שולחן ערוך סימן תע"א סעיף ב', אין די װערטער פֿונעם רמ"א:
"ויש נוהגים שלא לאכול חזרת בערב פסח כדי לאכול מרור לתיאבון"
(רמ"א)
װאָס איז די "חזרת": חסה
- דאָס איז נישט די חזרת פֿון אונדזערע צײַטן: דאָס װאָס װערט אָנגערופֿן אין לשון חז"ל און אין לשון השולחן ערוך "חזרת" איז נישט דאָס װאָס מ׳רופֿט הײַנט חזרת (חריין), נאָר דאָס װאָס מ׳רופֿט הײַנט חסה.
- דער בעסטער מרור: לױט דער גמרא איז דער בעסטער מרור חסה, און מ׳האָט אױסגעטײַטשט דעם טעם: חסה, חס רחמנא עלן, אַז דער אײבערשטער האָט זיך אױף אונדז דערבאַרעמט, און מ׳נעמט אַ מאכל װאָס דער נאָמען דערמאָנט רחמנות.
- װעלכע חסה: די פוסקים האָבן געשריבן אַז די כּװנה איז צו אַ חסה װאָס דער טעם נײגט זיך אַ ביסל צו ביטערקײט, און דאָס איז די בעסטע.
- די פֿינף מינים: אַזױ װי די משנה רעכנט אױס פֿינף מיני דגן מיט װעלכע מ׳איז יוצא מצה (חיטים, שעורים, כוסמין, שיבולת שועל און שיפון), אַזױ רעכנט די משנה אױס פֿינף מינים מיט װעלכע מ׳איז יוצא חובת מרור. דער ערשטער פֿון זײ איז חסה, און נאָך אים חרחבינה, עולשין און דאָס גלײַכן.
- פֿאַרװאָס האָט מען זיך נוהג געװען מיט חריין אין חוץ לארץ: אין חוץ לארץ איז חסה נישט געװען צו געפֿינען, און װוּ ס׳איז יאָ געװען האָט מען זיך געשראָקן פֿאַר װערים, און דעריבער האָט מען גענומען אַן אַנדער מין פֿון די כשרע מינים, װי חריין. דאָס איז נישט װײַל חריין איז ביטער (זײַן טעם איז שאַרף און נישט ביטער), נאָר װײַל חסה איז נישט געװען. די פוסקים עצה׳ן חסה, און דער װאָס האָט נישט קײן חסה נעמט אײנעם פֿון די אַנדערע מינים.
- חזרת און מרור אין דער קערה: אין דער קערה פֿון ליל הסדר װערט גערעכנט סײַ "חזרת" און סײַ "מרור", און ס׳זײַנען דאָ װאָס זײַנען זיך נוהג צו נעמען אַ קאַרטאָפֿל, און די פרטים פֿון דעם ענין און די ברכות װעלן זיך אױסטײַטשן אין זײער אָרט.
דער טעם פֿונעם מנהג און די דעה פֿון דער משנה ברורה
"מרור לתיאבון: ואין למנהג זה טעם"
(משנה ברורה, ס"ק ט"ו)
- דער חילוק צװישן מצה און מרור: בײַ מצה איז דאָ אַן אָרט זיך צו פֿאַרמײַדן פֿון עסן ערב פסח כּדי זי צו עסן בײַ נאַכט לתיאבון. דער מרור אָבער װערט געגעסן כּדי צו דערמאָנען די ביטערקײט פֿונעם שעבוד פֿון אונדזערע עלטערן אין מצרים, און ס׳איז נישטאָ קײן ענין אַז ער זאָל געגעסן װערן לתיאבון. דעריבער איז נישטאָ קײן טעם צום מנהג זיך צו פֿאַרמײַדן פֿון חזרת ערב פסח.
