שולחן ערוך סימן קכ״ח סעיף ח׳
עקר ממקומו לעלות לדוכן - אויב ער האט זיך אוועקגערירט פון זיין ארט ארויפצוגיין צום דוכען, אף אם לא הגיע לשם עד שסיים שליח ציבור רצה, שפיר דמי - אפילו אויב ער איז נישט אנגעקומען אהין ביז דער שליח ציבור האט געענדיגט רצה, איז עס גוט; אבל אם לא עקר רגליו ברצה, שוב לא יעלה - אבער אויב ער האט זיך נישט אוועקגערירט ביי רצה, טאר ער שוין נישט ארויפגיין.
(שולחן ערוך)
פתיחה - פאר וועמען איז דער דין נוגע
- דער אופן פונעם סימן: דער גרעסטער טייל פונעם סימן באהאנדלט הלכות וואס זענען נוגע די כהנים אליין, אבער א היפשער טייל איז נוגע אויך דעם ציבור, און טיילמאל ספעציעל דעם שליח ציבור, וואס דארף וויסן ווי אזוי זיך צו פירן.
- דער דין פאר אונז: א גאר באזונדערער דין, וואס ס'איז אנפאנג שווער צו פארשטיין: דער כהן איז מחויב זיך אוועקצורירן פון זיין ארט (עקירת רגליים) פונקט אינעם צייט פון זאגן "רצה", און אויב ער האט דאס נישט געטון קען ער שוין נישט ארויפגיין צום דוכען. דערפון קומט ארויס אויך א למעשה'דיגע נפקא מינה פארן שליח ציבור.
זמן העקירה (משנה ברורה ס״ק כ״ה)
כשמתחיל שליח ציבור רצה - ווען דער שליח ציבור הייבט אן רצה, היינו לכתחילה יזהר הכהן לעקור בהתחלת שליח ציבור רצה - דאס הייסט לכתחילה זאל דער כהן אכטונג געבן זיך אוועקצורירן באלד ביים אנהייב פון רצה, ואם לא עקר עד שכבר התחיל השליח ציבור רצה - און אויב ער האט זיך נישט אוועקגערירט ביז דער שליח ציבור האט שוין אנגעהויבן רצה, כל שלא סיים ברכת רצה שפיר דמי - כל זמן דער שליח ציבור האט נאך נישט געענדיגט די ברכה פון רצה איז עס גוט.
(משנה ברורה ס״ק כ״ה)
- לכתחילה: גלייך ווען דער שליח ציבור הייבט אן צו זאגן "רצה", דארף דער כהן טון א פעולה פון עקירת רגליים, וואס ווייזט אז ער גרייט זיך ארויפצוגיין צום דוכען.
- בדיעבד: אויב ער האט עוקר געווען אינמיטן ברכת רצה, איידער דער שליח ציבור האט עס געענדיגט, איז דאס גענוג.
- ברייטערע שיטות: ס'איז דא וואס זאגן אז אפילו אויב ער האט עוקר געווען בשעת דער ציבור ענטפערט אמן אויף ברכת רצה, איז עס גענוג. און עס זענען דא וואס פארברייטערן עס נאך, אז כל זמן דער שליח ציבור האט נאך נישט אנגעהויבן "מודים" ווערט עס נאך אלס גערעכנט כאילו מען האלט ביי ברכת רצה, ווייל ער האט נאך נישט אנגעהויבן קיין נייע ברכה.
טעם הדין - ברכת רצה היא ברכת העבודה (משנה ברורה ס״ק כ״ו)
שנאמר 'וישא אהרן את ידיו אל העם ויברכם' - ווי עס שטייט אין פסוק אז אהרן האט אויפגעהויבן די הענט צום פאלק און זיי געבענטשט, ואחר כך כתיב 'וירד מעשות החטאת והעולה והשלמים' - און דערנאך שטייט אז ער האט זיך אראפגעלאזט פון טון די עבודה, משמע שבירך קודם שנסתלק מהעבודה - דרינגט זיך ארויס אז ער האט געבענטשט איידער ער האט זיך דערווייטערט פון די עבודה; לכן תקנו גם בתפילה שיעלו הכהנים לדוכן קודם סיום ברכת העבודה - דעריבער האבן חז״ל אויך מתקן געווען ביי די תפילה אז די כהנים זאלן ארויפגיין צום דוכען איידער מען ענדיגט די ברכת העבודה.
(משנה ברורה ס״ק כ״ו)
- דער מקור פון די פסוקים: די פסוקים שטייען אין פרשת שמיני, ביים חנוכת המזבח. "וישא אהרן את ידיו אל העם" איז נשיאת כפיים, און "ויברכם" באציט זיך צו ברכת כהנים, כאטש ס'איז נישטא קיין פירוט פונעם נוסח פון ברכת כהנים.
