"וְהָיָה בַיּוֹם הַהוּא נְאֻם ה' תִּקְרְאִי אִישִׁי וְלֹא תִקְרְאִי לִי עוֹד בַּעְלִי" - עס וועט זיין אין יענעם טאג, זאגט דער אויבערשטער, וועסטו מיך רופן 'אישי' (מיין מאן), און דו וועסט מיך מער נישט רופן 'בעלי' (מיין הער). דער רד"ק ערקלערט: 'תקראי אישי', דער טייטש איז, דו וועסט מיך רופן 'איש'. זאגט דער רד"ק, דער מאן פון דער פרוי ווערט אנגערופן 'איש', אזוי ווי עס שטייט "אלקנה אישהּ" - דער אות ה' דא מיינט 'אירס', איר איש, איר מאן; אבער ער אליין הייסט אן 'איש'. כנסת ישראל ווערט צוגעגליכן צו אן אשת איש, דאס הייסט כנסת ישראל, כלל ישראל, זענען די כלה, און דער אויבערשטער איז בבחינת דער דוד, דאס הייסט דער מאן. דער נאמען 'בעל', זאגט דער רד"ק, איז א פראבלעמאטישער נאמען. פארוואס? ווייל 'בעל' איז אויך א נאמען וואס מ'האט גענוצט פאר די בעלים, פאר עבודה זרה. דערפאר זאגט דער פסוק, מען זאל אפילו נישט דערמאנען דעם נאמען פון עבודה זרה, און דערפאר וועט מען דעם אויבערשטן אויך נישט רופן 'בעלי', ווייל 'בעלי' האט א שלעכטן בייטאם, עס דערמאנט די עבודה פון בעל וואס מען פלעגט דינען צו עבודה זרה. דערפאר זאגט ער "ולא תקראי לי עוד בעלי", כּדי אפצוטוהן דעם נאמען פון די בעלים אז ער זאל אפילו נישט ארויפגיין אויפן מויל, נאר מיר וועלן רופן 'אישי', דער אויבערשטער וועט אנגערופן ווערן 'אישי' און נישט 'בעלי'. דער מלבי"ם ערקלערט אויף א טיפערן אופן: דער נאמען 'בעל' ווייזט אויף בעלות, אויף ממשלה, אויפן קנין פונעם חפץ; דאס מיינט א בעל, איינער וואס האט בעלות אויף א זאך. ווידער דער נאמען 'איש' ווייזט אויף נאנטקייט, איש איז מלשון אישות. ביז יעצט האבן זיי נאך נישט געהאט די בחינה פון נאנטקייט צום אויבערשטן; די השגחה איז געווען א בחינה פון השגחה נסתרת, זיי דינען דעם אויבערשטן ווייל זיי האבן מורא פון אים, אבער נישט מצד אן אמת'ן חיבור פון נאנטקייט און קשר. דערפאר רופן זיי אים 'בעלי'. וואס מיינט 'בעלי'? ער איז אונזער בעל הבית, ער האט א בעלות און א הערשאפט איבער אונז. דאס איז ביז יעצט. און די דאזיגע זאך פירט דערצו אז אמאל קענען זיי אויך דינען די כוכבים ומזלות. פארוואס? וויבאלד זיי האבן נישט קיין דירעקטן קשר מיטן רבונו של עולם, זוכן זיי צו ציען די השפעות דורך כוכבים ומזלות, זיי זוכן צו באקומען דעם שפע אויף אנדערע וועגן, וויבאלד דער רבונו של עולם איז באהאלטן פון זיי - מיר געפינען זיך אין א מצב פון הסתר - און דורך דעם גייען זיי און דינען עבודה זרה, דינען די כוכבים ומזלות כּדי צו באקומען פון זיי די השפעה. אבער דער נביא זאגט זיי: לעתיד לבוא וועט נישט אזוי זיין, נאר אויף לעתיד לבוא וועט דער אויבערשטער כביכול גיין צווישן זיי, דער אויבערשטער וועט זיין אנטפלעקט, ער וועט משפיע זיין די ברכה און דעם שפע דירעקט פון זיך, אזוי ווי די השפעה פון א מאן צו זיין פרוי, וואס דאס איז אן אוממיטלבארע, גלייכע השפעה. אזוי וועט זיין לעתיד לבוא. אזוי ווי חז"ל זאגן: מיר וועלן זיין "ככלה בבית חמיה ולא ככלה בבית אביה" - ווי א כלה אין הויז פון איר שווער, און נישט ווי א כלה אין הויז פון איר פאטער. אמאל א כלה אין איר פאטער'ס הויז איז שוין א כלה, אבער זי איז נאך אלץ ביי אירע עלטערן אין שטוב, זי איז נאך דערווייטערט פונעם מאן. א כלה אין הויז פון איר שווער איז ווען דער חתן נעמט איר שוין צו זיך אהיים. אזוי אויך דא, עס וועט זיין א בחינה פון קירוב, נישט ווי היינט וואס מיר זענען ווי א כלה בבית אביה, וואו דער אויבערשטער איז אוודאי נאך אלץ בגדר 'בעלי', אבער עס איז דא א דיסטאנץ; נאר לעתיד לבוא וועט דאס זיין 'אישי'. 'אישי' מיינט א כלה בבית חמיה, דער חתן האט איר שוין אריינגענומען צו זיך אין שטוב. דאס מיינט אז דער אויבערשטער וועט קומען צו אונז און משכן זיין זיין שכינה ביי אונז, דער שפע וועט זיין אן אפענער שפע וואס וועט אונז ברענגען צו עבודה מאהבה און נישט בבחינה פון עבודה מיראה, נישט בבחינה פון בעלות אז מען דינט דעם אויבערשטן בלויז ווייל ער איז א בעל הבית איבער אונז, נאר מען וועט דינען דעם אויבערשטן מצד דעם פערזענלעכן קשר וואס מיר האבן מיטן בורא עולם. און דאס איז אגב דער גרויסער חילוק צווישן עם ישראל און די אומות העולם: "כִּי לַה' הַמְּלוּכָה וּמוֹשֵׁל בַּגּוֹיִם". ערקלערט דער גר"א: עם ישראל זענען ממליך דעם אויבערשטן, זיי נעמען אן זיין מלכות מיט רצון, איז דאס "לה' המלוכה"; ווידער א 'מושל' הערשט אן קיין רצון, א מושל הערשט מיט כח, ער איז געקומען און געוועלטיגט מיט געוואלד. ביי די גוים איז דער אויבערשטער בבחינת 'מושל', זיי נעמען נישט אן זיין מלכות מרצונם, דעריבער מושל'ט ער איבער זיי, ער הערשט מיט כח; אבער ביי כלל ישראל איז "לה' המלוכה", ביי אונז קעניגט דער אויבערשטער מיט רצון. דאס איז וואס ער זאגט דא: לעתיד לבוא וועט דער אויבערשטער ביי אונז זיין בבחינת 'אישי' - מיין מאן, א נאנטקייט און א פארבינדונג ווי א פרוי מיט איר מאן; משא"כ יעצט איז עס 'בעלי', לשון פון בעל הבית, ער מושל'ט איבער אונז צוליב זיין בעלות אויף אונז. זאגט דער מלבי"ם: אזוי זעסטו אויך אז בעלות ווייזט אויף א קנין, ווי מיר זאגן 'בעל השור', 'בעל הבור', 'בעל הבית', 'אם בעל אשה הוא', און 'איש' ווייזט אויף אישות. אגב, האב איך געהערט בשם הגאון רבי אהרן לייב שטיינמאן זצ"ל, ער האט געזאגט: קוק וויפיל די מושגים זענען פארדרייט געווארן. מיר זאגן היינט 'בעל חוב'. וואס מיינט א בעל חוב? מ'זאגט דיר: קוק, דער מענטש איז א גרויסער בעל חוב, גיב אים נישט קיין הלוואות און פארלאז דיך נישט אויף אים, ער איז א גרויסער בעל חוב. וואס מיינט מען? א מענטש וואס איז שולדיג געלט פאר אסאך מענטשן! זאגט ער: אויב וועסטו