ספר הושע פרק ג: "וַיֹּאמֶר ה' אֵלַי עוֹד לֵךְ אֱהַב אִשָּׁה אֲהֻבַת רֵעַ וּמְנָאָפֶת כְּאַהֲבַת ה' אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְהֵם פֹּנִים אֶל אֱלֹהִים אֲחֵרִים וְאֹהֲבֵי אֲשִׁישֵׁי עֲנָבִים" - דער אויבערשטער האט צו מיר געזאגט: גיי נאכאמאל, האב ליב א פרוי וואס איז באליבט ביי א חבר און זי איז א מנאפת, פונקט ווי די ליבע פונעם אויבערשטן צו די בני ישראל, בשעת זיי ווענדן זיך צו פרעמדע געטער און האבן ליב קריגלעך וויין.
מיר האבן שוין פריער געזען א גרויסע און ברייטע מחלוקת וועגן דעם ציווי וואס דער אויבערשטער האט אנגעזאגט הושע'ן צו גיין נעמען אן אשת זנונים, גומר בת דבליים. און דארט האבן מיר געזען א מחלוקת ווי אזוי אפצולערנען דעם פסוק: צי דער פסוק דרוקט בעצם אויס א געוויסע מראה וואס הושע האט געזען אין א חלום, און ער האט געזען ווי ער גייט און נעמט יענע פרוי און דעם גאנצן ענין דארט, אז אלעס איז געווען אין א חלום - דאס איז געווען די שיטה פונעם רמב"ם. מיר האבן געזען נאך א ביאור פונעם תרגום יונתן, אז ס'איז בכלל נישטא דא קיין ציווי צו גיין הייראטן אזא פרוי, נאר דער קדוש ברוך הוא זאגט אים: גיי זע וואס כלל ישראל טוט, אז זיי זענען ווי א פרוי וואס פארלאזט איר מאן וכדומה, אבער ס'איז בכלל נישט געווען קיין ציווי, אפילו נישט אין א חלום. און מיר האבן געזען די וואס ערקלערן אז די זאך איז געווען כפשוטו, דאס הייסט אז דער קדוש ברוך הוא האט מְצַוֶוה געווען הושע'ן צו גיין און נעמען אזא פרוי און האבן קינדער מיט איר ממש כפשוטו, און דערנאך איר מגרש זיין; און דאס גאנצע איז געשען כדי צו ווייזן פאר הושע אז ער האט קאליע געמאכט מיט דעם וואס ער האט גערעדט קעגן כלל ישראל, ווען דער אויבערשטער האט אים געזאגט בניך חטאו, האט הושע געזאגט החליפם באומה אחרת - טויש זיי אויס מיט אן אנדער פאלק, האט אים דער קדוש ברוך הוא געזאגט: אזוי זאגסטו? לאמיר דיך זען פרובירט ווערן מיט אזא זאך. קומט אויס לויט דעם, לויט די דברי חז"ל, אז אלעס איז דארט געווען אין דער ווירקלעכקייט, במציאות.
אויב אזוי, שטעלט זיך דא דער אלשיך און פרעגט: ס'איז דאך ווי מאדנע פאררעכנט, דאס הייסט דער גאנצער ציווי פון "לך אהב אישה אהובת רע ומנאפת", און בעצם איז אונז נישט קלאר וואס איז דער ציל. ער זאגט, ס'איז נישט גענוג געווען די ערשטע וואס איז געווען אן אשת זנונים, נאר דאס אויך, מ'זאגט דאך אויף איר אויך מנאפת, אהובת רע ומנאפת. פארוואס האב איך זיך יעצט אויפגעוועקט? ווייל אויף דער ערשטער, זאגט דער אלשיך הקדוש, זאגן חז"ל אז דאס איז געווען א שטראף פאר דעם וואס ער האט געזאגט החליפם באומה אחרת. אבער דא, זאגט ער, האבן מיר נישט געזען אז הושע זאל האבן גערעדט עפעס שלא כהוגן, אז ער זאל באקומען נאך א שטראף. וואס איז יעצט דער ציווי "לך אהב אישה אהובת רע ומנאפת"? פאר וואס עפעס? הושע האט דאך גערעדט שלא כהוגן און איז שוין איינמאל באשטראפט געווארן. און נישט נאר דאס, זאגט דער אלשיך, מיר האבן דאך געזען אז הושע האט שוין אויך מתקן געווען וואס ער האט געטון, ווייל דער קדוש ברוך הוא האט אים געזאגט אז כדי צו פאררעכטן וואס ער האט גערעדט קעגן כלל ישראל, זאל ער בעטן רחמים אויף זיי. און אזוי האבן מיר געזען אז הושע האט געבעטן רחמים אויף עם ישראל: והיה מספר בני ישראל כחול הים. דאס הייסט אז ער האט שוין באוויזן צו פאררעכטן וואס ער האט געטון. פרעגט ער: איז דען דאס דער לוין, אז מ'זאל אים מְצַוֶוה זיין ער זאל נעמען נאך א זונה פאר א פרוי? דאס איז דער שכר וואס דער אויבערשטער גיט אים פאר דעם וואס ער האט מתקן געווען און געזאגט גוטע ווערטער אויף כלל ישראל?
