אפרים; ווייל אפרים לשמה תהיה - דאס איז דער קומענדיגער פסוק; און דערנאך היו שרי יהודה כמסיגי גבול עליהם אשפוך חמתי איז די המשך פון זיין רעדן צו בנימין און יהודה, ער ווענדט זיך נישט דא צו אפרים, נאר ער זאגט זיי: אויף זיי וועט דאך אויסגעגאסן ווערן מיין כעס, דעריבער ווארן איך דיר, בנימין און יהודה, דערווייטערט אייך פון זיי. די גאנצע רייד דא איז צו איין אדרעס. אבער לויט די אנדערע מפרשים איז דא א שוועריקייט: אמאל רעדט ער מיט בנימין, אמאל רעדט ער מיט אפרים, און אמאל רעדט ער מיט יהודה, און ס'איז נישט פארשטענדליך וויאזוי ער שפרונגט יעדן מאל אריבער צו א צווייטן בשעת אלעס איז איין המשך פון עטליכע זאצן. פונדעסטוועגן, לאמיר זען וויאזוי דער רד"ק און רש"י לערנען: זיי לערנען טאקע אז דא איז א ווענדונג צו די שרים פון יהודה, און ער זאגט זיי: היו שרי יהודה כמסיגי גבול עליהם. וואס מיינט כמסיגי גבול? זאגט דער רד"ק, אזוי ווי א מענטש וואס ריקט אריין דעם גרעניץ פון זיין חבר, אזוי אויך האבן זיי זיך געאיילט אנצוכאפן די וועגן פון ישראל, זייערע חברים די מלכים. דאס הייסט, שרי יהודה האבן זיך צוגעקלעבט, אזוי ווי א מענטש קלעבט זיך צו צום גרעניץ פון זיין חבר, אזוי האבן זיי זיך צוגעקלעבט צו די וואס זענען אויף זייער גרעניץ; יהודה האט זיך צוגעקלעבט צו די בני אפרים - וואס בני אפרים זענען דאך געווען די רשעים, די עשרת השבטים - און האבן אנגענומען זייערע דרכים, און דעריבער עליהם אשפוך חמתי. און וואס פלעגן זיי טון? כמסיגי גבול - ערקלערט דער רד"ק כפשוטו, אז זיי פלעגן צורויבן פעלדער, דאס מיינט השגת גבול. נאר וואס דען, פרעגט דער רד"ק, איז דאך שווער: אויב אזוי, פארוואס שטייט כמסיגי גבול מיט א כ'? אויב זיי זענען מסיגי גבול, זאל שטיין מסיגי גבול! דער כ' הדמיון נוצט מען נאר אויף עפעס וואס איז נישט די זאך אליין נאר גלייך דערצו; פארוואס זאגט ער ווי? אויף דעם מוטשעט זיך טאקע רש"י, און דער רד"ק פארענטפערט עס: וואס ס'שטייט כמסיגי גבול, זאלסטו זיך נישט וואונדערן, ווייל מיר געפינען ענליכס אין תנ"ך, ווי השבעה לי כיום - וואס מיינט כיום? שווער מיר היינט! אלזא מען זעט אז מען קען רעדן מיט א כ' הדמיון אפילו ווען דער כ' זעט אויס איבריג. דעריבער, ווען ס'שטייט דא כמסיגי גבול מיינט עס ממש מסיגי גבול, און דער כ' שטערט נישט דא. קומט אויס אז דא איז א תוכחה קעגן די שרי יהודה וואס פלעגן משיג גבול זיין זייערע חברים; ס'איז געווען א נחלה נעבן די שרי יהודה, און די שרי יהודה פלעגן רוקן דעם גרעניץ. אזוי ווי איינער וואס איז משיג גבול חברו, גייט פלוצים אריין אין יענעמ'ס פעלד און נעמט צו צען מעטער פאר זיין אייגן פעלד - דער מענטש הייסט א מסיג גבול. זיי פלעגן צונעמען פון דער נחלה פון די שוואכע צו דער נחלה פון די שרי יהודה. און דאס איז ענליך צו דעם וואס שטייט אין נבואת יחזקאל: ולא יונו עוד נשיאי את עמי... מאחוזתם, מען לערנט דערפון אז זיי פלעגן צונעמען זייער נחלה.