װינציקער עסן מצה יום טוב ראשון אין חוץ לארץ
"לכן נוהגים קצת למעט באכילת מצה ביום ראשון, כדי לאכלה ביום שני לתיאבון"
(רמ"א)
"מן הדין צריך להיזהר בכל יום טוב ראשון, מפני שהוא ערב יום טוב שני"
(משנה ברורה, ס"ק ט"ז)
- די נפֿקא מינה: די דיברים זײַנען געזאָגט אין חוץ לארץ, װוּ ס׳איז דאָ אַ צװײטער ליל סדר, און מ׳עסט װינציקער מצה דעם ערשטן טאָג כּדי ס׳זאָל זײַן אַ תיאבון צו דער מצה בײַם צװײטן ליל סדר. אין ארץ ישראל איז נישטאָ קײן יום טוב שני און דער פראָבלעם עקזיסטירט נישט.
אַ נאָך אַ חומרא: פֿרוכט װעגן דעם חרוסת
"ויש מחמירים עוד שלא לאכול פירות כדי לאכול החרוסת לתיאבון"
(רמ"א)
- די צונױפֿשטעל פֿונעם חרוסת: דער חרוסת איז געמאַכט פֿון פֿרוכט און פֿון װײַן. לױט די דעה פֿון די תוספות נעמט מען צום חרוסת פֿון די פֿרוכט װאָס װערן דערמאָנט אין שיר השירים, מיט װעלכע כּלל ישראל איז געמשל געװאָרן, װי אַ מילגרױם און אַן עפּל, אַזױ אױך טײטלען און מאַנדלען.
- די דעה פֿון דער משנה ברורה: מ׳דאַרף זיך נישט חושש זײַן צו דעם מנהג.
אַ נאָך אַ חומרא: צעברעקלען די מצות ערב פסח
"ויש מחמירים שלא לפרר או לשבור המצות בערב פסח"
(רמ"א)
- דער טעם פֿון דער חומרא: דער װאָס פֿאַרנעמט זיך מיט די מצות קען קומען צו זײ פֿאַרזוכן בטעות ערב פסח.
- די דעה פֿון דער משנה ברורה (ס"ק י"ז): מ׳דאַרף זיך אױך דערצו נישט חושש זײַן, װײַל מ׳איז נישט געװױנט צו עסן מצה אַ גאַנץ יאָר. בײַ חמץ װאָס אַ מענטש איז דערצו געװױנט אַ גאַנץ יאָר איז דאָ אַן אָרט זיך צו חושש זײַן אַז ער װעט אַרײַננעמען אין מױל בהיסח הדעת, אָבער בײַ מצה איז נישטאָ אַזאַ חשש.
אַ מצה װאָס איז צעברעקלט און געקנאָטן געװאָרן מיט װײַן און אײל
"מצה שנאפה כתקנה ואחר כך נתפררה ונילושה ביין ושמן, אינה נקראת מצה עשירה ואסור לאוכלה בערב הפסח"
(שולחן ערוך)
"אינה נקראת מצה עשירה, ולא נתבטל ממנה שם מצה על ידי זה"
(משנה ברורה, ס"ק כ')
- דער כּלל: די מצה װאָס ס׳איז אסור זי צו עסן ערב פסח איז אַ מצה מיט װעלכער מ׳איז יוצא חובה בײַ ליל הסדר. דער ראיה: מצה עשירה איז מותר ערב פסח לױט די ספֿרדים, װײַל מ׳איז מיט איר נישט יוצא חובה בײַ נאַכט.
- דער דין װאָס נוגע אױך צו ספֿרדים: אַ מצה װאָס איז געבאַקן געװאָרן כּתיקונה און דערנאָך צעברעקלט געװאָרן בלײַבט אױף איר דער שם מצה, און דעריבער איז זי אסור ערב פסח.
- און פֿונדעסטװעגן איז מען מיט איר נישט יוצא: הגם ס׳בלײַבט אױף איר דער שם מצה, איז מען מיט איר נישט יוצא חובה בײַ נאַכט, װײַל ס׳האָבן זיך אין איר פֿאַרמישט אַנדערע זאַכן.