און בנוגע דעם רמב"ם זאגט ער: אונזערע פריערדיגע האבן שוין אָפּגעוואָרפן די מיינונג פונעם רמב"ם, אז אלעס איז געווען בלויז אין מראה הנבואה און נישט בפועל; די דעה האבן די פריערדיגע אָפּגעוואָרפן, און מען זעט אז די גמרא נעמט אן אז די זאך איז יא געווען בפועל און נישט ווי די שיטה פונעם רמב"ם, ווי מיר האבן ערקלערט אין פרק א'. דעריבער זאגט דער אלשיך אז מען קען מעגליך זאגן אז ס'איז נישט געווען א מראה, און אויך נישט א ממש'ע חתונה בפועל. דאס הייסט ער נעמט א מיטל-וועג. ער זאגט, מען קען נישט זאגן אז דאס איז געווען סתם אין נבואה אזוי ווי דער רמב"ם, אז אלעס איז געווען אין נבואה, ניין; פונעם צווייטן זייט, צו זאגן אז ער איז געגאנגען און ליב געהאט א פרוי אהובת רע ומנאפת וכדומה - ער זאגט, גיב אכטונג, דא שטייט נישט חתונה האבן מיט איר! דא ווערט דאס נישט געזאגט. "לך אהב אישה אהובת רע ומנאפת", און וואס זאל זיין מיט יענער פרוי? "ואומר אליה ימים רבים תשבי לי לא תזני ולא תהיי לאיש וגם אני אלייך". וואס האט ער איר געזאגט? "ימים רבים תשבי לי ולא תהיי לאיש", אבער ער האט נישט געזאגט אז ער גייט לעבן מיט איר. דאס זאגט ער: ער האט איר מְיַיחֵד געווען פאר זיך, זי זאל נישט זיין קיין מנאפת מיט אנדערע מענטשן, זי זאל נישט חתונה האבן מיט קיין אנדערן מאן, און ער זאגט אויך "וגם אני אלייך" - איך וועל אויך נישט חתונה האבן מיט אנדערע פרויען, אבער ס'שטייט נישט אז ער דארף לעבן מיט איר. ווידער ביי דער ערשטער פרוי, דארט איז געווען א גרויסער גנאי אז דער נביא האט געדארפט נעמען א זונה, חתונה האבן מיט איר און האבן קינדער מיט איר, און אין דעם האבן חז"ל געפונען א טעם אז ס'איז געווען א שטראף. אבער דא, זאגט ער, זעט מען אז ס'איז נישט קיין שטראף פאר הושע'ן, ווייל בפועל איז פון הושע'ן נישט פארלאנגט געווארן צו טון עפעס וואס האט אין זיך א שפלות אדער פחיתות; מען האט אים נישט געהייסן חתונה האבן מיט איר, נאר מען האט אים בלויז געזאגט: "תשבי לי ולא תזני ולא תהיי לאיש וגם אני אלייך", איך וועל אויך נישט חתונה האבן מיט קיין אנדערער פרוי.
תרגום יונתן בלייבט געטריי צו זיין מהלך פון דארט, און אזוי טייטשט ער אויך דא. פונקט ווי דארט האט ער געזאגט אז דאס איז בעצם א שליחות, א מעסעדזש וואס ווערט איבערגעגעבן פאר כלל ישראל, אבער ס'איז דא בכלל נישט קיין באפעל צו נעמען אזא פרוי, אזוי זאגט דער תרגום אויך דא: "וַאֲמַר ה' לִי עוֹד אֲזַל אִתְנַבִּי נְבוּאָה עַל בֵּית יִשְׂרָאֵל דְּאִנּוּן דָּמְיָן לְאִתְּתָא דִּרְחִימָא עַל בַּעְלַהּ וּמְזַנְיָא עֲלוֹהִי" - גיי זאג א נבואה אויף בית ישראל, אז זיי זענען ענליך צו א פרוי וואס איז באליבט ביי איר מאן און זי איז אים מְזַנֶה. כלל ישראל זענען באליבט ביים מקום, און זיי זענען מְזַנֶה, זיי גייען נאך די בעלים. קומט אויס לויט דעם אז די גאנצע רייד דא איז נישט געווען אין א חלום און נישט קיין ציווי במציאות, נאר סך הכל א געוויסע נבואה וואס הושע האט געדארפט נוצן אלס א משל ווען ער נביא'ט צו כלל ישראל.
דער מלבי"ם ערקלערט: נאך דעם ערשטן משל וואס מיר האבן געזען, וואו ער האט געגעבן א משל אויף ישראל ווי אן אשת איש וואס איז מְזַנֶה תחת בעלה, און ער האט אים מְצַוֶוה געווען צו נעמען א פרוי בדרך נישואין, דאס הייסט צו נעמען אן אשת זנונים, טוט ער אים דא מְצַוֶוה זיין אן אנדער ציווי. ער זאגט אים: "לֵךְ אֱהַב אִשָּׁה אֲהֻבַת רֵעַ וּמְנָאָפֶת". זאגט דער מלבי"ם: גיב אכטונג, ס'שטייט "אֱהַב אִשָּׁה", ס'שטייט נישט "קח אישה" אדער הייראט א פרוי; דאס הייסט בדרך ליבע, נישט בדרך קיחה און נישואין. די ערשטע האט ער גענומען, ער האט חתונה געהאט מיט איר, ער האט געהאט קינדער מיט איר; דא רעדט מען נישט מיט אים וועגן קיין נישואין, נאר "לך אהב אישה". גיט אכטונג, דא איז אויך איר מצב, איר סטאטוס, ווייניגער שטרענג. ווייל דארט האבן מיר גערעדט פון אן אשת איש וואס איז מְזַנֶה אונטער איר מאן, און דערנאך האט ער איר גענומען פאר א פרוי; דא רעדן מיר אז די פרוי וואס איז מְזַנֶה, איז מְזַנֶה אונטער איר געליבטן, נישט אונטער איר מאן. זי איז א פנויה, זי האט נישט קיין מאן מיט נישואין, זי האט א רֵעַ - "אהובת רע". די פרוי איז נישט קיין פארהייראטע, נאר זי האט א פריינד. אבער גיט אכטונג: זי איז זיכער פחות'דיג, ווייל כאטש זי האט א רֵעַ, טוט זי נאאפ'ן מיט אנדערע אחוץ דעם רֵעַ, פאר אן אתנן איז זי מְנָאֶפֶת מיט פרעמדע. איז זי זיכער פגום, אבער ס'איז ווייניגער שטרענג ווי דאס וואס מיר האבן פריער גערעדט, וואו ס'איז געווען אן אשת איש וואס איז מְזַנֶה אונטער איר מאן. און כאטש זי ווערט נישט אנגערופן מיט'ן נאמען זונה, זאגט דער מלבי"ם, ווייל ווי מיר האבן ערקלערט האט זי נישט קיין מאן, און א זונה איז איינע וואס איז מְזַנֶה תחת בעלה, פונדעסטוועגן איז זיכער דא דא א בגידה אינעם רֵעַ. בכלל דארף מען וויסן, זאגט דער מלבי"ם, אז לויט אים, יעדעס מאל וואס מען דערמאנט רֵעַ, מיינט דאס נישט בדרך נישואין. דער רֵעַ פון דער פרוי און די רעיה פונעם מאן, זאגט דער מלבי"ם, איז אן קידושין; נישט אזוי ווי מען נוצט היינט דאס ווארט רעייתי אינעם באדייט פון מיין ווייב, נאר רעייתי לשון מיין חבר'טע, זי איז מיין באליבטע, "זה דודי וזה רעי", "יפה את רעייתי", רעייתי מיינט ווי מיר האבן געזאגט מלשון רֵעַ און נישט מלשון א פארהייראטע פרוי. דא איז זי אויך אהובת רע, דאס הייסט ס'איז דא א געוויסער ידיד, א געוויסער חבר פון יענער פרוי, און מיט דעם אלעם איז זי אים בוגד ווען זי גייט נאאפ'ן מיט אנדערע פאר אן אתנן.
