שולחן ערוך סימן קכ״ח סעיף ו׳
והלוי יוצק מים על ידיהם - דער לוי גיסט וואסער אויף זייערע הענט.
(שולחן ערוך)
מקור הדין - דברי הזהר
- אין מקור בחז״ל: דער דין, אז דווקא די לויים זענען די וואס וואשן די הענט פון די כהנים פאר ברכת כהנים, ווערט נישט דערמאנט אין דער גמרא און ווערט נישט געברענגט אין דברי חז״ל.
- המהלך של בית יוסף: דער מנהג איז אים געווען באקאנט, אבער ער האט נישט געפינען קיין מקור דערויף און זיך געוואונדערט דערויף, ביז ער האט דאס געפינען אין זהר. אויפן יסוד פונעם זהר האט ער געברענגט דעם דין להלכה אין שולחן ערוך.
כשאין לוי - בכור פטר רחם (משנה ברורה, סק״כב)
והלוי יוצק מים - דער לוי גיסט וואסער. כשאין לוי יוצק בכור פטר רחם, דהוא גם כן קדוש קצת - ווען ס׳איז נישטא קיין לוי, גיסט א בכור פטר רחם, ווייל ער איז אויך אביסל הייליג.
(משנה ברורה)
- הלויים תחת הבכורות: ביים יציאת מצרים זענען די בכורים געווען די וואס זענען געשטאנען אויף א מדרגה פון קדושה און האבן געדינט אין קודש, און ווען דער משכן איז אויפגעשטעלט געווארן, זענען די לויים אריינגעקומען אויף זייער ארט. פון דעם דרינגט מען ארויס, אז ס׳איז געבליבן אינעם בכור א געוויסע קדושה.
- פטר רחם ופדיון הבן: דער אנהייב פון יעדע זאך געהערט צום קדוש ברוך הוא (ווי דער דין פון ביכורים), און דעריבער געהערט דער ערשטער זון מעיקרו צום קדוש ברוך הוא. די זעלבע קדושה וואס איז געבליבן אין אים טוט מען אויסלייזן ביי פדיון הבן.
סדר העדיפויות ביציקת המים
- לוי: ער איז דער פאסיגסטער צו גיסן וואסער, ווייל זיין מדרגת הקדושה איז העכער פון א ישראל.
- בכור פטר רחם: ווען ס׳איז נישטא קיין לוי, וויבאלד ער איז אביסל קדוש.
- הכהן בעצמו: ווען ס׳איז נישטא קיין לוי און קיין בכור, איז גוט אז דער כהן אליין זאל זיך וואשן די הענט, ווי איידער א ישראל זאל אים ארויפגיסן וואסער אויף די הענט.
- הטעם לסדר: דער כוונה פונעם זהר איז אז דער וואס וואשט די הענט פונעם כהן זאל האבן א מדרגת קדושה. אז א ישראל זאל גיסן, ווערט דאס פאררעכנט ווי א פחיתות כבוד פארן כהן, און דעריבער איז בעסער ער זאל זיך אליין וואשן.
מחלוקת בדין הבכור
- מקור הדין בב״ח: רבי יואל סירקיש, דער בעל בית חדש, איז דער וואס האט מחדש געווען אז דער בכור קומט אריין אויפן ארט פונעם לוי, און זיין לשון ווערט געברענגט אין באר היטב (אות ח׳): ואם אין שם לוי, יוצק בכור שהוא פטר רחם שהוא קדוש, נכנס תחת לוי - און אויב ס׳איז נישטא דארט קיין לוי, גיסט א בכור וואס איז א פטר רחם, וויבאלד ער איז קדוש קומט ער אריין אויפן ארט פונעם לוי.
- החולקים: ס׳זענען דא וואס דינגען זיך און טענה׳ן אז א בכור האט נישט קיין שום מעלה איבער אן אנדער ישראל, ווייל ער איז דאך שוין געווארן אויסגעלייזט. כל זמן ער איז נישט אויסגעלייזט געווארן, קען מען זאגן אז ס׳איז געבליבן אין אים א קדושה, אבער נאכן פדיון הבן איז ער דאך א געווענליכער ישראל. אין אזעלכע פלעצער פלעגט א בכור נישט גיסן וואסער, און אויב ס׳איז נישט געווען קיין לוי האט דער כהן זיך אליין געוואשן.