"מכל מקום לצאת בה ידי חובת מצה בלילה אין כדאי"
(משנה ברורה)
אַ געקאָכטע מצה
"וכל זה בשלא בישלה, אבל אם בישלה, כמו שנוהגים במדינותינו לעשות כדורים ממצה, מצה מבושלת בכלי ראשון, מותר לאוכלה קודם שעה עשירית"
(משנה ברורה)
- דער טעם: אַ מצה װאָס איז נאָך אַמאָל געקאָכט געװאָרן װערט מער נישט אָנגערופֿן אַ מצה, און דעריבער איז זי מותר.
- מצה מעל: דערין זײַנען דאָ פֿאַרשידענע דעות, און ס׳זײַנען דאָ װאָס זײַנען מתיר.
סעיף ג': דער װאָס האָט אָנגעהױבן צו עסן פֿאַר דער צענטער שעה
"אם התחיל לאכול קודם שעה עשירית ומשכה סעודתו עד הלילה..."
(שולחן ערוך)
- אין װאָס רעדט זיך (משנה ברורה, ס"ק כ"א): אַז ער האָט אָנגעהױבן צו עסן מצה עשירה לױט דעם מנהג פֿון די ספֿרדים. הגם ער האָט אָנגעהױבן בהיתר, דאַרף ער אָפּשטעלן, און ער מעג עסן בלױז ביז בין השמשות, און דערנאָך דאַרף ער װאַרטן ביז מ׳איז זיכער אַז ס׳איז נאַכט.
- לױט דעם מנהג פֿון די אשכנזים (משנה ברורה, ס"ק כ"ה): די אחרונים האָבן געשריבן אַז לױט דעם מנהג פֿונעם רמ"א, אַז מ׳עסט בכלל נישט קײן מצה עשירה אַפֿילו ערב פסח, איז דער גאַנצער דין פֿונעם מחבר בכלל נישט שײך, װײַל ער האָט פֿון פֿריער נישט געגעסן קײן פּת. ס׳איז נישטאָ קײן אפֿשרות צו זאָגן "ער האָט אָנגעהױבן בהיתר און זאָל װײַטערגײן", װײַל פֿון דער צענטער שעה עסט מען בכלל נישט קײן זאַך געמאַכט פֿון דגן.
- פֿרוכט פֿאַר אשכנזים: פֿרוכט איז מותר סײַ פֿאַר דער צענטער שעה און סײַ נאָך דעם.
הכנות ערב יום טוב
"מצווה לרחוץ ולגלח בערב יום טוב, וללבוש בגדים נאים כמו בשבת"
(שולחן ערוך)
- כּבֿוד החג: פסח איז אַ יום טוב, און פֿון געװיסע צדדים אַפֿילו נאָך העכער, און דעריבער איז פּשוט אַז מ׳דאַרף זיך שערן, זיך גאָלן און אָנטאָן שײנע בגדים כּדי מקבל צו זײַן דעם חג װי געהעריק.
- טובלען לכּבֿוד הרגל (משנה ברורה): "אחר חצות ילך לרחוץ ויטבול לכבוד הרגל". אין דעם יסוד פֿון דער זאַך שטײט דער דין אַז אַ מענטש איז מחױב זיך צו טהר׳ן צום רגל. לױט אַ טײל פוסקים איז דער דין געװען נוהג אין דער צײַט װאָס דער בית המקדש איז געשטאַנען, װײַל מ׳איז עולה רגל געװען און אַרײַן אין מקדש, און ס׳זײַנען דאָ פוסקים װאָס האַלטן אַז די מצװה עקזיסטירט אױך אין דער הײַנטיקער צײַט. דעריבער זײַנען דאָ װאָס טובלען זיך נישט ערב שבת אָבער טובלען זיך יאָ ערב רגל.
