מיר האַלטן ביים צוועלפֿטן שיעור אין דער שלשלת היחס. אין דער געשיכטע פֿון די לעבנס־יאָרן פֿונעם מיטעלן אדמו"ר, אין דעם צווייטן חלק. מיר זײַנען אָנגעקומען צום יאָר תקע"ה. מע דערציילט דאָ אַז אין יאָר תקע"ה האָט ער זיך באַמיט און אויפֿגעטאָן בײַ די רעגירונגס־ספֿירות אָפּצוטיילן חלקים ערד אין דער חרסון־פּלך, און ער גרינדט דאָרט ייִדישע מושבֿות. עס איז באַוווּסט אַז אין דער צײַט פֿונעם מיטעלן אדמו"ר איז דער מצבֿ פֿון די ייִדן אין גשמיות געווען זייער שלעכט. דער מיטעלער אדמו"ר האָט פֿאָרגעלייגט דער רעגירונג אַז מע זאָל אים געבן ערד, און ער האָט אויף איר באַזעצט לכל־הפּחות צוויי טויזנט ייִדישע מתיישבֿים וואָס זאָלן זײַן ערד־אַרבעטער, און די מושבֿות וואָס דער מיטעלער רבי האָט אויפֿגעשטעלט אין חרסון, אין דעם גאַנצן געגנט.
און ווי דער רבי דערציילט אין זיין יומן-רשימה, איז די גאנצע ערד פארשריבן געווארן אויפן נאמען פונעם מיטעלן אדמו"ר, און מ'האט באפרייט אלע צוויי טויזנט באזעצער פון שטייערן, און מ'האט זיי געהאלפן אנצוקומען אהין. דאס הייסט, מ'האט זיי געגעבן פערד אז זיי זאלן קענען אנקומען צו די מושבות, און מ'האט געגעבן רשות אז אלע זייערע בהמות אויפן וועג צו די מושבות זאלן קענען עסן אין די פעלדער פון דער רעגירונג. אנשיינענד איז דאס געווען אן אפגעהיטענע הטבה.
דער מיטעלער רבי האָט אויך פּובליקירט אַ בריוו, וואָס איז געדרוקט אין זײַנע אגרות קודש, וועגן דעם גרויסן נוצן וואָס עס איז פֿאַראַן דווקא אין דער עבודת האדמה. איינע פֿון די זאַכן וואָס ער דערמאָנט דאָרטן, איז אַז דאָס וועט גורם זײַן ווייניקער אַנטיסעמיטיזם, און אַז די רעגירונג וועט מקרב זײַן די מענטשן און זיי וועלן מער געפֿינען חן אין די אויגן פֿון דער רעגירונג, ווײַל די רעגירונג האָט נישט ליב די סאָרטן מסחר וואָס ייִדן זײַנען געוווינט צו האַנדלען מיט זיי, אָבער ווען זיי וועלן זײַן עובדי אדמה וועט דאָס אַריבערגיין מער בשקט ובנחת. אַזוי האָט ער געענטפֿערט.
איך האב אַמאָל געהערט אַ סברא פֿון עמעצן, איך האָב עס נישט געזען געשריבן, אָבער עס האָט זיך געהערט ווי אַ שיינע סברא: אַז ווען מען אַרבעט די ערד בלײַבט מען מיט דער משפּחה די גאַנצע צײַט, מען בלײַבט אויף אַן אָרט, און דאָס היט אָפּ די חיים פֿון יראת שמים פֿון די משפּחות. לעומת זאת, ווען דער טאַטע איז אַ סוחר און דאַרף פֿאָרן רוב יאָר אין אַלערליי ערטער, איז מטבע הדברים ווייניקער מעגלעך צו פֿירן דעם ייִדישן הויז ווי עס דאַרף צו זײַן. און דערפֿאַר איז איינע פֿון די סיבות פֿאַר וואָס דער אַדמו"ר האמצעי האָט געוואָלט אַז דער עסק פֿון ייִדן זאָל זײַן אין באַאַרבעטן די ערד.
ווײַטער. תקע"ו-תקע"ז. אין די יאָרן גרינדעט מען אַ חסידישן חב"ד ייִשוב אין חברון. די התיישבות פֿון די חסידים אין חברון האָט אַ פּנים געהאַט אין דעם עטלעכע שטאַפּלען, וואָרן עס זײַנען דאָ עטלעכע ערטער וואָס באַצייכענען ענלעכע יאָרן אָדער אַ ביסל שפּעטערע. אַ פּנים אַז תקע"ו איז געווען טאַקע דער ערשטער שטאַפּל וואָס דער מיטעלער רבי האָט געגעבן רשות די חסידים צו פֿאָרן קיין ארץ ישראל. אין דברי הימים ווערט באַשריבן אַז אין אָנהייב האָבן זיי געוווינט אין צפֿת, און דערנאָך זײַנען זיי אָנגעקומען קיין חברון.
