שולחן ערוך סימן תרפ"ה סעיף א': ראש חודש אדר שחל להיות בשבת - אויב ראש חודש אדר געפאלט אום שבת, קורין פרשת שקלים שהיא כי תשא עד ועשית כיור נחושת - לייענט מען פרשת שקלים, וואס דאס איז די פרשה אין כי תשא ביז ועשית כיור נחושת. ומוציאין שלושה ספרים - און מען נעמט ארויס דריי ספרי תורה: אחד קורין בו פרשת השבוע - אינעם ערשטן לייענט מען פרשת השבוע, והשני של ראש חודש - אינעם צווייטן די קריאה פון ראש חודש, והשלישי פרשת שקלים למפטיר - און אינעם דריטן לייענט דער מפטיר פרשת שקלים, ומפטיר ויכרות יהוידע - און די הפטרה איז ויכרות יהוידע (שולחן ערוך).
די הפטרה פון פרשת שקלים - ויכרות יהוידע
(דער משנה ברורה אין אות ב' רעדט ארום באריכות די הלכות פון איינעם וואס האט פארגעסן אדער זיך טועה געווען אינעם סדר הקריאה, אבער די פעלער זענען זייער זעלטן)
- מפטיר אדער הפטרה: ווען דער משנה ברורה נוצט דעם לשון "מפטיר ויכרות יהוידע", מיינט עס נישט די עליה פון מפטיר אינעם דריטן ספר, נאר די הפטרה פון יענעם שבת.
ומפטיר ויכרות יהוידע - און מפטיר איז ויכרות יהוידע, שם נזכר נדבות לבדק הבית - דארט ווערט דערמאנט די נדבות פאר בדק הבית (משנה ברורה סק"ג).
- מותר הלשכה: מיטן געלט פון מחצית השקל פלעגט מען קויפן קרבנות ציבור. אויב ס'איז איבערגעבליבן געלט אין די קאסע נאכדעם וואס מ'האט געקויפט אלע קרבנות ווי געהעריג, קען מען עס מער נישט נוצן פאר די קרבנות פונעם קומענדיגן יאר, ווייל פון ראש חודש ניסן הייבט זיך אן א נייער יאר. דאס איבערגעבליבענע געלט רופט זיך "מותר הלשכה", און ס'גייט פאר בדק הבית.
- בדק הבית: דאס איז די שטענדיגע אויפהאלטונג פונעם בית המקדש, צו פאררעכטן דעם בנין און צאלן געהאלט פאר די ארבעטערס. אזא גרויסע געביידע פאדערט כסדר'דיגע הוצאות.
- דער ענין פון די הפטרה: אין די הפטרה ווערט דערציילט אז דאס געלט פון מחצית השקל איז נישט געווען גענוג פאר בדק הבית, דערפאר האט מען גענומען א קאסטן, געמאכט א לאך דערין, און יעדער וואס איז אריינגעקומען אינעם בית המקדש האט דארט אריינגעווארפן געלט. דאס הייסט, מ'האט געמאכט א ספעציעלע אפיעל, און דאס איז דער זעלבער רעיון ווי די קריאה אין פרשת שקלים.
דער סדר הקריאה אין דריי ספרי תורה
- דער ערשטער ספר - פרשת השבוע: מ'לייענט דארט זעקס עולים, ווייל דער זיבעטער עולה ווערט גערופן אינעם צווייטן ספר.
- דער צווייטער ספר - ראש חודש: די קריאה פון ראש חודש איז נישט מפטיר, ווייל דער מפטיר איז דאך פרשת שקלים, דעריבער איז דאס די זיבעטע עליה.
בשני של ראש חודש ומתחילין וביום השבת - אינעם צווייטן ספר לייענט מען של ראש חודש און מ'הייבט אן וביום השבת, ומניחין ספר תורה השלישי אצלו ואומרים חצי קדיש - און מ'לייגט אוועק דעם דריטן ספר תורה נעבן אים און מ'זאגט חצי קדיש (משנה ברורה סק"ה).
- דער אנהייב פון די קריאה פון ראש חודש: געווענליך הייבט מען אן די קריאה פון ראש חודש פון "צו את בני ישראל", אבער דא לאזט מען אויס דעם אנהייב און מ'הייבט אן נאר פון "וביום השבת".