- מגן אברהם - בכור לאם דווקא: דדוקא בכור לאם, אבל בכור לאב לבד לא מצינו בו קדושה - אז דווקא א בכור לאם, אבער א בכור לאב אליין געפינען מיר נישט אז ער האט א קדושה. די תורה האט אנגעהאנגען דעם פדיון הבן אין א פטר רחם, און דעריבער גייט מען נאך דער מאמען.
- למעשה: דער מנהג איז אז דער בכור גיסט וואסער, לויטן לשון פונעם משנה ברורה.
שאלה - מדוע אין הבכור עולה לתורה במקום לוי?
- השאלה: אויב דער בכור קומט אריין אויפן ארט פונעם לוי בנוגע דאס גיסן וואסער, פארוואס, ווען ס׳איז נישטא קיין לוי אין בית הכנסת, רופט מען נישט אויף א בכור פאר עולה זיין צווייטער צו דער תורה?
- לא מצינו שדנו בזה: ס׳איז נישטא קיין זכר פון א שמועס איבער דער פראגע אין די פוסקים, און ס׳זעט אויס אז עס האט זיי נישט געארט.
- אפשרות אחת: וויבאלד דער עצם דין פונעם בכור איז א מחלוקת, וואלט דאס אויפרופן אים צו דער תורה געקענט אנמאכן מחלוקות אין בית הכנסת צו ס׳קומט אים יא אדער נישט.
- הבחנה בין הדברים: דער בכור האט א תפקיד ווי א לוי בנוגע צו דינען דעם כהן, אבער דאס מיינט נישט אז ער קומט אויפן ארט פונעם לוי לעניין קריאת התורה. די צוויי זאכן זענען נישט די זעלבע, און דער ענין דארף אן עיון.
הלוי תלמיד חכם והכהנים עמי הארץ
המקור בבאר היטב ובספר שאל דוד
- הבאר היטב (אות ח׳): ער רעדט ארום פון דעם ענין ברייטער ווי דער משנה ברורה, און ער ברענגט די רייד פונעם גאון מורנו הרב דוד אופנהיים אין זיין ספר שאל דוד (סימן צ״ח), וואס איז דעמאלט נאך געווען בכתב יד.
- מיהו רבי דוד אופנהיים: ער איז געווען א רב אין פראג, א גרויסער גאון, אן עושר און א נדבן. ער האט פארמאגט די גרעסטע ביבליאטעק אין זיין צייט, ער האט געקויפט ספרים און כתבי ידות און געשטיצט ארויסגעבער פון ספרים, אבער זיינע אייגענע ספרים האט ער קיינמאל נישט געדרוקט ביי זיין לעבן. ערשט אין אונזער דור האט מען ארויסגעגעבן א טייל פון זיינע כתבים. נאך זיין פטירה האט מען פארקויפט זיין גאנצע ביבליאטעק קיין אקספארד אין ענגלאנד, און זי געפינט זיך דארט ביזן היינטיגן טאג און ווערט אנגערופן אוסף אופנהיים (די אופנהיים קאלעקציע).
- שאלה נוספת שנידונה שם: אויב א כהן מעג באדינען אן אנדער כהן, דאס הייסט אז די כהנים זאלן זיך אויסטוישן און גיסן וואסער איינער פארן צווייטן. דאס איז נישט אנגענומען להלכה.
השיטות בדין לוי תלמיד חכם
די פראבלעם וואס האט געארט די דורות: דער לוי איז א תלמיד חכם, דער שטאטס רב, און די כהנים זענען פשוט׳ע מענטשן. זאל ער גיסן וואסער אויף זייערע הענט?
- מהר״י הלוי (סימן ל״ט) והמגן אברהם: אין צריך ליטול מים על ידיהם, רק יטלו בעצמם - ער דארף נישט ארויפגיסן וואסער אויף זייערע הענט, נאר זיי זאלן זיך אליין וואשן.
