מיר גייען אן מיט בבא קמא, פרק ו', משנה ב', און מיר האלטן נאך ביי די הלכות פון די בהמות וואס די בעלים דארפן איבערלאזן אין דיר, און די גדרים פון די אחריות וואס ליגט אויף אים.
"הניחה בחמה":
דער בעלים האט אריינגעברענגט זיינע בהמות אין דיר און האט פארשלאסן פאר זיי "כראוי", נאר ער האט זיי איבערגעלאזט אין דער זון. די בהמות קענען נישט זיצן אין דער היץ און זיך בראטן, און דערפאר זענען זיי אומרואיג און טוען אלעס וואס זיי קענען ארויסצוגיין פון דיר און אנקומען צו א שאטן. קומט אויס אז דער בעלים האט איבערגעלאזט א פונדרויסנדיקן אורזאך וואס שטופט די בהמות ארויסצוגיין, און דערפאר איז ער אחראי אויב זיי זענען ארויס און האבן מזיק געווען.
"או שמסרה לחרש שוטה וקטן ויצאה והזיקה - חייב":
דער בעלים האט כראוי פארשלאסן זיינע בהמות, אבער ער האט איבערגעגעבן די אחריות אויף זיי צו א חסר דעת. לויטן רמב"ם, די הלכה און שולחן ערוך, האט ער דערמיט ערגער געמאכט דעם מצב מער ווי ווען ער וואלט גארנישט געזאגט. כל זמן די בהמות זענען פארשלאסן, קען דער בעלים שלאפן רואיג ביינאכט וואוסנדיג אז זיי בלייבן אויף זייער ארט; אבער פון די מינוט וואס ער האט אריינגעמישט א מענטש וואס איז א חסר דעת, ווערט דאס אן אומפארשעבארער פאקטאר:
השוטה: א שוטה קען טראכטן אז ער טוט א טובה, און דעריבער קען ער פארגעסן צו פארשליסן די טיר, זי אויפמאכן, אדער נאכגיין די בהמות און זיי איבערשרעקן.
הקטן: אן עלף-יעריג קינד וואס מען האט אים געבעטן היטן אויף די שאף, קען שפילן מיט זיי, אויפמאכן די טיר און פארגעסן צוריק צו פארשליסן.
החרש: א חרש איז אויך צווישן די חסרי דעת, און מען קען קיינמאל נישט וויסן וויאזוי ער וועט זיך אויפפירן.
דערפאר איז דער בעלים חייב.
"מסרה לרועה - נכנס הרועה תחתיו":
דער רועה גייט אריין אויפן ארט פונעם בעלים, דאס הייסט די אחריות פונעם שמירת הבהמות גייט אריבער פונעם בעלים צום שומר. דערפאר, אויב ס'איז עפעס געשען מיט די בהמות אדער די בהמות האבן מזיק געווען, איז דער רועה דער אחראי און נישט דער בעלים.
וואס איז דער חידוש דערפון? מיר האבן דאך שוין געלערנט אין פרק ד' אז דער שומר נעמט איבער די אחריות פונעם בעלים.
די גמרא איז מסביר אז דא רעדט מען פון א פאל וואס דער רועה האט איבערגעגעבן די צאן צו אן אנדערן, צו א רועה וואס לערנט זיך איין. דער נארמאלער כלל איז 'שומר שמסר לשומר': אויב א מענטש האט איבערגעגעבן זיין ביציקל אדער זיין צאן פאר ראובן ער זאל היטן דערויף, און שפעטער איז ראובן מיד געווארן דערפון, אדער ער האט געדארפט עפעס אנדערש טון, און ער האט געבעטן פון שמעון צו היטן אויף די זאכן אנשטאט אים - טאר מען דאס נישט טון. ווייל דער מפקיד האט אויסגעקליבן ראובן'ען ווייל ער האט זיך פארלאזט אויף אים, אבער אויף שמעון'ען האט ער זיך נישט פארלאזט. קומט אויס אז ראובן האט זיך אויפגעפירט אן אחריות, און ער טראגט די אחריות. דער ערשטער שומר בלייבט חייב אפילו אויב ער איז בלויז געווען א שומר חינם.
דער חידוש פון אונזער משנה איז, אז יעדער ווייסט אז רועים האבן ביי זיך לערניינגלעך, ווייל זיי לערנען אויס אנדערע די מלאכה און טוען עס נישט אליין, נאר האבן מיט זיך נאך מענטשן. דערפאר פארשטייט זיך פון זיך אליין אז אט דער רועה מעג איבערגעבן די צאן צו אן אנדערן רועה אלס א לערניינגל ער זאל אויף זיי היטן, און דער אריגינעלער בעלים איז מסכים דערצו מלכתחילה. דערפאר נעמט דער צווייטער רועה איבער די אחריות אויפן פלאץ פונעם ערשטן, הגם מ'האט נישט גערעדט דערפון מפורש.