- דער דריטער ספר - דער מפטיר: מ'לייענט דארט פרשת שקלים וואס געפינט זיך אין פרשת כי תשא.
- דער פלאץ פון חצי קדיש: מ'זאגט חצי קדיש אויפן צווייטן ספר. מ'זאגט דאס נישט נאכן ערשטן ספר, ווייל דער זיבעטער עולה איז נאך אלץ א טייל פון די קריאת הפרשה, און קדיש זאגט מען אייביג ביים סוף פון לייענען די פרשת השבוע און פאר מפטיר.
- די צאל פון די עולים: מצד הדין, ווען מ'איז מקפיד אויפן פונקטליכן צאל עולים שבת, לייענט מען זעקס אינעם ערשטן ספר און איינס אינעם צווייטן. אבער שבת מעג מען צולייגן עולים אזוי ווי יעדע שבת, דערפאר קען מען לייענען אינעם ערשטן ספר אפילו זיבן אדער אכט עולים.
מ'האט זיך טועה געווען און פריער געלייענט פרשת שקלים בעפאר פרשת ראש חודש
ואם אחר שגמר פרשת השבוע לקח ספר תורה שהיתה מגוללה על פרשת שקלים וברך לפניו והתחיל לקרות - און אויב נאכדעם וואס מ'האט געענדיגט פרשת השבוע האט מען גענומען א ספר תורה וואס איז געווען אפגעראלט אויף פרשת שקלים און מ'האט געמאכט די ברכה און אנגעהויבן לייענען, יסיים בפרשת שקלים - זאל מען ענדיגן פרשת שקלים, ואחר כך לעולה בספר תורה השלישית למפטיר יקרא עמו פרשת ראש חודש - און נאכדעם פארן עולה אינעם דריטן ספר תורה למפטיר זאל מען לייענען מיט אים פרשת ראש חודש, וההפטרה תהיה השמים כסאי - און די הפטרה וועט זיין השמים כסאי, מאחר שבקריאת התורה נסתיים בעניין של שבת וראש חודש - היות ס'האט זיך געענדיגט מיט די קריאת התורה מיטן ענין פון שבת און ראש חודש. וכן הדין בשבת פרשת החודש שחל ראש חודש ניסן בשבת והקדים לקרות פרשת החודש במקום פרשת ראש חודש - און דאס זעלבע איז דער דין אום שבת פרשת החודש ווען ראש חודש ניסן געפאלט שבת און מ'האט פריער געלייענט פרשת החודש אנשטאט פרשת ראש חודש (משנה ברורה סק"ה).
- אין מביישין את הספר: אויב מ'האט שוין געמאכט א ברכה און אנגעהויבן לייענען אין א ספר וואס מ'האט בטעות אויפגעמישט צו פרשת שקלים, פאקט מען עס נישט צוריק איין נאר מ'ענדיגט דאס לייענען דערין.
- ההפטרה הולכת אחר הספר האחרון: די הפטרה ווערט אייביג באשטימט לויטן ספר אין וועלכן מ'האט געענדיגט די קריאה. ביים געווענליכן סדר ענדיגט מען אין פרשת שקלים, און דערפאר זאגט מען די הפטרה "ויכרות יהוידע", אבער ווען מ'האט געענדיגט ביי פרשת ראש חודש זאגט מען "השמים כסאי", וואס איז די הפטרה פון שבת ראש חודש.
פארוואס לייענט מען ראש חודש בעפאר שקלים
- תדיר קודם: די קריאה פון ראש חודש איז מער תדיר (אפטער) ווי די קריאה פון פרשת שקלים, וואס איז בלויז איינמאל א יאר. ס'איז דא א כלל אז תדיר ושאינו תדיר, תדיר קודם. דערפאר גיט מען די פריאריטעט צו די קריאה פון ראש חודש, און נאכדעם שקלים.
ראש חודש אדר שחל בתוך ימי השבוע - סעיף ה'
חל ראש חודש אדר הסמוך לניסן בתוך ימי השבוע - אויב ראש חודש אדר, וואס איז נאענט צו ניסן, געפאלט אינמיטן די וואך, ואפילו בערב שבת - און אפילו אום ערב שבת, מקדימין לקרות פרשת שקלים בשבת שלפניו - לייענט מען פריער פרשת שקלים אינעם שבת בעפאר דעם (שולחן ערוך סימן תרפ"ה סעיף ה').