וואס איז אויב אזוי דער נמשל דא אין דער מעשה? דער ערשטער משל איז געווען ווען עם ישראל זענען געווען אונטער דער האנט פונעם אויבערשטן. זיי זענען געווען אין ארץ ישראל, זיי פלעגן באקומען די מזונות פונעם אויבערשטן, דער גאנצער שפע איז געווען פונעם אויבערשטן מיט השגחה פרטית; און זיי, ווי א פארהייראטע פרוי, גייען און זענען מְזַנֶה נאך די בעלים. דעריבער איז דער משל געווען פון אן אשת איש וואס איז מְזַנֶה תחת בעלה. און דערצו פלעגט זי נאך זאגן: "אֵלְכָה אַחֲרֵי מְאַהֲבַי נֹתְנֵי לַחְמִי וּמֵימַי צַמְרִי וּפִשְׁתִּי שַׁמְנִי וְשִׁקּוּיָי", וואס דאס מיינט אז זי האט נאך געזאגט: וואס איך באקום איז נישט פונעם אויבערשטן, ס'איז נישט מיין מאן וואס גיט מיר עס, נאר דאס זענען די ליבהאבער, דאס איז די עבודה זרה, איך דאווען צו זיי און זיי גיבן מיר. און צוליב דעם זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות; דאס איז דעמאלט געווען א גאר שווערער מצב. אבער יעצט, פון דער צווייטער זייט, קען מען נישט אנרופן כלל ישראל ווי זיי וואלטן געווען אין א בחינה פון נישואין מיט'ן קדוש ברוך הוא; מען קען זיי נישט אנרופן אז זיי זענען א פרוי וואס איז מְזַנֶה תחת בעלה, ווייל זי איז דאך נישט אונטער איר מאן, מיר זענען אין גלות. וויבאלד מיר זענען אין גלות, קומט אויס אז ס'איז מער פאסיג צו דעפינירן אונזער היינטיגן מצב, נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט אונז פארשיקט פון פאר זיך און מבטל געווען די פריערדיגע אירוסין, אז יעצט זענען מיר אין א בחינה פון "לא עמי אתה". און דעמאלט איז זי בגדר מנאפת און נישט בגדר זונה. ווייל קודשא בריך הוא איז בבחינת רֵעַ; זי האט נישט קיין שטענדיגן מאן, אבער וואס יא, זי האט א רֵעַ - דער קדוש ברוך הוא איז אונזער רֵעַ. ווי ס'שטייט "אַלּוּף נְעֻרַי אָתָּה", זאגט דער מלבי"ם, אז כאטש דער קדוש ברוך הוא האט איר נישט ליב ווי די ליבע פון א מאן, אבער זיכער האט ער איר ליב ווי די ליבע פון א רֵעַ; כאטש זיין ליבע איז נישט בפרהסיא, אבער דאך מיט א באהאלטענער השגחה היט דער קדוש ברוך הוא יא אויף כלל ישראל אפילו אין זייער גלות, "וְאַף גַּם זֹאת בִּהְיוֹתָם בְּאֶרֶץ אֹיְבֵיהֶם לֹא מְאַסְתִּים וְלֹא גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם". און זיי, אפילו אין גלות, זענען מְזַנֶה פון אונטער'ן אויבערשטן. און דאס איז וואס ער זאגט: "כְּאַהֲבַת ה' אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְהֵם פֹּנִים אֶל אֱלֹהִים אֲחֵרִים". כאהבת ה' - דאס הייסט דער נמשל פון אהובת רע, דאס איז די געליבטע פונעם אויבערשטן; מיר זענען אהובי ה', דער אויבערשטער איז נישט אונזער מאן כביכול און נישט אונזער ארוס, נאר ווי די ליבע פון א רֵעַ צו זיין פילגש. און דערפאר זאגט ער פאר הושע'ן, כדי צו מאכן א משל דערויף: גיי האב ליב א פרוי וואס איז אן אהובת רע.
דער נמשל פון דער מנאפת איז דאס וואס מיר זאגן, אז כאטש זי איז אן אהובת רע און בעצם האט יענער רֵעַ איר מְיַיחֵד געווען פאר זיך, טוט זי זיך פונדעסטוועגן נישט מְיַיחֵד זיין צו אים, נאר פארדרייט אירע וועגן. דאס הייסט אז כלל ישראל, כאטש זיי זענען אין גלות, איז דער אויבערשטער נאך אלץ אונזער רֵעַ, און מיט דעם אלעם ווענדן מיר זיך צו עבודה זרה און צו די אלילים. און נישט נאר דאס, נאר ער דעפינירט עם ישראל: "וְהֵם פֹּנִים אֶל אֱלֹהִים אֲחֵרִים וְאֹהֲבֵי אֲשִׁישֵׁי עֲנָבִים". וואס מיינט אוהבי אשישי ענבים? דער טייטש דערפון איז אז זיי ווענדן זיך צו פרעמדע געטער; זיי זענען נישט אין דער פריערדיגער מדרגה וואו דער מאן פלעגט איר געבן די מזונות ווי מיר האבן געזאגט, און זי פלעגט גיין נאך די ליבהאבער ווייל זי איז געווען זיכער אז די מזונות קומען פון זיי - ווייל די עבודה זרה האט מיר געגעבן, אזוי האט זי געהאלטן און דערפאר האט זי געזאגט זיי זענען די וואס גיבן מיר מיין ברויט און מיין געטראנק, ווי געזאגט. יעצט אין גלות איז דאך זיכער אין דער מציאות אז זייער עקאנאמישער מצב איז זייער נידעריג, איז דאך זיכער אז זי האט נישט קיין קבועה'דיגע מזונות, נישט פונעם רֵעַ, נישט פון איר מאן, און פון קיינעם נישט; זי האט נישט קיין קבועה'דיגע מזונות, אפילו נישט פון די ליבהאבער. נאר וואס דען? זי איז ווי א נידעריגע זונה, זאגט דער מלבי"ם, וואס טוט מְזַנֶה זיין בלויז פאר א גלאז וויין וואס די מנאפים גיבן איר. פריער האבן מיר גערעדט פון גאנצע מזונות, נאר זי האט די מזונות מייחס געווען צו די מאהבים און נישט צו קודשא בריך הוא; יעצט האט זי באמת נישט קיין מזונות, איז וואס יא? והם פונים אל אלוהים אחרים ואוהבי אשישי ענבים - מען קויפט זיי אפ פאר ביליג, פאר א גלאז וויין; זיי זענען אירע ליבהאבער דורך אשישי ענבים. אשישי ענבים, ערקלערט דער מלבי"ם, איז א נאמען פון א מאס פון וויין, אזוי ווי סמכוני באשישות; רש"י ברענגט בשם מנחם וואס ערקלערט אז די כוונה איז בעכערס וויין. אזוי אויך עם ישראל אין גלות ווענדן זיך אפ פונעם אויבערשטן פאר א קלייניקייט, זיי ווענדן זיך אפ און פארלאזן דעם קדוש ברוך הוא פאר א קליינעם ריוח; אזוי ווי ס'שטייט: "תַּחַת אֲשֶׁר לֹא עָבַדְתָּ אֶת ה' אֱלֹהֶיךָ בְּשִׂמְחָה וּבְטוּב לֵבָב מֵרֹב כֹּל, וְעָבַדְתָּ אֶת אֹיְבֶיךָ... בְּרָעָב וּבְצָמָא וּבְעֵירֹם וּבְחֹסֶר כֹּל". דאס הייסט, מיר ווענדן זיך אוועק פונעם אויבערשטן כאטש וואס האבן מיר דען באקומען? מען בלייבט מיט הונגער, דורשט, נאקעטקייט און א מאנגל אין אלעס. פריער האבן זיי נאך געמיינט אז די עבודה זרה גיט מיר, ווייל זיי האבן געהאט; אבער דארט גיט מען שוין גארנישט. פונדעסטוועגן איז זי מְזַנֶה פאר א קלייניקייט, ווי געזאגט, וואס דאס מיינט אז די גוים קויפן זיך איין ביי איר פאר ביליג, בלויז כדי צו געפעלן אין די אויגן פונעם גוי איז זי גרייט צו דינען עבודה זרה.