- לערנען סדר קרבן פסח: "ואחר תפילת המנחה נכון שיתעסק בדיני קרבן פסח", און ס׳רעכנט אים װי ער װאָלט מקריב געװען דעם קרבן ממש. אין די הגדות של פסח זײַנען אין אָנהײב אָפּגעדרוקט פּסוקים און דיברים זײ צו זאָגן, אַזױ אױך דער מאמר פֿון רבי שמשון מאָסטראָפּאָלער. נאָך תפילת מנחה, װען מ׳דאַרף צוגרײטן די קערה, אױב ס׳בלײַבט צײַט זאָל מען זאָגן די דיברים.
- עס װערט דאָרט נאָך דערמאָנט: אַ דין נוגע צו אַן אבֿל ערב פסח.
אַלע די הנהגות קומען צו אײן תּכלית: אַז ער זאָל קומען צו עסן בײַ נאַכט לתיאבון, און דעריבער גיט מען אים פֿריער נישט קײן ממשות׳דיקע עסן.
שולחן ערוך סימן תע"ב: די דינים פֿון הסיבה און ד׳ כוסות, און דערין ט"ז סעיפים
"יסדר שולחנו מבעוד יום כדי לאכול מיד כשתחשך, ואף אם הוא בבית המדרש יקום, מפני שמצווה למהר ולאכול בשביל התינוקות שלא ישנו, אבל לא יאמר קידוש עד שתחשך"
(שולחן ערוך, סעיף א')
1. "לאכול מיד כשתחשך" - נישט דװקא עסן
"כדי לאכול מיד כשתחשך: לאו דווקא, אלא הכוונה שיהיה אפשר לו להתחיל הסדר תכף כשתחשך ולא ישתהה"
(משנה ברורה, ס"ק א')
- דער חילוק פֿון שבת: אין שבת מאַכט מען קידוש און מ׳הײבט תּכף אָן די סעודה, בעת בײַ ליל הסדר מאַכט מען קידוש און דערנאָך הײבט מען אָן די הגדה, װאָס איז אַ לאַנגער דערצײלונג.
- די מעשׂה׳דיקע מסקנא: מ׳דאַרף צוגרײטן אַלע זאַכן פֿון פֿריער, און תּכף װען אַלץ װעט זײַן צוגעגרײט אָנצוהײבן דעם סדר אָן קײן פֿאַרשפּעטיקונג, און בפֿרט װען די שעה איז שפּעט צוליב דעם זומער־זײגער.
2. דער זריזות צוליב די קינדער
- אויך דער וואס לערנט (משנה ברורה): אפילו דער וואס לערנט אין בית המדרש זאל אויפשטיין. דאס זעלביקע איז לגבי תפילה: מען דארף זיך זריזן צו לייענען קריאת שמע און דאווענען, און גיין תיכף אהיים.
- "שמצווה למהר ולאכול" (משנה ברורה, ס"ק ג'): די כוונה איז נישט צום עסן, נאר זיך צו זריזן און מאכן דעם סדר אזוי אז די קינדער זאלן נישט איינשלאפן.
- דער עיקר פון דער נאכט: א צענטראלער חלק פון ליל הסדר איז די קינדער. ווען די קינדער וועלן זען א שינוי, וועלן זיי ממילא פרעגן מה נשתנה, און מען וועט זיי ענטפערן, און דורכדעם מקיים זיין "והגדת לבנך ביום ההוא". די מצווה פון דער נאכט איז א מצות עשה, און כדי איר מקיים צו זיין כראוי דארפן די קינדער זיין וואך.
- מעשהדיקע עצות: ווער עס קען, לייגט די קינדער שלאפן ביי טאג כדי זיי זאלן האלטן א שטאנד ביי נאכט. אזוי אויך דער אפיקומן דינט אלס א פיתוי צו האלטן די קינדער וואך.