להלכה, איז דער ענין מער נוגע צו אונזערע טעג ווי איבערגעבן צו פאסטוכער, וואס איז נישט מצוי ביי אונז. ווען איינער איז מפקיד א חפץ ביי זיין חבר עס צו היטן, איז פארשטענדליך אז נישט נאר דער חבר מעג עס היטן, נאר אויך זיין פרוי און בני בית, למשל קינדער וואס זענען העכער די יארן פון בר מצוה און בת מצוה. עס איז א פעקעדזש דיל, און עס איז נישט נויטיג דאס צו זאגן בפירוש כדי צו פארשטיין אז דער מפקיד לאזט עס צו, און פארלאזט זיך אויף אלע בני בית אז זיי וועלן היטן דערויף.
"נפלה לגינה":
פאר אונז איז דא א נייער פאל, וואס אנטהאלט צוויי ענליכע אופנים:
א מענטש וואס האלט שאף אויף זיין דאך צוליב סיי וועלכע סיבה, און איינע פון זיי איז אראפגעפאלן פונעם דאך אין חצר פון זיין חבר.
זיינע שאף גייען אריבער א בריק, און איינע פון זיי איז אראפגעפאלן פונעם בריק אין חצר פון זיין חבר.
אין ביידע פעלער איז דא נישט קיין שולד פונעם בעלים. די זאך האט נישט געדארפט פאסירן, און דעריבער ווערט עס גערעכנט ווי אונס און ער איז פטור פון באצאלן פארן נזק, ווייל ער האט זיך נישט אויפגעפירט אומפאראנטווארטליך. דאך, ווי מיר האבן געלערנט אין די פריערדיגע משנה, איינער וואס האט הנאה פון זיין חבר'ס פארמעגן מוז אים באצאלן כאטש פאר די הנאה.
"נפלה לגינה ונהנית - משלמת מה שנהנית":
די בהמה איז אראפגעפאלן פונעם דאך אין די גינה, וואו עס וואקסן גרינע פאמידארן, און זי האט געהאט הנאה. די הנאה קען זיין אין איינע פון צוויי אופנים:
די בהמה איז געפאלן אויף די פאמידארן, און זיי האבן פארלייכטערט דעם קלאפ אזוי ווייט אז איר פוס האט זיך נישט צעבראכן.
די בהמה איז געפאלן אין די גינה, און אנשטאט וואס איר אייגנטימער זאל איר קאסטן מיט מיטאג, האט זי זיך אנגעגעסן מיט די פאמידארן.
אין ביידע פעלער, כאטש דער בעלים צאלט נישט פאר דעם נזק וואס איז געשען צו די פאמידארן, מוז ער אבער באצאלן פארן בעל הגינה פאר די הנאה וואס ער האט געהאט. אויב די בהמה האט געגעסן - האט דאך דער בעלים זיך איינגעשפארט די געווענליכע קאסטן פון עסנווארג, און דעם סכום דארף ער צאלן. און אויב זי האט צעקלאפט די פאמידארן ביי איר פאלן - דארף ער באצאלן וויפיל ער וואלט געווען גרייט צו צאלן כדי צו לייגן דארט פאמידארן וואס זאלן ראטעווען זיין בהמה פון צוברעכן א פוס. דאס האט נישט קיין שייכות צום ווערד פון די פאמידארן פאר זיך, נאר צום ווערד פון ראטעווען די בהמה וואס איז אראפגעפאלן.
און וואס איז דער דין אויב דער בעלים האט אנגעמאכט צו א גרויסע ענגשאפט אויפן דאך, און איין בהמה האט אראפגעשטיפט איר חבר'טע? צי איז דאס אויך אן אונס וואס איז נישט אין זיין קאנטראל, ווייל די בהמה איז געפאלן, אדער אפשר איז דאס א פשיעה, ווייל פארוואס האט ער אנגעפילט זיין דאך מער ווי די מאס, און ס'איז קלאר אז די בהמות וועלן זיך צעקריגן און איינע פון זיי וועט געשטיפט ווערן פונעם עק - ווייל "עקסידענטן פאסירן נישט סתם אזוי, מען איז גורם דערצו"?
די ראשונים זענען מחולק אין דעם, און אויך די פוסקים נאך זיי:
דער שולחן ערוך: אין אזא מצב ווערט דער בעלים גערעכנט ווי א פושע און איז חייב. דעריבער, איינער וואס מאכט צו א גרויסע ענגשאפט אויפן בריק אדער אויפן דאך, און א בהמה ווערט אראפגעשטיפט - דארף ער צאלן.
דער רמ"א, ווי די פוסקים ברענגען: די זאך ווערט גערעכנט ווי אונס, און ער איז פטור.
"ירדה כדרכה והזיקה - משלמת מה שהזיקה":
אויב די בהמה איז אריינגעגאנגען אויף איר געווענליכן אופן - דער פשוט'ער פאל פון שן ורגל - און האט געשעדיגט, דארף דער בעל הבית באצאלן פאר יעדן שאדן וואס איז געטון געווארן צו זיין חבר'ס חצר. לכאורה איז דא קיין חידוש נישט פאראן, וויבאלד דאס איז דאך דער אלף-בית פון שן ורגל; אלא מאי, די משנה קומט אונז לערנען א נייע זאך: ווי אזוי מאכט מען דעם חשבון.
