שולחן ערוך סימן תע״ג סעיף ד׳, און דער ווייטערדיגער עיון אין משנה ברורה ס״ק כ״ב: מען נעמט אויף דער קערה פונעם ליל הסדר צוויי תבשילים, איינס א זכר צום קרבן פסח און איינס א זכר צום קרבן חגיגה.
קרבן חגיגת ארבעה עשר
- מהות הקרבן: חז״ל האבן מתקן געווען א ספעציעלע תקנה אז א מענטש זאל ברענגען צוזאמען מיטן קרבן פסח נאך א קרבן, וואס ווערט אנגערופן חגיגת ארבעה עשר. דער דאזיגער קרבן האט צוטאן מיטן קרבן פסח און נישט מיטן יום טוב.
- הבחנה מקרבנות הרגל: אום יום טוב אליין זענען פאראן אנדערע חיובים בשעת מען גייט ארויף צום בית המקדש, ווי צום ביישפיל עולת ראייה און שלמי שמחה, אבער זיי האבן צוטאן מיטן יום טוב, און דא רעדט מען פון א קרבן חגיגה וואס איז פארבונדן מיטן פסח.
- טעם ראשון, אכילה על השובע: דער קרבן חגיגה ווערט געגעסן פארן קרבן פסח, כדי דער קרבן פסח זאל געגעסן ווערן על השובע - ווען מען איז שוין זאט. אזוי וועט דער מענטש נישט זיין געהעריג און הונגעריג און עסן דעם קרבן מיט א כאפ, נאר ער וועט עס עסן געמיטלעך און דרך חירות, אזוי ווי עס עסן רייכע מענטשן וואס האבן גענוג עסן.
- טעם שני, שלא ישבור עצם: ביים קרבן פסח איז פאראן א ספעציעלע לאו פון "ועצם לא תשברו בו". אויב ער וועט עסן געשווינד צוליב זיין הונגער, קען ער צעברעכן א ביין און עובר זיין אויפן לאו. דערפאר האבן חכמים מתקן געווען אז ער זאל קודם עסן דעם חגיגה.
- שיעור האכילה: דער מינימאלער שיעור וואס מען דארף עסן פונעם קרבן פסח איז א כזית.
ערב פסח שחל בשבת
- קרבן פסח דוחה שבת: הגם פון איין זייט איז דער קרבן פסח א קרבן פון א חבורה, דאס הייסט א קרבן יחיד, ווערט ער געשאכטן אום שבת, ווייל גאנץ כלל ישראל ברענגט אים אין דער זעלבער צייט.
- קרבן יחיד לעומת קרבן ציבור: א קרבן תודה, קרבן אשם און אזוי ווייטער זענען קרבנות יחיד, און מען איז זיי נישט מקריב אום שבת, ווייל עס איז דאך אסור צו שעכטן און טאן די אנדערע עבודות אום שבת. אבער די קרבנות הציבור, די צוויי תמידים און מוסף, ווערן מקריב געווען שבת און יום טוב כסדרם.
- מחלוקת ובירור ההלכה: די גמרא פארציילט אז אין די צייטן פון הלל הזקן האט זיך פארגעסן די הלכה און מען האט זיך געקריגט דערין. למעשה איז די הלכה אז דער פסח ווערט געשאכטן אום שבת, אבער מען בראט אים אפ נאר מוצאי שבת.
- חגיגה אינה קריבה בשבת: דער קרבן חגיגה איז א קרבן יחיד, און אוודאי קען מען אים נישט שעכטן אום שבת.
- ובמוצאי שבת אין פנאי: כאטש מוצאי שבת איז יום טוב, און מצד עצם הדין קען מען שעכטן אום יום טוב, איז אבער למעשה נישטא קיין צייט. אין יענער צייט שעכט מען דעם פסח, מען בראט אים אפ און מען זעצט זיך צום סעודת ליל הסדר. דערפאר האבן חכמים געזאגט אז אין אזא יאר איז מען נישט מקריב קיין חגיגה.
- שאלת הרעב: אויב ס'איז נישטא קיין חגיגה, ווי אזוי וועט דער פסח געגעסן ווערן על השובע, און אפשר וועט ער צעברעכן א ביין פון גרויס הונגער? איינע פון די ענטפערס איז: אום שבת איז דא א חיוב פון שלוש סעודות, און דער מענטש האט שוין געגעסן ביי דער סעודה נאכמיטאג, און דערפאר איז ער נישט אזוי הונגעריג.
