נגעים, פרק י"ב, משנה ה. דער ענין פון אונדזער פרק איז נגעי בתים, דער נגע װאָס באַװײַזט זיך אױף די װענט פון א הױז. א הױז קומט נאָר אַרײַן אין דער טומאה װען די װענט זײַנען צוזאַמענגעשטעלט פון דרײַ זאַכן: שטײנער, עפר (ערד) און עץ (האָלץ), און יעדע אײנציקע װאַנט מוז האָבן אַלע דרײַ. די שיעור פון די שטײנער איז שױן פריער אױסגערעכנט געװאָרן; דא גיט די משנה די שיעורים פון האָלץ און פון ערד, און דערנאָך רעכנט זי אױס בנינים און ערטער װאָס זײַנען אין גאַנצן אױסגענומען פון די הלכות.
דער שיעור פון האָלץ
"עצים כדי ליתן תחת השקוף": ס'דאַרף זײַן גענוג האָלץ צו לײגן אונטער דעם שקוף. א שקוף (משקוף) איז דער באַלקן װאָס גײט איבער דעם אױבערשטן טײל פון א ראַם, דער לינטל, און דער ברטנורא באַמערקט אַז דאָס װאָרט נעמט אַרײַן בײדע: דער משקוף איבער א טיר און דער משקוף איבער א פענצטער. דער חילוק האָט א פראַקטישן טײַטש. ניט אַזױ פיל הײַזער האָבן אַרײַנגאַנגען דורך אַלע פיר װענט, אָבער פענצטער אױף אַלע פיר זײַטן איז געװען גאַנץ געװײנטלעך, און װײַל האָלץ דאַרף מען האָבן אין יעדער אײנציקער װאַנט, איז דאָס מײסטנס דער ראַם פון א פענצטער װאָס גיט דאָס האָלץ.
װאָס דאָס װאָרט אַלײן אָנבאַלאַנגט, פאַרבינדט רש"י אױפן חומש משקוף מיט נשקף, דער טײַטש פון אָנקלאַפן, װײַל די טיר הײבט זיך אַרױף און טרעפט זיך אָן אין דעם באַלקן, װאָס שטעלט זי אָפ.
דערנאָך װערט געבראַכט א צװײטער שיעור. "כדי לעשות סנדל לאחורי השקוף", זאָגט רבי יהודה: גענוג צו מאַכן א סנדל הינטער דעם שקוף. דער ברטנורא דערצײלט אַז מען פלעגט אײַנשטעלן א שטיק האָלץ פון הינטן בײַם משקוף כדי אים צו באַשיצן, און דאָס שטיק האָט געהײסן סנדל: װי א שוך שיצט דעם פוס, אַזױ שיצט דאָס האָלץ דעם באַלקן איבער דעם אַרײַנגאַנג. אַ פנים פאָדערט רבי יהודה א קלענערע מאָס װי די ערשטע דעה, כאָטש װיאַזױ פונקטלעך די צװײ שיעורים פאַרהאַלטן זיך אײנער צום צװײטן איז ניט אױסגערעדט.
דער שיעור פון ערד, און דער פשט פון פצים
"ועפר כדי ליתן בין פצים לחברו": ערד גענוג צו פאַרפילן דעם רױם צװישן אײן פץ און דעם צװײטן. דער ברטנורא פאַרשטײט פצים װי א לשון פון א שפאַלט אָדער א ריס, און ער ברענגט דעם פסוק "הרעשתה ארץ פצמתה", דו האָסט די ערד געמאַכט ציטערן און זי צעריסן.
דער תפארת ישראל האָט א שװערקײט אױף דעם פשט. װאָס װאָלט דאָס באַדאַרפט הײסן צו רעדן פון דער שטרעקע פון אײן שפאַלט ביזן צװײטן? װאָס אימער שטײט צװישן צװײ שפאַלטן אין א װאַנט איז א רײ שטײנער אָדער באַלקנס, ניט קײן פלאַץ װוּ מען שטופט אַרײַן ערד. ער זאָגט דערפאַר אַז פצים מײנט ניט דעם שפאַלט אַלײן, נאָר די טײלן װאָס װערן אױסגעשפאָלטן, בדוגמת "ויבתר" בײַם ברית בין הבתרים, װוּ די בתרים זײַנען די העלפטן װאָס קומען אַרױס פון דעם שנײַדן, ניט די מעשה פון שנײַדן. אַזױ אױך דא: די טײלן װאָס זײַנען אָפגעטײלט אײנער פון צװײטן זײַנען די פצים, און די ערד װערט אַרײַנגעדריקט אין דעם רױם װאָס שײדט אײן טײל פון זײַן חבר.
בנינים װאָס זײַנען ניט מקבל די טומאה
"כירות האבוס וכירות המחיצה אינן מטמאים בנגעים": די װענט פון אַן אבוס און די װענט פון א מחיצה װערן קײן מאָל ניט מקבל נגעים. דער ברטנורא האַלט אַז אַן אבוס איז די קאָריטע פון װעלכער די בהמות עסן, און בײַ כירות המחיצה שטײט אין זײַן נוסח "של גינות ופרדסות", װענט װאָס פאַרצאַמען גערטנער און סעדער (אין א טײל דרוקן פון ברטנורא פעלט דאָ א װאָרט).