און בעצם זאגט דער מלבי"ם, אז אויב מען וועט מדייק זיין, וועט מען זען אז דאס שטייט אויך אינעם לשון פון די פסוקים. ווייל ס'איז פארהאן אן אונטערשייד צווישן א זונה און א מנאפת. זאגט דער מלבי"ם: דער נאמען זונה קומט שטענדיג מצד דעם וואס זי גייט ארויס פון דער רשות פון איר מאן, און דעריבער זעען מיר שטענדיג דעם אויסדרוק פון זונה אויך לגבי עבודה זרה, ווייל דער קדוש ברוך הוא איז כביכול איר מאן, און כלל ישראל - "אֲשֶׁר אַתֶּם זֹנִים אַחֲרֵיהֶם" - גייען און זענען מְזַנֶה נאך די אלילים; שטענדיג מיינט זונה ארויסגיין פון אונטער דער רשות פונעם מאן, און דאס גייט בעיקר אויף אן אשת איש. לעומת זאת דער נאמען מנאפת, דאס גייט אויף דער פעולה אליין: די פעולה איז א פעולה פון ניאוף. זונה איז מצד דעם וואס זי גייט ארויס פון איר מאן; ניאוף איז די פעולה בפועל. און דערפאר, גיב אכטונג, דא דעפינירט ער איר נישט אלס זונה, ווייל זי איז נישט פארהייראט ווי מיר האבן ערקלערט; דערפאר דעפינירט ער איר בלויז נאך דער פעולה, און די פעולה איז מנאפת.
"וָאֶכְּרֶהָ לִּי בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר כָּסֶף וְחֹמֶר שְׂעֹרִים וְלֵתֶךְ שְׂעֹרִים" (הושע ג, ב). "וָאֶכְּרֶהָ לִּי בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר כָּסֶף" - דא זענען געזאגט געווארן פילע מדרשים אויפ'ן פארשטאנד פון דעם פסוק. לאמיר אפשר קודם ערקלערן דעם פשוטו של מקרא: ער זאגט אז יענע פרוי האב איך מיר איינגעהאנדלט פאר פופצן זילבער, און א חומר גערשטן און א לתך גערשטן. די מדרשים ערקלערן דא, אזוי ווי תרגום יונתן טייטשט: "וּפְרַקְתִּינוֹן בְּמֵימְרִי בְּיוֹם חֲמִשָּׁה עֲסַר לְיַרְחָא דְּנִיסָן" - חמישה עשר דרוקט אויס דעם פופצנטן טאג אין ניסן, דאס איז פסח; דער קדוש ברוך הוא זאגט כביכול: איך האב מיר איינגעקויפט די פרוי, כלל ישראל, ווען? אין חמישה עשר, איך האב זיי געקויפט אין ט"ו בניסן ווען איך האב זיי ארויסגענומען פון מצרים. "וִיהָבִית יָת כְּסַף תִּקְלַיָּא כִּפּוּר לְנַפְשָׁתְהוֹן" - איך האב זיי געגעבן דאס כסף הכיפורים אלס כפרה פאר זייערע נפשות. "וַאֲמָרִית דִּיהוֹן מְקָרְבִין קֳדָמַי עֹמֶר אֲרָמוּתָא מֵעַלְלַת שַׂעֲרִין" - וואס מיינט חומר שעורים ולתך שעורים? דאס הייסט איך האב זיי געהייסן מקריב זיין פאר מיר דעם עומר, דעם עומר התנופה פון גערשטן. וואס דאס קומט בעצם צו זאגן: איך האב כביכול נישט פארלאנגט פון זיי קיין שווערע פאדערונגען, ווי ס'שטייט "עַמִּי מֶה עָשִׂיתִי לְךָ וּמָה הֶלְאֵתִיךָ", איך האב זיי נישט אפגעמוטשעט און נישט באלאסטעט מיט פאדערונגען וואס מען קען נישט באשטיין.