- דער דיוק: דאס אראפגיין פונעם מזבח ווערט דערמאנט הערשט נאכן בענטשן, פון דעם קומט אויס אז אהרן הכהן האט געבענטשט ווען ער איז נאך געווען אינמיטן דעם פראצעס פון די עבודה, און ערשט דערנאך האט ער געענדיגט און גענידערט.
- דער פארגלייך צו אונזער צייט: מיר האבן היינט נישט קיין עבודה, אבער מיר האבן ברכת העבודה, דאס איז די ברכה פון "רצה ה' אלוקינו בעמך ישראל... והשב את העבודה לדביר ביתך". דעריבער דארף דער כהן צייגן גרייטקייט און אנהייבן די הכנות ארויפצוגיין צום דוכען ווען דער שליח ציבור האלט נאך אין ברכת העבודה, פונקט ווי אהרן הכהן האט געבענטשט אינמיטן די עבודה.
מ'דארף נישט אנקומען צום דוכען באצייטנס, נאר עוקר זיין באצייטנס
- דער לשון "עד שיסיים שליח ציבור" איז נישט גענוי: לאו דווקא. אפילו אויב דער כהן וועט נישט אנקומען צום פלאץ פונעם דוכען ביז דער שליח ציבור ענדיגט די ברכה פון מודים, איז עס גוט.
- דער עיקר איז דער מאמענט פון די עקירה: אויב נאר ער האט עוקר רגליו געווען ביי רצה, האט ער מיט דעם געוויזן זיין גרייטקייט בשעת ברכת העבודה, און פון דעמאלט אן מאכט שוין נישט אויס ווען ער קומט למעשה אן צום דוכען.
וואספארא עקירה ווערט גערעכנט אן עקירה
עוד כתבו דעיקר העקירה מקרי אחר נטילה - נאך האבן די אחרונים געשריבן אז דער עיקר עקירה ווערט אנגערופן ערשט נאכן וואשן די הענט, שאז ראוי לעלות לדוכן - ווייל ערשט דעמאלט איז מען ראוי ארויפצוגיין צום דוכען, ולכן יעקרו רגליהם ליטול ידיהם קודם רצה - און דערפאר זאלן זיי זיך אוועקרירן צו גיין וואשן זייערע הענט פאר רצה, וברצה יעקור רגליו לילך למקום המוכן לדוכנם - און ביי רצה זאל ער עוקר רגליו זיין צו גיין צו דעם פלאץ וואס איז אנגעגרייט פארן דוכענען.
(משנה ברורה)
- די קשיא: די כהנים רירן זיך סייווי אוועק פריער, שוין ביי ברכת "השיבה שופטינו", און גייען ארויס זיך וואשן די הענט. לכאורה האבן זיי שוין עוקר רגליו געווען סאך פאר רצה.
- דער פסק: דאס גיין זיך וואשן ווערט נישט גערעכנט קיין עקירה, ווייל אין דעם מאמענט איז מען דאך נאך נישט גרייט ארויפצוגיין צום דוכען, און אויך איז די ריכטונג ווי מען גייט נישט צום דוכען נאר צום פלאץ ווי מען וואשט זיך. אן עקירה ווערט גערעכנט נאר ווען מען קען שוין ארויפגיין און דאס פנים איז געוואנדן צו דעם פלאץ פונעם דוכען.
- דער ריכטיגער סדר: די כהנים גייען ארויס פרי כדי צו באווייזן זיך צו וואשן פאר רצה, און ווען דער שליח ציבור קומט אן צו רצה זענען זיי זיך עוקר פון דעם פלאץ וואו זיי האבן זיך געוואשן אין דער ריכטונג צום דוכען.
בדיעבד און וואס ווערט נישט גערעכנט קיין עקירה
ובדיעבד, אם לא נטל ידיו קודם רצה - און בדיעבד, אויב ער האט זיך נישט געוואשן פאר רצה, ואם ילך ליטול ידיו יסיים השליח ציבור ברכת רצה - און אויב ער וועט גיין זיך וואשן וועט דער שליח ציבור ענדיגן ברכת רצה אין דער צייט, אף על פי כן יעקור ברצה לילך למקום הדוכן - דאך זאל ער עוקר זיין ביי רצה צו גיין צום פלאץ פונעם דוכען, ואחר כך יטול ידיו שם, שיביאו לו שם מים סמוך למקום הדוכן - און ערשט דערנאך זאל ער זיך דארט וואשן, אזוי אז מען וועט אים אהין ברענגען וואסער נאנט צום פלאץ פונעם דוכען.
