מיר זײַנען אין דעם זעכצעטן שיעור אין דער שלשלת היחס, אין סדר חייו פון דעם רבין דעם צמח צדק, חלק ב'.
"זײַט וואָס עס האָט זיך אָנגעהויבן די תקופה פון דער צבא־עבודה פאַר ייִדן, חאַפּערס און קאַנטאָניסטן, תקפ"ז - תרט"ו, פאַרנעמט ער זיך מיט מסירות נפש, און ראַטעוועט טויזנטער און צענדליקער טויזנטער פון שמד און פון טויט".
וואָס איז דער רקע פון דעם ענין? דער רוסישער קייסער האָט אײַנגעפירט אַ געזעץ אַז אַלע ייִדן מוזן גיין אין דער אַרמיי, און זײַן פאַרבאָרגענער - און אויך אָפענער - צוועק איז געווען אַז די ייִדן זאָלן איבערבײַטן זייער רעליגיע. מען האָט גענומען קינדער פון צוועלף יאָר ביז אַכצן יאָר און זיי געשיקט אין הכנה־לאַגערן וואָס האָבן זיך גערופן "קאַנטאָנען", און פון דעם קומט זייער נאָמען "קאַנטאָניסטן". דאָרטן, במשך די יאָרן פון צוועלף ביז אַכצן, האָבן זיי אַלע דורכגעמאַכט אַ קריסטלעכע ערציאונג, און אין אַלטער פון אַכצן האָט מען זיי געשיקט אין דער רוסישער אַרמיי אויף פינף און צוואַנציק יאָר. דהיינו, בדרך הטבע, בײַ יעדן וואָס מען האָט אַהין געשיקט - איז אויסגעמעקט און פאַרלוירן געוואָרן זײַן גאַנצע פאַרבינדונג מיט ייִדישקייט.
דער רבי דער צמח צדק האָט אין דעם ענין געפירט אַ שטאַרקע מלחמה. ער האָט אײַנגעאָרדנט אַז אין אַלע זאַמלפּלעצער אין די קאַנטאָנען זאָלן זײַן ספּעציעלע מענטשן, ייִדן חסידים, וואָס זאָלן זיך אינטערעסירן מיטן מצב פון די וואָס דינען אין דער אַרמיי, זאָלן זיי מוטיקן און זיי שטאַרקן אין שמירת המצוות, אַז זיי זאָלן חלילה נישט אַרײַנפאַלן אין דער פּאַסטקע פון שמד וואָס מען האָט פאַר זיי צוגעריכט. אַזוי האָט זיך די זאַך געצויגן ביז יאָר תרט"ו, ווען דער צאַר אַלעקסאַנדער דער צווייטער איז אַרויפגעקומען צו דער מלוכה, ער האָט פאַרגרינגערט דעם דרוק אויף די ייִדן, און אַ טייל פון די געזעצן זײַנען אָפּגעשאַפט געוואָרן - און דאַן האָט זיך די פּראָבלעם אויפגעהערט.
במשך אַלע יאָרן זײַט וואָס די גזירה האָט זיך אָנגעהויבן האָט זיך דער רבי דער צמח צדק פיל דערמיט פאַרנומען, און פיל זײַנען די מעשיות דערוועגן. איין מאָל האָט מען דערלויבט אַ גרופּע סאָלדאַטן צו קומען צום רבין, און ער האָט צו זיי גערעדט אַ גאַנצע שיחה. אַ סך התעסקות און אַ סך מעשיות זײַנען מיט דעם ענין פאַרבונדן, און דאָס איז די קורצע באַשרײַבונג.
אמנם די ווערטער זײַנען געזאָגט וועגן דער תקופה צווישן תקפ"ז און תרט"ו, וואָס דאָס איז אַ כללית'ע באַשרײַבונג פון דער גאַנצער תקופה, אָבער עס זײַנען געווען פּרטים אויך אין דער צווישן־תקופה.
דער קומענדיקער פרט איז אין יאָר "תקצ"ז - דרוקט ער דעם "תורה אור"" דער ספר וואָס איז אונדז באַקאַנט. עס איז דאָ אַ בריוו וואָס דער רבי דער צמח צדק האָט געשריבן, געדרוקט אין סוף "תורה אור", פון ג' שבט תקצ"ז, און דאָרט באַשרײַבט ער בקצרה דעם ספר.