- דער ארדינארער פאל: דאס איז דער אפטער פאל וואס פאסירט כסדר, אז ראש חודש אדר געפאלט נישט שבת, און דעמאלט לייענט מען פרשת שקלים אינעם שבת וואס קומט פאר ראש חודש, און אפילו אויב ראש חודש געפאלט ערב שבת (פרייטאג).
- דעם יאר למעשה: אדר א' האט דרייסיג טעג, דערפאר געפאלט ראש חודש אדר ב' צוויי טעג, זונטאג און מאנטאג. דערפאר קומט אויס די קריאה פון פרשת שקלים אינעם שבת בעפאר דעם, שבת פרשת ויקהל.
פארוואס הייבט דער שולחן ערוך אן מיט א פאל וואס איז נישט אזוי שכיח
- די פראגע: דער שולחן ערוך הייבט אן אין סעיף א' מיט ראש חודש אדר וואס געפאלט אום שבת, א פאל וואס פאסירט נישט אזוי אפט און קומט פאר נאר איינמאל אין עטליכע יאר, און ערשט אין סעיף ה' ברענגט ער דעם נארמאלן פאל.
- סדר ההשתלשלות: דער שולחן ערוך גייט אין די פיסטריט פון די פוסקים, און די פוסקים פאנגען אן מיט דעם פאל ווייל אזוי איז אויך דער סדר פון די משניות. אלעס ציט זיך צוריק ביז צום מקור פון די משנה.
- די קשיא וואס בלייבט: פארוואס האט די משנה אליין אנגעהויבן מיטן קאמפליצירטן פאל און נישט מיטן ארדינארן פאל - דאס איז א קשיא וואס מ'דארף נאכפארשן.
זכר למחצית השקל - סימן תרצ"ד סעיף א'
חייב כל אדם ליתן לפחות שתי מתנות לשני עניים - יעדער מענטש איז מחוייב צו געבן כאטש צוויי מתנות פאר צוויי ארעמעלייט (שולחן ערוך סימן תרצ"ד סעיף א').
(די מצוה פון מתנות לאביונים וועט ווערן באהאנדלט אויף איר פלאץ בעזרת השם)
דער מנהג צו געבן זכר למחצית השקל
יש אומרים שיש ליתן קודם פורים מחצית מן המטבע הקבוע באותו מקום ובאותו זמן - ס'דא וואס זאגן אז מ'דארף געבן בעפאר פורים א האלבן פון די רעגולערע מטבע אינעם דעמאלסטיגן פלאץ און צייט, זכר למחצית השקל שהיו נותנין באדר - אלס א זכר צו מחצית השקל וואס מ'האט געגעבן אין אדר. ומאחר ששלושה פעמים כתוב תרומה בפרשה, יש ליתן שלושה - און וויבאלד ס'שטייט דריי מאל תרומה אין די פרשה, דארף מען געבן דריי (רמ"א).
- וואס מ'האט געלערנט ביז אהער: די קריאה פון פרשת שקלים איז אליין דער זכר פאר מחצית השקל. ביי ראש חודש אדר זענען ארויס די שליחים פון בית דין און געמאלדן אז מ'דארף ברענגען מחצית השקל צום בית המקדש, און אין יעדע שטאט האט מען געזאמלט דאס געלט און געשיקט א שליח דערמיט צום בית המקדש. דער גאנצער ענין פון מחצית השקל ווערט ארויסגעברענגט ביי אונז מיט די קריאת התורה אום ראש חודש אדר אדער אום שבת בעפאר דעם.
- א נייער מנהג וואס ווערט געבוירן: דא קומט צו נאך א מנהג, אז מ'טוט למעשה געבן געלט אלס א זכר למחצית השקל, און לכאורה האט דאס נישט קיין דירעקטע שייכות צו די קריאה וואס מ'האט געלערנט.
