שולחן ערוך סימן ת״צ, סעיף א׳
ביום שני קורין פרשת אמור, 'שור או כשב' עד סוף הענין, והמפטיר קורא עם הקורא הראשון, ומפטיר במלכים - צום צווייטן טאָג ליינט מען פרשת אמור, 'שור או כשב' ביזן סוף פונעם ענין, און דער מפטיר ליינט מיט מיטן ערשטן עולה פונעם זעלבן ספר תורה, און מען איז מפטיר אין מלכים.
(שולחן ערוך)
קריאת התורה ביום שני של פסח (משנה ברורה, סק״א)
- מהו "המפטיר" כאן: דאָ מיינט מען נישט די הפטרה אין נביא, נאָר די קריאה אינעם צווייטן ספר תורה, וואָס מען רופט אָן "מפטיר". מען טאָר נישט אויסמישן די צוויי באַגריפן.
- ההפטרה בחוץ לארץ: אין חוץ לארץ, וואו דער טאָג איז יום טוב שני של גלויות, איז מען מפטיר אין מלכים (וועגן דעם פסח פון יאשיהו המלך, "ואחריו לא קם כמוהו"), און אינעם ערשטן טאָג איז מען מפטיר אין יהושע וועגן דעם פסח וואָס זיי האָבן געמאַכט אין גלגל. אָבער די קריאה אין דער תורה גופא בלייבט די זעלבע קריאה.
- אורך הקריאה: די פרשה פון "שור או כשב" הייבט זיך אָן מיט עניני פסח און גייט אָן מיט די ענינים פון אַלע מועדים, דערפאַר איז דאָס אַ לאַנגע קריאה. אין אַ געוויינטלעכן וואָכנטאָג וואָלט מען דאָס געמאַכט קירצער, אָבער אום חול המועד קען מען מאַכן לענגער.
מספר העולים ואורך הקריאה - יום חול, חול המועד וראש חודש
- דין הקריאה ביום חול: די גמרא זאָגט אַז אין אַ וואָכנטאָג ליינט מען מצד הדין בלויז צען פסוקים. דאָס וואָס מען ליינט היינט אַ ביסל מער דאָס איז אַן ענין פאַר זיך.
- הטעם: דער עולם יאָגט זיך צו דער אַרבעט (מלאכה), און מען טאָר נישט פאַרלענגערן די צייט פון תפילה אויפן חשבון פונעם ציבור וואָס איילט זיך צו דער אַרבעט.
- חול המועד וראש חודש: אין די טעג איז די מלאכה נישט דער עיקר (מצד הדין טוט מען אום חול המועד נאָר געוויסע מלאכות, און אום ראש חודש האָט מען אַמאָל אויך נישט געאַרבעט אַזוי ווי היינט), און דערפאַר רופט מען אויף פיר עולים.
- הכלל: וואָס גרעסער די קדושה פונעם טאָג איז, און וואָס ווייניגער מ'דאַרף זיך רעכענען מיט מלאכה, אַלץ מער מוסיף איז מען אין עולים.
מקום הקדיש בקריאה של ארבעה עולים
- הכלל הרגיל: בדרך כלל זאָגט מען דעם קדיש נאָכן ליינען אינעם ערשטן ספר.
- ביום זה: אָבער וויבאַלד די קריאה דאָ איז מיט פיר עולים, קען מען נישט זאָגן קדיש נאָכן דריטן עולה, ווייל די קריאה איז דאָך נאָך נישט פאַרטיג. דערפאַר זאָגט מען דעם קדיש נאָר נאָכן ליינען אינעם צווייטן ספר, ביים סוף פון דער קריאה.
זכר לסעודת אסתר בסעודת יום שני (משנה ברורה, סק״ב)
וכתבו הספרים שטוב לעשות ביום שני בסעודה איזה דבר לזכר סעודת אסתר, שביום ההוא נתלה המן - די ספרים שרייבן אַז ס'איז גוט צו טאָן עפּעס ביי דער סעודה פונעם צווייטן טאָג אַלס אַ זכר צו דער סעודה פון אסתר, ווייל אין יענעם טאָג איז המן אויפגעהאָנגען געוואָרן.
(משנה ברורה)
- חשבון התאריך: לויט רוב פוסקים און מפרשים איז המן אויפגעהאָנגען געוואָרן ט״ז ניסן, וואָס דאָס איז דער צווייטער טאָג פסח. ס'זענען דאָ חולקים, אָבער דאָס איז די דעת הרוב.