עפענען די גמרא, וועסטו קיינמאל נישט געפינען אזא אויסדרוק! אין ש"ס איז א 'בעל חוב' שטענדיג דער מלווה, דער בעל תביעה! ער איז דער בעל חוב, נישט דער לוה. דער בעל חוב איז דער וואס קומט פאדערן: "ובא בעל חובו וגבה", אזוי זענען שטענדיג די לשונות. א בעל חוב איז דער תובע, נישט דער מענטש וואס איז שולדיג געלט. האט רבי אהרן לייב געפרעגט: וויאזוי איז דאס פלוצלום אין אונזערע צייטן אזוי פארדרייט געווארן אז א 'בעל חוב' איז געווארן דער מענטש וואס איז שולדיג דאס געלט? ער זאגט: דאס איז נישט סתם אזוי פארדרייט געווארן, נאר עס איז געווארן א שיבוש אין דער תפיסה, און דאס האט גורם געווען א שיבוש אין די מושגים. אמאל איז די תפיסה געווען: ווען א מענטש איז שולדיג געלט פאר יענעם, ווער איז דער בעל הבית? דער מענטש וואס פאדערט: רבי איד, באצאל מיר מיין געלט! ער איז דער בעל חוב. היינט אבער, ווען דו קומסט מאנען דאס געלט, זאגט יענער: 'האב איך דיר דען נישט געזאגט דו זאלסט אויפהערן מיר צו קוועטשן? ווען איך וועל האבן געלט וועל איך זיך ווענדן צו דיר!' ער איז שוין געווארן דער בעל הבית איבערן חוב! ער שפירט זיך דער בעל הבית: ווען איך וועל האבן די מעגליכקייט, און איך וועל וועלן, און עס וועט מיר געפעלן, איך האב דאך דיין טעלעפאן נומער... ער איז געווארן דער בעל חוב! זאגט ער: דאס איז א פארדרייטקייט וואס כאראקטעריזירט ליידער די מציאות, דער מענטש שפירט זיך ווי דער בעל הבית, ער וועט באשטימען ווען דיר צו באצאלן און וויאזוי צו באצאלן, און צי ער וועט עס צוטיילן אויף תשלומין. פון דעם נעמט זיך דער שיבוש אז דער מענטש מיינט אז ער איז דער בעל הבית פונעם חוב. "וַהֲסִרֹתִי אֶת שְׁמוֹת הַבְּעָלִים מִפִּיהָ וְלֹא יִזָּכְרוּ עוֹד בִּשְׁמָם" - און איך וועל אוועקנעמען די נעמען פון די בעלים פון איר מויל, און מען וועט זיי מער נישט דערמאנען ביי זייער נאמען. זאגט דער רד"ק: ווייל דער בורא יתברך וועט מייחד זיין דאס הארץ פון כלל ישראל צו האבן מורא בלויז פון זיין נאמען אליין, מען וועט מער נישט דערמאנען און נישט קענען די בעלים און עבודה זרה. רב סעדיה גאון ערקלערט אז דא רעדט מען פון צוויי חלקים: דער ערשטער חלק - ברענגט דער רד"ק - "והסירותי את שמות הבעלים מפיה", דאס איז פון מויל פון עם ישראל; און וואס מיינט "ולא ייזכרו עוד בשמם"? מ'האט דאך שוין געזאגט אז מען וועט אוועקנעמען זייער נאמען? נאר "ולא ייזכרו עוד בשמם" מיינט אין מויל פון די אומות העולם. מען רעדט דא טאקע פון צוויי חלקים, ווייל אויך די פעלקער, זאגט רב סעדיה גאון, וועלן אין יענער צייט נישט דינען קיין עבודה זרה, אזוי ווי עס שטייט אין די נבואות אויף לעתיד לבוא: "כִּי אָז אֶהְפֹּךְ אֶל עַמִּים שָׂפָה בְרוּרָה לִקְרֹא כֻלָּם בְּשֵׁם ה' וּלְעָבְדוֹ שְׁכֶם אֶחָד" - אויך די גוים וועלן דינען דעם אויבערשטן מיט א קלארער שפראך און איין שכם, און דערפאר "לא ייזכרו עוד בשמם" אויך ביי די אומות. נאך א ביאור ערקלערט ער: "והסירותי את שמות הבעלים מפיה", זאגט רב סעדיה גאון, דאס מיינט פונעם דור פונעם ישועה, דער דור פון דער גאולה; און "ולא ייזכרו עוד בשמם" מיינט אין די קומענדיגע דורות, אויף אייביג וועט מען זיי מער נישט דערמאנען. דער מלבי"ם ערקלערט לויט זיין מהלך פון פריער: זיי פלעגן דאך דינען כוחות וואס זיי האבן באטראכט ווי מיטלען וואס ברענגען אראפ דעם שפע פונעם אויבערשטן צו זיי - די גרמי השמים, די שטערנס, מלאכים, די זון, די לבנה, וואס זיי האבן געגלייבט אז זיי ברענגען אראפ דעם שפע; זאגט דער פסוק: "והסירותי את שמות הבעלים מפיה ולא ייזכרו בשמם", קודם כל וועט אראפגענומען ווערן די נעמען פון די בעלים פון איר מויל, זי וועט מער נישט דאווענען צו זיי, נאר זי וועט זיך ווענדן...
צו אים אויף א דירעקטן אופן. ווי מיר האבן געזען: "לא תקראי לי עוד בעלי אלא אישי", דאס מיינט א חיבור צווישן אונז און דעם בורא עולם, א דירעקטע ווענדונג צו אים. אויסער דעם, "לא ייזכרו עוד בשמם", וויבאלד דעמאלט וועט די גאנצע וועלט שטיין אונטער דער השגחה פונעם אויבערשטן, און נישט אונטער דער מערכה און די שטערנס, ביז די זאך וועט ברענגען אז מ'וועט בכלל נישט געדענקען אז עס איז אמאל געווען אזא זאך ווי עבודת כוכבים, זי וועט אינגאנצן בטל ווערן. און למעשה, אין דער צייט פון דער נבואה ווען די דאזיגע ווערטער זענען געשריבן געווארן, האט דאס געקלונגען אינגאנצן פאנטאסטיש, אבער ווער עס קוקט אויף אונזער מציאות היינט, זעט אז די דברים זענען למעשה שוין מערסטנס מקוים געווארן. און דאס איז וואס דער רמב"ם שרייבט, אז סיי דאס קריסטנטום און סיי דער איסלאם זענען פראצעסן צו דער גאולה שלימה. דאס הייסט, דאס קריסטנטום איז שוין בעסער ווי וואס עס איז געווען פריער, ווייל פריער האבן זיי נישט געגלייבט אין אן אפגעזונדערטן גאט, נאר אין גילולים; א מענטש פלעגט אויסשניצן א פסל און זיך בוקן דערצו, אדער נעמען א קו און זיך בוקן צו איר ווי אין אינדיע, אדער מאכן א בודא און זיך בוקן צו אים. איז געקומען דאס קריסטנטום און באשאפן א געוויסע געמיש, א מין טמא'נער שילוש וואס פארבינדט שוין א מענטש צו א רוחניות'דיגער מציאות - זיי דינען דעם בורא עולם, נאר זיי טענה'ן אז ער האט א 'זון'. דערנאך איז געקומען דער איסלאם, וואס איז שוין א העכערע מדרגה, ווייל דער איסלאם האט אינגאנצן מבטל געווען די הגשמה; אויב דאס קריסטנטום ווערט פאררעכנט פאר עבודה זרה, איז דער איסלאם שוין נישט קיין עבודה זרה, זיי גלייבן אין איין גאט, און זיי גלייבן אין משה רבנו, נאר זיי טענה'ן אז שפעטער האט יענער באקומען 'חידושים'. אבער חוץ מזה האבן זיי נישט קיין שום עבודה וואס איז פארבינדן מיט עבודה זרה אדער מיט א געשטאלט.