רבנו סעדיה גאון, ווי דער רד"ק ברענגט, נעמט די זאכן מער אויף א מעטאפארישן אופן: מען רעדט דא נישט פון השגת גבול כפשוטו אין ערד, נאר פון השגת גבול פון די מצוות. דער טייטש איז: די מצוות זענען דאך אזוי ווי א גרעניץ וואס דער אויבערשטער האט געשטעלט, גבול גבל בל יעבור. און ווען די שרי יהודה גייען און טרעטן איבער אויפן ווארט פונעם אויבערשטן, זענען זיי ווי מסיגי גבול: דו גייסט און ביסט משיג גבול דעם גרעניץ וואס די ערשטע האבן געשטעלט, דעם גרעניץ פון די מצוות, דו גייסט אריבער די אלות הברית. אויב אזוי איז דאס דער מסיגי גבול. דא איז פאראן א תוכחה פאר יהודה, און דעריבער גיט אכט אז דער דגש איז אויף כמסיגי גבול; לויט דעם שטימט גאר גוט דער כ' הדמיון, ווייל מען רעדט נישט פון קיין ממשות'דיגע השגת גבול, נאר לויטן רס"ג רעדט מען דא פון עפעס וואס איז ענליך צו השגת גבול, ווען מען טרעט איבער די געבאט וואס דער אויבערשטער האט באפוילן.
דעם רד"ק'ס פאטער ערקלערט, אז דאס וואס ס'שטייט כמסיגי גבול מיינט: די שרים אליין זענען נישט געווען קיין מסיגי גבול, נאר מענטשן פלעגן קומען צו די שרים זיך אפקלאגן אויף זייערע שכנים וואס רוקן זייער גרעניץ. א מענטש פלעגט קומען מיט א תביעה צו די שרים, וואס זיי זענען אויך געווען די שופטים און דיינים, און זאגן: מיין שכן איז משיג גבול מיין פעלד! אבער דער דיין האט זיך פארקוקט און גארנישט געטון. וואס פאסירט ווען דער דיין פארקוקט זיך? ס'איז כאילו דו אליין ביסט משיג גבול געווען! ווייל אויב דו גנב'עסט און טוסט אליין א מעשה, הייסטו א גנב; און אויב דו לאזט א צווייטן גנב'ענען און דרייסט דיך אויס, ביסטו אויך א שותף צום גנב. דאס איז וואס ס'שטייט: היו שרי יהודה כמסיגי גבול, זיי פלעגן זען ווי מענטשן זענען משיג גבול זייערע חברים און רויבן זייערע פעלדער, און האבן נישט געמאכט קיין משפט. היות ס'איז אזוי, באשולדיגט מען זיי כאילו זיי אליין האבן געהאט א האנט אינעם מעל.
דער אבן עזרא ערקלערט: זיי האבן געטון שלעכטס פאר די וואס זענען געווען אונטער זייער הערשאפט, אזוי ווי מסיגי גבול בסתר - אזוי ווי א מענטש וואס רוקט יענעמ'ס גרעניץ באהאלטענערהייט. דאס הייסט, אויב איך וויל רוקן דעם צוים, טו איך דאס ביינאכט ווען קיינער זעט נישט; איך רוק דעם צוים, וועסטו קומען א וואך שפעטער, ביסטו נישט זיכער, איז דער צוים געווען דא אדער מער אריינציר, דו געדענקסט שוין נישט, זאגסטו שוין: שוין, מסתמא איז ער דא געווען... מען טוט דאס שטענדיג בהסתר כדי מען זאל עס נישט קענען אויפדעקן. אזוי אויך פלעגן זיי טון בייזס בהסתר צו די מענטשן אונטער זייער מאכט, און דאס איז דער טייטש פון שרי יהודה היו כמסיגי גבול.
עשוק אפרים רצוץ משפט כי הואיל הלך אחרי צו. עשוק אפרים - מסביר דער רד"ק: אפרים איז געדריקט און בארויבט דורך די פעלקער; מען האט אים בארויבט און צובראכן מיט שווערע משפטים. לויטן אבן עזרא מיינט עס די מלכים פון אפרים, אז זיי האבן אים בארויבט און אפגענארט. און פארוואס איז אים דאס געקומען? כי הואיל הלך אחרי צו. וואס מיינט הלך אחרי צו? היינט וואלט מען געזאגט ער איז נאכגעגאנגען דעם צו פון דער מאדע... אבער דער רד"ק האט אן אנדערן פירוש: ער זאגט אז זיי זענען נאכגעגאנגען די מצוות פון ירבעם בן נבט, דאס איז דער באדייט פון הלך אחרי צו - ער איז געגאנגען אויפן וועג וואס ירבעם האט אים באפוילן. און וואס מיינט כי הואיל הלך? זאגט דער רד"ק: ברצונו הלך, ער איז געגאנגען מיט זיין אייגענעם ווילן. דאס הייסט, אין אנהייב האבן זיי זיך נישט גענייגט נאך ירבעם, נאר ערשט נאך א צייט האבן זיי באשלאסן יא גלייכצושטעלן די שורה מיט די עגלים פון ירבעם. קומט אויס אז ווען ער איז געגאנגען, איז דאס געווען מיט זיין אייגענעם רצון. דאס איז דער אויסדרוק כי הואיל הלך - נישט סתם ער איז געגאנגען, נאר ער איז געגאנגען מרצונו, ער האט מסכים געווען צו יענעם קלקול וואס ירבעם האט זיי פארדארבן. צו, ערקלערט דער רד"ק, איז אזוי ווי מצוה, ווי א קו; און כאטש וואס ס'שטייט נישט קלאר דערמאנט צו ירבעם, זאגט ער אז דער דרך המקראות איז צו פארקירצן. קומט אויס, אז ווען זיי זענען נישט געגאנגען אין די מצוות פונעם באשעפער, זענען זיי געגאנגען נאך א צו - נאך וועלכן צו? נאכן צו פון ירבעם, נאך דעם באפעל פונעם רשעות'דיגן מלך וואס האט זיי אנגעפירט.