- די שוועריגקייט ביים זמן הנתינה: דער רמ"א אליין שרייבט "שהיו נותנין באדר", און נישט דוקא פורים, און די קריאה איז אויך אום ראש חודש אדר אדער דארט ארום. אויב אזוי, פארוואס האט מען באשטימט דעם מנהג דוקא צו געבן בעפאר פורים און נישט סיי ווען אינעם חודש אדר?
דער טעם פארוואס מ'גיט בעפאר פורים - הקדים שקליו לשקלי המן
ועשרת אלפים כיכר כסף אשקול על ידי עושי המלאכה להביא אל גנזי המלך - און צען טויזנט כיכר כסף וועל איך אפוועגן דורך די ארבעטער צו ברענגען אין די קעניגליכע שאצקאמערן (מגילת אסתר).
- די רייד פון די גמרא אין מסכת מגילה: "הקדים הקדוש ברוך הוא שקליו לשקלי המן" - דער באשעפער האט פאראויסגעשיקט זייערע שקלים קעגן די שקלים פון המן. דאס מיינט אז די מעלדונג איבער די שקלים קומט פאר אום ראש חודש אדר, און דאס גייט פריער אין צייט בעפאר די שקלים פון המן.
- ס'איז נישט דא קיין באשטימטע דאטום אויף צו ברענגען: צווישן ראש חודש אדר און ראש חודש ניסן האט דאס געלט געדארפט אנקומען אינעם בית המקדש. די וואס האבן געוואוינט ארום ירושלים האבן געקענט ברענגען דאס געלט גלייך נאכן זאמלען, אבער די וואס האבן געוואוינט ווייט (ווי למשל מטולה) האבן עס אנגעזאמלט און געשיקט, און ס'איז אנגעקומען א לאנגע צייט שפעטער, אבי ס'האט דערגרייכט בעפאר ראש חודש ניסן.
- דער געדאנק פונעם מנהג: די שקלים וואס כלל ישראל גיט יעדן יאר קומען צו באשיצן און זיין א כפרה קעגן די "עשרת אלפים כיכר כסף" פון המן. דערפאר איז געווארן א מנהג צו טון די זאך בפועל: כאטש ס'איז נישט דא קיין בית המקדש היינט, גיט מען זכר למחצית השקל בעפאר פורים און בעפאר המן, כדי צו ווייזן אז מיר שיקן פאראויס אונזערע שקלים קעגן זיינע.
- א סברא וואס ווערט אפגעווארפן: מ'האט געקלערט א סברא אז מ'האט באשטימט צו געבן בעפאר פורים כדי די ארעמעלייט זאלן האבן מיט וואס צו קויפן פאר די סעודת פורים. ס'איז א שיינער געדאנק, אבער ס'איז נישט די ריכטיגע סיבה, נאר דער אמת'ער טעם קומט פון די רייד פון מדרש.
די צאל מטבעות - דריי
- דער מקור פאר די צאל: אין פרשת כי תשא שטייט דריי מאל דאס ווארט "תרומה", און ס'דא וואס זאגן אז ס'שטייט דארט דריי מאל "מחצית השקל", און ס'דא וואס זאגן סיי דאס און סיי דאס. דערפאר גיט מען דריי מטבעות.
- דרש אויף דרש: די נתינה אליין איז נאר א זכר למחצית השקל, און די צאל מטבעות לערנט מען ארויס פונעם פסוק אין די פרשה וואס מ'לייענט, און אזוי קומט אויס א דרש אויף א דרש.
- א דעה אז מ'מוז נישט געבן דריי: ס'זענען דא פוסקים וואס זאגן אז ס'איז נישט קיין חיוב צו געבן דריי מטבעות, ווייל ס'איז דאך סייווי נאר א זכר, און מ'קען געבן נאר איין מטבע. יעדע פלאץ טוט לויט זיין מנהג.
זמן הנתינה
- דער לשון פונעם רמ"א: יש ליתנו בליל פורים קודם שמתפללין מנחה, דהיינו ביים סוף פון תענית אסתר, בעפאר פורים קומט אריין.
בליל פורים - פורים ביינאכט, ובמדינותינו נוהגין ליתנו בשחרית קודם קריאת המגילה - און אין אונזערע לענדער פירט מען זיך עס צו געבן שחרית בעפאר די קריאת המגילה (משנה ברורה סק"ד).