עס זענען דא וואס ווילן זאגן אז די כּעבּה איז א מין עבודה זרה, טייל האבן געוואלט זאגן אז דאס איז א מין מרקוליס, וויבאלד מען פלעגט ווארפן שטיינער אויף דער כעבה - אבער עכ"פ זיי האבן געהאט אזא מין עבודה, דערפאר זענען פאראן וואס האלטן אז דאס איז פארבינדן מיט עבודה זרה און מען פלעגט מקפיד זיין נישט אריינצוגיין אין זייער מעטשעט (מסגד). ווען דער סטייפלער גאון זצ"ל איז אנגעקומען אין מערת המכפלה, האט ער נישט געוואלט אריינגיין ווייל דארט איז דא א מעטשעט. עס זענען דא וואס זענען מקפיד דערויף, אבער די דעת פון רוב ככל הפוסקים איז אז דער איסלאם הייסט נישט קיין עבודה זרה, און דערפאר מעג מען על פי דין אריינגיין אין א מעטשעט; ווידער אין א קלויסטער איז דא אן איסור גמור אריינצוגיין, ווייל דאס איז א בית עבודה זרה. זעען מיר שוין דא דעם אנהויב פון דעם פראצעס, אז די בעלים, "והסירותי את שמות הבעלים מפיה", מען וועט זיי מער נישט דערמאנען, מען וועט בכלל נישט געדענקען אז עס איז אמאל געווען אזא עבודת הבעל, די זאך וועט אינגאנצן פארמעקט ווערן. זעען מיר ווי מיר האלטן שוין אין ווייטע שלבים לקראת די גאולה שלימה, ווייל פאר א קריסט אדער א מוסולמענער איז שוין פיל גרינגער אנצונעמען די אידישע אמונה, אבער אויב וויל מען נעמען אן אינדיער וואס בוקט זיך צו א קו און אים ברענגען צו דער אמונה אינעם בורא עולם, איז דער מהלך נאך זייער ווייט. דאס איז וואס דער רמב"ם זאגט, מיר געפינען זיך אין שטאפלען אין וועלכע דער אויבערשטער פירט די וועלט ביסלעכווייז צו דער אמונה אין איין איינציגן באשעפער, ביז צום סוף וועלן אלע גלייבן אין ה' אלקי ישראל.
"וְכָרַתִּי לָהֶם בְּרִית בַּיּוֹם הַהוּא עִם חַיַּת הַשָּׂדֶה וְעִם עוֹף הַשָּׁמַיִם וְרֶמֶשׂ הָאֲדָמָה וְקֶשֶׁת וְחֶרֶב וּמִלְחָמָה אֶשְׁבּוֹר מִן הָאָרֶץ וְהִשְׁכַּבְתִּים לָבֶטַח" - און איך וועל כּורת ברית זיין פאר זיי אין יענעם טאג מיט דער חיה פונעם פעלד, מיטן פויגל פונעם הימל און מיטן געקראך פונעם באדן, און בויגן, שווערד און מלחמה וועל איך צוברעכן פון דער ערד, און איך וועל זיי לייגן צו רוען אין זיכערקייט. פאר וועמען איז דאס "וכרתי להם ברית"? דער פשוט'ער פשט, אזוי ערקלערן רוב מפרשים, איז אז די כוונה איז אויף כלל ישראל: פאר עם ישראל אין יענער תקופה, זאגט דער אויבערשטער, וועל איך כּורת ברית זיין מיט חית השדה, עוף השמים און רמש האדמה. צו וואס דארפן מיר א ברית מיט זיי? זאגט רש"י: "שאשבית מזיקין מן הארץ", אז איך וועל אפשטעלן די שעדליכע באשעפענישן פון דער ערד. און דאס איז אויך דער מהלך פון די איבעריגע מפרשים: "לֹא יָרֵעוּ וְלֹא יַשְׁחִיתוּ בְּכָל הַר קָדְשִׁי", אזוי ווי עס שטייט "כִּי עִם אַבְנֵי הַשָּׂדֶה בְרִיתֶךָ וְחַיַּת הַשָּׂדֶה הָשְׁלְמָה לָּךְ", און ווי עס שטייט אין דער נבואה פון ישעיהו: "וְגָר זְאֵב עִם כֶּבֶשׂ וְנָמֵר עִם גְּדִי יִרְבָּץ", און "וְשִׁעֲשַׁע יוֹנֵק עַל חֻר פָּתֶן" וכו'. דאס אלעס לערנט אונז אז לעתיד לבוא וועלן די מזיקים מער נישט שאדן דעם מענטש, נאר עס וועט זיין צווישן זיי ווי א ברית. דאס מיינט "וכרתי להם ברית ביום ההוא", אפילו חית השדה השלמה לך, זיי וועלן מאכן שלום מיט דיר.
דער מלבי"ם אבער האט דא אן אנדערן פשט ווי אלע. זאגט דער מלבי"ם: אזוי ווי מיר האבן פריער גערעדט פון די כוחות הטבע און די כוחות המערכה, איז פשט "וכרתי להם ברית עם חית השדה" - פאר וועמען? פאר די כוחות הטבע און די מערכה וועט זיין א ברית בלויז מיט חית השדה; זיי וועלן נישט הערשן איבער די בני אדם, נאר בלויז איבער חית השדה. דאס הייסט, ווען די פריערדיגע האבן גערעדט וועגן השגחה פרטית, האבן זיי ערקלערט אז ביי בעלי חיים איז די השגחה א כלליות'דיגע השגחה, השגחה מינית - דער אויבערשטער היט אויפן מין אז ער זאל נישט אונטערגיין פון דער וועלט, אבער עס איז נישטא קיין השגחה פרטית צי יענע פליג איז הייס אדער צי מען פאטשט איר אפ וואו זי קומט נאר אריין; עס איז נישטא קיין השגחה פרטית אויף יעדן באזונדער (דער הייליגער בעל שם טוב האלט טאקע אנדערש, אבער אסאך פון די פריערדיגע מאכן דעם חילוק צווישן בעלי חיים און בני אדם). דאס איז וואס ער זאגט: "וכרתי להם ברית ביום ההוא", עס וועט זיין א ברית פאר די גרמי השמים אז זייער השפעה וועט זיין נאר בנוגע צו בעלי חיים - זיי וועלן האבן א ברית מיט חית השדה, מיט עוף השמים און רמש האדמה, בלויז מיט זיי וועלן די גרמי השמים האבן א פארבינדונג, אבער מיר וועלן בכלל נישט זיין אונטער דער השפעה פון די גרמי השמים. גיט אכט: אפילו היינט ווערן מיר אויך באאיינפלוסט פון די גרמי השמים, נאר מיר האבן דעם כח זיך אויסצוהייבן העכער זיי דורך תפלה, לימוד התורה און זכותים; אבער לעתיד לבוא וועט זיין בלויז אן השגחה פרטית פונעם אויבערשטן אליין איבער אונז, אן קיין שום פלאץ פאר די גרמי השמים.