3. פארוואס מען איז נישט מקדש נאך ביי טאג
"אבל לא יאמר קידוש: רוצה לומר, דלא תימא כיוון שמצווה למהר יתחיל הקידוש וההגדה מבעוד יום, כמו שמצינו בשבת ויום טוב שיכול להוסיף מחול על הקודש ולקדש ולאכול מבעוד יום, וכדלעיל בסימן רס"ז בקבלת שבת ויום טוב, משמע דלגבי פסח אינו כן, לפי שאכילת מצה הוקשה לפסח, שנאמר על מצות ומרורים יאכלוהו"
(משנה ברורה, ס"ק ד')
- דער היקש צו קרבן פסח: די אכילת מצה איז געווארן מוקש צו קרבן פסח, און קרבן פסח ווערט נישט געגעסן נאר ביי נאכט, ווי עס שטייט "ואכלו את הבשר בלילה הזה". דעריבער קען מען נישט עסן דעם קרבן פאר צאת הכוכבים, און ממילא זענען אויך די מצה און מרור א בלתי נפרדער חלק פון דער זעלביקער אכילה, און מען טאר זיי נישט עסן פאר נאכט.
- פארוואס אויך דער קידוש ווערט נאכגעצויגן: לכאורה קען מען זיין מקדש ביי טאג און זאגן די הגדה בנחת, און עסן די מצה נאך צאת הכוכבים. אבער איינער פון די יסודות פון דער הגדה איז "בעבור זה": איך האב עס נישט געזאגט נאר אין דער שעה ווען מצה און מרור ליגן פאר דיר. די הגדה איז תלוי אין דער מצה און מרור, און אויב די מצה געהערט נאר צו דער נאכט, טאר מען נישט אנהייבן די הגדה פריער.
- נאך א טעם: די כוס של קידוש איז איינע פון די פיר כוסות, און אלע זענען זיי נאכגעצויגן נאך דער הגדה און דער מצה און מרור, און זיי ווערן גערעכנט ווי איין חטיבה.
- ביז ווען מען ווארט (משנה ברורה, ס"ק ה'): "עד שתחשך" מיינט ביז צאת הכוכבים, און נישט בין השמשות.
- דער מסקנה: הגם ער קען דאווענען פרי, קומען אהיים, אויסשטעלן די כוסות, די הגדה און דעם טיש, קען ער נישט זיין מקדש ביז ממש צאת הכוכבים.
די פיר כוסות און זייער תפקיד
- ערשטע כוס: כוס של קידוש.
- צווייטע כוס: די כוס פון דער הגדה, אויף וועלכער מען זאגט די הגדה.
- דריטע כוס: די כוס פון ברכת המזון.
- פערטע כוס: די כוס פון הלל.
סעיף ב': אויסשטעלן דעם טיש מיט שיינע כלים
"יסדר שולחנו בכלים נאים כפי כוחו, ויכין מקום מושבו שישב בסעודה דרך חירות"
(שולחן ערוך)
"ואף על גב דבכל השנה טוב למעט בזה משום זכר לחורבן, בליל פסח מצווה להרבות, שזהו בכלל דרך חירות"
(משנה ברורה, ס"ק ו')
- זכר לחורבן א גאנץ יאר: מן הדין לאזט מען איבער אויפן טיש עפעס וואס איז נישט אויסגעשטעלט אדער נישט שיין, א זכר לחורבן. הגם נישט קיין סך זענען מדקדק אין דעם היינט, איז ביי ליל פסח דער דין פארקערט: מען דארף מרבה זיין און שיין אויסשטעלן ווי נאר מעגליך.
- דער טעם: ביי ליל פסח דארף מען זיך פילן ווי א בן חורין, און דאס געפיל פון חירות קומט צום אויסדרוק אין א טיש וואס איז אויסגעשטעלט מיט ברייטקייט און עשירות, און דעריבער שטעלט מען אוועק אלע שיינע כלים וואס מען פארמאגט.
דער מנהג פונעם מהרי"ל מיט די כלי המשכון
- ווער איז דער מהרי"ל: רבי יעקב לוי מולין, פון די גדולי אשכנז אין דייטשלאנד, ביים סוף פונעם פערצנטן יאר הונדערט.