פסק המשנה ברורה: שני תבשילים אף בשנה זו
"ואם חל ערב פסח בשבת, יש אומרים שאין צריך ליקח רק תבשיל אחד כנגד פסח, וחגיגה אינה באה שאינה דוחה שבת. ויש אומרים אף על פי כן צריך לעשות שני תבשילים כמו בשאר השנים, דלא פלוג רבנן בזה, מדאינו אלא לזכר בעלמא, וכן נוהגין"
(משנה ברורה, ס״ק כ״ב)
- טעם הלא פלוג: מען וויל נישט אז א מענטש זאל ווערן צומישט. כאטש ערב פסח אום שבת מאכט זיך איין מאל אין אסאך יארן, קומט עס אבער אמאל אויס ווידער נאך געציילטע יארן, און דער מענטש קען זיך טועה זיין און נישט געדענקען צי פאראיאר האט מען גענומען א זכר צום חגיגה אדער נישט. דערפאר זאל ער אלעמאל נעמען אן איי, און ס'וועט נישט זיין קיין ספק.
- אחידות קערות ליל הסדר: אויב די זאך וואלט זיך געטוישט פון יאר צו יאר, וואלט מען געדארפט א קערה וואס דארט שטייט געשריבן אן איי, און א קערה וואס ס'שטייט נישט געשריבן דערויף קיין איי. ס'איז בעסער אז אלע קערות זאלן זיין אייניג.
הגבהת המצה והמרור (סוף סימן תע״ג)
"כשיגיע למצה זו צריך להגביהה ולהראותה למסובין שתחבב המצוה עליהם, ויש להגביה מצה הפרוסה שהיא כלחם עוני. וכן כשיגיע למרור זה. וכשיגיע ללפיכך מגביה כל אחד כוסו בידו עד שחותם גאל ישראל"
(שולחן ערוך, סוף סימן תע״ג)
- הגבהה קודם האכילה: מען רעדט דא פונעם שטאפל בעפארן עסן, בשעתן זאגן די הגדה.
- מצה פרוסה: מען הייבט אויף די האלב-צעבראכענע מצה, ווייל זי איז די וויכטיגע מצה אין דעם נאכט, וואס איז א לחם עוני.
- המנהג בזמננו: געווענליך הייבט מען עס נישט אויף ממש אזוי ווי אמאל, ווען מען פלעגט נעמען די קערה און אויפהייבן די מצות, נאר מען דעקט אויף די מצות אדער מען צייגט דערויף, און עס זענען דא מענטשן וואס פירן זיך יא עס אויפצוהייבן.
- מרור וכוס: אויך דעם מרור הייבט מען אויף בשעת מען זאגט "מרור זה שאנו אוכלים על שום מה, על שום שמררו המצרים את חיינו", און אזוי אויך הייבט מען אויף דעם כוס וויין ביים זאגן "לפיכך" ביז נאכן ענדיגן די ברכת הגאולה "גאל ישראל".
אחיזת הבשר בעת אמירת "פסח"
"אבל כשיגיע לפסח שהיו אבותינו אוכלים, לא יאחז בידו הבשר שהוא זכר לפסח, דהא הוי כמגביה קדשים בחוץ, ונראה מזה שהקדישו לפסח"
(משנה ברורה, ס״ק ע״ב)
- החשש: היינטיגע צייטן איז נישטא קיין קרבן פסח, און אויב ער וועט זאגן "פסח זה" און אנכאפן דאס פלייש, וועלן די צוקוקער מאכן א טעות און מיינען אז ער האט מקדיש געווען דאס פלייש פאר א קרבן און ער עסט עס אינדרויסן פון ירושלים.
- חומר האיסור: עסן קדשים אינדרויסן איז א הארבע עבירה וואס ס'איז דא דערויף א חיוב כרת, און דערפאר טאר מען נישט מאכן אזא אנשטעל.
- הנוסח למעשה: מען זאגט נישט "פסח זה" און מען הייבט נישט אויף דאס פלייש, נאר מען זאגט "פסח שהיו אבותינו אוכלים".
נוסח "מן הזבחים ומן הפסחים" בברכת הגאולה
- הנוסח שאומרים: ביים ענדע פון דער הגדה, פאר "ברוך אתה ה׳ גאל ישראל", בעט מען אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אונז דערגרייכן צו אנדערע ימים טובים און מועדים, "ונאכל שם מן הפסחים ומן הזבחים".
- שני נוסחים: אין דער משנה וואס איז פאר אונז איז דער נוסח "מן הפסחים ומן הזבחים", אבער אין דער משנה אין ירושלמי איז דער נוסח פארקערט, "מן הזבחים ומן הפסחים".
- דברי המרדכי: מען דארף זאגן "מן הזבחים ומן הפסחים", וויבאלד מען עסט קודם פונעם חגיגה, וואס דאס איז דער זבח, און נאר נאכדעם פונעם פסח. דער סדר פון די רייד דארף זיין לויטן סדר פון עסן.