און אויך, זאגט דער מלבי"ם, קען מען ערקלערן דעם פסוק כפשוטו, אזוי ווי די איבעריגע מפרשים האבן ערקלערט, אז דאס קומט זאגן אז עס וועט זיך מער נישט געפינען קיין שום שלעכטס אויף דער וועלט. ווען דער אויבערשטער וועט זיך אנטפלעקן אויף דער וועלט, וועט נישט זיין קיין שום רע, נישט פון די 'בעלי הרצון' און נישט פון די 'בעלי הבחירה'. וואס מיינט דאס? 'בעלי הרצון' זענען די בעלי חיים, זיי האבן נישט קיין בחירה חופשית, זיי האבן בלויז א רצון; א הונט וויל עסן, קען מען דען זאגן אז ער האט א בחירה חופשית? ניין, ער איז א בעל רצון. דאס זענען די חיות, זיי וועלן נישט שעדזשען; און נישט נאר חיות, זאגט דער מלבי"ם, נאר אויך די ווילדע מענטשן וואס פירן זיך אויף ווי חיות טרף, וואס פלעגן זיי שעדיגן אין די פריערדיגע צייטן, אלע די וועלן מער נישט האבן קיין כח צו שאדן לעתיד לבוא באחרית הימים. נאך א זאך: אויך די בעלי בחירה וועלן זיי נישט שעדיגן, און דאס איז דער המשך פונעם פסוק: "וְקֶשֶׁת וְחֶרֶב וּמִלְחָמָה אֶשְׁבּוֹר מִן הָאָרֶץ וְהִשְׁכַּבְתִּים לָבֶטַח". אנפאנג האט ער גערעדט פון בעלי הרצון, די בעלי חיים; יעצט רעדט ער פון בעלי בחירה: קשת, חרב ומלחמה וועל איך צוברעכן פון דער ערד, און דורך דעם וועלן זיי ליגן זיכער. אזוי ווי עס שטייט אין יחזקאל: "וְכָרַתִּי לָהֶם בְּרִית שָׁלוֹם וְהִשְׁבַּתִּי חַיָּה רָעָה מִן הָאָרֶץ וְיָשְׁנוּ בַיְּעָרִים", מען וועט נישט מורא האבן צו שלאפן אין וואלד. אזוי אויך אין די הבטחות פון אדון הנביאים, זאגט דער מלבי"ם: "וְהִשְׁבַּתִּי חַיָּה רָעָה מִן הָאָרֶץ וְחֶרֶב לֹא תַעֲבֹר בְּאַרְצְכֶם" - 'חיה רעה' זענען די בעלי הרצון, און 'וחרב לא תעבור בארצכם' מיינט די בעלי הבחירה.
"וְאֵרַשְׂתִּיךְ לִי לְעוֹלָם וְאֵרַשְׂתִּיךְ לִי בְּצֶדֶק וּבְמִשְׁפָּט וּבְחֶסֶד וּבְרַחֲמִים" - און איך וועל דיך פאראירוסין'ען צו מיר אויף אייביג, און איך וועל דיך פאראירוסין'ען צו מיר מיט גערעכטיקייט און מיט משפט און מיט חסד און מיט רחמים. זאגט רש"י: "בצדק ובמשפט", דאס איז וויאזוי איר וועט זיך אויפפירן; און "בחסד וברחמים", דאס איז וואס וועט קומען צו דיר פון מיר דורך דעם. ווען דו פירסט זיך אויף מיט צדק און משפט, וועסטו זוכה זיין צו דער השפעה פון חסד ורחמים פונעם אויבערשטן. אזוי ערקלערט רש"י, און ער ברענגט א ראיה: קוק ביי אברהם אבינו, שטייט געשריבן: "כִּי יְדַעְתִּיו לְמַעַן אֲשֶׁר יְצַוֶּה אֶת בָּנָיו וְאֶת בֵּיתוֹ אַחֲרָיו וְשָׁמְרוּ דֶּרֶךְ ה' לַעֲשׂוֹת צְדָקָה וּמִשְׁפָּט" - ווען אברהם אבינו האט געטון צדקה און משפט, האט דער אויבערשטער דערקעגן געגעבן פאר זיינע קינדער חסד און רחמים: "וְנָתַן לְךָ רַחֲמִים", "וְשָׁמַר ה' אֱלֹהֶיךָ לְךָ אֶת הַבְּרִית וְאֶת הַחֶסֶד". זעסטו: אברהם האט זיך געפירט מיט צדק און משפט, האט דער אויבערשטער אים געגעבן חסד און רחמים. ווען מען האט אויפגעהערט מיט צדקה און משפט, ווי עס שטייט אין עמוס: "הַהֹפְכִים לְלַעֲנָה מִשְׁפָּט וּצְדָקָה לָאָרֶץ הִנִּיחוּ", מען פירט זיך מער נישט מיט צדקה און משפט, נעמט דער אויבערשטער אויך אוועק פון זיי דעם חסד און רחמים: "כִּי אָסַפְתִּי אֶת שְׁלוֹמִי מֵאֵת הָעָם הַזֶּה נְאֻם ה' אֶת הַחֶסֶד וְאֶת הָרַחֲמִים". און ווען זיי וועלן צוריקקומען צו טוהן צדקה און משפט, דעמאלט שטייט: "צִיּוֹן בְּמִשְׁפָּט תִּפָּדֶה וְשָׁבֶיהָ בִּצְדָקָה". וואס זעט מען? מיר וועלן טוהן צדקה און משפט, וועט דער אויבערשטער צוגעבן חסד און רחמים, ער מאכט זיי אלע פיר פאר א קרוין אויפן קאפ. צדק און משפט איז אונזער הנהגה, און חסד ורחמים איז דער ג-טלעכער שפע וואס ווערט אויף אונז משפיע לויט אונזער הנהגה.
דער רד"ק ערקלערט אז דאס וואס שטייט "וארשתיך לי" איז א המשך צו וואס מיר האבן פריער געזען: דער אויבערשטער האט דאך אים, הושע'ן, געהייסן נעמען אן אשת זנונים פאר א פרוי; קעגן דעם זאגט ער יעצט: איך וועל דיך פאראירוסין'ען, כלל ישראל, אז ענק וועלן זיין בבחינת "וארשתיך לי לעולם" - נישט אזוי ווי דעמאלט ווען עס איז געווען א בחינה פון גירושין, נאר דא וועט דאס זיין א בחינה פון אירוסין וואס בלייבט אויף אייביג. ווייל כלל ישראל זענען געווען ווי א כלה וואס האט פארדארבן אירע וועגן, וואס איז נאכגעלאפן נאך אירע ליבהאבער און פארלאזט איר מאן, קומט אויס אז דער קשר איז איבערגעהאקט געווארן; זאגט דער אויבערשטער: דער צוקונפטיגער קשר, דאס "וארשתיך לי", וועט זיין אויף אייביג.
אגב, פרעגט מען: פארוואס שטייט "וארשתיך לי"? פארוואס זאגט ער נישט "ונשאתיך לי לעולם"? קיין שום בחור און קיין שום מיידל ווילן דאך נישט בלייבן מאורס אויף אייביג, איז וואס מיינט "וארשתיך לי לעולם"? ערקלערט מען מיט א באקאנט ווארט וואס מען הערט אפט ביי א תנאים אדער ביי שבע ברכות: עס שטייט "עוֹד יִשָּׁמַע בְּעָרֵי יְהוּדָה וּבְחוּצוֹת יְרוּשָׁלִַם קוֹל שָׂשׂוֹן וְקוֹל שִׂמְחָה קוֹל חָתָן וְקוֹל כַּלָּה". קול ששון וקול שמחה פארשטייען מיר; אבער וואס איז "קול חתן וקול כלה"? וואס פאר א קול איז דאס? ווען א חתן און כלה זענען נאך אין דער תקופה פון אירוסין, וואס פאר אן איידלקייט, וואס פאר א כבוד הדדי! ער שניידט איר נישט איבער די רייד, זי פירקלערט אים נישט אריין אין מיטן, זי קריטיקירט נישט וואס ער זאגט, ער זאגט איר נישט 'דו רעדסט שטותים' - א מחי' ממש! דאס איז דער "קול חתן וקול כלה" אין דער תקופה פון די שידוכים און אירוסין. זאגט דער אויבערשטער: "וארשתיך לי לעולם", עס זאל נישט זיין נאכדעם קיין 'בליסטראות' ווי נאך דער חתונה... איינער האט אמאל געזאגט אז נאך דער חתונה האט ער אנגעהויבן גלייבן אין פליענדיגע טעלער. א צווייטער איז אמאל געקומען צום בית דין און געזאגט אז זיין ווייב ווארפט שוין אויף אים טעלער צוואנציג יאר; האבן זיי אים געפרעגט: פארוואס ביסטו יעצט געקומען? האט ער געענטפערט: זי האט אנגעהויבן צו טרעפן... דאס זענען דאך מעשיות פון נאך דער חתונה. זאגט דער אויבערשטער: "וארשתיך לי לעולם", די בחינה פון אירוסין וועט בלייבן אויף שטענדיג, אזוי ווי רבי יוסי האט געזאגט: "יהא חלקי ממי שמת בדרך מצוה".
