מיר האלטן אינעם זעכצנטן שיעור אין דער שלשלת היחס, אינעם סדר פון דעם רבי'נס לעבן, דעם צמח צדק, אין חלק ב'. פון דעמאלט אן ווען עס האט אנגעהויבן די תקופה פון דער ארמיי-דינסט פאר אידן, די כאפערס און קאנטאניסטן, אין די יארן תקפ"ז ביז תרט"ו, פארנעמט ער זיך מיט מסירות נפש, און ראטעוועט טויזנטער און צענדליגער טויזנטער פון שמד און פון טויט.
וואָס איז דער הינטערגרונט פון דעם ענין? עס איז געווען אַ געזעץ וואָס דער רוסישער מלך האָט אַרויסגעגעבן, אַז אַלע יידן דאַרפן זיך גיין דינען אין דער אַרמיי. די פאַרבאָרגענע ציל, און אַפילו די אַנטפלעקטע, איז געווען אַז די יידן זאָלן פאַרביטן זייער דת. מען פלעגט נעמען קינדער פון עלטער צוועלף יאָר ביז עלטער אַכצן יאָר, און זיי שיקן אין גרייטונג־לאַגערן וואָס האָבן געהייסן קאַנטאָנען, דעריבער האָט מען זיי גערופן קאַנטאָניסטן. דאָרטן, אין די דאָזיקע לאַגערן, במשך די יאָרן פון עלטער צוועלף ביז אַכצן, זענען אַלע דורכגעגאַנגען אַ קריסטלעכן חינוך. אין עלטער אַכצן יאָר האָט מען זיי געשיקט צו דער רוסישער אַרמיי אויף פינף און צוואַנציק יאָר. דאָס הייסט אויף אַ נאַטירלעכן אופן, יעדער וואָס איז אַהין אַרויס, איז אויסגעמעקט און פאַרטיליקט געוואָרן זיין גאַנצער פאַרבינדונג צום יידנטום.
דער רבי דער צמח צדק האָט זיך זייער שטאַרק געקעמפֿט אין דעם ענין. ער האָט אײַנגעאָרדנט אַז אין אַלע פּלעצער פֿון די פֿאַרזאַמלונגען אין די דאָזיקע קאַנטאָנען, זאָלן זײַן באַזונדערע מענטשן, חסידישע ייִדן, וואָס זאָלן זיך אינטערעסירן מיטן מצבֿ פֿון די וואָס דינען אין דער אַרמיי, כּדי זיי צו דערמוטיקן און זיי צו שטאַרקן אין דעם היטן פֿון מצוות, אַז חלילה זאָלן זיי נישט פֿאַלן אין דעם נעץ פֿון דער שמד וואָס מ'האָט זיי צוגעגרייט. דאָס האָט זיך געצויגן ביז תרט"ו. אין תרט"ו איז דער צאַר אַלעקסאַנדער דער צווייטער אַרויף אויף דער מלוכה, און האָט פֿאַרגרינגערט דעם דרוק אויף די ייִדן, אַ טייל פֿון די געזעצן זײַנען בטל געוואָרן, און דעמאָלט האָט זיך די דאָזיקע פּראָבלעם אָפּגעשטעלט.
במשך אַלע די יאָרן, זינט די דאָזיקע פּראָבלעם האָט זיך אָנגעהויבן, האָט זיך דער רבי מיט דעם פֿיל פֿאַרנומען, און עס זײַנען דאָ אַ סך מעשׂיות. אַ מאָל האָט מען דערלויבט אַ גרופּע זעלנער צו קומען צום רבי'ן, און ער האָט צו זיי גערעדט אַ גאַנצע שׂיחה. עס איז דאָ אַ סך פֿאַרנעמונג און מעשׂיות אַרום דעם דאָזיקן ענין, אָבער דאָס איז די פֿאַרקירצטע באַשרײַבונג פֿונעם ענין.
איצט רעדט מען וועגן די יאָרן צווישן תקפ"ז ביז תרט"ו, אַ כלליקע באַשרײַבונג פֿון דעם גאַנצן תקופֿה. אָבער עס זײַנען געווען פּרטים אין דער תקופֿת הבינײם. דער קומעדיקער פּרט איז תקצ"ז, מ'דרוקט די תורה אור, דעם ספֿר תורה אור וואָס מיר קענען. עס איז דאָ אַ בריוו וואָס דער רבי דער צמח צדק האָט געשריבן, געדרוקט בײַם סוף פֿון "תורה אור", פֿון ג' שבֿט תקצ"ז. דאָרטן באַשרײַבט ער דעם ספֿר תורה אור בקיצור.