(משנה ברורה)
אבל אם לא עקר ברצה - אבער אויב ער האט נישט עוקר געווען ביי רצה, ואפילו אם עקר רגליו לילך לצד חוץ ליטול ידיו - און אפילו אויב ער האט עוקר רגליו געווען צו גיין ארויס אינדרויסן זיך וואשן, מצדד בה בכהנים דזה לא חשיב עדיין עקירה - איז ער נוטה צום פסק אין ספר 'כהנים' אז דאס הייסט נאך אלס נישט קיין עקירה, אף שהנטילה היא עכשיו לנשיאת כפיים - כאטש ס'וואשן איז יעצט ספעציעל פאר נשיאת כפיים, ובעינן עקירה למקום הדוכן וזה היה עקירתו לצד חוץ - ווייל עס פעלט זיך אויס אן עקירה צום פלאץ פונעם דוכען, און דאס איז געווען אן עקירה ארויס אינדרויסן.
(משנה ברורה)
- דער כלל וואס קומט ארויס: אפילו ווען מען גייט זיך וואשן ספעציעל פאר נשיאת כפיים, איז דאס ארויסגיין אינדרויסן נישט קיין עקירה, ווייל עס פעלט אויס אן עקירה וואס איר ריכטונג איז צום ארט פונעם דוכען. בדיעבד איז בעסער אז ער זאל עוקר זיין ביי רצה אין ריכטונג פונעם דוכען און מען זאל אים ברענגען וואסער אהין, כדי די עקירה זאל זיין קענטיג אז זי איז צום דוכען.
א נפקא מינה פארן שליח ציבור
ועל כן המנהג, כששליח ציבור מגיע לרצה ולא באו עדיין הכהנים להיכל - און דעריבער איז דער מנהג, ווען דער שליח ציבור קומט אן צו רצה און די כהנים זענען נאך נישט אריינגעקומען אינעם היכל, ממתין בתפילתו עד שיבואו - ווארט ער מיט זיין תפילה ביז זיי וועלן אנקומען, דחיישינן שמא עדיין לא עקרו רגליהם ממקום הרחיצה לילך לצד הדוכן - ווייל מיר האבן מורא אז אפשר האבן זיי זיך נאך נישט אוועקגערירט פון פלאץ פון וואשן צו גיין צום דוכען.
(משנה ברורה)
- דער טעם פונעם מנהג: דער שליח ציבור זעט נישט וואס עס טוט זיך ביים פלאץ פון די נטילה, און ווייסט נישט צי די כהנים האבן שוין עוקר רגליו געווען צום דוכען. דעריבער, ווען ער קומט אן צו רצה און קיין שום כהן זעט זיך נישט אין שול, האט ער מורא אז זיי האבן נאך נישט עוקר געווען, און ער ווארט.
- וואס איז גענוג: עס פעלט נישט אויס אז די כהנים זאלן אנקומען ממש ביים פלאץ פונעם דוכען. ס'איז גענוג אז דער שליח ציבור זעט אז זיי קומען אריין אין שול און גייען פאראויס אין ריכטונג צום דוכען, און דעמאלט קען ער ווייטער גיין מיט זיין תפילה.
- פארוואס זאל מען ווארטן אויב בדיעבד איז מען מקיל: כאטש מצד דעם עיקר הדין קען מען שוין אנהייבן און זיי וועלן אנקומען אינמיטן, פירט מען זיך צו ווארטן אכטונג צו געבן לכתחילה נישט אריינצוגיין אין קיין ספיקות.
א כהן וואס האט נישט עוקר רגליו געווען ביי רצה
- עיקר הדין: די זאך איז אזוי הארב ביז אהין אז אויב ער האט נישט געטון וואס מען דארף, קען ער שוין נישט ארויפגיין צום דוכען.
- אויב איז ער סייווי ארויפגעגאנגען: איז דא א מחלוקת. עס זענען דא וואס זאגן אז מען הייסט אים אראפגיין, ווייל ער האט דאך נישט געטון כדת וכדין; און עס זענען דא וואס זאגן אז וויבאלד ער איז שוין ארויפגעגאנגען הייסט מען אים נישט אראפגיין, כדי אים נישט צו פארשעמען.
כהן היודע שלא יספיק, ופטור ממצוות עשה
- דער יסוד פונעם דין: די מצוות עשה פון נשיאת כפיים איז נאר חל אויפן כהן ווען מען רופט אים ארויפצוגיין צום דוכען. כל זמן מען האט אים נישט גערופן, און כל זמן ער האט זיך נאך נישט געוואשן די הענט, האט ער נישט עובר געווען אויף א מצוות עשה.