אינטערעסאנט, וואָס דער אדמו"ר האמצעי דערמאָנט אין איינער פון זיינע בריוו: איך האָב געפונען געשריבן אין נאָמען פון דעם רדב"ז, אז יעדער וואָס האָט אַן אחוזת נחלה אין דער הייליקער שטאָט חברון וועט זיין ניצול פון חיבוט הקבר. און דער אדמו"ר האמצעי האָט דאָרט געקויפט אַ חלקה, וואָס דאָס איז געוואָרן די שול אין חברון, וואָס איז געווען פאַרשריבן אויף זיין נאָמען. ביז היינט געהערט די נחלה צום אדמו"ר האמצעי, ווייל ער האָט געוואָלט האָבן אַ נחלה אין חברון. מען קען זאָגן, אז די עלטסטע חב"ד שול אין דער וועלט איז אין חברון. פון די צייטן פונעם אדמו"ר האמצעי, ווען דעמאָלט האָבן זיך באַזעצט די חב"ד חסידים אין חברון.
דער קומענדיקער פרט וואָס ווערט דאָ דערציילט איז תקע"ז, ער באַזוכט די קאָלאָניעס. דאָ מיינט מען יענע קאָלאָניעס וואָס מיר האָבן פֿריער דערמאָנט, וואָס דער מיטעלער רבי האָט אויפֿגעשטעלט אין חערסאָן. ער פֿלעג דאָרטן צו באַזוכן פֿון צײַט צו צײַט, און זיך דאָרטן אָפּהאַלטן עטלעכע חדשים פֿון פּסח ביז אלול. וואָס דאָס איז כמעט אַ האַלב יאָר, כדי זיי צו שטאַרקן און אַזוי װײַטער.
דער קומענדיקער פרט אין יאר תקפ"ז, איז דער באקאנטער מאסר פונעם מיטעלן אדמו"ר לויט אַ מסירה. מען האָט אויף אים געמסרט די זעלבע סאָרט מסירה וואָס מען האָט געמסרט אויפן אלטן רבי'ן, אַז ער זאמלט געלט כדי צו בונטעווען אַנטקעגן דער רוסישער מלכות. און מען האָט אים גענומען אין מאסר דעם כ"ח תשרי תקפ"ז.
ווי מען געדענקט, האט דער מיטעלער רבי געהאט א תקופה אין אנהייב פון דער נשיאות ווען ער איז געפארן כדי צו קומען קיין ליובאוויטש, אונטערוועגנס האט ער געזאמלט געלט פון חסידים כדי מען זאל האבן די מעגלעכקייט צו פינאנצירן די פעולות. ער האט געשריבן א בריוו צום חסיד רבי פנחס מרעזעס, און האט אים באשריבן אין בריוו אז אונטערוועגנס האט ער געזאמלט ג' אדער ד' טויזנט רובל. און ער ווענדט זיך צום חסיד רבי פנחס מרעזעס אז ער זאל אויסקלייבן נאך צוויי חסידים, כדי זיי זאלן זיין דריי, און זיצן צוזאמען צו באשליסן ווי צו טיילן דאס געלט.
דער דאזיקער בריוו איז מיט די יארן אנגעקומען צו דעם וואס האט געמסר'ט אנטקעגן דעם מיטעלן אדמו"ר. וואס האט ער געטאן? ער האט אריינגעברענגט א פעלשונג אין דעם בריוו. ער האט בסך הכל צוגעגעבן צוויי אותיות. דארט וואו עס שטייט ג' אדער ד' אלפים האט ער צוגעגעבן ק': ק"ג אדער ק"ד. דהיינו, אנשטאט דריי אדער פיר טויזנט רובל, הונדערט און דריי טויזנט רובל אדער הונדערט און פיר טויזנט רובל, וואס דאס איז א ריזיקע סכום. און דעמאלט האט מען געטענה'ט צו דער רעגירונג: אויב אין אזא קליינעם ארט האט ער אנגעזאמלט אזוי פיל געלט, איז אנשיינענדיק אז דארט איז דא ווער ווייסט וואס, און מען וויל אויפטאן אנטקעגן דער רעגירונג. און טאקע האט מען גענומען דעם מיטעלן אדמו"ר אין תפיסה צוליב דעם. ווי ער זאגט אין המשך, "נאסר על פי מלשינות, ובי' כסלו יצא לחירות". ער איז ארויסגעקומען צו דער פרייהייט בי' כסלו פון תקפ"ז. דאס איז דער באקאנטער חג הגאולה פונעם מיטעלן אדמו"ר.
די קומענדיקע זאך וואָס ווערט דאָ דערציילט: ווען ס'האָט זיך פארשפרייט די פּקודה פונעם מלך וועגן נעמען די יונגע אידן צו דער מיליטער-עבודה, ווייל ס'איז געווען אַ גזירה אַז מ'האָט גענומען אידן אין מיליטער. דער מיטעלער רבי האָט דאָס גענומען זייער שווער, און האָט געוואָלט אויפטאָן אויף אַ רוחניות'דיקן אופן צו מבטל זיין די גזירה, "עושה מסעו לבקר את היכל ציון אוהל כבוד קדושת אביו" אין האַדיטש. ער איז געפאָרן פון ליובאַוויטש קיין האַדיטש, און איז דאָרט געבליבן אַ לאַנגע צייט. אין איינער פון די רשימות שטייט געשריבן, אַז ער איז געפאָרן אין תמוז תקפ"ז, און האָט זיך דאָרט אָפּגעהאַלטן ביז מיטן חשוון תקפ"ח. דאָס הייסט, ער איז געווען אין האַדיטש עטלעכע חדשים. און ער האָט נישט פארלאָזט דעם אָרט, נאָר כדי מתפלל צו זיין אויף דער דאָזיקער גזירה פונעם גייסן יונגע אידן.