דער מלבי"ם ערקלערט: עשוק אפרים. דאס הייסט, גיבט אויך דא אכט, דא איז פאראן א ווענדונג צום שבט בנימין און יהודה; דאס גאנצע רעדן איז צו זיי. און ער זאגט זיי: וויסן זאלט איר אז אפרים איז עתיד צו ווערן געלעכערט און צורויבט. און גיט אכט, נישט בלויז דורך דער אלגעמיינער עברה וואס מיר האבן פריער גערעדט, אז ווען די עברה ברעכט אויס די גרעניצן פארלעשט זי אלעס ווי וואסער וואס שוועמט אלעס אוועק; נאר אויף אפרים האב איך א פערזענליכע תביעה, זאגט דער אויבערשטער! ער האט דאך מחטיא געווען דעם רבים. דעריבער וועט ער זיין רצוץ משפט - דורך א משפט וועט מען אים צעקלאפן, נישט בלויז מצד דער עברה, נאר מצד משפט ודין. ווייל ביי אן עברה זאגסטו: איך בין דארט געווען, האט מען מיך געשטראפט צוזאמען מיט אלעמען; אבער דא רעדט מען פון איינעם צו וועמענס אדרעס מען ווענדט זיך דירעקט, וויבאלד ער איז דער פאראנטווארטליכער אויף אלעס וואס פאסירט דארט מיט יהודה און בנימין. מצד דעם משפט האט ער אנגעהויבן מיט דער עבירה, און ער איז נאכגעגאנגען דעם באפעל פון ירבעם וואס איז געווען פון זייער שבט, און שבט אפרים האט צום ערשט אנגעכאפט די עגלים און זיי האבן מחטיא געווען די פילע; דעריבער איז די תביעה אויף זיי גאר דירעקט: עשוק אפרים רצוץ משפט, און נישט בלויז צוליב דעם וואס זיי זענען א טייל פון די עשרת השבטים, נאר צו זיי איז דא א דירעקטע ווענדונג.
דער מלבי"ם מסביר כי הואיל הלך אחרי צו: ער ערקלערט אז הואיל איז מלשון התחלה. און שטענדיג, זאגט דער מלבי"ם, דרוקט דער אויסדרוק הואיל אויס אן אפלייקענונג פונעם ערשטן ווילן און דערנאך אן איינשטימונג. דאס הייסט: אויב איך האב עפעס געוואלט פון אנהייב אן, זאגט מען "איך האב געוואלט", אדער איך האב געטון ווייל איך האב געוואלט. אבער אויב פון אנהייב האב איך זיך קעגנגעשטעלט און ערשט שפעטער האב איך מסכים געווען, דערויף קומט דער אויסדרוק הואיל. און באמערקט, זאגט דער מלבי"ם, ס'איז נישט אומזיסט אז דער שורש דערפון איז י-א-ל (יאל). פארוואס? ווייל דאס איז פון די שורשים וואס באדינען א זאך און איר פארקערטן (דבר והיפוכו). אזוי ווי לשרש און להשריש - לשרש מיינט אויסרייסן פון ווארצל, להשריש מיינט לאזן וואקסן ווארצלען, צוויי קעגנזייטיגע באגריפן; אדער קלס און לקלס - ס'איז געווען ללעג ולקלס (שפאט), און ער האט געקילסט און גערימט (לויב). ס'זענען דא עטליכע אזעלכע ווערטער וואס זענען פון די פארקערטע שורשים. אזוי אויך דא, זאגט דער מלבי"ם, איז דאס פון די הפכ'דיגע שורשים: ווייל אל מיינט אפהאלטן (מניעה), און הואיל מיינט איינשטימען (הסכמה). פארוואס טאקע הייסט עס הואיל? ווייל ס'איז אן הסכמה נאך א מניעה! שטענדיג ווען ס'איז געווען אן ערשטע קעגנערשאפט און דערנאך אן איינשטימונג, נוצט מען דעם אויסדרוק "הואלתי בטובי" צו טון אזוי און אזוי - דאס הייסט פון אנהייב האב איך נישט געוואלט, און שפעטער בין איך איינגעגאנגען. דער מלבי"ם ברענגט עטליכע