- סדר המשתאות: אסתר המלכה איז געגאַנגען צום קעניג "ביום השלישי", נאָך דרייסיג טעג וואָס זי איז נישט גערופן געוואָרן צו אים, און דער קעניג האָט איר אויסגעשטרעקט דעם שרביט הזהב. אין יענעם טאָג איז פאָרגעקומען דער ערשטער משתה, און דאָרט האָט זי איינגעלאַדן דעם קעניג און המן צו נאָך אַ משתה אויפן מאָרגנדיגן טאָג. ביים צווייטן משתה, ט״ז ניסן, איז דער קעניג געוואָרן אין כעס און המן איז אויפגעהאָנגען געוואָרן.
- רמז מן ההפטרה של היום הראשון: אין דער הפטרה פון פסח גלגל, וואו עס ווערט דערמאָנט דער ענין פון ברית מילה, שטייט "וישבות המן ממחרת". דער פשוט'ער טייטש: דער מן האָט אויפגעהערט צו פאַלן דעם טאָג נאָך פסח (און ס'זענען דאָ וואָס זאָגן אַז עס האָט שוין אויפגעהערט צו פאַלן פריער, נאָר זיי האָבן געגעסן פון דעם וואָס זיי האָבן מיטגענומען). און בדרך רמז: המן הרשע איז אויפגעהאָנגען געוואָרן דעם טאָג נאָך פסח, דאָס איז ט״ז ניסן.
- היקף המנהג: דער מנהג איז נישט קיין שטאַרק פאַרשפּרייטער, און ווער ס'ווייסט דערפון פירט זיך טאַקע אַזוי.
ערבית שחרית ומנחה מתפלל כדרכו, ואומר יעלה ויבוא בעבודה, ואם לא אמרו מחזירין אותו. וכן מזכירו בברכת המזון, ואם לא אמרו אין מחזירין אותו - ביי מעריב, שחרית און מנחה דאַוונט מען געוויינטלעך, און מען זאָגט יעלה ויבא ביי עבודה (רצה), און אויב מ'האָט פאַרגעסן צו זאָגן, דאַרף מען איבערדאַוונען. און אַזוי אויך זאָגט מען עס אין ברכת המזון, אָבער אויב מ'האָט עס דאָרט נישט געזאָגט דאַרף מען נישט איבערבענטשן.
(שולחן ערוך, סעיף ב׳)
(די תפילות פון חול המועד זענען תפילות פון אַ וואָכנטאָג מיט אַ צוגאָב פון יעלה ויבא, און נישט ווי תפילות פון יום טוב.)
שכח יעלה ויבא - ההבדל בין תפילה לברכת המזון
1. בתפילת שמונה עשרה
- עיקר הדין: ווער ס'האָט געדאַוונט שמונה עשרה פון חול המועד און פאַרגעסן צו זאָגן יעלה ויבא, דאַרף חוזר זיין און איבערדאַוונען.
- נזכר בתוך התפילה: כל זמן ער האָט נאָך נישט געענדיגט דאָס דאַוונען דאַרף ער צוריקגיין צו "רצה". ס'זענען דאָ וואָס זאָגן אַז אויב מ'האָט שוין געזאָגט דעם שם שמים פון דער ברכה וואָס קומט דערנאָך דאַרף מען אָנהייבן די שמונה עשרה פון דאָסניי, אָבער דער משנה ברורה איז מער מקל, אַז כל זמן מען האַלט נאָך אינמיטן שמונה עשרה גייט מען צוריק צו "רצה".
- הטעם שמחזירין: אַ מענטש איז מחיוב צו דאַוונען שחרית, און ביי שחרית פון חול המועד מוז מען זאָגן יעלה ויבא. וויבאַלד ער האָט נישט געדאַוונט כראוי, איז עס אַזוי ווי ער וואָלט גאָרנישט געדאַוונט, און דערפאַר דאַרף ער איבערדאַוונען.
2. שכח בשחרית והתפלל מוסף
- שאלת התשלומים: איינער וואָס האָט פאַרגעסן יעלה ויבא ביי שחרית און האָט נישט איבערגעדאַוונט, און האָט שוין געדאַוונט מוסף, זענען דאָ וואָס זאָגן אַז ווען עס קומט מנחה דאַרף ער דאַוונען תפילת תשלומין אויף שחרית.