חידוש מהר״י ווייל, שער הציון אות פ׳
"עיין בטורי זהב מה שהביא עוד בשם מהר״י ווייל, שכשחל פסח במוצאי שבת צריך לומר באותו לילה מן הפסחים ומן הזבחים, שהרי אין חגיגה נאכלת בלילה הזה, ואין חגיגה קריבה בשבת"
(שער הציון)
- מדוע פסחים תחילה: ביים ליל הסדר פון מוצאי שבת איז בכלל נישטא קיין חגיגה, ווייל זי איז נישט געשאכטן געווארן אום שבת. דאס עסן פאנגט זיך אן באלד מיטן קרבן פסח, און דערפאר זאל מען נישט זאגן קודם "מן הזבחים".
- ולמה בכל זאת אומרים זבחים: די כוונה איז צום חגיגה וואס מען וועט מקריב זיין צומארגנס. ביינאכט איז ט״ו בניסן, חג המצות, וואס איז א יום טוב, און ביי א יום טוב איז דא חגיגה און שלמי שמחה. דאס איז נישט די חגיגת ארבעה עשר, ווייל יום ארבעה עשר איז שוין דורך, נאר די חגיגת הרגל.
- שאין שוחטים בלילה: עס שטייט "ביום זבחכם", די שחיטה איז בייטאג און נישט ביינאכט, און דערפאר וועט דער חגיגה מקריב געווארן ווערן צומארגנס בייטאג. דערפאר זאגט מען "מן הפסחים ומן הזבחים" - דער פסח יעצט, און דער זבח וואס מ'וועט שעכטן מארגן.
דחיית החידוש
- הטענה שכנגד: אין א תשובה וואס ווערט געברענגט אין שער הציון ווערט אפגעפרעגט דער חידוש פון מהר״י ווייל, אז די זאכן זענען נישט מוכרח.
- הטעם: די גאנצע בקשה איז געצילט אויף די צוקונפט. מען בעט פונעם הקדוש ברוך הוא אז ביז קומענדיגן יאר זאל משיח קומען און דער בית המקדש זאל געבויט ווערן, און דעמאלט וועלן מיר עסן מן הפסחים ומן הזבחים. קומענדיגן יאר וועט שוין ערב פסח נישט אויסקומען אום שבת, און ס'וועט זיין א חגיגה כסדרה, און דערפאר דארף מען זאגן "מן הזבחים ומן הפסחים" ווי יעדעס יאר.
- שאלה שנשאלה: אויב דער בית המקדש וועט געבויט ווערן וועט מען דאך מקדש זיין דעם חודש על פי הראייה און נישט לויטן קאלענדאר, און מען קען נישט וויסן אויף זיכער ווען פסח וועט אויסקומען, און אפשר וועט קומענדיגן יאר אויך אויסקומען ערב פסח אום שבת.
- התשובה: מען גייט נאכן רוב, און רוב יארן קומט נישט אויס ערב פסח אום שבת.
המנהג למעשה בהגדות
- הנוסח המודפס: אין אסאך הגדות שטייט "ונאכל שם מן הזבחים ומן הפסחים", און אין קלאמערן לייגט מען צו: "במוצאי שבת אומרים מן הפסחים ומן הזבחים".
- מדוע בסוגריים: וויבאלד עס איז נישט דא קיין הכרעה, און ס'איז א מחלוקת. עס זענען דא וואס זאגן אז מען טאר בכלל נישט טוישן, נאר מען זאל זאגן יעדעס יאר דעם זעלבן נוסח, ווייל אלעס איז דאך א בקשה אויף די צוקונפט, און ס'קען זיין אז קומענדיגן יאר וועט אויך אזוי זיין, און מען טאר נישט אומבאקוועם מאכן דעם ציבור מיט קיין טוישונגען.
פירוש בעל תורה תמימה בציון "במ״ש"
- טענתו: אין די הגדות שטייט געשריבן אין דער זייט פונעם נוסח "במ״ש", און מענטשן האבן פארשטאנען אז די כוונה איז "במוצאי שבת", און פון דא האבן זיי זיך געלערנט אז די הלכה איז געפסקנט געווארן ווי דער וואס זאגט אז מען דארף טוישן.
- לדעתו זו טעות: דער וואס האט געשריבן די הערה האט בכלל נישט געפסקנט קיין הלכה. זיין כוונה איז געווען "במשנה שבירושלמי", צו לאזן וויסן אז דארט איז דא א פארקערטער נוסח, און ער איז נישט מכריע. יעדער איינער זאל טאן ווי זיין פארשטאנד.