ער שרײַבט אַז דער ספר האַלט אין זיך מאמרים פון אדמו"ר הזקן פון די יאָרן תקנ"ו ביז סוף תקע"ב, ממש פאַר דער הסתלקות פון אדמו"ר הזקן. אדמו"ר הזקן איז דורכגעגאַנגען אַ סך פון די מאמרים, האָט זיי מגיה געווען און איבערגעזען און געגעבן אַ הסכמה זיי צו דרוקן; אויך אדמו"ר האמצעי איז מסכים געווען אויף זייער דרוקן, נאָר ער האָט געוואָלט אַז מען זאָל נישט דרוקן שטיקלעך שטיקלעך יעדעס מאָל, נאָר מען זאָל זיי צוזאַמענזאַמלען אין אַ מסודר'דיקן פאָרם און דרוקן ווי איין חטיבה.
דער צמח צדק שרײַבט דאָרט, אַז במשך אַ פּאָר יאָר האָט ער אײַנגעזאַמלט און צונויפגענומען אַלץ וואָס איז געווען, מגיה געווען וויפל מעגלעך, אײַנגעאָרדנט דעם מאַטעריאַל לויט די פרשיות התורה און אײַנגעטיילט אין צוויי חלקים. דער ערשטער חלק, דאָס איז דער "תורה אור" וועגן וועלכן מען רעדט דאָ, נעמט אַרײַן בראשית, שמות, חנוכה און פורים, און אײַנגעפלאָכטן זײַנען אין אים אויך אַ ביסל מאמרים אויף חג השבועות און אַ ביסל מאמרים אויף חג הפסח - אָבער בכללות זײַנען דאָס די נושאים.
דער וואָס האָט פיל געהאָלפן און זיך פאַרנומען מיטן דרוקן דעם ספר איז געווען דער שוואָגער פון דעם רבין דעם צמח צדק, דער יונגער איידעם פון אדמו"ר האמצעי, הרב אהרן משקלאָוו, וואָס מיר האָבן אים פריער דערמאָנט. דער ספר איז געדרוקט געוואָרן אין קאַפּוסט. דער צווייטער חלק הייסט שוין נישט מיט דעם נאָמען, נאָר "ליקוטי תורה", און עס איז דערוועגן דאָ אַ מעשה בנוגע דער גזירת הדפוס (אַ גזירה פון די מלוכה־מאַכטן), וואָס צוליב איר האָט זיך דער נאָמען געבײַט, הגם עס איז די המשך פון דעם זעלבן רעיון.
דער קומענדיקער פרט איז אין יאָר "תקצ"ח" צען יאָר נאָך דער הסתלקות פון אדמו"ר האמצעי, דהיינו צען יאָר וואָס דער רבי דער צמח צדק איז שוין אין נשיאות: "מאַכט ער זײַן נסיעה דורך די פּלכים מאָהילעוו און מינסק ביז ווילנא, און קומט צוריק דורך פּלך וויטעבסק".
וואָס איז געווען די נסיעה? דאָס איז געווען דער ערשטער מאָל וואָס דער צמח צדק איז אַרויסגעפאָרן, נאָך דער הסתלקות פון אדמו"ר האמצעי, אין אַ זייער אָרגאַניזירטער נסיעה - קיין מינסק און קיין ווילנא. דער צוועק איז געווען זיך צו פאַרבינדן און מאַכן אַ קשר מיט אַלע גדולי המתנגדים. דער רבי באַמערקט אין זײַנע שיחות, בעיקר אויף סוכות אין די נעכט פון די אושפיזין וואָס זײַנען אויף דעם צמח צדק, אַז אין זײַנע טעג איז געוואָרן שלום צווישן די חסידים און די גדולי המתנגדים.
אין דער נסיעה איז דער צמח צדק געפאָרן קיין מינסק, און אַהין זײַנען אָנגעקומען צוזאַמענגעזאַמלט אַלע גדולי המתנגדים פון גאַנצן געגנט, און דערצו אַ גרויסע דעלעגאַציע וואָס איז אָנגעקומען פון ווילנא; אַלע זײַנען געקומען אים מקבל פנים זײַן. בײַ דער קבלת פנים האָט מען אים געמאַכט אַ מין מבחן, צו פּרוּוון זײַן וויסן אין תורה - און נישט דורך שאלות אין הלכה און דומה, נאָר מען האָט געשטעלט אַ טיש פול מיט פירות און פײַנע מאכלים, און מען האָט געוואָלט זען און פּרוּוון אין הלכה אויף וואָס ער וועט ערשט מאַכן אַ ברכה. מען האָט דאָרט אַוועקגעשטעלט אַ סך מאכלים - עס זײַנען דאָ דיני קדימה, שלם און חביב און שבעת המינים - און מען האָט אַוועקגעשטעלט אַלע מעגלעכקייטן, כדי צו זען ווי ער וועט זיך פירן.
