פרה, פרק א׳, משנה א׳. די גאַנצע מסכתא איז אָפּגעגעבן צו די הלכות פון דער פרה אדומה, די רויטע קו, און פון איר האָט די מסכתא באַקומען איר נאָמען.
נאָך אַ װאָרט װעגן די לשונות איידער מיר גייען אַרײַן אין דער משנה גופא. די תורה רופט די קו אָן אַ חטאת, אַ זינד־קרבן, און חז"ל האָבן דעם נאָמען איבערגענומען און געניצט אומעטום. דעריבער װעט איר טרעפן דעם חטאת פון טהרה, די פרת חטאת, אָדער סתם דאָס װאָרט חטאת, און אַלע מיינען די זעלבע בהמה. איר אַש רופט מען אָן אַש פון חטאת. װאַסער װאָס איז מיוחד געװאָרן צו קידוש מיט דעם אַש, און אויך װאַסער װוּ דער אַש איז שוין אַרײַנגעלייגט געװאָרן, ביידע הייסן מי חטאת. אַזוי רעדן אונדזערע משניות. װען מען פאַראייניקט דעם אַש מיט דעם װאַסער, איז דער לשון פון דער משנה אויף דער מעשה קידוש, און װאָס קומט דערפון אַרויס הייסט מים מקודשים.
די ערשטע משנה נעמט זיך צו אַ יסודישער פראַגע: פון װען אָן איז די בהמה אַ פרה, אַ קו, און נישט מער אַן עגלה, אַ קאַלב? די תורה פאָדערט אַ פרה, איז דער דין װיכטיק.
די מחלוקה װעגן די יאָרן
ר׳ אליעזר'ס שיטה װערט געבראַכט צום ערשטן: "עגלה בת שנתה, ופרה בת שתים". לויט זײַן חשבון איז די בהמה אַ קאַלב אין איר ערשטן יאָר, און פון צװיי יאָר אָן טראָגט זי דעם נאָמען פרה.
"וחכמים אומרים", די חכמים האַלטן אַנדערש, און רוקן יעדע צאָל אַ יאָר שפעטער. לויט זיי, "עגלה בת שתים": דער נאָמען קאַלב נעמט אַרום די בהמה דורך איר צװייטן יאָר. און "ופרה בת שלש": אַ קו איז אַזוינע װאָס האָט דערגרייכט דרײַ. זיי לייגן צו נאָך אַ װאָרט, "ובת ארבע", צו לערנען אַז אַ בהמה פון פיר יאָר איז אויך כשר צו דער מצוה.
ר׳ מאיר מאַכט די גרענעץ נאָך ברייטער. "אף בת חמש", זאָגט ער: אויך אַ פינף יאָריקע, "כשרה הזקנה", אַפילו אַ בהמה װאָס איז שוין אַרײַן אין די יאָרן, בלײַבט כשר. אָבער ער לייגט צו אַ װאָרנונג: "אלא שאין ממתינין לה", מען װאַרט נישט אָפּ ביז די בהמה זאָל דערגרייכן אַזאַ אַלטער. און דער טעם: "שמא תשחיר שלא תיפסל". מיט די יאָרן קען די האָר װערן טונקל, און איין שװאַרצע האָר פסולט די קו. איז בעסער זי צו ניצן װען זי איז יונגער, איידער מסכן זײַן די גאַנצע בהמה מיט אַ פסול װאָס קען זיך אַרײַנכאַפּן.
ר׳ יהושע און דאָס װאָרט שלשית
קומט ר׳ יהושע און זאָגט: "לא שמעתי אלא שלשית", די איינציקע מסורה װאָס האָט צו אים דערגרייכט האָט געניצט דאָס װאָרט שלשית. די פאָרם פון דעם װאָרט האָט געשטערט די אַנדערע חכמים, און זיי האָבן אים געפרעגט, "מה הלשון שלשית?" פאַרװאָס זאָגן אַזוי און נישט שלישית? האָט ער געענטפערט סתם "כך שמעתי, סתם": אַזוי איז עס צו אים אַראָפּגעקומען, אָן קיין ביאור.