רבי יוסי זאגט: איך וויל זיין פון די מענטשן וואס זענען נפטר געווארן אויפן וועג גייענדיג טוהן א מצוה. לכאורה פרעגט זיך: פארוואס? בעט דאך נאך העכער - איך וויל נפטר ווערן גלייך נאכדעם וואס איך האב געענדיגט מקיים זיין א מצוה! ווי שיין איז דאס, איך האב ערשט געטון די מצוה און פון דארט גלייך נפטר ווערן מן העולם? נאר ער זאגט: ניין, איך וויל אז אין דער שעה פון דער פטירה זאל איך זיין אויפן וועג צו דער מצוה. פארוואס? צוליב דער זעלבער סיבה וואס מיר האבן יעצט דערמאנט: פאר דער מענטש טוט די מצוה האט ער א התעוררות, ער איז פול מיט עקסטאז און שטרעבונג; אבער נאך דער מצוה קומט א געוויסע ירידה. קוקט נאר ווי שטארק א מענטש אינטערעסירט זיך אין זיין אתרוג איין מינוט נאכדעם וואס ער האט שוין מקיים געווען די מצוה פון נעמען די ד' מינים - אפילו אין ערשטן טאג סוכות, וויפיל געדולד האט ער שוין דערצו? ווידער בעפאר, וויפיל לייגט ער זיך אריין דערין, ער בינדט דעם לולב, קוקט איבער דעם אתרוג נאכאמאל און נאכאמאל. ווען דער מענטש גרייט זיך צו דער מצוה, איז ער אין א התרוממות. זאגט רבי יוסי: איך וויל נישט נפטר ווערן נאכדעם וואס איך האב שוין געענדיגט די מצוה, ווייל דאס איז אוועקגיין ביי דער ירידה; איך וויל נפטר ווערן ביי דער עליה, ווען איך בין נאך פול מיט שטרעבונג! דאס איז דער טייטש פון "וארשתיך לי לעולם": די בחינה פון אירוסין איז אזוי הויך ווייל זי איז פול מיט שטרעבונג צום שלימות; משא"כ נאכדעם וואס מען האט שוין דערגרייכט, הייבט זיך אפט אן א ירידה. דערפאר זאגט דער אויבערשטער: דער קשר צווישן אונז וועט זיין א קשר פון ליבשאפט, פון רצון, פון שטענדיגן דורשט צו התקרבות, פונקט ווי חתן-כלה וואס שטרעבן זיך צו פאראייניגן. דאס וועט זיין די בחינה פון "וארשתיך לי לעולם". נאך דער חתונה ווייסט מען דאך ווי אפט איינער לויפט אוועק פון שטוב, ווי יענער האט געזאגט: 'זיי לעבן ווי א פאר טויבן, יעדע נאכט פליט א צווייטער ארויס פונעם נעסט...' אבער עכ"פ דער עיקר איז צו פארשטיין אז די שטרעבונג אליין איז דער העכסטער מצב, און דערפאר זאגט ער "וארשתיך לי לעולם".
זאגט דער רד"ק: פארוואס ווערט דערמאנט דריי מאל "וארשתיך לי" - "וארשתיך לי לעולם", "וארשתיך לי בצדק ובמשפט ובחסד וברחמים", און אינעם קומענדיגן פסוק "וְאֵרַשְׂתִּיךְ לִי בֶּאֱמוּנָה וְיָדַעַתְּ אֶת ה'"? פארוואס רעדט מען פון דריי מיני אירוסין? ערקלערט דער רד"ק: ווייל דאס גייט אקעגן דריי גליות וואס כלל ישראל האט מיטגעמאכט. די ערשטע גלות איז געווען גלות מצרים, און נאכדעם האט אונז דער אויבערשטער פאראירוסינ'ט ביים מעמד הר סיני; די צווייטע גלות איז געווען גלות בבל, און נאכדעם האט אונז דער אויבערשטער פאראירוסינ'ט ביים בנין בית שני, די גאולה אין די צייטן פון כורש, עזרא און נחמיה; און דערנאך קומט די דריטע גלות אין וועלכער מיר געפינען זיך שוין קרוב צו צוויי טויזנט יאר, וואו מיר ווארטן נאך אויפן לעצטן "וארשתיך לי" - "וארשתיך לי באמונה וידעת את ה'", וואס דאס זענען די פאלקאמע, אייביגע אירוסין.
גיט אכט: דערפאר שטייט אינעם ערשטן פסוק "וארשתיך לי לעולם". דער רד"ק ערקלערט אז יעדעס מאל ווען זיי זענען ארויס פון גלות, האט דער אויבערשטער זיי פאראירוסינ'ט כאילו דאס איז דאס ערשטע מאל, כאילו עס איז גארנישט געווען פריער און ער האט זיי קיינמאל נישט פאראירוסינ'ט. און דאס האט א גרויסע חשיבות. ווייל מיר ווייסן למשל אז עס זענען דא זמנים אין יאר ווען מען טוט נישט קיין חתונה, אבער מחזיר גרושתו מעג מען יא - ווייל מחזיר גרושתו איז נישט קיין גרויסע שמחה; אין יענער מעשה איז ער שוין געווען, ער האפט נאר אז דאס מאל וועט עס גיין בעסער, אבער ס'איז נישט קיין אויסערגעוויינליכע שמחה. מ'דערציילט אויף איינעם וואס האט זיך געגט, און נאך עטליכע חדשים האט א שדכן אים אנגעטראגן זיין אייגענע גרושה. ער האט נאכגעפרעגט און בודק געווען, און צום סוף מסכים געווען חתונה צו האבן נאכאמאל. האט אים דער שדכן געפרעגט: איך פארשטיי נישט, פארוואס האסטו זיך געגט פון איר? זי האט דיר דאך נישט געפאסט, טא וואס איז דער שכל איר יעצט צוריקצונעמען? האט ער געענטפערט: פאר א זיווג ראשון האט זי טאקע נישט געטויגט, אבער פאר א זיווג שני איז זי גאנץ פיין, ביי א זיווג שני דארף מען דאך מוותר זיין... מען פארשטייט דאך אז צוריקנעמען א באקאנטע זאך איז נישט די זעלבע שמחה ווי צום ערשטן מאל. אבער דא, זאגט דער רד"ק, טוט דער אויבערשטער זיי פאראירוסינ'ען כביכול ווי א זיווג ראשון, פונקט ווי צום ערשטן מאל! און ער זאגט: לעתיד לבוא וועט זיין "וארשתיך לי לעולם", "וארשתיך לי בצדק ובמשפט ובחסד וברחמים", "וארשתיך לי באמונה" - דאס אלעס וועט זיין לעתיד לבוא אקעגן די פריערדיגע אירוסין. לאמיר דאס מסביר זיין: די ערשטע אירוסין ביים מעמד הר סיני ביים ארויסגיין פון מצרים האבן דאך נישט אנגעהאלטן אויף אייביג, שפעטער זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות; זאגט דער אויבערשטער: לעתיד לבוא וועט דאס "וארשתיך לי" זיין 'לעולם', אויף אייביג. די צווייטע אירוסין, ווען דער אויבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון בבל ביים צווייטן בית המקדש, אין די צייטן פון עזרא און נחמיה, דעמאלט האבן כלל ישראל געטון שלעכטס - עס זענען געווען מחללי שבת, מענטשן וואס האבן חתונה געהאט מיט פרעמדע פרויען, מענטשן וואס האבן פארשקלאפט זייערע ברידער, אויף דעם אלעם זענען געווען תוכחות; עס איז דעמאלט נישט געווען קיין צדק ומשפט. זאגט דער אויבערשטער: אין די צוקונפטיגע אירוסין וועט זיין "בצדק ובמשפט", נישט ווי אין די צייטן פון בית שני. און אויף לעתיד, "וארשתיך לי באמונה וידעת את ה'", וועט דאס זיין אירוסין פון אמונה. וואס מיינט אמונה? אמונה מיינט א קיים, אזוי ווי א 'מקום נאמן' וואס וואקלט זיך נישט. דאס וועלן זיין די דריטע אירוסין, נישט ווי די פריערדיגע וואס זענען בטל געווארן; און דעמאלט וועסטו זוכה זיין צו "וידעת את ה'", ווי עס שטייט "כִּי כוּלָּם יֵדְעוּ אוֹתִי לְמִקְטַנָּם וְעַד גְּדוֹלָם". די אירוסין וועלן זיין באמונה, אן אמת'ע און אייביגע מציאות וואס האט אין זיך די ידיעת ה'.