דוגמאות: צום ביישפיל, ויואל משה לשבת את האיש - פון אנהייב האט משה נישט געוואלט זיצן מיט אים, ערשט נאכדעם וואס ער האט אים שטארק געבעטן, דאן ויואל משה לשבת את האיש. אדער הואל וקח ככרים - נעמן האט פארגעשלאגן פארן נביא, און אלישע האט קאטעגאריש אפגעזאגט און נישט געוואלט נעמען פון אים גארנישט; ערשט שפעטער איז גיחזי זיין קנעכט נאכגעלאפן, און נעמן האט אים געזאגט הואל וקח ככרים - פארוואס הואל? ווייל פון אנהייב איז געווען אן התנגדות. אזוי אויך הנה נא הואלתי לדבר אל השם, ס'האט נישט געפאסט צו רעדן, אבער צום סוף בין איך איינגעגאנגען. הואיל משה באר את התורה הזאת, ווייל פון אנהייב האט ער זי נישט געוואלט מסביר זיין ווייל ער איז געווען זיכער אז ער וועט נאך מאריך ימים זיין, אבער ווען ער האט פארשטאנען אז ער מוז נסתלק ווערן ביים אריינגאנג קיין ארץ ישראל, דאן הואיל משה באר את התורה הזאת. אלזא הואיל איז שטענדיג א זאך וואס מען האט פון אנהייב נישט געוואלט און שפעטער האט מען זיך באוויליגט. אזוי אויך איז דא געווען מיט אפרים: אפרים האבן זיך דאך פון אנהייב נישט גלייך געוואנדן נאך ירבעם בן נבט און זיינע עגלים, נאר ערשט שפעטער האבן זיי מסכים געווען זיך צו נייגן נאך אים. דעריבער הואיל הלך אחרי צו - הואיל מיינט א הסכמה וואס איז געקומען נאך אן ערשטער אומאיינשטימונג.
ואני כעש לאפרים וכרקב לבית יהודה. ואני כעש לאפרים - ווי איינער וואס פארלעשט און פארדארבט אפרים. און דער ענין פון זייער פארניכטונג, סיי פון אפרים און סיי פון יהודה, זאלסטו וויסן אז דאס איז נישט קיין נאטירליכע פארניכטונג, נאר דאס קומט בהשגחה, דאס הייסט מאת השם אדער ברצון השם. איך פארדארב זיי ווי א מאל (עש) און ווי פוילעניש (רקב) וואס צעפרעסן און מאכן אלעס חרוב. יעצט באמערקט, זאגט דער מלבי"ם: ער זאגט אז פאר אפרים וועט ער זיין בבחינת עש, און פאר בית יהודה וועט ער זיין רקב. וואס איז דער חילוק צווישן עש און רקב? זאגט דער מלבי"ם: אן עש (א מאל) איז א זאך וואס קומט פון אינדרויסן, ס'איז געקומען א מאל און געגעסן דאס בגד; רקב (פוילעניש) קומט אינעווייניג איבער דער זאך אליין, די פרוכט אליין איז פארפוילט געווארן פון אינעווייניג. זאגט דער מלבי"ם: אזוי לייגט דער אויבערשטער אראפ וויאזוי זיי וועלן פארדארבן ווערן. וויאזוי וועט אפרים פארדארבן ווערן? ביי אפרים געפינט זיך דאך נישט דער אויבערשטער צווישן זיי, אפרים זענען דאך די עשרת השבטים; ממילא קומט דער אויבערשטער כביכול זיי צו פארדארבן מיט א פולער השגחה פון אינדרויסן. ביי יהודה קעגנאיבער דעם געפינט זיך דער אויבערשטער אין זייער מיטן; יהודה איז דאך דער מקום המקדש, דער היכל השם פון יהודה און בנימין, דארט קומט דער אויבערשטער נישט פון אינדרויסן זיי צו פארדארבן, נאר פון אינעווייניג. דעריבער רמז'ט ער מיטן אויסדרוק רקב, וואס דאס געפינט זיך פון אינעווייניג - דארט וואו די שכינה רוהט אין יהודה, פון דארט וועט עס זיין כרקב לבית יהודה.
