שולחן ערוך סימן תע״א, סעיף א׳
"אסור לאכול פת משעה עשירית ולמעלה, כדי שיאכל מצה לתיאבון, אבל אוכל מעט פירות או ירקות, ולא ימלא כרסו מהם" - עס איז אסור צו עסן ברויט פון דער צענטער שעה און ווייטער, כדי מען זאל קענען עסן די מצה ביינאכט מיט אפעטיט, אבער מען קען יא עסן א ביסל פירות אדער גרינסן, בתנאי אז מען וועט זיך נישט אנפילן דעם בויך דערמיט.
(שולחן ערוך)
שעה עשירית און דער טעם פונעם איסור
- חישוב הזמן: די שעה׳ס ווערן גערעכנט אלס שעות זמניות (לויט די ליכטיגע שעות פונעם טאג), און מען דארף זיי רעכענען יעדן טאג פונדאסניי. למעשה רעדט מען אומגעפער פון דריי אזייגער נאכמיטאג, און למעשה ווענדט זיך עס אויך לויט ווי דער זייגער איז געריקט.
- דער טעם: ער זאל אריינגיין צום ליל הסדר מיט אפעטיט, און עסן די מצה פון דער מצוה ווען ער איז הונגעריק.
- די פראגע וואס ערוועקט זיך: אויב ברויט איז אסור פון דער צענטער שעה, וואספארא ברויט קען מען בכלל עסן ערב פסח. דערויף קומט סעיף ב׳, און דערפאר ווערט עס קודם ערקלערט.
"קודם שעה עשירית מותר לאכול מצה עשירה, אבל מצה שיוצאים בה בלילה, אסור לאכול כל יום ארבעה עשר" - פאר די צענטער שעה מעג מען עסן מצה עשירה, אבער מצה מיט וואס מען איז יוצא ביינאכט, איז אסור צו עסן דעם גאנצן פערצנטן טאג (ערב פסח).
(שולחן ערוך, סעיף ב׳)
- וואס איז מצה עשירה: א טייג וואס איז געקנאטן געווארן בלויז פון מעל און ריינע מי פירות, ווי צום ביישפיל מיט וויין אדער מיט אייער, און ווערט געבאקן ווי א קוכן.
- שיטת הספרדים: מי פירות מאכן נישט קיין חמץ, און דעריבער איז מצה עשירה מותר צו עסן, און אפילו ערב פסח ביז פאר דער צענטער שעה.
פריער מאכן דעם איסור ווען מ'ווייסט אז די סעודה וועט זיך ציען
"אכן אם יודע שימשיך סעודתו בתוך שעה עשירית, לא יתחיל לאכול אפילו קודם" - אבער אויב ער ווייסט אז זיין סעודה וועט זיך אריינציען אין דער צענטער שעה, זאל ער אפילו נישט אנהייבן עסן פריער.
(משנה ברורה, ס״ק ט׳)
- דער דין איז נישט נאר אום פסח: אויך ערב שבת און ערב יעדן יום טוב טאר מען נישט מאכן קיין קביעות סעודה נאענט צום אריינקומען פונעם טאג, כדי ער זאל קענען עסן די סעודת שבת אדער יום טוב מיט אפעטיט, ווייל עס איז פאראן א מצוה פון עונג שבת און שמחת יום טוב, און דאס עסן איז א טייל פון דער שמחה.
- די חומרא פון ערב פסח: אין אנדערע טעג, וויבאלד ער האט אנגעהויבן צו עסן בהיתר, אויב די סעודה ציט זיך א ביסל לענגער איז דאס נישט קיין גרויסע חומרא. אבער ערב פסח איז מען מער מחמיר, און אויב עס איז באקאנט אז די סעודה וועט זיך אריינציען אין דער צענטער שעה, טאר ער בכלל נישט אנהייבן.