ער שרייבט אַז דער ספר אַנטהאַלט מאמרים פון דעם אַלטן רבי'ן צווישן די יאָרן תקנ"ו ביז סוף תקע"ב, ממש פאַר דער הסתלקות פון דעם אַלטן רבי'ן. ער זאָגט אַז דער אַלטער רבי האָט דורכגעגאַנגען זייער אַ סך פון די מאמרים, האָט זיי מגיה געווען און זיי געפּרוּווט און געגעבן אַן אישור זיי צו דרוקן. דער מיטעלער רבי האָט אויך מסכים געווען זיי צו דרוקן, נאָר דער מיטעלער רבי האָט געוואָלט אַז מען זאָל נישט דרוקן שטיקלעך שטיקלעך יעדעס מאָל, נאָר ער האָט געוואָלט זיי צונויפזאַמלען אויף אַן אָרדנטלעכן אופן און דאָס דרוקן אַלס איין חטיבה.
דער צמח צדק שרייבט דארט אז עטלעכע יארן האט ער געזאמלט און אויפגעקליבן אלץ וואס עס איז געווען, מגיה געווען וויפל מעגלעך, מסדר געווען דעם חומר לויט די פרשיות התורה, און זיי צעטיילט אויף צוויי חלקים: דער ערשטער חלק, וואס דאס איז תורה אור, וועגן וואס מען רעדט דא, נעמט אריין בראשית, שמות, חנוכה, פורים, און עס איז אויך אריינגעמישט אין פנים א ביסל מאמרים וועגן חג השבועות און א ביסל מאמרים וועגן חג הפסח, אבער בכללות זיינען דאס די נושאים.
דער וואָס האָט זייער געהאָלפֿן און זיך פֿאַרנומען מיטן דרוקן פֿון דעם דאָזיקן ספֿר, איז געווען דער גיס פֿונעם רבי'ן דעם צמח צדק, דער יונגער חתן פֿונעם אדמו"ר האמצעי, הרב אהרן משקלוב, וואָס מיר האָבן אים דערמאָנט פֿריער, וואָס האָט זיך זייער אַ סך פֿאַרנומען מיטן דרוקן פֿון "תורה אור". דער ספֿר איז געדרוקט געוואָרן אין קאַפּוסט. דער צווייטער חלק ווערט שוין נישט אָנגערופֿן מיטן דאָזיקן נאָמען, נאָר "ליקוטי תורה", און דערויף איז דאָ אַ מעשׂה מיט דער גזירת הדפוס (אַ גזירה פֿון די מאַכט־אָרגאַנען), דעריבער האָט זיך געביטן דער נאָמען, כאָטש דאָס איז אַ המשך פֿון דעם זעלביקן געדאַנק.
דער קומענדיקער פּרט איז תקצ"ח, צען יאָר נאָך דעם הסתלקות פֿון דעם אדמו"ר האמצעי, דהיינו צען יאָר וואָס דער רבי דער צמח צדק איז שוין געווען אין דער נשיאות. "האָט ער געמאַכט זײַן נסיעה דורך די פּלכים מאָהילעוו און מינסק ביז ווילנע און צוריק דורך דעם פּלך וויטעבסק".
וואָס איז געווען די דאָזיקע נסיעה? נאָך דער הסתלקות פֿון דעם אדמו"ר האמצעי, דאָס ערשטע מאָל וואָס דער אדמו"ר הצמח צדק איז אַרויסגעפֿאָרן אין אַ זייער אָרגאַניזירטער נסיעה, איז ער געפֿאָרן קיין מינסק און קיין ווילנע. די כּוונה פֿון דער דאָזיקער נסיעה איז געווען זיך צו פֿאַרבינדן און מאַכן אַ קשר מיט אַלע גדולי המתנגדים. דער רבי דערמאָנט אין די שׂיחות, בעיקר בסוכּות, אין די נעכט פֿון די אושפּיזין, וועגן דעם צמח צדק, אַז אין זײַנע טעג איז געוואָרן שלום צווישן די חסידים און די גדולי המתנגדים.
אין דער דאזיקער נסיעה איז דער צמח צדק געפארן קיין מינסק. קיין מינסק זענען צונויפגעקומען אלע גדולי המתנגדים פונעם גאנצן געגנט, אריינגערעכנט א גרויסע דעלעגאציע וואס איז געקומען פון ווילנע. ממש אלע זענען געקומען מקבל פנים זיין דעם צמח צדק. אין דעם דאזיקן קבלת פנים האבן זיי געמאכט אזא מין פרואוו, צו פרואוון זיין וויסן אין תורה. וויאזוי איז געווען דער פרואוו? נישט דורכדעם וואס זיי האבן אים געפרעגט שאלות אין הלכה און דגל', נאר זיי האבן געשטעלט א טיש פול מיט פירות און פיינע מאכלים, און זיי האבן געוואלט זען און פרואוון אין הלכה צי ער וועט וויסן אויף וואס צו מאכן א ברכה פריער. זיי האבן דארט געשטעלט אסאך מאכלים, עס זענען פאראן דיני קדימה און שלם און חביב און שבעת המינים, זיי האבן געשטעלט אלע אפציעס, און זיי האבן געוואלט זען וואס ער וועט טאן.