וירא אפרים את חוליו ויהודה את מזורו וילך אפרים אל אשור וישלח אל מלך ירב והוא לא יוכל לרפוא לכם ולא יגהה מכם מזור. וירא אפרים את חוליו - זיי האבן נישט פארשטאנען אז אלעס איז בהשגחה ווי מיר האבן געזאגט, אז דאס איז פלאנירט און געשיקט מאת השם צוליב דעם וואס זיי האבן אפגענויגט פונעם וועג; האבן זיי געמיינט אז דא איז עפעס א נאטירליכע קראנקהייט. און ווען ס'איז פאראן א נאטירליכע קראנקהייט, גייט מען זוכן נאטירליכע רפואות כדי אראפצונעמען דעם חולי און געזונט צו ווערן. אזוי ווי דער רמב"ן זאגט אויפן פסוק "גם בחליו דרש אל הרופאים" - וואס האבן דאקטוירים צו זוכן אין שטוב פון א ירא השם? זאגט דער רמב"ן: א מענטש וואס איז א ירא שמים, וואס האט ער צו טון מיט דאקטוירים? דאס וואס מיר געבן זיך אפ מיט דאקטוירים איז נאר ווייל מיר זענען נישט אויף אזא הויכער מדרגה פון בטחון צו קענען זיך פארלאזן בלויז אויף דער רפואה פונעם אויבערשטן; אבער א מענטש אויף א הויכער דרגה פון בטחון, וואס פעלן אים אויס דאקטוירים? ער פארשטייט אז אויב ער האט א מחלה איז עס מאת השם, און אויב ער דארף א רפואה, דער וואס האט געשיקט די מחלה וועט שיקן די רפואה. אזוי אויך איז געווען די תביעה דא אויף אפרים: אפרים האבן נישט באגריפן אז דא איז פאראן א מעסעדזש פונעם באשעפער, און דעריבער האבן זיי אויך נישט געזוכט קיין רפואות ביים רבונו של עולם, וויאזוי מען טוט תשובה און מען קערט זיך צוריק צום אויבערשטן; נאר זיי האבן געזוכט די היילונגען אויפן גשמיות'דיגן שטח. און דעריבער, ווען מען האט צרות, וואס טוט מען? מען שיקט צום מלך אשור! דער מלך אשור וועט היילן די קראנקהייט, ער וועט אונז העלפן, ער וועט אונז ראטעווען. און דא מיינט ער דאס וואס מיר האבן געזען אז מנחם בן גדי האט געשיקט טויזנט כיכר זילבער פאר פול מלך אשור כדי צו האלטן די מלוכה אין זיין האנט; און אחז האט אים געשיקט שוחד און א מתנה כדי צו שטארקן זיין האנט קעגן פקח בן רמליהו און רצין מלך ארם וואס האבן געקעמפט קעגן אים. סיי אחז און סיי מנחם בן גדי ווענדן זיך צו הילף פון אינדרויסן אז זיי זאלן קומען העלפן, און זיי פארשטייען נישט: ווענד זיך צום אויבערשטן! דו האסט א פראבלעם מיטן רבונו של עולם, הקדוש ברוך הוא האט דיך איבערגעגעבן אין די הענט פון די שונאים. יעצט לייגט ער אונז דא אראפ אז אפרים האט געזען זיין חולי, און יהודה האט געזען זיין מזור. חוליו און מזורו איז איינס; סיי א חולי און סיי א מזור (מיר וועלן באלד זען אז מזור ווערט אויך באנוצט פאר א רפואה), ביידע באשרייבן לויט די פסוקים דא א קראנקהייט. טא פארוואס שרייבט ער ביי אפרים חוליו און ביי יהודה שרייבט ער מזורו? זאגט דער מלבי"ם: ס'איז דא א חילוק צווישן זיי: א חולי איז א זאך וואס קומט פון אינעווייניג - א שוואכקייט אינעם קערפער, אן אינעווייניגסטע היץ, און אזוי ווייטער; קעגנאיבער דעם איז א מזור א קראנקהייט וואס קומט נאך א קלאפ וואס א מענטש האט באקומען פון אינדרויסן, א זאך וואס קומט פון דרויסן. און פארוואס רופט מען א קלאפ מזור? ווייל אויפן קלאפ פלעגט מען שפריצן און צעשפרייטן הייל-געווירצן (זורים סממנים), ווי