איז געװען בן עזאי װאָס האָט געגעבן דעם טעם. "אני אפרש", האָט ער געזאָגט: לאָמיך מסביר זײַן. װען די מסורה װאָלט געזאָגט שלישית, דריטע, װאָלט מען פאַרשטאַנען אַז די בהמה איז די דריטע "לאחרות במנין", די דריטע אין אַ סדר, די דריטע געבוירענע אָדער די דריטע געציילטע. אָבער די פאָרם שלשית, "וכשאתה אומר שלשית", װײַזט קלאָר אויף די יאָרן: "בת שלש שנים", אַ בהמה פון דרײַ יאָר. דאָס אומגעװוינטלעכע װאָרט איז בכיװן אויסגעװיילט געװאָרן, אַזוי אַז מען זאָל נישט קענען טועה זײַן אין דער כװנה.
"כיוצא בו אמרו", ברענגט די משנה אַ דוגמא פון אַן אַנדער ענין אין הלכה װוּ דער זעלבער חילוק אין לשון קומט פאָר. אויב מען זאָגט רביעי, פערטער, "לאחרים במנין", רעדט מען פון דעם פערטן אין אַ חשבון. אָבער װען מען זאָגט אַז אַ פעלד איז רבעי, װייסט מען אַז מען רעדט פון אַ פעלד "בן ארבע שנים", װאָס איז געפלאַנצט געװאָרן פיר יאָר צוריק. װידער אַמאָל װײַזט די געענדערטע נקודה אַז מען מעסט יאָרן, נישט אַ סדר.
אַ דריטע דוגמא: דער פרס װאָס מען עסט אין אַ בית המנוגע
"כיוצא בו אמרו", און נאָך אַ פאַל װוּ אַ פונקטלעכער לשון איז אָפּגעהיט געװאָרן. איינער װאָס איז אינעװייניק אין אַ הויז װאָס איז געשלאָגן מיט צרעת װערט טמא װען ער בלײַבט דאָרט אַזוי לאַנג װי מען עסט אַ פרס. אַ פרס איז אַ שיעור ברויט, אַ האַלבער לאַבן, און דער שיעור דאָ איז די צײַט װאָס עס נעמט עס צו עסן. ר׳ יהושע'ס מסורה האָט אָנגערופן דעם לאַבן "פרס משלש לקב", פון אַ טייג װאָס גיט דרײַ לאַבנס פון אַ קב.
האָבן זײַנע חבירים געטענעט: "אמור משמנה עשר לסאה", זאָג בעסער פון אַכצן לאַבנס פון אַ סאה. האָט ר׳ יהושע געענטפערט װי פריער, "כך שמעתי, סתם", אַזוי האָב איך געהערט.
אויך דאָ האָט בן עזאי געגעבן דעם ביאור. "אני אפרש", האָט ער געזאָגט: לאָמיך אויפקלערן דעם חילוק. "אם אתה אומר משלש לקב, אין בו חלה". איין קב טייג דערגרייכט נישט צום שיעור װאָס איז חייב אין חלה, איז יעדער פון די דרײַ לאַבנס װאָס װערן דערפון געבאַקן בלײַבט אַ גאַנצער. "וכשאתה אומר משמנה עשר לסאה, מיעטו חלתו". אַ סאה טייג איז אָבער יא חייב אין חלה, און נאָכדעם װי מען האָט אָפּגעשיידט די חלה איז דער איבערגעבליבענער טייג װייניקער, און די אַכצן לאַבנס זײַנען אַ ביסל קלענער װי זיי װאָלטן אַנדערש געװען. איז די צװיי לשונות זײַנען נישט גלײַך, און דורכדעם װאָס ער האָט זיך געהאַלטן פונקט בײַם לשון װאָס ער האָט מקובל געװען, האָט ר׳ יהושע אָפּגעהיט דעם פונקטלעכן שיעור װאָס מען האָט אים געלערנט.
מיר האָבן דעריבער געלערנט ביידע אַ הלכה און אַ לימוד אין מסורה: די יאָרן װען מען רופט אַ בהמה אַן עגלה און װען אַ פרה, און װי גענוי די חכמים זײַנען געװען אין היטן די אייגענע װערטער פון אַ מסורה װאָס זיי האָבן מקובל געװען.