ביצים בסעודה, סוף סימן תע״ו
"נוהגין בקצת מקומות לאכול בסעודה ביצים זכר לאבלות"
(רמ״א)
- טעם ראשון במשנה ברורה: ליל תשעה באב ווערט באשטימט לויט ליל פסח. לויטן אידישן קאלענדאר, דער טאג וואס ליל פסח קומט אויס איז דער טאג וואס תשעה באב וועט אויסקומען יענעם יאר, לויטן באקאנטן סימן. אויב פסח קומט אויס זונטאג, וועט תשעה באב אויך אויסקומען זונטאג.
- טעם נוסף: א זכר צום חורבן, וואס מיר קענען נישט מקריב זיין דעם קרבן פסח אזוי ווי מען פלעגט מקריב זיין ווען דער בית המקדש איז געשטאנען. תשעה באב איז אויך א זכר צום חורבן, נאר דא איז די זאך שטערקער, ווייל די פארבינדונג צווישן ליל פסח און תשעה באב איז קבוע אינעם קאלענדאר.
- המשך העיון: אין דעם ענין איז דא א מחלוקת און דיונים, און זיי וועלן ערקלערט ווערן אינעם קומענדיגן שיעור.
בדרך אגב · מגדיל און מגדול אין ברכת המזון
- די צוויי נוסחאות: אין ברכת המזון זאגט מען "מגדיל" אין די ימי החול, און אין שבתות און ימים טובים זאגט מען "מגדול".
- דער מקור פונעם נוסח "מגדול": דער פסוק "מגדול ישועות מלכו ועושה חסד למשיחו" איז פון שירת דוד וואס שטייט אין שמואל ב'. די שירה ווערט געברענגט צוויי מאל, אין שמואל ב' און אין תהילים קאפיטל י"ח, און עס זענען דא חילוקים צווישן די צוויי נוסחאות.
- הפטרה נאר פון נביאים: די הפטרה ווערט געזאגט פון נביאים און נישט פון כתובים, און תהילים איז פון די כתובים, דעריבער זאגט מען דעם נוסח פון שמואל.
- דער פשט פונעם בעל תורה תמימה: מעיקרא האט מען געזאגט "מגדיל", און איינער האט צוגעשריבן אין דער זייט "בש"ב", דאס הייסט אז אין שמואל ב' איז דער נוסח "מגדול", כדי מעורר צו זיין אויפן אנדערן נוסח. זענען געקומען מענטשן און האבן דאס ווארט פארשטאנען אלס "בשבת", און פון דעם איז געווארן אז אום שבת און אום יום טוב, און ס'איז געווארן דערפון א גאנצער סדר. לויט זיין מיינונג איז דאס אלץ א טעות.
- א ראיה אז ס'איז נישט אזוי: שוין דער אבודרהם, רבי דוד אבודרהם וואס האט געלעבט אין שפאניע מיט הונדערטער יארן צוריק, שרייבט אז מען זאגט מגדיל בחול און מגדול שבת. ווידעראום די טיילונג פון שמואל אויף שמואל א' און שמואל ב' איז בכלל נישט מדברי חז"ל. אין מסכת בבא בתרא ווערן אויסגערעכנט די פיר און צוואנציג ספרים, און צווישן זיי איז דא נאר איין שמואל און איין מלכים, פונקט ווי ס'איז נישטא דארט נחמיה פאר זיך אליין נאר עזרא.
- ווען איז די טיילונג געשאפן געווארן: דער דרוקער וואס האט געדרוקט דעם תנ"ך צום ערשטן מאל האט געזען אז דער ספר איז צו גרויס און האט עס צעטיילט אין צוויי טיילן, שמואל א' און שמואל ב', מלכים א' און מלכים ב'. די דאזיגע טיילונג איז געשאפן געווארן בלויז צוליב א טעכנישער סיבה, אינעם פופצענטן יארהונדערט מיטן אנהייב פונעם דרוק, בערך צוויי הונדערט יאר נאכן אבודרהם. דעריבער איז נישט מעגלעך אז דער טעות וואס ער טענה'ט זאל האבן פריער פאסירט, און אין דעם ענין האט דער בעל תורה תמימה זיך טועה געווען, כאטש זיין פשט איז חריף.
- דער ביאור פונעם הגר"א אויפן חילוק: דוד המלך האט געזאגט די שירה צוויי מאל, איין מאל אין זיין יוגנט און איין מאל אויף דער עלטער, ווי א מהדורא קמא און א מהדורא בתרא, און דעריבער זענען דא שינויים צווישן די נוסחאות. אנדערע האבן דאס מפרש געווען אויף אנדערע אופנים.