- נאך א מנהג: און היינט פירט מען זיך צו געבן דעם מחצית השקל פאר מנחה, און נישט צווישן מנחה און מעריב.
- דער טעם פארוואס מען גיט עס בייטאג: די קריאת המגילה פון בייטאג איז די עיקר, און די מעשה פון המן האט פאסירט בייטאג, און דערפאר גיט מען די שקלים בעפאר מ'לייענט די מגילה בייטאג.
- למעשה דעם יאר: פורים געפאלט מוצאי שבת, דעריבער רוקט מען תענית אסתר פריער אויף דאנערשטאג, און דעמאלט וועט מען געבן דעם מחצית השקל.
- מעות מגילה: ס'זענען דא וואס פירן זיך צו געבן אויך מעות מגילה, וואס דאס איז אן עקסטרע צדקה פארן בית הכנסת. דאס איז אבער נישט מתנות לאביונים, וואס דאס גיט א מענטש פאר ארעמעלייט פערזענליך.
ווער איז חייב אין דער נתינה
- מבן עשרים ומעלה - "ואינו חייב לפדות רק מבן עשרים ומעלה". ווי אזוי מען קומט אן צו די עלטער פון צוואנציג, און ווער עס איז אריינגערעכנט אין דעם חיוב, וועט בעזרת השם ערקלערט ווערן ווייטער.
בדרך אגב - דער אופן ווי אזוי מקיים צו זיין דעם מנהג אין אונזער צייט
- א מטבע וואס עס שטייט דערויף חצי - לויט דעם רמ"א און די וואס פירן זיך ווי אים, אויב מען מאכט זכר למחצית השקל דארף מען געבן א מטבע וואס עס שטייט דערויף "חצי", פונקט אזוי ווי כלל ישראל האט געגעבן א מטבע פון א האלבן שקל. אין די לענדער גיט מען דריי האלב-גדולים, וואס דאס איז געווען א סארט מטבע אין די צייטן פונעם רמ"א וואס עס איז געשטאנען דערויף חצי, "כי אין מטבע ששם מחצית עליה מלבד זו", און אין מדינת אוסטריע גיט מען דריי האלב-ווינער. אזוי אויך אין יעדן לאנד, אויב מען האט דארט א מטבע וואס עס שטייט דערויף חצי.
- א מטבע פון מדינת ישראל - מיט עטלעכע יאר צוריק האט די מדינה ארויסגעגעבן א מטבע פון מחצית השקל, אבער אפילו אויף דעם מטבע זענען דא חולקים.
- דער מנהג למעשה אין שול - מען נעמט דריי מטבעות וואס עס שטייט אויף זיי חצי, ווי למשל א האלבן דאלאר, וואס איז אמאל געווען געמאכט פון זילבער, און עס זענען דא וואס זענען מהדר דערין. דער געבער לייגט דארט אריין געלט פאר צדקה, און מיט דעם געלט איז ער כאילו קונה די דריי מטבעות, און נאכדעם וואס זיי זענען זיינע גיט ער זיי צוריק אלס מחצית השקל.
- דער ווערד פון דער נתינה - לויט די דעות וואס גייען נאך דעם ווערד פון דעם זילבער, רעדט מען פון בערך צען גראם זילבער, און לויט דעם פרייז אין אונזער צייט איז עס בערך פיר און צוואנציג שקלים, דערפאר גיט מען פינף און צוואנציג שקלים און מען איז קונה מיט זיי די דריי מטבעות.
- דעות מקילות - עס זענען דא וואס זאגן אז מען קען געבן וואספארא מטבע מען וויל, און עס פעלט נישט אויס עס זאל זיין דוקא א האלב, און אפילו איר געלט-ווערד איז נישט מעכב. אין דעם ענין זענען דא פארשידענע מנהגים און דעות, צווישן זיי דער מנהג פונעם הגר"א און די דעת פון הרב עובדיה יוסף.
- א מנהג און נישט קיין חיוב - אלע די דאזיגע זאכן זענען מנהגים, און נישט אלע פוסקים זענען מסכים דערויף. ווער עס פירט זיך פירט זיך, און ווער עס פירט זיך נישט איז דאס נישט קיין חסרון.