און דאַן האָט זיי דער צמח צדק מחדש געווען אין הלכה: אויב עס זײַנען דאָ אויפן טיש מאכלים וואָס דער מענטש וויל זיי בכלל נישט עסן, איז הגם פון זייער חשיבות זײַט קען זײַן אַז זיי האָבן אַ דין קדימה, מאחר ער וויל זיי נישט עסן - פאַרלירן זיי דעם דין קדימה. עס ווערט דאָרט דערציילט אַז די גאונים פון די מתנגדים זײַנען געווען אין אַ זייער גרויסער התפעלות פון זײַן גאונות פון איין זײַט און פון זײַן פּשוטע הנהגה פון דער אַנדערער זײַט, און זיי האָבן זיך אײַנגענומען מיט זײַן בקיאות, ובפרט אין הלכות ברכות, און מיט זײַן גאונות. די באַגעגעניש האָט געפּועלט אַ גרויסן קירוב - און דאָס איז געווען דער צוועק פון דער נסיעה.
לאָמיר זען אַ ווײַטער שטיקל, פון יאָר "תקצ"ט - קויפט ער בײַם פּרינץ שצעדרינאָוו די אחוזה שצעדרין, פּלך מינסק, מיט אַ וואַלד־שטח און זריעה־ערד. און ער גרינדעט די קאָלאָניע פון דער שטאָט שצעדרין, און גיט נחלאות און אַרבעט־געצײַג צו ייִדן וואָס אַרבעטן די ערד".
עס איז באַקאַנט אַז דער רבי דער צמח צדק האָט זיך זייער אינטערעסירט מיטן ווירטשאַפטלעכן מצב פון די ייִדן - ווי מיר האָבן אויך דערציילט וועגן אדמו"ר האמצעי - און האָט געראָטן די חסידים זיך אײַנצואָרדנען מיט עבודת האדמה, און האָט זיי אויך געהאָלפן מיט געלט. דער רבי דער צמח צדק האָט געקויפט אַ ריזיקן שטח ערד מיט אַ זייער גרויסן וואַלד, און האָט דערויף געגרינדעט אַ גאַנץ שטעטל מיטן נאָמען שצעדרין. מער ווי דרײַ הונדערט פאַמיליעס האָבן זיך באַזעצט אין דעם שטח, און זיי האָבן געהאַט אַ גרויסן שפע אין פרנסה.
דרײַ הונדערט פאַמיליעס אויף אַ שטח וואָס זײַן גרויס וועט באַלד באַשריבן ווערן, אַזוי אַז יעדע איינע האָט געהאַט אַ ממש ריזיקן שטח. יעדע פאַמיליע האָט באַקומען אַ שטיק ערד וואָס איז געווען גענוג פאַר בויען אַ גרויס וווין־הויז, געבײַדעס פאַר פירן אַ לאַנדווירטשאַפט, אַ גרינס־גאָרטן, שטחים ערד פאַר זריעה און פּאַשע־שטחים, און זיי האָבן אויך באַקומען געלט־הילף פאַר קויפן אַרבעט־געצײַג.
און ווי גרויס איז געווען דער שטח וואָס דער רבי האָט געקויפט? אַרום פינף און דרײַסיק טויזנט דונם. כדי מען זאָל זיך פאָרשטעלן, פאַר דעם וואָס קען די שטעט אין ארץ ישראל, איז דאָס בערך ווי אַ העלפט פון דער גרויס פון דער שטאָט חיפה - אַ ממש ריזיקער שטח. ער האָט אים געקויפט בײַם פּרינץ שצעדרינאָוו, און אויף זײַן נאָמען הייסט דער אָרט שצעדרין. דאָס איז געווען די פעולה פון דעם צמח צדק צו העלפן די חסידים מיט פרנסה און מיט זיך אײַנאָרדנען אין רוסלאַנד.