מצה עשירה ערב פסח (משנה ברורה, ס״ק י׳)
"מצה עשירה - היינו שנילושה במי פירות" - דאס מיינט אז עס איז געקנאטן געווארן מיט מי פירות, "ולהכי מותר לאכול, כיוון שאין יוצאים בה ידי מצה בלילה" - און דערפאר מעג מען דאס עסן (ערב פסח), וויבאלד מען איז דערמיט נישט יוצא די מצוה פון עסן מצה ביינאכט.
(משנה ברורה)
"ואפילו לש במים וריבה קצת מי פירות, נמי אין יוצאים בה משום מצה, כל שטעם מי פירות נרגש בה" - און אפילו ווען מען קנעט עס מיט וואסער, אבער מען האט אריינגעלייגט אביסל מי פירות, איז מען אויך נישט יוצא דערמיט אלס מצה, כל זמן מען שפירט דעם טעם פון די מי פירות, "ואם כן לעניין ערב פסח מותר באכילה, דהוי מצה עשירה" - און אויב אזוי, לגבי ערב פסח מעג מען עס עסן, ווייל עס האט א דין פון מצה עשירה.
(משנה ברורה)
- דער כלל: יעדע מצה וואס מען איז דערמיט נישט יוצא ידי חובה ביים ליל הסדר, טאר מען נישט עסן ערב פסח.
- מנהג אשכנז: דער משנה ברורה פירט אויס אז אין די מדינות איז מען זיך נישט נוהג צו קנעטן מיט מי פירות, און דערפאר איז ביי אשכנזים בכלל נישט פאראן קיין מצה עשירה. זיי קענען האבן מצה עשירה בלויז אין די צייט ווען מען מעג נאך עסן חמץ, דאס הייסט ביזן סוף זמן אכילת חמץ אינדערפרי, אבער פון דעמאלט און ווייטער איז דאס נישט נוהג.
- וואס בלייבט זיי איבער: פירות, גרינסן, פלייש און ענליכס, אבער נישט קיין געבאקנס.
דער איסור פון עסן מצה ערב פסח
"כל האוכל מצה בערב פסח כאילו בא על ארוסתו בבית חמיו" - ווער עס עסט מצה ערב פסח, איז פונקט ווי ער וואלט געקומען אויף זיין ארוסה אין די הויז פון זיין שווער.
(ירושלמי)
- וואספארא מצה: מצה מיט וואס מען איז יוצא ידי חובה ביים ליל הסדר. דאס איז נישט צוליב א חשש חמץ, ווייל א כשרה מצה איז דאך נישט קיין חמץ, נאר כדי מען זאל צוקומען צום ליל הסדר מיט אפעטיט און כדי די אכילת מצה זאל זיין אן אמת׳ע מצוה.
- מצה עשירה: וויבאלד דאס איז נישט קיין לחם עוני און מען איז נישט יוצא דערמיט ידי חובה, איז דער איסור נישט חל דערויף.
- זמן האיסור: מעיקר הדין הייבט זיך דאס אן דעם פערצנטן טאג (י״ד בניסן) פרימאגן, און עס זענען דא וואס האלטן אפילו פונעם פריערדיגן נאכט.
דער ביאור אויפן משל - א ארוסה אין די צייטן פון חז״ל
- וואס איז א ארוסה: דאס מיינט נישט א כלה ווי אין אונזערע צייטן. אין די צייטן פון דער גמרא, זענען די אירוסין דאס וואס מיר טוען היינט אונטער דער חופה, "הרי את מקודשת לי בטבעת זו כדת משה וישראל", און די פרוי איז שוין מקודשת צו אים און איז נישט קיין אשת איש פאר אנדערע.
- און דאך איז זי אים אסור: מען מאכט א ברכה ביי ברכת האירוסין "ואסר לנו את הארוסות", און עס איז אים אסור צו קומען אויף איר אדער זיך מתייחד זיין מיט איר. "ארוסה" זענען די זעלבע אותיות ווי "אסורה".
- דער תוקף פון די קידושין: אויב דער ארוס (חתן) איז געשטארבן, ווערט זי אן אלמנה, און אויב ער איז אנטלאפן און פארשוואונדן, איז זי אן עגונה און קען נישט חתונה האבן מיט אן אנדערן. כדי חתונה צו האבן מיט א צווייטן דארף זי באקומען א גט, ווייל פונקט ווי ס'איז דא א גט פון נישואין, אזוי אויך איז דא א גט פון אירוסין.