נאכדעם וואס ער האט געענדיקט אין באדיטש, אין מיטן חשוון תקפ"ח, האט ער אנגעהויבן זיין וועג צוריק, און אין מיטן וועג איז געווען זיין הסתלקות, ווי עס ווערט באשריבן, אום מיטוואך דעם ט' כסלו תקפ"ח, וואס דאס איז זיין געבוירן-טאג, ט' כסלו. בשעת ער איז געווען אין שטאט ניז'ין, אין פלך צ'רניגוב, ווען ער איז צוריקגעקומען פון זיין באזוך אין אוהל פון כבוד קדושת זיין פאטער, איז ער נסתלק געווארן. זיין הסתלקות איז געווען אום זיין געבוירן-טאג.
ווי דערציילט ווערט, פלעגט דער מיטעלער רבי אלץ זאָגן אַז ער האָט מורא פֿאַר יאָר תקפ"ח. ער האָט געזאָגט אויף תקפ"ח "דאָס איז אַ יאָר וואָס עס איז דערויף אָנגעדייטעט גזירות", רחמנא לצלן. איין מאָל האָט ער געזאָגט, אַז ווען מ'האָט גענומען זײַן טאַטן, דעם אַלטן רבין, אינעם צווייטן מאַסאַר, ווי מיר האָבן געשילדערט אין די דערציילונגען פֿונעם אַלטן רבין, איז דער אַלטער רבי געווען אין עלטער פֿון פֿיר און פֿופֿציק יאָר. זאָגט דער מיטעלער רבי: "מ'האָט געגעבן דעם טאַטן פֿון הימל אַ ברירה וואָס ער וויל אויסקלײַבן אין עלטער פֿון פֿיר און פֿופֿציק יאָר: ייסורים אָדער הסתלקות. און דער טאַטע האָט אויסגעקליבן ייסורים, אַזוי האָט מען אים גענומען אינעם צווייטן מאַסאַר". און ער האָט געענדיקט און געזאָגט "אַ פנים דעם צווייטן אופֿן האָט ער געלאָזט פֿאַר מיר". און באמת איז זײַן הסתלקות געווען אויף זײַן געבוירן־טאָג, אין עלטער פֿון פֿיר און פֿופֿציק יאָר, פּונקט אין דעם זעלבן עלטער וואָס דער טאַטע איז געווען ווען מ'האָט אים גענומען צום מאַסאַר.
עס ווערט אויך דערציילט, אז איין מאל, אַנשיינענד ווען ער איז געפאָרן צום ציון פונעם טאַטן אין באדיטש, איז ער איין מאָל אַרויסגעגאַנגען פונעם ציון מיט אַ גרויס שמחה און מיט אַ ממש ליכטיק פּנים, און האָט געזאָגט "איך האָב אויפגעטאָן ביים טאַטן אַז מען זאָל מיך פּטרן פון דער רבנות". די חסידים האָבן ניט געטראַכט אַז ער מיינט אַ הסתלקות, ווייל דער מיטעלער רבי האָט די גאַנצע צייט געזאָגט אַז ער וויל פאָרן קיין ארץ ישראל, אַזוי אַז זיי זענען געווען זיכער אַז ער האָט געמיינט אַז ער האָט באַקומען פונעם טאַטן דערלויבעניש צו פאַרלאָזן די חסידים און פאָרן קיין ארץ ישראל. און זיי האָבן אים געטענהט: "ווי אַזוי וועסטו איבערלאָזן די חסידים אָן אַ מנהיג?" און ער האָט זיי געזאָגט: "מיין איידעם געפינט זיך מיט אייך". דער איידעם, די כוונה איז געווען צום צמח צדק, וואָס איז דערנאָך טאַקע געוואָרן דער מנהיג, דער קומענדיקער רבי.
און נאך דעם דאזיקן מעשה איז ער אַוועקגעפאָרן פון דאָרטן, אָנגעקומען אין ניעזשין, און דאָרטן איז ער זייער קראַנק געוואָרן און האָט זיך מסתלק געווען. אין בית רבי געפינען זיך אַ סך וווּנדערלעכע באַשרייבונגען וועגן דעם אופן פון זיין הסתלקות. עס האָט זיך ממש געגליכן צו דער הסתלקות פון רשב"י אין אַ סך זאַכן.
אין יעדן פאל, אין דעם פינף און פופציקסטן געבוירן־טאָג, נ״ד, אין דעם זעלביקן טאָג איז געווען זײַן הסתלקות, און דער אָרט פֿון זײַן קבֿורה איז אין ניזשין, וווּ עס איז געווען זײַן הסתלקות.