- דער מנהג: ווען ער האט געהאט אין האנט משכונות פון נכרים, שיינע כלים ווי גביעים און טעלער, האט ער זיך נישט באנוצט מיט זיי א גאנץ יאר כלל, און ביי ליל הסדר איז געווען זיין מנהג זיי אוועקצושטעלן אויף א באזונדער טיש.
- דער הינטערגרונט: די אידן אין יענע צייטן זענען געווען פארמיטן פון פיל מלאכות, און פיל פון זיי האבן זיך פרנסה'ט פון הלוואה מיט ריבית. אן א באנק און אן שטרות פלעגט דער מלווה נעמען פונעם נכרי א טייערע זאך אלס משכון, א גאלדענעם גביע, א זילבערנע טעלער און דומה להם.
- ערשטער טעם: זיך צו פרייען דערמיט וואס די גוים זענען משועבד צו אונדז, און דאס איז א דרך בני חורין.
- נאך א טעם: א זכר צו ביזת מצרים, ווי עס שטייט "וישאלו ממצרים כלי כסף וכלי זהב ושמלות".
- און ער האט זיך נישט באנוצט מיט זיי צום עסן: די כלים זענען נישט געווען כשר, און א טבילה אליין העלפט נישט אן הגעלה, און דעריבער האט מען זיי געשטעלט בלויז לנוי און זיך נישט באנוצט מיט זיי.
- א ענליכער מנהג: מען דערציילט אויף א געוויסן גרויסן רב וואס פלעגט אוועקשטעלן אויף זיין טיש ביי ליל הסדר נישט קיין כלים, נאר די ספרים וואס ער האט פארפאסט, און ער האט געזאגט אז דאס זענען זיינע תכשיטים און אין זיי איז זיין נחת רוח.
אין דורכגאנג · הרב יוסף זלמן מלצר, דער חפץ חיים און "אשת חיל"
- דער שידוך: מען דערציילט אויף הרב יוסף זלמן מלצר, וואס איז געווען א ערנסטער בחור אין ישיבה, און ער איז אויסגעקליבן געווארן פאר א שידוך מיט דער טאכטער פון א גרויסן עושר וואס האט געזוכט דעם למדנ'סטן בחור. אינמיטן די זאכן איז דער בחור קראנק געווארן מיט א שווערער קרענק, און ווען ער איז ארויס פון איר בקושי איז ער געגאנגען אויף די פיס, און דער פאטער האט געוואלט מבטל זיין דעם שידוך.
- די כלה'ס עמידה: די בחורה האט זיך אנגעשפארט אז זי וויל חתונה האבן דווקא מיט א תלמיד חכם, הגם אירע עלטערן האבן זיך מתנגד געווען מיט אלע כוחות. צום סוף האט זי פארגעלייגט אז מען זאל גיין צום חפץ חיים און ווי ער וועט זאגן אזוי וועט מען טאן.
- דעם חפץ חיים'ס תשובה: נאכדעם וואס ער האט אויסגעהערט אלע זאכן האט ער איר געזאגט: "הער אויס, דו דארפסט וויסן. פאראן געזונטע מענטשן, און פאראן מענטשן וואס זענען מאריכי ימים". און אזוי איז געווען: הגם ער איז געווען קרענקליך, האט ער מאריך ימים געווען.
- די הכרת הטוב אין זיינע ספרים: ער איז איר מודה אין זיינע ספרים, ווייל זי האט פארקויפט אירע תכשיטים כדי צו פינאנצירן זייער דרוק.
- "אשת חיל": אגב דערמאנט מען די דיון וואס איז דער "חיל" אין "אשת חיל". פאראן פיל פירושים, און איינער פון זיי איז אז די כוונה איז אויך צו געלט, ווארום אין דעם קאפיטל שטייט "ידיה שלחה בכישור וכפיה תמכו פלך", אזוי אויך "סדין עשתה ותמכור", און פון דעם זעט מען אז די פרוי איז זיך אויך עוסק אין מסחר און פארדינט, און פון דעם ריווח קען זי פינאנצירן דעם דרוק פון ספרים.