דער תפארת ישראל גײט זײַן אײגענעם װעג, און ער קומט אָן צו א מערקװירדיקן חידוש אין די הלכות פון נגעי בתים. ער טענהט: אַלץ װאָס שטײט אין א פרײַען פלאַץ, אָפגערוקט פון א װױנונג, אַפילו אױב עס איז עפעס אַן ערך אַ בנין, אַזױ װי א צאַם אַרום א גאָרטן אָדער א סאָד, איז דאָך פשוט ניט אַרײַנגערעכנט, און א קאָריטע פאַר בהמות שטײט סאָװי געװײנטלעך אין דרױסן. מוז די משנה רעדן פון א קאָריטע װאָס איז געבױט װי א טײל פון דער אינערלעכער װאַנט פון הױז, מיט אַן עפענונג אין דער װאַנט אַזױ אַז די בהמות זאָלן קענען אַרײַנשטופן די קעפ און עסן דערפון. אַזא קאָריטע איז צוגעטשעפעט צו דער װאַנט, און אירע אײגענע זײַטן קענען גוט זײַן געמאַכט פון שטײן, האָלץ און ערד, און פונדעסטװעגן בלײַבט זי רײן פון דער טומאה. אױפן זעלבן שטײגער טײַטשט ער כירות המחיצה: אַן אינערלעכע װאַנט, אױפגעשטעלט בלױז צו אָפטײלן אײן רױם פון א צװײטן, און זי איז ניט קײן חלק פון די אױסערלעכע װענט פון הױז.
פון דעם שטעלט ער אױס א כלל, און ער זאָגט עס אַרױס בפירוש: א װאַנט װאָס איז ניט געבױט אַזױ װי די אַנדערע װענט פון הױז זײַנען געבױט, הײסט צו זאָגן ניט געבױט צו באַשיצן דאָס הױז פון װינט, װאַסער און רעגן, איז ניט מקבל טומאת נגעים. די השלכות זײַנען גרױס. אין א װױנונג מיט אַ סך צימערן זײַנען זײער אַ סך װענט געװענדט נאָר אַרײַן, און האָבן קײן שום שײַכות מיט דרױסן, און לױט דעם װעג קען קײן אײנע פון זײ קײן מאָל ניט װערן טמא מיט א נגע. צי אַלע פוסקים זײַנען מסכים דערמיט איז אַן אַנדער ענין.
ירושלים און חוץ לארץ
די משנה שליסט אָפ מיט צװײ ערטער: "ירושלים וחוץ לארץ", ירושלים און װוּ נאָר אױסערהאַלב פון לאַנד, "אין מטמאים בנגעים", װערן ניט טמא מיט נגעים. דער ברטנורא לײגט דאָס אָן אױף די װערטער "בבית ארץ אחוזתכם", א הױז װאָס שטײט אין דעם לאַנד װאָס איר האַלט װי אײַער נחלה. דאָס לאַנד אױסער ארץ ישראל איז דאָך בכלל ניט אין אײַער אחוזה, און ירושלים אױך איז קײן מאָל ניט אױסגעטײלט געװאָרן צו די שבטים.
דער תוספות יום טוב װײַזט אָן אױף די סוגיא אין יומא װעגן דעם מצב פון ירושלים: איז די שטאָט טאַקע געװען צעטײלט צװישן די חלקים פון יהודה און בנימין, אָדער איז זי קײן מאָל ניט אױסגעטײלט געװאָרן, נאָר געהאַט בשותפות צו אַלע צװעלף שבטים אָן זײַן דער פאַרמעג פון קײן אײנעם? קומט אױף א פראַגע: אױב אַלע צװעלף שבטים האָבן א חלק אין דער שטאָט, פאַרװאָס זאָל זי ניט זײַן קײן "בית אחוזתכם"?
דא איז װערט צו הערן די װערטער פון רמב"ם אין זײַן פירוש המשניות, װײַל זײ זײַנען פשוט שײן. ער האַלט אױך אַז די שטאָט איז קײן מאָל ניט צעטײלט געװאָרן צװישן די שבטים, און דערנאָך לײגט ער צו אַן אױסטערליש װאָרט: זי איז אַדרבה א פלאַץ פון עבודה צו הקב"ה װאָס די גאַנצע מענטשהײט האָט אין איר א חלק. ירושלים איז ניט דער אױסשליסלעכער פאַרמעג פון כלל ישראל; יעדע אומה אױף דער װעלט האָט אין איר א חלק. דאָס איז פונקט װאָס מיר זאָגן יעדעס מאָל בײַ סליחות, מיט די װערטער פון נביא, אַז דאָס הױז פון הקב"ה װעט הײסן א פלאַץ װוּ אַלע פעלקער דאַװנען. די מעלה פון בית המקדש שפרײט זיך אױס איבער דער גאַנצער שטאָט, אַזױ אַז ירושלים טראָגט א באַדײַט פאַר דער גאַנצער מענטשהײט. פונקט צוליב דעם איז זי אױסער דעם גדר פון אחוזתכם, און אירע הײַזער קומען קײן מאָל ניט אַרײַן אין נגעי בתים.