- די צייט אפשטאנד: אין די צייטן פון דער גמרא איז אריבער א שטיק צייט צווישן די אירוסין און די נישואין, צוויי, דריי חדשים ביז א יאר, כדי ער זאל איר בויען א הויז און אנגרייטן אירע געברויכן, און חכמים האבן איר געגעבן א יאר צייט. אין יענער צייט פלעגן זיי זיך טרעפן און עסן איינער ביים אנדערן און ביי די עלטערן, אבער זענען געווען אסור אין יחוד.
- היינט צו טאגס: גלייך נאך די קידושין גייט מען ווייטער אן מיט דער חופה און מען מאכט שבע ברכות, וואס דאס זענען ברכות הנישואין, און די פרוי ווערט א נשואה.
- דער נמשל: דער וואס קומט אויף זיין ארוסה אין זיין שווער'ס הויז, ווייזט אז ער האט נישט קיין געדולד. אויב ער יאגט זיך, זאל ער פריער מאכן די חתונה. אזוי אויך דער וואס עסט מצה ערב פסח: אין נאך עטלעכע שעה וועט אריינקומען דער ליל הסדר און ער וועט קענען עסן מצה וויפיל ער וויל, און פאר יעדע זאך איז דא א צייט.
נאך א טעם און מנהגים פון חומרות
"אסור מדרבנן... כדי שיהיה היכר לאכילתה בערב" - עס איז אסור מדרבנן, כדי עס זאל זיין אן היכר (אן אנזען) אויף די אכילת מצה ביינאכט.
(משנה ברורה)
- צוויי טעמים: אין דער גמרא איז דער טעם כדי ער זאל עסן מיט אפעטיט, אבער דער רמב״ם לייגט צו נאך א טעם, כדי עס זאל זיין אן היכר און אן אנזען אז אכילת מצה ביינאכט איז א וויכטיגע מצוה.
(ענליך צו דעם ווערט געברענגט דער טעם פארוואס מען בלאזט נישט קיין שופר ערב ראש השנה, כדי אפצוטיילן צווישן א תקיעת רשות און א תקיעת חובה, ווי אויך כדי צומישן דעם שטן.)
- פון ראש חודש ניסן: עס זענען דא וואס פירן זיך נישט צו עסן קיין מצה שוין פון ראש חודש ניסן. עס זענען פאראן וואס האבן דערמאנט א שיעור פון דרייסיג טעג, אבער די באקאנטע חומרא איז פון ראש חודש ניסן.
- פאר ערב פסח: מעיקר הדין איז נישטא קיין איסור, און ווער ס'האט געקויפט מצות מעג טועם זיין פון זיי כדי צו פראבירן צי זיי זענען גוט. אוודאי אסאך עסן נאענט צו פסח נעמט אוועק דעם אפעטיט צום ליל הסדר, אבער פון הלכה שטאנדפונקט איז דאס מותר. אפילו שבת הגדול איז נישט דא קיין איסור, לויטן פשוט'ן דין, ווייל דער איסור איז נאר אום ערב פסח.
"כתבו האחרונים דמצה נפוחה או כפולה, אף שמחמירים עליה לחשבה חמץ, מכל מקום אסור לאוכלם מעמוד השחר ואילך" - די אחרונים שרייבן אז א געבלאזענע אדער צונויפגעפאלטע מצה, כאטש מען איז מחמיר צו רעכענען אז עס איז חמץ, פונדעסטוועגן איז אסור עס צו עסן פונעם עמוד השחר און ווייטער.
(משנה ברורה)
- ביאור: ביי א געבלאזענע אדער צונויפגעפאלטע מצה זענען דא וואס זענען מחמיר חושש צו זיין אויף חמץ, ווייל מען ווייסט נישט וואס עס איז אריינגעגאנגען אינעם בייג, און דאך טאר מען עס נישט עסן פונעם עמוד השחר פון ערב פסח, ווייל בעצם איז דאס דאך א מצה.