לאמיר זען דעם ביאור פונעם מלבי"ם. דער מלבי"ם ערקלערט "וָאֶכְּרֶהָ לִּי בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר כָּסֶף": זאגט דער מלבי"ם, ער שטעלט יעצט פאר דעם משל ווי הושע גייט כביכול און קויפט אפ יענע פרוי וועגן וועלכער מיר רעדן אז זי איז אן אהובת רע, ער קויפט איר אפ פון איר רֵעַ. און וואס באצאלט ער? ער האט געגעבן פאר איר פופצן זילבער. צום אלעם ערשט, זאגט ער, גיב אכטונג: "וָאֶכְּרֶהָ לִּי" - ס'שטייט נישט דא וקידשתיה לי, ס'שטייט נישט אז ער האט זי גענומען; ליקוחין מיינט נישואין, דא שטייט נישט קיין ליקוחין, ס'שטייט נישט אז ער האט זי חתונה געהאט פאר א פרוי, נאר ס'שטייט ואכרה לי, וואס דאס איז אן ענין פון א קניין. די כתובה פון א פרוי איז פופציג כסף, וואס דאס איז צוויי הונדערט זוז, דאס איז מוהר הבתולות. לעומת זאת דא האט ער איר אפגעקויפט ווי מען קויפט א שפחה: דער פרייז פון א שפחה איז דרייסיג כסף, און ער האט איר געקויפט פאר'ן פרייז וואס מען קויפט א שפחה, אזוי ווי ס'שטייט: "אִם עֶבֶד יִגַּח הַשּׁוֹר אוֹ אָמָה כֶּסֶף שְׁלֹשִׁים שְׁקָלִים יִתֵּן". דאס הייסט דאס איז דער פרייז פון א שפחה, נישט דער פרייז פון א פרוי וואס מוהר הבתולות איז פופציג כסף. אזוי אויך דער ווערט און דער ערך פון א פרוי - ווי באקאנט, ווען א מענטש זאגט ערך פלוני עלי, דארפן מיר זען ווער יענער מענטש איז; און דאס ווערט נישט געמאָסטן לויט וויפיל ער איז ווערט אדער וויפיל פארמעגן ער פארמאגט, נאר דאס ווערט געמאָסטן לויט זיין עלטער: פון איין חודש און ווייטער, פון פינף יאר וכדומה. איז דער דין אז דער פרייז און דער ערך פון א פרוי פון צוואנציג יאר ביז זעכציג יאר איז דרייסיג שקלים. אויב א מענטש האט געזאגט אויף א פרוי פון דרייסיג, פערציג אדער פופציג יאר ערכה עלי, איז די הלכה אז מען דארף געבן דרייסיג שקלים - דאס זענען פסוקים, א דין אין ערכין, פסוקים אין דער תורה. זעסטו דאך אז דער סכום וואס ער גיט איז דער שווי פון דרייסיג שקלים, וואס דרייסיג שקלים איז דער סכום וואס מען גיט פאר א פרוי א שפחה. איז ער בעצם ווי איינער וואס קויפט א שפחה, ווי איינער וואס קויפט א פילגש; ער קויפט דא נישט קיין אשת איש, ער קויפט דא נישט קיין פרוי חתונה צו האבן מיט איר. גיט אכטונג: אויב אזוי וואלט ער דאך געדארפט געבן ואכרה לי פאר דרייסיג כסף, אבער אינעם פסוק שטייט "וָאֶכְּרֶהָ לִּי בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר כָּסֶף". ואכרה איז א לשון פון האנדל, ווי "אֲשֶׁר כָּרִיתִי לִי", די גמרא זאגט אז מען רופט א מכירה כירה אין די כרכי הים; דאס הייסט איך האב מיר איר איינגעהאנדלט פאר פופצן כסף. האסט דאך געזאגט דרייסיג, פארוואס פופצן? דרייסיג צאלט מען דאך פאר א שפחה! זאגט דער מלבי"ם: וויבאלד ווען ער נעמט די פרוי ווייסט ער אז ער האט נישט קיין פולע בעלות אויף איר; מיר האבן דאך שוין געזאגט אז די פרוי איז א מנאפת, דעריבער זאגט ער, איז זי נאר ווערט א העלפט! זי איז נישט הונדערט פראצענט פאר מיר, זי איז דאך א מנאפת, זי איז פאר מיר און אויך פאר א צווייטן - א, אויב אזוי לוינט זיך צו באצאלן פאר איר נאר א העלפט פון איר ווערט.
אזוי אויך איז מיט דעם ענין פון די מזונות: "וְחֹמֶר שְׂעֹרִים וְלֵתֶךְ שְׂעֹרִים". זאגט דער מלבי"ם: ער האט איר געגעבן א חומר גערשטן און א לתך גערשטן. א חומר איז דרייסיג סאה, א לתך איז פופצן סאה. און דא, היות די פרוי איז נישט זיין ווייב, דאס הייסט איך דארף איר נישט געבן, איך האב זיך נישט פארפליכטעט צו אירע מזונות ווי צו אן אייגענע פרוי - ווען א מענטש נעמט א פרוי איז ער מחויב צו אירע מזונות, דא אבער האב איך זיך נישט מחייב געווען צו קיין מזונות ווייל זי איז נישט מיין ווייב, זי איז נאר ווי אן ארימע פרוי וואס איך שפייז איר נישט מצד א חיוב נאר בלויז מצד חנינה, דאס הייסט מצד חסד, ער גיט איר צו אירע מזונות אבער ער האט נישט קיין חיוב דערויף, נאר פונקט ווי מען גיט פאר אן עני. זאגט דער מלבי"ם, ס'איז דא הלכות ווי אזוי מען גיט פאר אן עני: "אין פוחתין לעני העובר ממקום למקום מכיכר בפונדיון מארבע סאין בסלע", אזוי זאגט די משנה. אן עני וואס גייט פון איין ארט צום צווייטן, וואס איז דער שיעור וואס ער באקומט? א ברויט פאר א פונדיון, ווען פיר סאה קאסטן א סלע. און מיר וועלן ערקלערן דעם חשבון: א סלע איז פיר דינרים, איז אויב אזוי קאסט א סאה א דינר; און א דינר איז זעקס מעות, און א מעה איז צוויי פונדיונות - קומט אויס אז מען גיט פאר זיין סעודה איין צוועלפטל פון א סאה. ס'איז נישט קיין חילוק אויב איר זענט נישט פונקט נאכגעגאנגען דעם חשבון, ווער ס'וויל קען דאס הערן אין די שיעורים אויף משניות וואו מיר ערקלערן דעם חשבון מיט מער פרטים. אויף יעדן פאל זאגט ער: דער חומר איז דרייסיג סאה, דאס איז גענוג פאר שפייז אויף דריי הונדערט און זעכציג טעג אין יאר; נאר אנשטאט ווייץ-ברויט האט ער איר געגעבן גערשטן-ברויט וואס איז פשוט'ער און ערגער, כדי צו ווייזן אז זי עסט א מאכל בהמה, ווייל גערשטן איז שפייז פאר אייזלען, בשעת ווייץ איז שפייז פאר מענטשן. דאס איז בנוגע דער סעודה בייטאג. בנוגע דער סעודה ביינאכט, זאגט דער מלבי"ם, גיב אכטונג: ער האט געזאגט ולתך שעורים, און מיר האבן דאך ערקלערט אז א לתך איז א העלפט - א חומר איז דרייסיג סאה, א לתך איז פופצן סאה; וואס איז דער חילוק? ער זאגט אז פאר דער סעודה ביינאכט האט ער איר באשטימט בלויז א העלפט פון דער סעודה בייטאג, כדי איר צו ווייזן אז איך בין דיר נישט מחויב נאר א העלפט כדין עני. און בעיקר ביינאכט גיט ער א העלפט, זאגט דער מלבי"ם, פארוואס? ווייל ביינאכט גייט זי ארויס נאאפ'ן מיט די מנאפים, דעריבער קומט זיך איר נאר א העלפט, און אויך דער העלפט נאר פון גערשטן, וואס ווערט פאררעכנט פאר ערגערע שפייז. דרך אגב, ס'שטייט ואכרה, זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן קנה און כרה? א קניין קען אויך זיין אן א מוכר, אזוי ווי איינער וואס איז קונה א פרוי מיט קידושי שטר אדער קידושי ביאה, איז דאס א קניין אן א מוכר; אבער דער פועל כרה איז שטענדיג מיט א מוכר - כריתי לי מיינט אז ס'איז געווען איינער וואס האט פארקויפט און איך האב געקויפט. דא זאגט ער אז ער האט איר כרה געטון, וואס מיינט כרה? ער האט איר אפגעקויפט פון דער האנט פונעם רֵעַ, ווייל דער רֵעַ האט איר פארקויפט פאר געלט.
