נגעים, פרק י״ג, משנה ג׳. דער פרק גייט אן מיט די הלכות פון א הויז וואס איז געשלאגן געווארן מיט צרעת, און אונזער משנה נעמט זיך צו א פאל וואס באַרירט צוויי משפחות אויף איין מאל: איין שטיין וואס זיין ברייטקייט איז געטיילט צווישן צוויי הייזער וואס שטייען ביינאנד, ווען דער נגע ווייזט זיך אויף איין זייט פון אים.
וועגן וואס פאר א שטיין רעדט די משנה?
די לשון פון די משנה איז ״אבן שבזוית״, א שטיין וואס שטייט אין א ווינקל. א צאל מפרשים באמערקן, אז דאס וואס ער שטייט פונקט אין ווינקל איז נישט וואס מאכט די הלכה. א ווינקל שטיין איז פשוט די באקאנטע דוגמא פון א קלאץ וואס איז אזוי ברייט, אז ביים פלאץ וואו צוויי הייזער טרעפן זיך ליגט א טייל פון זיין געדיכטקייט אינעווייניג אין איין הויז און דער רעשט אינעווייניג אין דעם צווייטן. יעדער ברייטער שטיין וואס איז אזוי אריינגעבויט אין א געמיינזאמער וואנט, סיי אין א ווינקל סיי נישט, האט די זעלבע דין.
חליצה: דער גאנצער שטיין גייט ארויס
די משנה זאגט ״בזמן שהוא חולץ״: ווען עס קומט די צייט ארויסצוציען דעם געשלאגענעם שטיין, ״חולץ את כולו״, ציט ער ארויס דעם שטיין אין גאנצן, הגם א טייל פון אים ליגט אין דער רשות פון א שכן, וואס אין זיין אייגן הויז ווייזט זיך גאר קיין נגע נישט. דער רב ברענגט די דרשה: ״כי דרשינן ויחלצו״, און די לשון רבים פון דעם ווארט, ״מלמד ששניהם חולצים״, לערנט אונז, אז ווען דער נגע קומט ארויס אין א וואנט וואס געהערט צו ביידע, נעמען ביידע בעלי בתים א חלק אין די חליצה.
דאס איז פונקט דער געדאנק וואס איז שוין פריער אין פרק אויסגעדרוקט געווארן מיט די ווערטער ״אוי לרשע ואוי לשכינו״: וויי צום רשע, וואס ווערט געשלאגן פאר זיין לשון הרע, און וויי אויך צו דעם וואס וואוינט לעבן אים, וואס ווערט אריינגעצויגן אין דער גאנצער מעשה און פארלירט דערביי אן אייגענעם שטיין.
נתיצה: בלויז זיין אייגענע העלפט
איצט זאגט די משנה ווייטער, ״ובזמן שהוא נותץ״: ביי דער מדרגה פון איינרייסן, ״נותץ את שלו״, ברעכט ער איין בלויז וואס געהערט צו אים. שטעל זיך פאר די סדר וואס האט צו דעם געבראכט: מען האט ארויסגעצויגן דעם שטיין, מען האט געטון קציעה, מען האט אריינגעשטעלט אנדערע שטיינער, מען האט אויפגעשמירט נייעם ליים ביי דער טיחה, און דער נגע איז צוריקגעקומען. דאס הויז איז איצט פארמשפט צו נתיצה, און דא ענדערט זיך די הלכה. מען מעג ברעכן דעם שטיין מיט כלים, און דער בעל הבית ראמט אראפ נישט מער ווי דעם טייל וואס שטייט אינעווייניג אין זיינע אייגענע ווענט, ״ומניח את של חבירו״, ער לאזט דעם חלק פון זיין שכן שטיין אויף זיין פלאץ.
״נמצא חומר בחליצה מן הנתיצה״. קומט אויס א חומרא ביי חליצה וואס איז נישט ביי נתיצה. חליצה נעמט דעם גאנצן שטיין, אריינגערעכנט דעם חלק פון שכן; נתיצה נעמט בלויז דעם שטח וואנט וואס געהערט צו דעם וועמענס הויז איז געשלאגן געווארן, און וואס נאר געהערט צום שכן בלייבט שטיין.
די מיינונג פון רבי אלעזר
״רבי אלעזר אומר: בית הבנוי ראש ופסין״. רבי אלעזר רעדט פון א וואנט וואס איז געבויט פון צוויי פארשידענע ריי'ען. אונטן ליגט א ראש, א געדיכטער קלאץ (דער ווינקל שטיין וואס מיר האבן געשמועסט, אדער סתם א ברייטער שטיין וואס זיין געדיכטקייט רייכט אריין אין ביידע הייזער), און אויבן אויף אים ליגן פסין, א ווארט וואס ווערט אויך געלייענט פיסין אדער פסוסים און איז פארבונדן מיט דעם לשון פון שטיקלעך אדער קרישקעס: קלענערע שטיינער, יעדער איינער בלויז האלב אזוי געדיכט ווי דער קלאץ אונטן. זייענדיג שמאל, ליגט יעדער איינער פון זיי גאנצערהייט אינעווייניג אין איין הויז אדער אין דעם צווייטן, אזוי אז די וואס אויף דער זייט געהערן צו דעם בעל הבית, און די וואס אנטקעגן געהערן צו דעם שכן.