ס'שטייט לא זורו ולא חובשו - לא זורו מיינט מען האט נישט אויסגעשפרייט אויף דעם קיין היילונג. נאך א ביאור ערקלערט דער מלבי"ם פארוואס מזור גייט סיי אויף רפואה און סיי אויף קראנקהייט: ער זאגט, וויבאלד מען פלעגט נוצן רפואות פאר אן אויסערליכן חולי, ווי ויזר את הגיזה, מער פונקטליך רעדט זיך דארט פון אויסקוועטשן; און ביי א דרויסנדיגער וואונד רעדט מען אפט פון א געשוואלעכץ, פון אן אייטער (מוגלה), און דאן פלעגט מען ויזר, מען קוועטשט אויס און מען נעמט ארויס דעם אייטער כדי צו היילן. עכ"פ פארשטייען מיר אז ווען מען רעדט פון א מזור, רעדט מען פון א דרויסנדיגן חולי - א דרויסנדיגע וואונד מיט אייטער, אדער הייל-סמנים וואס מען שפריצט פון אינדרויסן; קעגנאיבער א חולי וואס רעדט פון אן אינעווייניגסטן חולי פון קערפער-שוואכקייט. באמערקט אלזא, זאגט דער מלבי"ם, נישט אומזיסט האט דער פסוק געטוישט זיין לשון: אפרים, אויף אים שטייט אז ער האט געשיקט צום מלך אשור ער זאל אים העלפן קעגן די מורדים וואס זענען געווען אינעווייניג אינעם לאנד; קומט דאך אויס אז ביי אפרים רעדט מען פון אן אינעווייניגסטן חולי, דעריבער זאגט ער: וירא אפרים את חוליו - דאס איז אן אינעווייניגסטער חולי. קעגנאיבער דעם האט יהודה געשיקט צו אים ער זאל אים ראטעווען פון די מלכים וואס שלאגן אים פון אינדרויסן, איז דאס דאך אן אויסערליכער חולי, דעריבער: ויהודה את מזורו - יהודה האט געזען זיין מזור, זיין דרויסנדיגע מכה, און דעריבער שיקט ער ער זאל אים ביישטיין. און דערויף שטייט: וישלח אל מלך ירב - ער האט געשיקט שלוחים צום מלך אשור ער זאל פירן זיין קריג (שיריב את ריבו). וואס מיינט מלך ירב? דער מלך וואס וועט פירן מיין ריב קעגן פקח און קעגן רצין פון ארם וואס שטייען אויף קעגן מיר; דאס איז א מזור פון אינדרויסן, קעגן די וואס שטייען אויף קעגן מיר פון דרויסן. אבער לאמיר זען אז סיי יהודה, סיי בנימין, און סיי אפרים האבן נישט מצליח געווען אין זייער מעשה. ביידע פון זיי, זאגט דער מלבי"ם, האבן נישט דערגרייכט זייער האפענונג: קעגן דעם וואס אפרים איז געגאנגען צו אים ער זאל היילן זיין אינעווייניגסטן חולי, דערויף זאגט דער פסוק: והוא לא יוכל לרפוא לכם - אויף אפרים וואס האט געזוכט א רפואה פאר זיין חולי (אן אינעווייניגסטער חולי), ער וועט אייך נישט קענען היילן; אזוי ווי ס'שטייט ביי מנחם בן גדי: ולא עמד שם בארץ, ער האט געשיקט צו אים ער זאל קומען, אבער ער איז דארט נישט געבליבן, מלך פול איז נישט געבליבן זיי צו ראטעווען. און קעגן דעם וואס יהודה האט געשיקט ער זאל היילן זיין דרויסנדיגן חולי, זיין מזור, ולא יגהה מכם מזור - קוקט נאר ביי אחז, נישט נאר ס'איז נישט געווען קיין מזור, נאר ויצר לו ולא חזקו. אחז פון יהודה, וואס האט געמיינט אז ער וועט האבן א מזור קעגן די פיינט פון אינדרויסן, האט אויך נישט באקומען קיין היילונג פאר זיין קלאפ. קומט אויס אז למעשה האט דאס וואס איר האט געטון גארנישט געהאלפן, פשוט ווייל איר האט זיך נישט געוואנדן צום ריכטיגן אדרעס: אנשטאט זיך צו ווענדן צום אויבערשטן, האט איר זיך געוואנדן צו פרעמדע כוחות זיי זאלן אייך העלפן.