- דעה מקילה: עס זענען דאָ וואָס זאָגן אַז וויבאַלד ער האָט שוין געדאַוונט מוסף, און אין מוסף האָט ער דערמאָנט די קדושת היום, ברויך ער שוין נישט קיין תשלומין. דאָס איז אַ מחלוקת הפוסקים צי תפילת מוסף פאַררעכט דעם חסרון.
- שכח במנחה: ווער עס האָט פאַרגעסן יעלה ויבא ביי מנחה אַליין און האָט נישט איבערגעדאַוונט, דאַרף דאַוונען תשלומין ביי מעריב.
3. בברכת המזון: מדוע אין מחזירין (משנה ברורה, סק״ג)
- עיקר החילוק: ביי תפילה איז דאָ אַ חובה גמורה צו דאַוונען, און דערפאַר אויב עס פעלט עפּעס פונעם נוסח מוז מען חוזר זיין. אָבער ביי ברכת המזון איז דאָך נישטאָ קיין חובה צו עסן פת, און ווער עס האָט נישט געגעסן פת ווערט בכלל נישט מחיוב צו בענטשן.
- אכילת פת בחול המועד: עס זענען דאָ פוסקים וואָס זאָגן אַז ס'איז אַ מצוה צו עסן אום חול המועד כאָטש איין סעודה מיט פת, אָבער עס איז נישט קיין חובה לעיכובא. קומט אויס אַז די חובה צו עסן איז נישט מוחלט, און צוליב דעם דאַרף מען נישט איבערבענטשן ווער עס האָט פאַרגעסן.
4. השוואה לשכחת "רצה והחליצנו" בשבת
- סעודת שחרית של שבת: איינער וואָס האָט פאַרגעסן "רצה והחליצנו" דאַרף חוזר זיין צו בענטשן, ווייל מען איז מחיוב צו עסן אַ סעודה אום שבת.
- סעודה שלישית: עס זענען דאָ וואָס זאָגן אַז מ'דאַרף נישט חוזר זיין, ווייל עס זענען דאָ מקילים וואָס זאָגן אַז ס'איז נישטאָ קיין חובה צו עסן פת ביי סעודה שלישית, און ממילא איז די זאַך אַ ספק.
- העיקרון: אַ ספק קען נישט מחייב זיין איבערצוזאָגן דעם גאַנצן ברכת המזון און אַרויסצוזאָגן דעם שם שמים נאכאַמאָל. נאָר אַ קלאָרע חובה מאַכט אַז מען מוז חוזר זיין, אָבער אַ ספק איז נישט מחייב דאָס איבערצוזאָגן.
תפילת מוסף של חול המועד
ובמוסף מתפלל כדרך שמתפלל במוסף של יום טוב - און אין מוסף דאַוונט מען דעם זעלבן וועג ווי מען דאַוונט אין מוסף פון יום טוב.
(שולחן ערוך, סעיף ב׳)
- מוסף בחול המועד: פּונקט ווי עס איז דאָ מוסף אום ראש חודש, אַזוי אויך איז דאָ מוסף אום חול המועד, וואָס זיין דין לענין זה איז פּונקט ווי ראש חודש.
- פסוקי הקורבנות: מען זאָגט אָבער נישט "ובחודש הראשון בארבעה עשר לחודש", ווייל דאָס איז געזאָגט געוואָרן אויפן ערשטן טאָג וואָס איז שוין אַריבער, נאָר מען הייבט גלייך אָן פון "והקרבתם עולה", "כאלה תעשו ליום שבעת ימים", און אַזוי טוט מען אין אַלע ימי הפסח.
- סיום הנוסח: מען פאָרט ווייטער ביז צום סוף פונעם נוסח פון די קרבנות, ווייל די תמידים זענען דאָך מקריב געוואָרן יעדן איינציגן טאָג.
- שאלה שנשארה לעיון: ס'איז אויפגעברענגט געוואָרן אַ שאלה איבער אַ דילוג אינעם נוסח, און מען האָט געזאָגט אַז מ'דאַרף מבחין זיין צווישן קרבנות חובה און קרבנות נדבה, און אַ קרבן תודה קומט נישט אום פסח דעריבער דערמאָנט מען אים נישט. די זאַך דאַרף נאָך אַ בעסערן בירור אינעם לשון פון נוסח.