- מהר״ש הלוי: דמדת חסידות ללוי תלמיד חכם ליצוק מים על ידי כהנים אף שהם עמי הארץ - ס׳איז א מדת חסידות פאר א לוי א תלמיד חכם ארויפצוגיסן וואסער אויף די הענט פון כהנים, אפילו זיי זענען עמי הארץ. אבער אויב דער לוי זעט אז שהשעה צריכה לנהוג סלסול - די צייט פאדערט זיך צופירן מיט מער חשיבות און כבוד התורה, מעג ער זיך צוריקהאלטן פון גיסן, ווייל אוודאי איז אסור צו מזלזל זיין אין כבוד התורה.
- כשיש כהנים משני הסוגים: אויב ס׳זענען דא אויפאמאל כהנים תלמידי חכמים און כהנים עמי הארץ, טאר ער נישט גיסן נאר פאר די תלמידי חכמים און אויסלאזן די עמי הארץ, נאר אדער זאל ער גיסן פאר אלעמען צוזאמען, אדער אינגאנצן נישט גיסן (מהר״י הלוי).
- פרי חדש: ער איז מחמיר אויפן צווייטן זייט און שרייבט אז ער איז חייב מיתה אויב ער גיסט וואסער פאר עמי הארץ, און אפילו אויב עס זענען דא צווישן זיי אויך תלמידי חכמים, און כל שכן ווען זיי זענען אלע עמי הארץ. דער יסוד דערפון איז: א תלמיד חכם וואס איז מזלזל אין זיין תורה איז חייב מיתה.
- כנסת הגדולה: ער ברענגט דעות פארקערט, אז אפילו אויב אלע זענען עמי הארץ איז דער לוי א תלמיד חכם מחוייב צו גיסן וואסער אויף זייערע הענט.
(די מחלוקת ציט זיך פונעם איין עק ביזן צווייטן, און עס איז נישטא קיין קלארע הכרעה דערין.)
שיקולי הצדדים
- הטענה לחיוב הלוי: דער כהן האט באקומען זיין מינוי פונעם קדוש ברוך הוא, און דעם לוי׳ס תורה קען נישט אוועקנעמען פון דעם מעמד.
- ההבחנה: דער לוי איז בכלל נישט מעכב דעם כהן. אויב ס׳איז נישטא קיין לוי און קיין בכור, וואשט זיך דער כהן אליין, קומט אויס אז די נטילה דורכן לוי איז נישט קיין חלק פונעם עצם מצוה נאר אן הידור מצוה, אז ס׳איז שענער אז דער לוי זאל באדינען דעם כהן.
- יסוד דברי הפרי חדש: ס׳איז נישט קיין סברא וואס ער האט אליין אויסגעטראכט. די גמרא זאגט אז ס׳איז אסור פאר א תלמיד חכם זיך מבזה צו זיין. אזוי למשל שטייט אין דער סוגיא וואס מ׳האט יענעם טאג געלערנט אין דף היומי: ווען מ׳דארף אויסגראבן א ברונעם פאר טרינק־וואסער פאר די גאנצע שטאט און יעדער גייט ארויס גראבן, פאסט עס נישט פאר תלמידי חכמים צו גראבן.
- הסברה שמאחורי הדבר: דער תלמיד חכם רעפרעזענטירט די תורה, און די תורה טאר נישט ווערן פארשעמט. הגם דער מעשה אליין איז לטובת הציבור, נישט יעדער וואס זעט עס פארשטייט עס אזוי, און עס קען ברענגען צו א ביזוי התורה. קעגן דעם זענען דא חולקים, און די סברא איז נישט אנגענומען ביי יעדן.
- על לשון ״חייב מיתה״: מ׳האט ערקלערט אז די כוונה איז נישט צו קיין אמת׳ע מיתה, נאר ס׳איז א לשון פון חז״ל כלפי שמיא, און אזוי שטייט אויך אין דער גמרא איבער א תלמיד חכם וואס פירט זיך נישט ווי עס פאסט (דער פונקטליכער לשון הגמרא איז נישט געברענגט געווארן אינעם שיעור).
מעשה ברב הרצוג
- הרקע: הרב הרצוג, וועלכער איז געווען דער הויפט־רב אין ישראל, איז געווען א לוי. ער האט נישט געוואלט פסק׳ענען פאר זיך אליין אין דעם שאלה, און ער האט אנגעפרעגט אן אנדער רב (זיין נאמען ווערט נישט דערמאנט אינעם שיעור).