- די למעשה'דיגע מסקנא: א כהן וואס זעט אז ס'איז דא א פראבלעם, למשל ער האט געענדיגט שמונה עשרה שפעט, קען בלייבן אינדרויסן, זיך נישט וואשן די הענט און נישט הערן די רוף "כהנים", און ער מעג אפילו אריינקומען שפעטער. ער האט נישט מבטל געווען קיין מצווה און נישט עובר געווען קיין עבירה, ווייל מען האט אים נישט מחייב געווען דארט וואו מען האט אים נישט גערופן, פונקט ווי איינער וואס מען האט אים נישט גערופן צו אן עליה צום תורה גייט נישט אריבער אויף קיין עבירה.
- א מקור אין ירושלמי: מען דערציילט אין ירושלמי אויף צוויי אמוראים. איינער איז געווען שוואך און האט מורא געהאט ארויפצוגיין צום דוכען דעריבער איז ער ארויסגעגאנגען אינדרויסן, און דער צווייטער פלעגט זיך באהאלטן צווישן די עמודים כדי מען זאל אים נישט זען און נישט הייסן ארויפגיין. פון דא זעט מען דעם דרך פאר א כהן וואס פילט א פראבלעם: ער זאל נישט ארויפגיין, און אכטונג געבן נישט צו הערן דעם רוף "כהנים" און זיך נישט וואשן די הענט.
(א ביאור איבער דעם ענין פון די צוויי אמוראים וועט נתבאר ווערן שפעטער.)
בדרך אגב · הערות וואס זענען אויפגעברענגט געווארן אינעם שיעור
1. "המחזיר שכינתו לציון" און ברכת העבודה
- די קשיא: די ברכה פון רצה ענדיגט זיך דאך מיט "המחזיר שכינתו לציון", און לכאורה איז דאס דאך נישט די ברכה פון עבודה.
- דער תירוץ: אין דעם גוף פון די ברכה שטייט דאך קלאר "והשב את העבודה לדביר ביתך", און דאס איז די ברכת העבודה. אויך די ענדע פון "המחזיר שכינתו לציון" באדייט נישט בלויז די השראת השכינה אליין, נאר אז דער קדוש ברוך הוא זאל רוען אין ציון, דהיינו אין בית המקדש, און די עבודה זאל זיך באנייען.
- דער אונטערשייד: וועגן "מודים" וואלט די קשיא געווען גערעכט, ווייל ס'האט נישט קיין שייכות צום ענין פון די עבודה, אבער רצה איז ברכת העבודה.
2. רעדן צווישן נטילת ידיים און נשיאת כפיים
- דער פארגלייך צו נטילת ידיים פאר א סעודה: דער פראבלעם מיט רעדן איז נישט דאס ענין פון רעדן זעלבסט, נאר דער הפסק. די גמרא האט געפאדערט "תיכף לנטילה ברכה", און אויב מען הייבט אן צו רעדן גייט אריבער צייט צווישן דעם ענדע פון די נטילה און די ברכה.
- ביי כהנים: מעיקר הדין איז דער פראבלעם נאך שטרענגער, ווייל דער שיעור צייט פון סוף נטילה ביז ברכת כהנים איז ווי א שיעור פון הילוך עשרים ושתיים אמה, א גאר קורצע צייט.
- די מציאות אין אונזערע טעג: אין זייער צייט פלעגט מען זיך וואשן נאנט צום ארט פונעם דוכען, און היינט ביי רוב שולן דארף מען ארויסגיין אינדרויסן און טיילמאל אין הויף. דעריבער האבן די פוסקים געפונען קולות אין דעם דין, עס זענען דא וואס רעכענען די צייט נישט פונעם ענדע פון די נטילה נאר פון אן אנדערע פאזע. מכל מקום מעיקר הדין טאר מען נישט רעדן, צוליב דעם הפסק.
- רעדן אינוועגס און געבן א יישר כוח: צופיל רעדן אינוועגס צום דוכען און אויפ'ן וועג צוריק איז נישט ריכטיג, און אפילו געבן די האנט און זאגן יישר כוח אויפ'ן וועג צום דוכען איז נישט פאסיג, ווייל עס האלט אויף דעם כהן און מאכט א הפסק.
3. דער שיעור פון נטילת ידיים ביי די כהנים
"אף על פי שנטלו הכהנים ידיהם שחרית, חוזרים ונוטלים ידיהם עד הפרק"
(שולחן ערוך סימן קכ"ח סעיף ו')
- שיעור הנטילה: עד הפרק, דאס הייסט די גאנצע האנט, און נישט נאר די פינגער, אזוי ווי דער דין פון א געווענליכע נטילת ידיים.
- כמות המים: א רביעית, אזוי ווי דער שיעור פון א געווענליכע נטילת ידיים.
- אופן הנטילה: מען קען ארויפלייגן איין האנט אויף דער צווייטער און וואשן ביידע, און אפילו אויף איין מאל.