נוסח "מקרא קודש" (סעיף ג׳)
נוהגים שביום טוב אומר 'את יום טוב מקרא קודש הזה', ובחולו של מועד אומר 'את יום מקרא קודש הזה' - מען פירט זיך אַז אום יום טוב זאָגט מען 'את יום טוב מקרא קודש הזה', און אום חול המועד זאָגט מען 'את יום מקרא קודש הזה'.
(שולחן ערוך)
ואנו אין נוהגין לומר 'מקרא קודש' כלל, לא ביום טוב ולא בחול המועד - אָבער מיר פירן זיך נישט צו זאָגן 'מקרא קודש' בכלל, נישט אום יום טוב און נישט אום חול המועד.
(רמ״א)
- המנהג שנתקבל: מען זאָגט בלויז "את יום חג המצות הזה", אָן אָנצואווייזן צי עס איז יום טוב אָדער חול המועד.
- הטעם: כדי מען זאָל זיך נישט פאַרמישן אין די שינויי נוסח פון טאָג צו טאָג, האָט מען קובע געווען איין נוסח פאַר אַלע ימי החג.
"הרחמן הוא יחדש עלינו יום שכולו טוב" אום חול המועד (משנה ברורה, סק"ה)
- יום טוב שחל בשבת: מען זאגט יעדע "הרחמן" פאר זיך אליין: הרחמן ליום שכולו שבת, און הרחמן ליום שכולו טוב.
- בחול המועד: מען זאל נישט זאגן אין ברכת המזון "הרחמן הוא יחדש עלינו יום שכולו טוב", ווייל חול המועד איז נישט קיין יום טוב.
- ראיה מן הנוסח: דער פאקט אליין אז מען דערמאנט נישט דעם טאג אום חול המועד אלס יום טוב, לערנט אונז אז עס האט נישט דעם דין פון א יום טוב, און דעריבער זאגט מען נישט דערין דעם "הרחמן" פון יום טוב.
- מנהגים חולקים: עס זענען דא וואס קריגן און זאגן יא "יום שכולו טוב" אזוי ווי אום יום טוב, און ס'זענען דא וואס פירן זיך אום פסח צו זאגן א לענגערן נוסח, אזוי ווי מען זאגט ביים סדר: "צדיקים יושבים ועטרותיהם בראשיהם". ס'זענען דא אין דעם פאַרשידענע שיטות, און יעדער זאל זיך פירן לויט זיין מנהג אבות.
- המקובל: עס איז אָנגענומען אז מען זאגט נישט, אבער ווער עס זאגט יא טוט נישט קיין עבירה, ווייל ס'איז פאַראַן אזא שיטה.
קריאת ההלל בדילוג (סעיף ד')
"אלע טעג פון חול המועד און די לעצטע צוויי טעג יום טוב זאגט מען הלל בדילוג, אזוי ווי ראש חודש"
(שולחן ערוך)
"מען זאגט הלל בדילוג, ווייל אום שביעי של פסח זענען די מצריים דערטרונקען געווארן, און דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט: מעשה ידי טובעים בים ואתם אומרים שירה לפני (מיינע באשעפענישן דערטרינקען זיך אינעם ים, און איר זאגט שירה פאר מיר?)"
(משנה ברורה, סק"ז)
דיוק בלשון המדרש
- לשון המדרש: אין יענער שעה האבן די מלאכי השרת געוואלט זאגן שירה פארן הקדוש ברוך הוא דערויף וואס די מצריים זענען דערטרונקען געווארן אין ים, האט ער צו זיי געזאגט: מעשה ידי טובעים בים ואתם אומרים שירה, אזוי ווי עס שטייט "ולא קרב זה אל זה כל הלילה".
- הדרשה בפסוק: לויט'ן פשוט'ן פשט גייט "ולא קרב זה אל זה" ארויף אויף די לאגערן, אבער לויט דער דרשה מיינט "זה אל זה" די מלאכים, אזוי ווי עס שטייט "וקרא זה אל זה ואמר קדוש קדוש קדוש". קומט אויס אז די מלאכים האבן נישט געזאגט קיין שירה אין יענער נאכט.
- הקושיה: דער משנה ברורה האט געמאכט קורץ דעם לשון המדרש, ווייל כלל ישראל האט דאך יא געזאגט שירה, און משה רבנו האט געזאגט מיט זיי די שירה. אויב פאר די מלאכים איז נישט ערלויבט געווארן צו זאגן שירה, פארוואס איז פאר אידן יא ערלויבט געווארן? אויף דער קשיא זענען געזאגט געווארן בערך צוואנציג תירוצים.