דער מלבי"ם ערקלערט: "וארשתיך לי לעולם", אזוי ווי "וּמְשׂוֹשׂ חָתָן עַל כַּלָּה יָשִׂישׂ עָלַיִךְ אֱלֹהָיִךְ", אז דאס וועלן זיין נייע אירוסין, ווי מיר האבן ערקלערט לויטן רד"ק, וואס וועלן זיין אנדערש פון די פריערדיגע, ווי עס שטייט: "וְכָרַתִּי אֶת בֵּית יִשְׂרָאֵל... בְּרִית חֲדָשָׁה". די פריערדיגע אירוסין זענען געווען צייטווייליג, און דא רעדט מען פון אייביגע אירוסין; ווייל פריער איז געווען: "כִּי תוֹלִיד בָּנִים וּבְנֵי בָנִים... כִּי אָבֹד תֹּאבֵדוּן מַהֵר מֵעַל פְּנֵי הָאֲדָמָה", און "וְקָם הָעָם הַזֶּה וְזָנָה אַחֲרֵי אֱלֹהֵי נֵכַר הָאָרֶץ... וְחָרָה אַפִּי בוֹ" - דאס איז געווען ביי די ערשטע אירוסין, זיי זענען געווען זמני; אבער די דאזיגע אירוסין וועלן זיין אזעלכע וואס מען וועט דערין נישט זינדיגן. דאס איז דער טייטש "וארשתיך לי לעולם", דורך דעם וואס "וארשתיך בצדק ובמשפט".
וואס איז דער ביאור דערפון? "בצדק ובמשפט" וועט זיין די סיבה פארוואס די אירוסין וועלן האלטן אויף אייביג. דער מלבי"ם ערקלערט אז כּדי א מענטש זאל צוקומען צו שלימות דארף ער צוויי זאכן: ער דארף שלמות אין בין אדם לחבירו, און שלמות אין בין אדם למקום. בין אדם לחבירו מיינט די פאסיגע אויפפירונגען צווישן אים און די ארומיגע; בין אדם למקום מיינט קיום תרי"ג מצוות און לימוד התורה. קעגן דעם שלמות פון בין אדם לחבירו שטייט "וארשתיך לי בצדק ובמשפט": שטענדיג איז די בחינה פון צדק און משפט אן אויפפירונג פון בין אדם לחבירו. משפט איז על פי שורת הדין, און צדק איז לפנים משורת הדין, צדק מיינט זיך פירן מיט אים מיט צדקה לפנים משורת הדין. דערויף זאגט דער אויבערשטער: מכח וואס וועלן די אירוסין נתקיים ווערן? זאגט דער מלבי"ם: דער נדן וואס דו, בית ישראל, וועסט ברענגען איז צדק און משפט; און ווען ענק וועלן זיך פירן מיט צדק און משפט, זאגט דער אויבערשטער, וואס פאר א נדן וועל איך ברענגען צום שידוך? חסד און רחמים! אזוי ווי מיר האבן געזען אין רש"י, אז צדק ומשפט קומט פון אונזער זייט, און חסד ורחמים קומט פונעם בורא יתברך. דער בעל הרחמים, ערקלערט דער מלבי"ם, וועט קוקן אויפן שוואכן, נידעריגן מצב פונעם מענטש וואס דארף רחמים און טוהן מיט אים משפט, וואס דאס איז לויטן דין; און דער בעל החסד, דער אויבערשטער, וועט נישט קוקן צי מיר זענען ראוי דערצו, נאר ער וועט משפיע זיין פון זיין גרויסן חסד, און דאס איז קעגן 'צדק' - ווייל אזוי ווי דו האסט געטון צדק, לפנים משורת הדין, ביסטו ראוי צו חסד. דאס הייסט: רחמים קומט מצד שורת הדין קעגן דעם וואס דו האסט געטון משפט; אבער קעגן דעם וואס דו האסט געטון צדק, לפנים משורת הדין, וועל איך דיר געבן חסד, וואס דאס איז אן השפעה לפנים משורת הדין.
"וְאֵרַשְׂתִּיךְ לִי בֶּאֱמוּנָה וְיָדַעַתְּ אֶת ה'" - וואס מיינט "וארשתיך לי באמונה"? דאס איז קעגן די מצוות פון בין אדם למקום, וואס דער עיקר פון מצוות שבין אדם למקום ווענדט זיך אין אמונה, ווייל וואס מער א מענטש גלייבט אינעם אויבערשטן, אלץ מער היט ער זיינע מצוות. דורך דעם זאגט דער אויבערשטער "וארשתיך לי באמונה". און וואס גיט דער אויבערשטער דערקעגן? מיר ברענגען אמונה, דאס איז אונזער נדן פאר די דאזיגע אירוסין אין בין אדם למקום; און וואס גיט דער בורא עולם דערקעגן? "וידעת את ה'", איך וועל משפיע זיין אויף דיר די ידיעת ה'! דער אויבערשטער וועט איר באווייזן אותות ומופתים און השראת השכינה, ביז זיי וועלן האבן א קלארע, שפירבארע ידיעה, אז מען וועט מער נישט דארפן קיין אמונה. וואס איז דער חילוק צווישן אמונה און ידיעה? מיר האבן דאס שוין כמה פעמים מסביר געווען: אמונה איז אויף א זאך וואס איז ביי מיר נישט קלאר באוויזן; אויב איינער פרעגט מיך צי עס שטייט דא א גלאז אויפן טיש, ענטפער איך: יא, עס שטייט דא א גלאז. דו גלייבסט? ניין, איך ווייס! אבער צי שטייט א גלאז אין יענעם צימער? זאג איך: איך גלייב אז יא, אבער איך ווייס נישט מיט זיכערקייט. א זאך וואס איך זע נישט מיט די אויגן איז בגדר אמונה, אבער א זאך וואס איך זע פאר מיר איז בגדר ידיעה. די תורה הייסט דעם מענטש צוקומען צום מצב פון "וְיָדַעְתָּ הַיּוֹם כִּי ה' הוּא הָאֱלֹהִים" - אנצוקומען צו א קלארער ידיעה, אז די זאך זאל זיין אזוי פעסט און קלאר אז מען זאל 'וויסן' דעם אויבערשטן. קומט אויס לויטן מלבי"ם הערליך: די פסוקים זאגן אז ווען איר וועט זיין גאנץ אין בין אדם לחבירו דורך צדק און משפט, וועט דער אויבערשטער משפיע זיין חסד און רחמים; און ווען איר וועט זיין גאנץ אין בין אדם למקום, "וארשתיך לי באמונה", איר וועט ברענגען אמונה בה', וועט דער אויבערשטער משפיע זיין א שפע פון ידיעת ה' - "וידעת את ה'", א ידיעה חושית וואו מיר וועלן כביכול זען דעם אויבערשטן עין בעין, ווי אלע נבואות זאגן: "כִּי מָלְאָה הָאָרֶץ דֵּעָה אֶת ה' כַּמַּיִם לַיָּם מְכַסִּים", און "וְנִבְּאוּ בְּנֵיכֶם וּבְנוֹתֵיכֶם זִקְנֵיכֶם חֲלֹמוֹת יַחֲלֹמוּן" - נבואה'דיגע חלומות, און מען וועט משיג זיין דעם אויבערשטן. דאס איז די בחינה פון ידיעת ה'. ווען דו ברענגסט אמונה, זאגט דער אויבערשטער, וועסטו זוכה זיין דערקעגן צו דער מדרגה פון "וידעת את ה'".
"וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא אֶעֱנֶה נְאֻם ה' אֶעֱנֶה אֶת הַשָּׁמָיִם וְהֵם יַעֲנוּ אֶת הָאָרֶץ" - עס וועט זיין אין יענעם טאג, זאגט דער אויבערשטער, איך וועל ענטפערן, איך וועל ענטפערן דעם הימל, און זיי וועלן ענטפערן די ערד. ערקלערט רש"י: וואס מיינט "אענה את השמים"? איך וועל גיסן אין די שחקים פונעם טייך פון ג-ט וואס איז פול מיט וואסער, און זיי וועלן ענטפערן מיט גיסן וואסער אויף דער ערד. כביכול עס איז דא דער קוואל פון די גוטע רוחניות'דיגע השפעות, אדער מען קען עס אויך ערקלערן אויף גשמיות'דיגע רעגנס, און דאס ווענדט זיך אינעם גזירה פונעם אויבערשטן; דער אויבערשטער וועט מיט זיין מאמר גיסן און משפיע זיין אין די שחקים, און פון די שחקים וועט עס גיין צו דער ערד. דאס איז "אענה את השמים" - אריינגיסן אינעם הימל, און "והם יענו את הארץ" - דער הימל וועט אראפגיסן יענעם שפע אראפ צו דער ערד. דער רד"ק ערקלערט אז דאס גייט קעגן וואס עס שטייט פריער "וְלָקַחְתִּי דְגָנִי": פריער האבן מיר געזען אז דער אויבערשטער שטראפט זיי אז ער וועט אוועקנעמען די תבואה און דעם וויין - אלעס וואס מיר האבן געפלאנצט און געארבעט, נאכדעם וואס עס וואקסט וועט דער אויבערשטער עס אוועקנעמען, כּדי מיר זאלן נישט גלייבן אין דער מערכה נאר זען אז דאס קומט פונעם אויבערשטן. יעצט אבער, קעגן דעם, זאגט ער דעם פארקערטן צד. און גיט אכט, דער רד"ק האלט אן זיין מהלך פון פריער: אזוי ווי "וארשתיך לי לעולם" איז קעגן דער אשת זנונים וואס האט זיך דערווייטערט און יעצט קומט צוריק דער חיבור, אזוי אויך דא, קעגן דעם וואס עס איז געווען "ולקחתי דגני ותירושי" אז איר וועט נישט האבן קיין שפע, יעצט ווען עס קערט זיך צוריק דער מצב פון נאנטקייט צום אויבערשטן, וועט זיין "אענה נאם ה' אענה את השמים והם יענו את הארץ" - דער הימל וועט געבן זיין טוי און די ערד וועט געבן איר תבואה. וואס מיינט "אענה את השמים"? דער הימל איז דאך געווען פארמאכט פון משפיע זיין, אזוי ווי אין די טעג פון אחאב; אין דער צייט פון דער ישועה וועט מער נישט זיין אזא מצב פון טריקעניש. וואס הייסט "אענה את השמים"? דער רד"ק ערקלערט: עס איז כאילו דער הימל בעט: רבונו של עולם, גיב אונז רעגן! און דער אויבערשטער ענטפערט זיי - דאס איז "אענה את השמים", איך וועל איינגיין צו זיי און זיי געבן רעגן כּדי זיי זאלן עס משפיע זיין אראפ צו דער ערד; "והם יענו את הארץ", ווייל דא בעט אויך כביכול די ערד רעגן, און דער הימל וועט איר ענטפערן און איר שענקען דעם רעגן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס ווארט "אענה" וואס שטייט דא גייט אין באצוג צום קערנדל וואס איז פארזייט אין דער ערד: דאס קערנדל איז דער וואס בעט, ער איז דער וואס פאדערט די רעגנס, ער וויל ארויסגעבן תבואה, פון אים זאל וואקסן דגן און תירוש. בעטן כביכול די תבואה און דער וויין פון דער ערד: זיי אונז משפיע כּדי מיר זאלן קענען וואקסן, און די ערד זאל געבן פון איר פעטקייט אז דאס זאל בליען ווי עס דארף צו זיין. די ערד הערט אזא בקשה, פירט זי עס ווייטער: זי בעט פונעם הימל אז דער הימל זאל געבן זיין טוי, ווייל דורך דעם הימל ווערט דאך געגעבן מטר בעתו, מגד שמש, גרש ירחים (עס איז באקאנט אז עס זענען דא פירות וואס וואקסן פונעם כח פון דער לבנה, ווי אוגערקעס א.ד.ג.). דער הימל באקומט די פאדערונג פון דער ערד וואס האט עס באקומען פונעם זוימען, יעצט גיט דער הימל איבער די בקשה צום בורא עולם, זיי בעטן פונעם אויבערשטן ער זאל געבן רעגן אין דער ריכטיגער צייט. ווייל אפילו אויב על פי טבע פאסט אז עס זאל פאלן רעגן, קען אבער זיין א גזירה עליונה פון אויבן, ווי עס שטייט: "וְגַם אָנֹכִי מָנַעְתִּי מִכֶּם אֶת הַגֶּשֶׁם בְּעוֹד שְׁלֹשָׁה חֳדָשִׁים לַקָּצִיר". און דעמאלט ווערט די תפלה פונעם זוימען צו דער ערד, פון דער ערד צום הימל, און פונעם הימל צום אויבערשטן, אפגעווארפן, זי ווערט נישט געענטפערט. ווי מען האט אמאל געפרעגט דעם בריסקער רב זצ"ל: וויאזוי קען זיין אז מיר האבן אזויפיל געדאוונט און געבעטן און מיר זענען נישט געענטפערט געווארן? האט זיי דער בריסקער רב געענטפערט: איר האט א טעות! נישט אז מען האט אייך נישט געענטפערט; מען האט אייך יא געענטפערט, נאר דער ענטפער איז 'ניין'! עס איז נישטא אזא זאך אז א מענטש ווערט נישט געענטפערט; יעדער וואס בעט פונעם טאטן באקומט אן ענטפער, נאר אמאל זאגט דער טאטע 'ניין', און דער 'ניין' איז אויך לטובתך. ביז יעצט איז טאקע געווען א מציאות אז דער אויבערשטער האט כביכול געזאגט 'ניין'. אמאל האט דער זוימען נישט באקומען דעם שפע צוליב שדפון, ירקון, ארבע אדער חסיל - רעגן איז געפאלן, אבער א קרענק האט געשלאגן די תבואה; אמאל האט די ערד באקומען שפע אבער זי האט עס נישט איבערגעגעבן ווייטער, ווי עס שטייט "כִּי תַעֲבֹד אֶת הָאֲדָמָה לֹא תֹסֵף תֵּת כֹּחָהּ לָךְ"; אמאל איז דער הימל געווען טרוקן; און אמאל האט דער אויבערשטער בהשגחה צוריקגעהאלטן דעם מטר. אבער דא הבטחה'ט דער אויבערשטער: "וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא אֶעֱנֶה נְאֻם ה' אֶעֱנֶה אֶת הַשָּׁמַיִם וְהֵם יַעֲנוּ אֶת הָאָרֶץ" - דא וועט זיין א גאנצע תשובה פון אויבן, אן ענייה פאר אלע גורמים צוזאמען.
דאס ערשטע "אענה" איז די השגחה פון הימל: "אענה את השמים", און דער הימל וועט מסכים זיין מיט יענער ברכה און וועט איבערגעבן דעם שפע פאר דער ערד. און דער קומענדיגער פסוק גייט ווייטער: "וְהָאָרֶץ תַּעֲנֶה אֶת הַדָּגָן וְאֶת הַתִּירוֹשׁ וְאֶת הַיִּצְהָר וְהֵמָּה יַעֲנוּ אֶת יִזְרְעֶאל" - די ערד וועט ענטפערן די תבואה, דעם וויין און דעם אויל, דאס הייסט זי וועט משפיע זיין אויף זיי פון דעם גוטן וואס זי האט באקומען, און דורך דעם וועלן זיי וואקסן; "וְהֵמָּה יַעֲנוּ אֶת יִזְרְעֶאל", דאס הייסט מען וועט ענטפערן דעם זוימען וואס איז דארט פארזייט געווארן. און דאן האבן מיר די גאנצע קייט: דער זוימען האט זיך געווענדט צו דער ערד, די ערד צום הימל, דער הימל צום אויבערשטן, און דער אויבערשטער איז משפיע אויף אלעמען, ביז עס גייט אראפ און די ערד ענטפערט פארן דגן, תירוש און יצהר, און זיי ענטפערן פאר יזרעאל, מען גיט שמן ודשן אין דער ערד און דאס גיט דעם שפע פאר די זוימענס.