"וָאֹמַר אֵלֶיהָ יָמִים רַבִּים תֵּשְׁבִי לִי לֹא תִזְנִי וְלֹא תִהְיִי לְאִישׁ וְגַם אֲנִי אֵלָיִךְ" (הושע ג, ג). ער זאגט צו איר: "ימים רבים תשבי לי". זאגט דער מלבי"ם, קלער זיך גוט אריין: דאס זיצן ביי א פרוי מיינט אז זי האלט זיך צוריק פון חתונה האבן. דאס איז דער טייטש תשבי לי, ווייל מיר האבן ערקלערט אז ער האט זי נישט חתונה געהאט פאר א פרוי, נאר די כוונה איז: האלט זיך צוריק פון הייראטן, ווי "שְׁבִי אַלְמָנָה בֵית אָבִיךְ", "לֹא אֵשֵׁב אַלְמָנָה" - מען זעט אז דער לשון פון זיצן מיינט זיך צוריקהאלטן פון חתונה האבן. דעריבער זאגט ער איר: "יָמִים רַבִּים תֵּשְׁבִי לִי", ווארט אויף מיר פילע טעג; און דורכאויס די דאזיגע טעג "לֹא תִזְנִי וְלֹא תִהְיִי לְאִישׁ", די כוונה איז אויך אז דו זאלסט נישט גיין חתונה האבן מיט קיין שום מענטש, נישט זיין קיין מנאפת און נישט געהערן צו קיין מאן, "וְגַם אֲנִי אֵלָיִךְ" - דאס מיינט: איך וועל אויך זיצן פאר דיר. וואס מיינט דאס? איך וועל אויך ווארטן אויף דיר, דאס איז דער טייטש וגם אני אלייך, ווייל נאך פילע טעג פארפליכט איך זיך דיך צו נעמען פאר א פרוי. וואס איז בעצם דא דער נמשל? אז דער קדוש ברוך הוא האט געקויפט כלל ישראל, ער האט אונז כביכול אפגעקויפט פאר 15 כסף. פארוואס 15? זאגט דער מלבי"ם: ס'שטייט דאך אז אין דער צייט פונעם גלות איז דער נאמען נישט גאנץ, "כִּי יָד עַל כֵּס יָ-הּ"; וויפיל איז יָ-הּ? 15. דער קדוש ברוך הוא איז כביכול אין גלות, נוצט מען נאר א העלפט פונעם נאמען. און אונזערע מזונות זענען באשטימט בלויז אויף א יאר, ווייל ס'שטייט אז דער קדוש ברוך הוא פסק'נט יעדעס יאר ראש השנה פון פריש די מזונות פונעם מענטש; און דעריבער איז דאס וואס מיר האבן פריער ערקלערט אז די מזונות זענען אויף 360 טעג, וואס דאס איז א בחינה פון א יאר. און דאס קומט אויך אויסצודרוקן דעם מצב פונעם מענטש וואס איז נישט פארזיכערט אין זיין מציאות, ווי ס'שטייט: "וּפָחַדְתָּ לַיְלָה וְיוֹמָם", זאגן חז"ל: דאס איז דער וואס קויפט ווייץ בלויז אויף א יאר; דאס הייסט, ווען מען האט נישט קיין שום עקאנאמישן רוקנביין, איז דער מענטש שטענדיג אין א שרעק: וואס וועל איך עסן מארגן? וואס וועט זיין מיט מיר אין א קורצער צייט? איז אויב אזוי, ווען דער קדוש ברוך הוא שפייזט און ערנערט אונז נאר אויף א יאר, איז דאס א מציאות וואו מיר געפינען זיך אין א ספק, מיר זענען נישט זיכער פון וואס מיר וועלן זיך דערנאך מפרנס זיין. און ער באפעלט איר - און גיט אונז כביכול אויך מאכל שעורים, ווייל אין גלות איז אונזער עסן א מאכל שעורים, מיר זיצן נישט ביים פלייש-טאפ - און ער הייסט אונז אז מיר זאלן ווארטן אויף אים פילע טעג. זאגט דער אויבערשטער: אויב אזוי, קען יענע פרוי מעגליך טראכטן: נו, איך זע אז מיין מאן פארזוימט זיך - נישט מיין מאן, נאר ווי מיר האבן געזאגט: דער וואס האט מיך געקויפט פארזוימט זיך - טא אפשר וועל איך טון וואס מיין הארץ גלוסט? זאגט ער: ניין, ווארט אויף מיר פילע טעג! דאס מיינט, דער קדוש ברוך הוא פארזיכערט: איך וועל נאך צוריקקומען זיי אויסצולייזן; כאטש זיי געפינען זיך אין גלות און כאטש דער מצב איז א מצב פון דוחק, דאך זאגט דער קדוש ברוך הוא: ווארט, ווייל די גאולה וועט זיכער קומען, דער אויבערשטער וועט אויסלייזן זיין פאלק, און דער אויבערשטער זאגט: איך וועל אויך זיצן פאר דיר, איך וועל אויך ווארטן אויף דיר. און וויבאלד ס'איז אזוי, ביסטו אָנגעזאָגט אין דער צייט נישט צו נאאפ'ן מיט קיין שום מאן; דו ביסט אָנגעזאָגט אין דער דאזיגער צייט נישט אנצונעמען קיין פרעמדע אמונות, נישט צו פארנעמען פארדרייטע און קרומע אידעען פון די פעלקער צווישן וועלכע דו געפינסט זיך, ווייל דער קדוש ברוך הוא צוזאגט אונז אויסצולייזן: "וְאֵרַשְׂתִּיךְ לִי לְעוֹלָם", דער קדוש ברוך הוא צוזאגט צוריקצוקומען און אונז נעמען פאר א פרוי.