(דער עיון אין דער קשיא בלייבט פאר א קומענדיגן שיעור, אריינגערעכנט די ווערטער פון הרב חיים בן עטר אויף "אז ישיר".)
הטעם שאין אומרים הלל שלם בחול המועד
- הנימוק: וויבאלד אום שביעי של פסח זאגט מען נישט קיין גאנצן הלל, זאגט מען דאס אויך נישט אין חול המועד, כדי חול המועד זאל נישט זיין גרעסער ווי דער לעצטער יום טוב.
- הסברה: עס קען נישט זיין אז אום יום טוב זאל מען זאגן א האלבן הלל און אין אלע טעג פון חול המועד זאל מען זאגן א גאנצן הלל. די זאך קוקט אויס מאדנע, און דער ציבור כאפט נישט דעם אינערליכן טעם.
- שני הימים הראשונים: אום ערשטן טאג זאגט מען דעם גאנצן הלל, און אפילו ביינאכט, ווייל יעדער ווייסט אז דער טאג איז א ספעציעלער טאג.
- ברכה על ההלל בדילוג: מען האט דערמאנט דעם ענין פון די ברכה אויף א האלבן הלל, און ס'זענען דא דערין פארשידענע מנהגים.
יסוד דומה בגמרא - נוסח ברכות ההפטרה בשבת חול המועד
- שאלת המהרש"א: דער מהרש"א שטעלט זיך אויף דעם זעלבן יסוד, און צייגט צו אז ס'איז דא אויף דעם אן אפענע גמרא.
- הנתון: שבת חול המועד סוכות ענדיגט מען די ברכות ההפטרה מיט "מקדש השבת וישראל והזמנים", אבער שבת חול המועד פסח ענדיגט מען בלויז מיט "מקדש השבת", אן דערמאנען והזמנים.
- חילוק הגמרא: אום סוכות טוישן זיך די קרבנות יעדן טאג, ווייל די פרים ווערן ווייניגער יעדן טאג, און דערפאר ווערט יעדער טאג גערעכנט אלס א טאג פאר זיך. אום פסח שטייט "כאלה תעשו ליום שבעת ימים", און דער קרבן איז גלייך אין אלע טעג, ממילא זענען די טעג פון חול המועד נישט קיין אויסנאם טעג.
- שביעי של פסח: שביעי של פסח איז א יום טוב, און ער האט א דין ווי א יום טוב לכל דבר.
- למעשה: שבת חול המועד פסח דארף מען אכטונג געבן צו זאגן אין די ברכות ההפטרה בלויז "מקדש השבת".
בדרך אגב · אכילת מצה בכל שבעת ימי הפסח
- מצה נקראת פת: כאטש וואס מצה ווערט נישט חמץ, איז זי א פת צו יעדער זאך, און מען מאכט דערויף "המוציא לחם מן הארץ", און דאס איז אויך דער לשון פון חז"ל און פונעם שולחן ערוך אין דעם ענין.
- שיטת הגר"א: יעדע אכילת מצה אום פסח איז א קיום מצוה, אזוי ווי עס שטייט "שבעת ימים תאכל מצות". דאס איז אן אויסערגעווענליכע שיטה.
- נפקא מינה לברכת המזון: לויט דער שיטה פונעם הגר"א, וויבאלד ס'איז דא א מצוה אין אכילת מצה, דארף א מענטש וואס האט פארגעסן יעלה ויבוא אין ברכת המזון אום חול המועד פסח, יא איבערבענטשן.
- הקושיה על שיטה זו: אויב יעדע אכילת מצה איז א מצוה, פארוואס מאכט מען נישט קיין ברכה "על אכילת מצה" יעדעס מאל, אזוי ווי מען מאכט א ברכה "לישב בסוכה" יעדעס מאל וואס מען עסט אין סוכה?
- אחד התירוצים: אום סוכות ציט זיך די מצוה אן א פסק, וואס יעדע סעקונדע פון זיצן און שלאפן אין סוכה איז א קיום מצוה. אכילת מצה איז אבער אנגעוואנדן אין סעודות, און עס איז נישט קיין כסדר'דיגער קיום, דעריבער איז עס נישט צוגעגליכן צו סוכה.