- ההכרעה שנמסרה לו: אין א גרויסן בית הכנסת און בפרהסיא, ווי צום ביישפיל אין ״ישורון״ אין ירושלים, זאל ער נישט גיסן וואסער פאר די כהנים, ווייל עס פאסט נישט פארן כבוד פון א הויפט־רב פארנט פון אזוי פיל מענטשן. אבער אין א פריוואטן מנין אין זיין שטוב, מיט א צוואנציג־דרייסיג מענטשן, דארט גיסט ער יא, ווייל יעדער פארשטייט דעם ענין אז א לוי דארף באדינען דעם כהן.
- המשך המנהג במשפחה: אזוי האט זיך געפירט נאך אים זיין זון, וועלכער האט געדינט אלס פרעזידענט פון דער מדינה, און אויך דער יעצטיגער פרעזידענט, און אלע דריי האבן זיך געפירט לויט דעם זעלבן פסק.
- המקור לידיעה: הרב נריה גוטל, וועלכער איז געווען דער ראש פון מכללת אורות, האט געשריבן אן ארטיקל דערוועגן אינעם זשורנאל תחומים ארויסגעגעבן דורך מכון צומת, און ער האט געברענגט דעם פסק און נאכגעזוכט וויאזוי מ׳פירט זיך למעשה.
- אופי ההכרעה: דאס איז א פשרה צווישן די צוויי צדדים, פון איין זייט יא און פון דער צווייטער זייט נישט, און יעדער זאל טון ווי ער פארשטייט.
בדרך אגב · כבוד התורה וחובות התלמיד חכם
- החכם ניכר במעשיו: דער רמב״ם שרייבט אז פונקט ווי א חכם ווערט דערקענט אין זיינע דעות, אזוי אויך ווערט ער דערקענט אין זיינע מעשים, אין זיינע קליידער, אין זיין גאנג, און מיט דעם וואס ער עסט און טרינקט. דער תלמיד חכם רעפרעזענטירט די תורה, און דערפאר האט ער אויף זיך חובות און נישט בלויז רעכטן.
- הרב גורן: הגם וואס אין די מיליטערישע אוניפארמען גייט מען זומער מיט קורצע ארבל, איז הרב גורן קיינמאל נישט געגאנגען אין דער צה״ל ארמיי מיט קורצע ארבל, אפילו ס׳איז געווען הייס, ווייל ער האט זיך אנגעקוקט אלס א פארטרעטער פון דער תורה.
- מקבילה מן העולם הכללי: אויך די אדוואקאטן אין געריכט־הויז טון זיך אן א גלימה, ווייל דאס קלייד שפילט א ראלע פון כבוד המקום.
- שיקול דעת ולא כלל אחד: ס׳זענען דא אהין און אהער. פונקט ווי עס זענען דא פירערס וואס מ׳זעט נישט אין א סופערמארקעט און פארן מיט א פאנצער־קאר, און עס זענען דא פרעמיער מיניסטארן וואס פארן מיט אן אויטאבוס, אזוי אויך דא, די זענען גערעכט און די זענען גערעכט, און מ׳קען נישט ארויסלערנען פון איין פרט נאר מ׳דארף זען דעם גאנצן בילד.
מחילה על הכבוד
- רב שמחל על כבודו: א רב קען מוחל זיין אויף זיין כבוד און זיין כבוד איז מחול אין געוויסע זאכן, אבער ער קען נישט מוחל זיין הונדערט פראצענט, ווייל ס׳איז נישט זיין פריוואטער כבוד נאר כבוד התורה.
- אב שמחל על כבודו: א טאטע קען אינגאנצן מוחל זיין. מעיקר הדין דארף דער זון זיך אויפשטעלן ווען זיין טאטע קומט אריין אין שטוב ביז ער זעצט זיך אראפ, אבער מ׳פירט זיך היינט נישט אזוי, ווייל דער טאטע איז מוחל אויף זיין כבוד.
- המורה והתלמידים: אמאל פלעגן די תלמידים זיך אויפשטעלן ווען דער מלמד איז אריינגעקומען אין כיתה, און היינט האט זיך עס איבערגעדרייט און דער מלמד איז דער וואס שטעלט זיך אויף פאר זיי.