״נראה בראש, נוטל את כולו״. אויב דער נגע ווייזט זיך אין דעם געדיכטן קלאץ וואס רייכט אריין אין ביידע הייזער, נעמט די חליצה אלעס מיט, אריינגערעכנט די קליינע שטיינער אויבן, אויך די פון זיין שכן. ״נראין בפסין, נוטל את שלו ומניח את של חבירו״. אויב ער ווייזט זיך אין די קליינע שטיינער, וואס זענען שוין סארטירט און מען ווייסט וועמענס זיי זענען, נעמט ער זיינע אייגענע און לאזט די פון זיין שכן שטיין אין דער וואנט.
ווי פסקנט מען?
דער רב פסקנט דא נישט צווישן דעם תנא קמא און רבי אלעזר, און איך האב אויך נישט געטראפן ביי די מפרשים אויף דער משנה אז זיי אנטשיידן די פראגע. די הלכתא גבירתא, דער קיצור הלכות וואס קומט צום סוף פון יעדן פרק, פסקנט יא, און זי גייט לויט דעם תנא קמא: מען נעמט נישט אוועק די קליינע שטיינער פון שכן, אפילו ווען דער נגע קומט ארויס אין דעם געדיכטן קלאץ, און קל וחומר ווען דער נגע איז אין די קליינע שטיינער אליין.
דער רמב״ם
אין הלכות טומאת צרעת ברענגט דער רמב״ם דעם חילוק בכלל נישט. הלכה ד׳ שטעלט אוועק די דין פון פריערדיגן פרק: ״היה כותל בינו לבין חבירו, שניהם חולצים״, א וואנט וואס שטייט צווישן ביידע ווערט ארויסגעצויגן דורך ביידע, ״ושניהם קוצים את העפר״, ביידע קראצן אראפ דעם שטויב ארום, ״ושניהם מביאים אבנים אחרות״, און ביידע ברענגען די אנדערע שטיינער. אבער די ערד קומט אן פון איין מאן אליין: ״אבל בעל הבית לבדו״ איז דער וואס ״מביא את העפר״, ווייל דער פסוק שרייבט ״ועפר אחר יקח וטח״ אויף איין איינציגן מענטש, און דעריבער ״אין חבירו מתעסק עמו בטיחה״, דער שכן האט קיין חלק נישט אין דעם שמירן פון די שטיינער וואס מען האט נייע אריינגעשטעלט אין דער וואנט.
הלכה ה׳ הייבט זיך אן מיט ״אבן שבזוית״, א שטיין אין ווינקל, און דער רמב״ם לייגט נישט צו וואס אנדערע מפרשים לייגן צו, אז א געדיכטער שטיין וואס שפרייט זיך אריין אין ביידע הייזער האט די זעלבע דין אויך אפגעזען פון א ווינקל. ״בזמן שהוא חולץ״, ביי דער צייט פון חליצה, ״חולץ את כולו״, גייט ארויס דער גאנצער שטיין. ״ובזמן שהוא נותץ״, ביי דער צייט פון נתיצה, ״נותץ את שלו ומניח של חבירו״, דער געשלאגענער בעל הבית ברעכט איין זיין אייגענעם חלק און לאזט דעם חלק פון זיין שכן שטיין. וועגן א וואנט וואס איז געבויט פון א געדיכטן קלאץ מיט קליינע שטיינער אויבן זאגט דער רמב״ם גארנישט. עס קען זיין אז לויט זיין הבנה ווערט בלויז דער ברייטער שטיין אליין אוועקגענומען, דער וואס זיין געדיכטקייט רייכט אריין אין ביידע הייזער, און מער נישט, און דערפאר איז קיין חילוק נישט נויטיג געווען. לויט דעם האלט ער ווי דער תנא קמא.
דערנאך לייגט דער רמב״ם צו א ווארט וואס קלינגט אפ א גמרא אין חולין: ״ויש בדבר ספק״, צי ״תהיה זו של חבירו כמו יד״, צי דער חלק שטיין פון שכן איז ווי א יד וואס באדינט ״לאבן שלו״, דעם שטיין פון געשלאגענעם הויז. ער לאזט די זאך אן א הכרעה, זי בלייבט שטיין אלס ספק.
אזוי לאזט אונז די משנה מיט דעם ערנסטן לימוד וואס שטייט הינטער איר: דעם מצורע'ס נגע בלייבט נישט זיין פריוואטע זאך. דעם שכן'ס שטיין קומט ארויס פון דער וואנט צוזאמען מיט זיינעם, און ערשט ווען דאס הויז ווערט צום סוף פארמשפט צו נתיצה, ווערט יעדנס פארמעגן ווידער נאר זיינס.