"כִּי יָמִים רַבִּים יֵשְׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל אֵין מֶלֶךְ וְאֵין שָׂר וְאֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה וְאֵין אֵפוֹד וּתְרָפִים" (הושע ג, ד). יעצט ערקלערט ער דעם נמשל: און דער נמשל איז אז כלל ישראל וועלן זיצן פילע יארן אין גלות - מיר זענען שוין צוויי טויזנט יאר אין גלות - זיי וועלן ווארטן, זיי וועלן ארויסקוקן אז איך זאל זיי אויסלייזן. און אין די דאזיגע טעג איז "אֵין מֶלֶךְ", מיר וועלן נישט האבן קיין קעניג פון די מלכי בית דוד וואס זאל זיצן אויפ'ן כסא ה', אז מיר זאלן זוכה זיין צו זען די השגחת ה'; "וְאֵין שָׂר" - דער מלבי"ם ערקלערט יעצט אז דער באדייט פון אלע אויסדרוקן דא איז, אז ס'איז נישטא דא כביכול קיין פאלקאמע ממשלה פונעם אויבערשטן, און אויך נישט פון די בעלים און די תרפים. דעריבער זאגט ער: אין מלך פון מלכי בית דוד וואס דאס איז די ממשלה פונעם אויבערשטן, און ס'איז אויך נישטא קיין שר פון די שרי המערכת, דאס הייסט די וואס פירן זיך דורך דער כוח פון די גלגלים און מזלות, נאר דער קדוש ברוך הוא זאגט: ווארט אויפ'ן אויבערשטן! דאס הייסט זאג נישט: אויב איך האב נישט קיין מלך, וועל איך גיין נאך די מערכות פון די שטערנס און זייערע אנווייזונגען, נאך דעם וואס די הימלישע קערפערס ווייזן אן; דאס איז וואס ער האט געזאגט: "לא תזני ולא תהיי לאיש". "אֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה" - דאס הייסט: אין זבח, מען איז נישט מקריב קיין קרבנות אין דער דאזיגער צייט צו ממשיך זיין שפע פונעם אויבערשטן, ווייל ס'איז נישטא קיין בית המקדש, ס'איז נישטא קיין עבודה; פון דער צווייטער זייט איז אויך אין מצבה, היט זיך, זאלט נישט זאגן: אויב ס'איז נישטא קיין זבח און קיין קרבן, וועל איך מקריב זיין פאר עבודה זרה! זאגט ער: ניין, "תשבי לי", ס'איז אויך נישטא קיין מצבה, שטעלט נישט אויף קיין מצבות פאר די בעלים. "וְאֵין אֵפוֹד" - מיר האבן נישט קיין אפוד, דאס הייסט א כהן וואס דורכ'ן אפוד ווייסט ער די צוקונפט; און פונדעסטוועגן ווארנט אונז דער אויבערשטער: היט זיך, "וְאֵין תְּרָפִים" - פרעגט נישט ביי קיין תרפים צו וויסן די צוקונפט. דאס הייסט אונזער מצב אין גלות איז אז מיר הענגען בעצם אין דער לופט: ווייל אדער האבן מיר די בעלות פונעם אויבערשטן, אדער די פון די אומות; אבער אין גלות ווארנט אונז דער קדוש ברוך הוא: זאלסט וויסן, דו ביסט אין דער בחינה פון א רֵעַ וואס האט דיך ליב - דאס רעדט אויף כנסת ישראל - ס'איז פאראן א רֵעַ וואס האט דיך ליב און צוזאגט חתונה צו האבן מיט דיר; און דו ביסט געווארנט די גאנצע צייט: דו ביסט נאך נישט מיט'ן רֵעַ, דו האסט נאך נישט חתונה געהאט, און דו ביסט געווארנט אויך נישט צו נאאפ'ן מיט אנדערע, נישט צו קוקן אויף דער זייט צו פרעמדע עבודות. און דעריבער לאזט ער זיי דאס וויסן פון פאראויס, זיי זאלן פארשטיין אז דער נסיון דא איז נישט קיין פשוט'ער נסיון, ס'איז בכלל נישט קיין גרינגער נסיון.