וואס מעג מען עסן פון די צענטער שעה און ווייטער
"מעט פירות" - א ביסל פירות, "הוא הדין בשר, דגים, ביצים וכיוצא בזה, אבל מחמשת המינים אסור" - דער זעלבער דין איז מיט פלייש, פיש, אייער, און ענליכס, אבער עפעס פון די חמשת המינים איז אסור צו עסן.
(משנה ברורה, ס״ק ג׳)
"או ירקות" - אדער גרינסן, "בין חי בין מבושל" - סיי רוי און סיי געקאכט.
(משנה ברורה, ס״ק ד׳)
- וואס איז מותר: פירות, גרינסן רוי אדער געקאכט, פלייש, פיש און אייער, בתנאי אז מען וועט זיך נישט אנפילן דעם בויך דערמיט.
- חמשת המינים: זענען אסור, און פאר אשכנזים איז אפילו וואס איז געקנאטן געווארן מיט מי פירות אסור, ווייל זיי מתיר'ן נישט קיין מצה עשירה.
- אפילו ביי ספרדים: פון די צענטער שעה און ווייטער טאר מען נישט עסן קיין מצה עשירה, ווייל עס זעטיגט דאס הארץ און מאכט קאליע דעם אפעטיט פארן ליל הסדר. זייער היתר איז נאר ביז פאר די צענטער שעה, און דאס איז דער הויפט חילוק צווישן זיי און די אשכנזים ערב פסח.
איסטניס
"ואם הוא איסטניס, שאפילו אוכל מעט מזיק לו באכילתו, הכל אסור" - אויב ער איז א איסטניס (א דעליקאטער מענטש), וואס אפילו אויב ער עסט א ביסל איז עס אים שעדליך און נעמט אים אוועק דעם אפעטיט, איז אלעס אסור.
(שולחן ערוך)
- דער ביאור: ס'זענען דא מענטשן וואס אפילו אביסל עסן מאכט זיי זאט און זיי קענען נישט עסן שפעטער. הגם מ'מעג יא עסן פירות, גרינסן און פלייש אין א שפעטע שעה, ווער עס ווייסט ביי זיך אז דורך אביסל עסן וועט ער שפעטער ביינאכט נישט קענען עסן די מצה, זאל אינגאנצן גארנישט עסן.
טרינקען וויין
"לא ישתה יין מעט, משום דמיסעד סעיד" - מען זאל נישט טרינקען א ביסל וויין, ווייל עס זעטיגט דאס הארץ.
(שולחן ערוך)
- א ביסל אקעגן אסאך: טרינקען א ביסל וויין זעטיגט דאס הארץ און מאכט זאט, אבער טרינקען אסאך וויין מעג מען, ווייל דאס ציט דעם אפעטיט צו עסן.
- דער שיעור פון "אסאך": דער משנה ברורה איז מסביר אז צוויי כוסות אדער רוב פון צוויי כוסות ווערט שוין גערעכנט ווי אסאך, און ס'איז מותר.
"ומכל מקום לא ישתה כל כך עד שישבע, כי ודאי יקלקל תאוות המאכל, וגם יוכל להשתכר ויתבטל מלעשות הלילה" - אבער פונדעסטוועגן זאל ער נישט טרינקען אזויפיל ביז ער ווערט זאט, ווייל עס וועט זיכער קאליע מאכן זיין אפעטיט צום עסן, און ער קען זיך אויך אנשיכור'ן און בטל ווערן פון אפקראווען דעם סדר ביינאכט.
(משנה ברורה, ס״ק ז׳)
(אין יענע צייטן איז דער וויין געווען דאס געוויינליכע געטראנק אנשטאט וואסער, וויבאלד וואסער איז נישט געווען אזוי לייכט צו באקומען און אין אסאך ערטער האט מען געדארפט גיין צו די ברונעמס. איינער וואס איז נישט צוגעוואוינט צו וויין, ווערט זאט פון א ביסל דערפון, און איינער וואס איז צוגעוואוינט ווערט נישט זאט. אין דעם זין ווערט דערמאנט אז ס'איז גוט וואס ער האט אנגעהויבן מיט טרינקען וויין.)