דער רד"ק ערקלערט: וואס מיינט "והם יענו את יזרעאל"? זאגט דער רד"ק, ווייל "בִּרְבוֹת הַטּוֹבָה רַבּוּ אוֹכְלֶיהָ" - ווען עס איז דא פיל גוטס קומען אסאך עסן. פריער, ביי דער פורענות, האט ער אנגערופן עם ישראל מיטן נאמען 'יזרעאל' ווייל דער אויבערשטער האט זיי צעשפרייט צווישן די פעלקער, זיי זענען אויסגעזייט איבעראל; יעצט אבער, אין דער צייט פון דער ישועה, רופט ער זיי אויך 'יזרעאל', ווייל דער אויבערשטער פארזייט זיי יעצט און פלאנצט זיי איין אלס אן ערליכע פלאנצונג אין ארץ הקודש. און דאס ווערט באוויזן פונעם קומענדיגן פסוק: "וּזְרַעְתִּיהָ לִּי בָּאָרֶץ וְרִחַמְתִּי אֶת לֹא רֻחָמָה וְאָמַרְתִּי לְלֹא עַמִּי עַמִּי אַתָּה וְהוּא יֹאמַר אֱלֹהָי" - איך וועל זיי פארזייען פאר מיר אין לאנד, זיי וועלן זיין פיל ווי דער זוימען פון דער ערד, און איך וועל מרחם זיין אויף 'לא רוחמה' וואס האבן פריער נישט געהאט קיין רחמים, און איך וועל זאגן צו 'לא עמי' דו ביסט מיין פאלק, און ער וועט זאגן דו ביסט מיין ג-ט. חז"ל האבן דאס געטייטשט אויף ארץ העמים, ווי רבי אלעזר זאגט: לא הגלה הקדוש ברוך הוא את ישראל לבין האומות אלא כדי שיתווספו עליהם גרים, שנאמר "וזרעתיה לי בארץ", כלום אדם זורע סאה חיטין אלא כדי להכניס כמה כורין? חז"ל האבן גענומען דעם פסוק "וזרעתיה לי בארץ" אויף חוץ לארץ; "בארץ" מיינט אין דער גאנצער וועלט (ווי עס שטייט "כי מי גוי גדול בארץ"). און וואס מיינט די זריעה? זאגן חז"ל: א מענטש זייט דאך נישט איין קילא ווייץ אין פעלד כּדי ארויסצונעמען דעם זעלבן איין קילא; מען זייט איין מאס כּדי ארויסצונעמען דרייסיג אדער פופציג מאס! אזוי אויך, ווען דער אויבערשטער האט אונז פארזייט צווישן די אומות העולם, איז עס געווען כּדי עס זאלן צוקומען צו אונז גרים. גיט אכט, מען זאל נישט חלילה פארשטיין פאלש: עם ישראל האט נישט קיין שום שטרעבונג מגייר צו זיין גוים, מיר האבן נישט קיין שום חשק צו מאכן גוים פאר אידן, און פארקערט - ווען א גוי קומט זיך מגייר זיין שטויסט מען אים אוועק: וואס דארפסטו זיך אריינלייגן אין די צרות פון כלל ישראל? אבער ווען א גוי קומט מיט אן אמת'ער און ערנסטער כוונה, שטייט אז מען זאל אים נישט צו פיל פארשווארן נאר אים מקרב זיין. ווייל אויב ער האט אן אמת'ע שטרעבונג, איז ער מעגליך פון יענע נשמות וואס זענען געשטאנען ביים מעמד הר סיני. עס זענען געווען יחידים צווישן די אומות וואס האבן געהאט שייכות דערצו, און דאס זענען די נשמות פון די גרים דורכאויס אלע דורות, ניצוצי קדושה וואס דארפן צוריקקומען צו דער קדושה; אבער חס ושלום צו טראכטן אז מיר האבן א מצוה ארומצוגיין מאכן גרים, נאר בלויז ווער עס קומט מיט א גאנצן, ריינעם אמת ווערט אנגענומען.
דער מלבי"ם ערקלערט אז יעצט מאכט דער נביא קלאר, אז דאס וואס מיר האבן פריער געזאגט אז עס וועט זיין א מענה פונעם אויבערשטן און דער שפע וועט זיך משתלשל זיין פון אויבן ביז אראפ צום זוימען, דאס וועט אויך זיין דער צייכן פארן טוישן די נעמען פון די קינדער וואס מיר האבן פריער געזען, אז זייערע נעמען וועלן זיך איבערדרייען צום גוטן. דער ערשטער זון - לאמיר דערמאנען, מען רעדט דא פונעם ציווי וואס דער אויבערשטער האט געהייסן הושע'ן צו נעמען אן אשת זנונים, גומר בת דבליים, און זי זאל געבערן דריי קינדער, און דערנאך האט ער אים געהייסן איר פארטרייבן, כּדי הושע זאל פארשטיין ווי שווער די זאך איז פארן אויבערשטן ווען ער האט געזאגט 'פארטייב עם ישראל און נעם אן אנדער פאלק'; די דריי קינדער האבן מרמז געווען אויף אונזער ריחוק פונעם אויבערשטן: דער ערשטער זון האט געהייסן יזרעאל, וואס האט מרמז געווען אז מיר וועלן זיין צעשפרייט און פארזייט אין די לענדער פון אונזערע שונאים. יעצט אבער זאגט ער: דער אויבערשטער וועט אונז פארזייען אין לאנד, ער וועט מער נישט הייסן יזרעאל אלס צעשפרייטונג, נאר "וזרעתיה לי בארץ", מיר וועלן זיין מיוחד פאר אים, אזוי ווי א מענטש וואס זייט איין קב ווייץ און נעמט ארויס עטליכע כורין, אזוי וועלן כלל ישראל בליען און מערן זיך, "וְהָיָה מִסְפַּר בְּנֵי יִשְׂרָאֵל כְּחוֹל הַיָּם", און דעמאלט ענטפערט די ערד פארן דגן, זי ברענגט ארויס א וואוקס לכבוד השם. קעגן דער טאכטער וואס האט געהייסן 'לא רוחמה', זאגט דער פסוק "ורחמתי את לא רוחמה" - דער אויבערשטער וועט רחמנות האבן און ברענגען די עשרת השבטים, וואס ביי זיי איז דאס אן ענין פון רחמים ווייל זיי זענען מצד הדין נישט ראוי צו דער גאולה, נאר דער אויבערשטער וועט רחמנות האבן אויף זיי און זיי צוריקברענגען; און דאס איז קעגן דער ענייה פון די שמים וואס ענטפערן פאר דער ערד, א באהאלטענע השגחה, ווייל רחמים ווייזט אויף נסים נסתרים וואס ווערט מייחס געווען צום הימל. און קעגן דעם זון וואס ער האט געהייסן רופן 'לא עמי', זאגט ער: יעצט וועט ער צו זיי רופן "עַמִּי אַתָּה", און קעגן דעם וואס עס איז געווען "וְאָנֹכִי לֹא אֶהְיֶה לָכֶם", שטייט יעצט "וְהוּא יֹאמַר אֱלֹהָי", דער אויבערשטער וועט יא זיין אונזער ג-ט - דאס הייסט אז אויף שבט יהודה וועט זיך די שכינה אנטפלעקן בגלוי, נישט מיט נסים וואס זענען פארשטעלט אין דער נאטור נאר מיט נסים גלויים בהשגחה תמידית, און דאס איז קעגן דער ענייה פונעם אויבערשטן וואס ענטפערט צום הימל, אויסצוגיסן א שפע פון רצון פון זיין הייליגן וואוינארט.