ס'שטייט דא: לא יגהה. לא יגהה מיינט א רפואה. היינט קענען מיר דאס פונעם נאמען פונעם שפיטאל בית חולים גהה; גהה מיינט רפואה, ווי ס'שטייט: לב טוב ייטיב גהה, דאס מיינט א היילונג. אבער דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס וואס ס'שטייט גהה, איז א לשון פון ארויסנעמען (הוצאה). וואס מיינט דאס? אזוי ווי הגו סיגים מכסף - נעמט ארויס די שלאקן וואס זענען פארמישט אינעם זילבער; אדער הוגה מן המסילה - אים אוועקנעמען פונעם וועג, ער גייט שוין נישט אויפן וועג נאר ער איז אוועקגענומען געווארן. וואס ער וויל דא זאגן איז, אז ער וועט נישט ארויסנעמען דעם פוילן אייטער וואס פארדארבט זיך אינעם וואונד: ולא יגהה מכם מזור. דו האסט א דרויסנדיגע מכה וואס האט אין זיך א פוילעניש און מען דארף א מזור - וואס דאס איז ווי מיר האבן געזאגט ויזר את הגיזה אדער סממנים - צו היילן און ארויסנעמען די שלעכטע וואונד און זי אוועקפירן פונעם קערפער; דאס וועט דער שונא נישט טון! זעסט דאך אז ווען אפרים איז געגאנגען קיין אשור, איז צום סוף גארנישט נוצליך ארויסגעקומען דערפון. באמערקט לגבי אפרים, זאגט דער מלבי"ם, אז ער איז אליין געגאנגען, און נישט בלויז צום מלך, נאר ער איז געגאנגען צו גאנץ אשור, ווייל אלע זענען געווארן קנעכט צו אשור; דעריבער שטייט אז אפרים איז געגאנגען צו אשור: וילך אפרים אל אשור. קעגנאיבער דעם, ווען מען רעדט פון יהודה, שטייט: וישלח אל מלך ירב - ווייל יהודה זענען נישט געגאנגען ווערן זיינע קנעכט, און ער האט אויך נאר געשיקט א שליחות צום מלך אליין; און דעריבער ווערט ער אנגערופן מלך ירב. פארוואס מלך ירב? ווייל ער האט זיך בלויז געוואנדן צו אים: קום קריג מיין קריג! איך גיי נישט צו דיר צו ווערן דיין קנעכט אדער א באשיצטע מלוכה אז דו זאלסט מיך באשיצן, ניין, איך בעט דיר נאר פיר מיין געפעכט; דעריבער רופט ער אים א מלך ירב, א מלך וואס דארף קריגן זיין קריג.
כי אנוכי כשחל לאפרים וככפיר לבית יהודה. אני אני אטרוף ואלך אשא ואין מציל. כי אנוכי כשחל לאפרים - זאגט זיי דער אויבערשטער: אייער טעות איז וואס איר פארשטייט נישט אז אייער קלאפ איז נישט קיין נאטירליכער קלאפ, נאר עס איז א השגחה'דיגע מכה ווי מיר האבן געזאגט. אויב אזוי, האט איר גארנישט וואס צו לויפן נאך רפואה צו בשר ודם, נאר איר דארפט זיך ווענדן גלייך צום אויבערשטן אליין! כשחל לאפרים וככפיר לבית יהודה - דער מלבי"ם לייגט פאר דעם משל: אין די ביכער פון דער נאטור ווערט געברענגט, אז א לייב, ווען ער איז נאך יונג, הייסט ער א כפיר; דעמאלט גייט ער נישט ארויס אויף יאגד-רייזעס, ער בלייבט אין זיין געצעלט (אין זיין הייל), און אויב איינער קומט צו דערנעבן, צערייסט ער אים; אבער ער גייט נישט ארויס זיך יאגן נאך א רויב, נאר ער זיצט אין זיין באהעלטעניש און לאקערט. קעגנאיבער דעם, ווען ער וואקסט אויס און ווערט שוין א פולער לייב, און נאך מער ווען ער ווערט א שחל, וואס שחל איז שוין אן עלטערער לייב, דאן האט ער שוין לייבינטעס פאר וועמען ער דארף זארגן פאר פרנסה, ער האט זיך שוין אונטערגענומען צו שפייזן און פארזארגן; דעריבער גייט ער שוין ארויס צו יאגן און שלעפן רויב פאר זיי. דערויף זאגט דער פסוק: כי אנוכי כשחל לאפרים וככפיר לבית יהודה. פאר אפרים זעט ער אויס ווי א שחל, ווייל מיר האבן דאך מסביר געווען אז בנוגע אפרים גייט דער אויבערשטער כביכול ארויס פון בית המקדש כדי צו קומען שלאגן אפרים; דא זעט ער אויס ווי א שחל, ווי אן עלטערער לייב וואס גייט ארויס פון זיין פלאץ צו שלאגן. קעגנאיבער דעם פאר בית יהודה איז ער ווי א כפיר, וויבאלד בית יהודה געפינט זיך נאנט צום בית המקדש, ריקט זיך דער אויבערשטער כביכול נישט פון זיין פלאץ, נאר פון זיין סוכה, דארט אינעם בית המקדש, פון דארט שלעגט ער זיי. דאס איז ענליך צו דעם וואס מיר האבן פריער געזען: כי אנוכי כעש לאפרים וכרקב לבית יהודה, אז די פוילעניש (רקב) קומט פון אינעווייניג - דאס איז בית יהודה ווייל דער בית המקדש איז אין זייער מיטן; בעת דער אויבערשטער טוט כביכול גיין צו אפרים, וואס דאס איז ווי אן עש, א שאדן וואס קומט פון דרויסן. דערויף זאגט ער: אני אני אטרוף ואלך - דו גייסט זוכן רפואות ביי בשר ודם, אבער דו פארגעסט אז אלעס קומט פון מיר! איך בין ווי א שחל, איך בין ווי א כפיר, די זאך איז גארנישט קיין טבע, נאר עס איז בהשגחה, איך אליין בין דער וואס צערייסט! סיי ווען ס'רעדט זיך פון אפרים: אטרוף ואלך - פארוואס הייסט עס אטרוף ואלך? ווייל דער שחל צערייסט און טראגט דעם רויב ווייט אוועק; און קעגנאיבער דעם ביי יהודה, וויבאלד ער צערייסט עס דארט אויפן פלאץ, ווי מיר האבן געזאגט אין זיין געצעלט, שטייט דעריבער: אשא ואין מציל - דארט שטייט נישט אלך, ווייל עס איז אויף זיין פלאץ, נאר ער הייבט אויף און קיינער קען נישט ראטעווען. קיינער קען נישט ראטעווען פון מיין האנט! טא פארוואס ווענדסטו זיך קיין אשור? קען ער דיך דען ראטעווען פון דער האנט פונעם אויבערשטן?!