"כיצד משלם מה שהזיק":
דער יסוד איז אז דער פסוק רעדט פון א "שדה אחר" (א פרעמד פעלד), און פון דעם דרינגען מיר אז דער שאדן איז געטון געווארן צום פעלד, און מיר באציען זיך דערצו ווי צו א גרויס פעלד און נישט ווי צו איינצלנע גרינע פאמידורן וואס זענען צעקוועטשט געווארן אדער פטוניה בלומען וואס זענען צעטרעטן געווארן. דערפאר זאגט די משנה: "שמין בית סאה באותה שדה, כמה היתה יפה וכמה היא יפה" - מען שאצט א גאנץ פעלד פון די זעלבע בלומען אדער פאמידורן וואס זענען געגעסן אדער צעקוועטשט געווארן, און מען פרעגט וויפיל דאס פעלד איז געווען ווערט פריער און וויפיל עס איז ווערט דערנאך.
וואס איז א "בית סאה"? סאה איז א מאס פון פארנעם, וואס מען קען עס צוגלייכן צו א זעקסער-פאק פון צוויי-ליטער פלעשער, בערך צוועלף ליטער. "בית סאה" איז דער שטח וואו מען זייעט א סאה קערנער, צום ביישפיל ווייץ, און איר שיעור לויט חז"ל איז פופציג אויף פופציג אמה - בערך זעקס הונדערט ביז אכט הונדערט קוואדראט מעטער. דאס הייסט, צוויי מאל די גרויס פון א דאבל-טעניס פעלד אינעווייניג פון די ליניעס, אדער בערך א העלפט פון א היבש-גרויסן שווים-באסיין.
מען קוקט אלזא אויף א פעלד פון דעם גרויס בשלימות, און מען פרעגט וויפיל דאס איז געווען ווערט פאר די בהמה האט עס געשעדיגט און וויפיל דערנאך, און מען באצאלט דעם אונטערשייד - און ס'איז קלאר אז דאס איז א זייער קליינע סומע. להלכה, אנשטאט נעמען סתם א מאס פון א בית סאה, רעכנט מען זעכציג מאל אזוי פיל פון דעם וואס ס'איז געשעדיגט געווארן: אויב די בהמה איז געפאלן אויף צען גרינע פאמידורן, פרעגט מען וואס איז דער אונטערשייד צווישן א פעלד פון זעקס הונדערט גרינע פאמידורן קעגן א פעלד פון פינף הונדערט ניינציג - זעכציג מאל די צען, וואס איז זעקס הונדערט.
שיטת רבי שמעון: "אכלה פירות גמורים - משלמת פירות גמורים":
רבי שמעון טענה'ט: מען פארשטייט דאס ווען די בהמה שעדיגט די תבואה, א בלום אדער סיי וועלכע זאך וואס איז נאך נישט רייף געווארן, וויבאלד זייער גדר איז געוואנדן אין דעם באדן און זיי זענען א טייל דערפון, א חלק פונעם פעלד, און דערפאר קוקן מיר אויף דעם שאדן וואס איז געטון געווארן צום פעלד און נישט צו די איינצלנע פאמידורן אדער פטוניהס. אבער אויב רעדט מען פון א פאמידור וואס איז שוין אינגאנצן רייף, רויט און געשמאק, פארוואס זאלן מיר דאס באטראכטן ווי א שאדן וואס איז געטון געווארן צום פעלד? דאס איז נישט מער ווי א שאדן צו איינצלנע פאמידורן. דערפאר, אויב די בהמה האט אויפגעגעסן רייפע פאמידורן, רעכנט מען דעם אפצאל לויט דעם פולן ווערד פון די פאמידורן, ווייל זיי ווערן שוין נישט באטראכט ווי טפל צו דער קרקע - זיי זענען פאמידורן, נאר זיי זענען פשוט נאך נישט אפגעריסן געווארן. און ווי די משנה זאגט: "אם סאה סאה, אם סאתיים סאתיים" - וויפיל די מאס זאל נאר נישט זיין, צוועלף ליטער אדער פיר און צוואנציג ליטער, מאכט עס נישט קיין חילוק: וואס זי האט אויפגעגעסן, אויף דעם באצאלט מען.
להלכה: מען פסק'נט ווי רבי שמעון. ביי א שאדן וואס ווערט געטון צו רייפע פירות, וואס דארפן מער נישט זיין באהאפטן צו דער קרקע, רעכנט מען די ווערד פון די פירות אליין. אבער ביי זאכן וואס זענען נאך באהאפטן צו דער קרקע און זענען נאך נישט אינגאנצן רייף געווארן, רעכנט מען אויף אן אופן פון זעכציג: וויפיל וואלט געווען דער פארקויף-פרייז פון זעכציג מאל אזוי פיל פון די זעלבע מאס קעגן ניין און פופציג מאל דערפון, און דעם אונטערשייד באצאלט מען.