און דעמאָלט האָט דער צמח צדק זיי מחדש געווען אין דער הלכה, אַז אויב עס זײַנען דאָ מאכלים אויפֿן טיש וואָס דער מענטש איז בכלל נישט אינטערעסירט זיי צו עסן, איז כאָטש פֿון זייער חשיבות וועגן קען זײַן אַז זיי האָבן אַ דין קדימה, אויב דו ביסט בכלל נישט אינטערעסירט זיי צו עסן, פֿאַרלירן זיי דעם דין קדימה. עס ווערט דאָרטן דערציילט אַז די גאונים פֿון די מתנגדים זײַנען געווען זייער זייער התפעלות פֿון זײַן גאונות פֿון איין זײַט, און פֿון זײַן פּשוטע הנהגה פֿון דער אַנדערער זײַט, און זיי האָבן זיך באַאײַנדרוקט פֿון זײַן בקיאות, בפֿרט אין ברכות, און פֿון זײַן גאונות. דער דאָזיקער טרעפֿן האָט זייער געפּועלט אַ קירוב. דאָס איז געווען די מטרה פֿון דער דאָזיקער נסיעה.
לאמיר זען נאך איין אפשניט, תקצ"ט. "ער האט געקויפט פון דעם פירשט טשעדרינאוו די גוטע-אחוזה טשעדרין אין מינסקער געגנט, מיט א שטח וואלד און זייאונג-ערד. ער גרינדעט די אידישע קאלאניע טשעדרין, און גיט נחלאות און ארבעט-געצייג פאר אידן וואס ארבעטן די ערד".
עס איז באַװוּסט אַז דער רבי דער צמח צדק האָט זיך זײער שטאַרק פֿאַראינטערעסירט מיטן עקאָנאָמישן מצב פֿון די ייִדן. מיר האָבן דאָס אױך דערצײלט װעגן דעם מיטעלן אַדמו"ר, און ער האָט געעצהט די חסידים זיך אײַנצואָרדענען אין דער אַרבעט פֿון דער ערד, און האָט זײ אױך געהאָלפֿן מיט פֿינאַנצירונג. דער רבי דער צמח צדק האָט געקױפֿט אַ ריזיקן שטח ערד מיט אַ זײער גרױסן װאַלד, און דערױף האָט ער געגרינדעט אַ גאַנצע שטעטל מיטן נאָמען צ'ערין. מער װי דרײַ הונדערט משפּחות האָבן זיך באַזעצט אױף דעם דאָזיקן שטח ערד, און זײ האָבן געהאַט אַ גרױסן שפֿע אין פּרנסה.
דרײַ הונדערט משפּחות אויף אַ שטח וואָס עס וועט באַלד באַשריבן ווערן זײַן גרייס, אַזוי אַז יעדער איינער האָט געהאַט טאַקע אַ ריזיקן שטח. יעדע משפּחה האָט באַקומען אַ שטיקל ערד וואָס איז געווען גענוג צו בויען אַ גרויסן וווין-הויז, בנינים פֿאַר פֿירן אַ לאַנדווירטשאַפֿטלעכן משק, אַ גרינצײַג-גאָרטן, שטחים ערד פֿאַר זייען, שטחים פֿאַר ווייד, און זיי האָבן באַקומען אַ געלטלעכע הילף צו קויפֿן אַרבעט-מכשירים.
וויפֿל גרויס איז געווען די שטח וואָס דער רבי האָט געקויפֿט? די גרויס פֿון דער שטח איז בערך פֿינף און דרייסיק טויזנט דונאם. אויב מ'וויל אַן אָפּשאַצונג אויף וואָס מ'רעדט, ווער עס קען די שטעט אין ארץ ישראל, איז דאָס בערך ווי אַ העלפֿט פֿון דער גרויס פֿון דער שטאָט חיפֿה. פּונקט אַ ריזיגע שטח. ער האָט דאָס געקויפֿט פֿונעם פּרינץ טשעדרינאָוו, און אויף זיין נאָמען רופֿט מען דעם אָרט טשעדרין. דאָס איז וואָס דער צמח צדק האָט געטאָן צו העלפֿן די חסידים אין פּרנסה און אין באַזעצן זיך אין רוסלאַנד.