אלך אשובה אל מקומי עד אשר יאשמו וביקשו פניי בצר להם ישחרונני. דער מלבי"ם ערקלערט: קעגנאיבער דעם וואס ער האט פריער געזאגט אני אטרוף ואלך, וואס דאס רעדט וועגן אפרים וואו הקדוש ברוך הוא קומט כביכול פון דרויסן און נעמט דעם רויב, זאגט ער: נישט בלויז אז איך וועל גיין פון אפרים קיין ירושלים (ווייל דער אויבערשטער קערט זיך כביכול צוריק צו זיין ארט, און דארט אין ירושלים זענען ערשט יארן שפעטער אויך יהודה פארטריבן געווארן אין גלות, איז דארט אין ירושלים געווען די בחינה פונעם כפיר וואס בלייבט אויף זיין ארט און צערייסט ווי מיר האבן פריער געזאגט), נאר זאגט דער אויבערשטער: אשובה אל מקומי - מיינט נישט אז איך קער זיך נאר צוריק אהין צום בית המקדש, נאר אל מקומי מיינט צום הימל! איך וועל זיך גאר דערווייטערן פון זיי, עד אשר יאשמו - און דאס וועט אנהאלטן ביז זיי וועלן אליין תשובה טון, עד אשר יאשמו ויבקשו פניי - יאשמו מיינט זיי וועלן איינזען זייער שולד, זוכן מיין פנים און תשובה טון. אדער, אויב זיי וועלן נישט איינזען זייער שולד, דאן עכ"פ בצר להם ישחרונני - זיי וועלן האבן פיל ביטערע און שווערע צרות, און דעמאלט ישחרונני, וועלן זיי קומען זוכן דעם אויבערשטן צוליב דעם גרויסן דרוק פון די צרות און שרייען צום אויבערשטן. פרעגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן ביקשו פניי און ישחרונני? ערקלערט דער מלבי"ם: זוכן דאס פנים (בקשת פנים) איז דורך תפילה אדער א דורון, ווי ויבקש דוד את פני השם, אדער והתפללו ויבקשו פניי; קעגנאיבער דעם איז א משחר איינער וואס זוכט א זאך וואס איז פארבארגן פון אים, א זאך וואס ער האט פארלוירן, דאס הייסט משחר. נאך א זאך זאגט דער מלבי"ם: ער זאגט דא, אדער וועלן זיי איינזען זייער שולד און ויבקשו פניי - וואס מיינט פניי? דו זוכסט יענעמ'ס פנים ווען דו זעסט אים נאר, איז ויבקשו פניי ווען זיי זענען נאך דא; און אויב נישט, דאן בצר להם ישחרונני - דאס הייסט איך וועל זיי שוין פארלאזן, און וואס וועט דעמאלט זיין? ער וועט שוין נישט קענען בעטן מיין פנים ווייל איך בין נישט דא, נו וואס וועט ער טון? ער וועט מיך משחר זיין, ער וועט מוזן נאכפארשן און זוכן, ווייל ווי געזאגט מיינט לשחר זוכן עפעס וואס איז פארלוירן געווארן פון דיר. טייל ערקלערן אז דער אויסדרוק לשחר שטאמט פונעם ווארט שחר (פארטאגס) - דאס מיינט, א זאך וואס איך וויל גאר שטארק, גיי איך עס זוכן שוין פארטאגס ביים שחר. דאס איז דער טייטש פון איינעם וואס וויל זען דעם קעניג אדער דעם שר, גייט ער משחר פניו, ער גייט פרי אינדערפרי כדי אים צו טרעפן. קומט אלזא אויס אז דער אויסדרוק לשחר איז אויך פארבונדן מיטן ווארט שחר.