א קטן ערב פסח
"קטן שאינו יודע מה שמשיבים בלילה מיציאת מצרים, מותר להאכילו" - א קליין קינד וואס ווייסט נישט וואס מען ענטפערט ביינאכט איבער יציאת מצרים, מעג מען אים געבן צו עסן (מצה ערב פסח).
(שולחן ערוך)
"שאינו יודע" - וואס ווייסט נישט, "אבל אם יש בו דעת להבין, אין להאכילו מצה" - אבער אויב ער פארשטייט שוין, טאר מען אים נישט געבן צו עסן קיין מצה, "דדרשינן 'והגדת לבנך בעבור זה', לא אמרתי אלא בשעה שמצה ומרור מונחים לפניך" - ווייל מיר דרשענען אויפן פסוק 'והגדת לבנך בעבור זה', אז די תורה האט נאר געהייסן מ'זאל פארציילן די ניסים ווען מצה און מרור ליגן פאר דיר, "ואם מילא הבן כרסו במצה לא שייך לומר 'בעבור זה' שאינו חידוש. ואין חילוק בין קטן לקטנה" - און אויב דאס קינד האט שוין אנגעפילט זיין בויך מיט מצה פריער אין טאג, פאסט שוין נישט צו זאגן 'בעבור זה' (צוליב דעם עסן פון מצה), וויבאלד דאס עסן מצה ביינאכט איז שוין מער נישט קיין חידוש פאר אים. און ס'איז נישטא קיין חילוק אין דעם צווישן א אינגל און א מיידל.
(משנה ברורה, ס״ק י״ג)
- דער דין למעשה: א קטן וואס פארשטייט נישט דעם ענין פונעם ליל הסדר, מעג מען אים געבן צו עסן מצה א גאנצן טאג (ערב פסח).
- א קטן וואס האט שוין דעת: טאר מען אים נישט געבן צו עסן, כדי עס זאל זיין א חידוש מיט די אכילת מצה ביינאכט און דער פאטער זאל אים קענען זאגן "בעבור זה".
- נישטא קיין חילוק צווישן א קטן און א קטנה: ווייל א מיידל איז דאך אויך מחוייב אין די מצוות פון דער נאכט ווען זי ווערט גרויס.
דער חיוב פון פרויען אין די מצוות פון דער נאכט
"לא תאכל עליו חמץ, שבעת ימים תאכל עליו מצות"
(דברים)
- פון וואס מאכט מען די מצה: דער סמיכות הפרשיות לערנט אונז אז די מצה מיט וואס מען איז יוצא מוז זיין פון א זאך וואס קען צוקומען צו חימוץ. דערפאר ווערט מצת מצווה געמאכט בלויז פון חמשת מיני דגן, און מען קען אויך יוצא זיין מיט א מצה פון כוסמין אדער פון שעורים.
- חיוב נשים: יעדער איינער וואס איז אנגעזאגט געווארן אויף "לא תאכל חמץ" איז מחויב באכילת מצה. א פרוי איז בכלל דעם איסור פון אכילת חמץ, און דערפאר איז זי מחויב באכילת מצה, כאטש עס איז א מצוות עשה שהזמן גרמא פון וואס פרויען זענען פטור.
- שאר מצוות הלילה: עס איז פאראן אין דעם א מחלוקת, און לויט רוב פוסקים איז דער חיוב נישט בלויז אויף מצה, נאר אויך אויף הגדה, אויף די ארבע כוסות וואס זיי האבן א ספעציעלן חיוב אין דער גמרא, אויף מרור און כורך. א פרוי איז מחויב אין זיי פונקט ווי א מאן.
- הסיבה: אין דעם ענין פון הסיבה איז דא א באזונדערע שמועס צי א פרוי איז מחויב, און עס וועט דערקלערט ווערן אויף זיין ארט.