און דאס איז וואס ער זאגט: "ואין אפוד ואין תרפים". זאגן חז"ל, זאגט רבי שמעון בר יוחאי: אין דריי זאכן האבן ישראל געמיאוס'ט אין די טעג פון רחבעם: אין מלכות בית דוד, אין מלכות שמים, און אינעם בית המקדש. און דאס איז וואס מיר זאגן אינעם ווידוי, און אלע דריי בעטן מיר; ווייל דערויף איז דאס געבויט, אויפ'ן מאמר פון רשב"י: אין דריי זאכן האבן ישראל געמיאוס'ט אין די טעג פון רחבעם. רחבעם איז געווען דער זון פון שלמה המלך, און ווען שלמה איז נסתלק געווארן, איז זיין זון רחבעם געקומען צו דער מלוכה, און דעמאלט האט זיך די מלוכה צעטיילט צו רחבעם און ירבעם - שומרון און יהודה. אויב אזוי רעדט ער וועגן דעם: אין יענער צייט האבן זיי מורד געווען אין מלכות בית דוד, זיי האבן פארלאזט רחבעם'ן און זענען געגאנגען צו ירבעם'ן; זיי האבן מורד געווען אין מלכות שמים און מורד געווען אינעם בית המקדש. האט רבי שמעון בן מנסיא געזאגט: זיי פלעגן דאך נישט גיין מקריב זיין קיין קרבנות, זיי האבן זיך דאך געמאכט קעלבער; ישראל זעען נישט קיין סימן פון ישועה און גאולה ביז זיי וועלן צוריקקומען בעטן אלע דריי! און דאס איז וואס ס'שטייט אינעם פסוק: "אַחַר יָשֻׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל". אינעם פסוק ביי אונז, לאמיר אים לייענען: "אַחַר יָשֻׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת ה' אֱלֹהֵיהֶם וְאֵת דָּוִד מַלְכָּם וּפָחֲדוּ אֶל ה' וְאֶל טוּבוֹ בְּאַחֲרִית הַיָּמִים" (הושע ג, ה). ווען וועלן עם ישראל תשובה טון? ווען וועלן זיי אויסגעלייזט ווערן? ביז זיי וועלן תשובה טון און בעטן "אֶת ה' אֱלֹהֵיהֶם" - דאס איז מלכות שמים; "וְאֵת דָּוִד מַלְכָּם" - דאס איז כפשוטו, דאס הייסט מיר האבן געמיאוס'ט אין מלכות בית דוד, וועלן מיר בעטן מלכות בית דוד; "וּפָחֲדוּ אֶל ה' וְאֶל טוּבוֹ" - דאס איז דער בית המקדש, אזוי ווי ס'שטייט "הָהָר הַטּוֹב הַזֶּה וְהַלְּבָנֹן", אז מיר וועלן שטרעבן אז דער בית המקדש זאל צוריקקומען צו אונז. און אויף דעם זאגט ער: "ימים רבים ישבו בני ישראל" - זאגט דער מלבי"ם: פילע טעג וועלן די בני ישראל זיצן אן א מלך פון מלכי בית דוד; "אין זבח" - דאס איז דער בית המקדש; "אין אפוד" צו זאגן עתידות ברוח הקודש, ווייל דער אפוד פלעגט זאגן מיט רוח הקודש, דאס קומט מכוח מלכות שמים. איז מיר האבן נישט קיין מלכות שמים, מיר נעמען נישט אן דעם עול מלכותו יתברך און פרעגן נישט קיין שאלות פונעם אויבערשטן; און אויך קעגן דעם וועט ביי זיי נישט זיין קיין שר, קיין מצבה און קיין תרפים, וואס דאס איז די פאראלעל קעגן די אלע דריי זאכן. דאס הייסט מען ווארנט זיי: כאטש איר זענט נישט אונטער דער האנט פונעם אויבערשטן, זוכט אייך נישט קיין צעבראכענע גרובן וואס האלטן נישט קיין וואסער. "אַחַר יָשֻׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת ה' אֱלֹהֵיהֶם" - די כוונה איז מלכות שמים, מיר וועלן בעטן מלכות שמים; זאגט דער רד"ק: דאס וועט זיין אין אחרית הימים, נאנט צו דער צייט פון דער ישועה ווען די בני ישראל וועלן תשובה טון, דעמאלט איז געזאגט געווארן די נבואה: "אחר ישובו בני ישראל". און דעמאלט וועלן זיי בעטן "ואת דוד מלכם" - דאס איז מלכות בית דוד; "וּפָחֲדוּ אֶל ה' וְאֶל טוּבוֹ". וואס מיינט "ופחדו אל ה' ואל טובו"? בפרט אז פחד פארבינדט זיך נישט ביי אונז מיט עפעס גוטס; צי האט מען מורא פאר עפעס גוטס? מען האט מורא פון עפעס שלעכטס! אבער וואס מיינט "ופחדו אל ה' ואל טובו"? בפרט ווען מען רעדט פון א פאזיטיוון צושטאנד, מען רעדט פון א מצב וואס עם ישראל קומט שוין צוריק צום אויבערשטן, מען האט געזוכט דעם אויבערשטן, פאר וואס דען רעדן פון א בחינה פון פחד? די זעלבע קשיא פרעגט זיך אויך אויפ'ן דאווענען פון די ימים נוראים: מיר בעטן דארט "שידע כל יצור כי אתה יצרתו ויבין כל פעול כי אתה פעלתו ויאמר כל אשר נשמה באפו ה' אלוקי ישראל מלך ומלכותו בכל משלה", און דערנאך: "ובכן תן פחדך ה' אלוקינו על כל מעשיך ואימתך על כל מה שבראת". פרעגן טייל מענטשן: וואס הייסט? פארוואס בעט איך אז ס'זאל זיין א פחד? פארוואס בעט איך אז ס'זאל זיין אן אימה? אדרבה, מיר רעדן דאך פון א תקופה פון נאנטקייט צום אויבערשטן, פון א תקופה וואו גאנץ כלל ישראל וועט טון דעם רצון ה', פאר וואס בעטן מיר פחד? פחד איז דאך לכאורה עפעס וואס דרוקט אויס שרעק, מורא, א פארגליווערטקייט - פארוואס בעטן מיר בעצם פחד? זאגט דער מלבי"ם: מען דארף פארשטיין וואס איז דא בעצם דער געדאנק פונעם פחד וואס שטייט דא "ופחדו אל ה' ואל טובו". זאגט דער מלבי"ם: זיי זאלן דעמאלט מורא האבן אז ער זאל זיי צוריקברענגען זיין גוטס און זיין שכינה אין ציון, וואס דאס איז דער בית המקדש, וואס דעמאלט וועט ער רוהען צווישן זיי. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א פחד וואס איז פארבונדן מיט האפענונג: איך האב א חשש און מורא טאמער וועט מיין האפענונג זיך נישט אויספירן. דאס איז דער פחד פון וואס מען רעדט דא; נישט א פחד אז איך האב מורא פון עמעצן, נאר אזוי ווי למשל אויב איינער האט געזאגט "איך וועל דיר באצאלן", זאגט דער מענטש: איך האב זייער מורא אז צום סוף וועט ער נישט באצאלן. וואס הייסט, ווער שרעקט דיך אָן? דאס איז נישט אזא פחד, נאר א פחד וואס איז פארבונדן מיט האפענונג; די כוונה איז: איך האף זייער אז ס'וועט אזוי זיין, און איך האב מורא אז ס'וועט נישט זיין. דאס איז דא דער באדייט פון פחד, נישט א פחד פון א מענטש אויף וועמען ס'פאלט אן אן אימה ויראה. דאס איז וואס ער זאגט: "וּפָחֲדוּ אֶל ה' וְאֶל טוּבוֹ", די כוונה איז אז ס'וועט זיין ביי זיי א געוויסער חשש, זיי וועלן האפן און ציטערן: הלוואי זאל דער אויבערשטער אונז שוין צוריקברענגען דעם בית המקדש, זאל ער אונז בויען דעם בית הבחירה, זאל ער צוריקברענגען זיין שכינה! און אזוי וועט זיין צום סוף, און אזוי וועט זיין.