- פארגלייך צו שבת: "כל שישנו בשמירה ישנו בזכירה", ווייל שמור און זכור זענען געזאגט געווארן בדיבור אחד, כאטש זיי זענען נישט אין דעם זעלבן פסוק אין די עשרת הדיברות. און דערפאר איז א פרוי מחויב בקידוש, בהבדלה, בעונג שבת, בסעודה שלישית און אין אלע מצוות פון שבת אזוי ווי א מאן.
דרך אגב · מצות אין צה"ל און די שיטת אשכנז לגבי מי פירות
1. פארוואס טיילט מען אינעם מיליטער געווענליכע מצות אין די טעג פאר פסח
- דער חשבון פון צושטעלן: געווענליכע מצות זענען בנמצא און עס איז גרינג זיי צוצושטעלן אין גרויסע קוואנטומס, ווידער צוגרייטן מצה עשירה אין א מיליטערישן פארנעם איז נישט פשוט.
- דער חשש פון א תקלה: מצה עשירה קען לויט די אשכנזים באטראכט ווערן ווי חמץ, און אויב זי וועט איבערבלייבן אינעם לאגער אדער מען וועט עסן דערפון ערב פסח, קען מען צוקומען צו א מכשול און אפילו צו א חשש פון חמץ שעבר עליו הפסח. ביי א געווענליכע מצה איז נישטא אזא חשש, ווייל זי איז כשר לכל הדעות אין די טעג פאר ערב פסח.
- דער פסק פון הרב גארן: עס איז בעסער צוצושטעלן א געווענליכע מצה, כדי נישט אריינצוגיין אין דעם פלאנטער.
- מצה עשירה וואס איז איבערגעבליבן: עס איז נישט זיכער אז עס איז חמץ גמור, ווייל ביי די אשכנזים איז עס א חומרא. מען קען עס אויך נישט צוגלייכן צו קטניות, ווייל קטניות ווערט נישט קיין חמץ שעבר עליו הפסח, ווידער ביי מצה עשירה איז דער חשש א חשש חמץ ממש לויט זייער שיטה.
2. דער יסוד פון די שיטת אשכנז אז מען קנעט נישט מיט מי פירות
- די טענה: מי פירות זענען מחמיץ, אדער לכל הפחות זענען זיי א ספק מחמיץ, און עס קען זיין אז זיי וועלן מחמיץ זיין אפילו אין ווייניגער ווי די געווענליכע צייט פון א טייג מיט וואסער. מספק איז מען מחמיר.
- א חשש פון א תערובת מים: עס איז נישט גרינג צו באקומען מי פירות וואס זענען הונדערט פראצענט מי פירות. דאס קוועטשן די פירות ווערט געטון מיט א מאשין וואס האט אין זיך א פייכטקייט, און א ביסל וואסער וואס מישט זיך אויס מיט די מי פירות מאכט זיכער מחמיץ, און דאס איז נאך א חומרא אויף דער חומרא.
- די מסקנא למעשה: אשכנזים קענען נישט עסן מצה עשירה אום פסח, און ממילא אויך נישט ערב פסח.
3. דער נוסח פון דער מימרא און דאס דערמאנען יום הכיפורים
- די פראגע וואס מ'האט אויפגעברענגט: צי אין דעם נוסח "כאילו בא על ארוסתו בבית חמיו" ווערט אויך דערמאנט דער ענין פון יום הכיפורים.
- דער בירור: אין דעם נוסח הירושלמי וואס איז פאר אונז איז נישטא קיין דערמאנונג פון יום הכיפורים, און די מימרא רעדט בלויז פון ערב פסח. מען האט דערמאנט אז דער לשון ווערט אויך געברענגט אין מסכת יבמות.
- דער ענין פון יום הכיפורים: וואס עס ווערט דערמאנט אין דעם קשר פון פינף עבירות אין איין טאג ווערט געזאגט ביי עשו, און עס האט נישט קיין שייכות צו אונזער ענין.