מיר האַלטן ביים צוועלפטן שיעור אין דער שלשלת היחס - אינעם צווייטן טייל פון דער געשיכטע פון אדמו"ר האמצעי'ס לעבן. מיר זענען אנגעקומען צום יאר תקע"ה.
"אין יאר תקע"ה באמיט ער זיך און ווירקט אין די רעגירונג־קרייזן אויסצוטיילן שטיקער ערד אין פלך חרסון, און גרינדעט דארט אידישע קאלאניעס". עס איז באוואוסט אז אין אדמו"ר האמצעי'ס צייט איז דער גשמיות'דיקער מצב פון די אידן געווען זייער שלעכט, און אדמו"ר האמצעי האט פארגעלייגט דער רעגירונג אז זיי זאלן אים געבן ערד, און דארט האט ער באזעצט ארום צוויי טויזנט אידישע איינוואוינער וואס זאלן זיין ערד־ארבעטער - דאס זענען די קאלאניעס וואס ער האט אויפגעשטעלט אין חרסון און אין דער גאנצער געגנט.
ווי דער רבי דערציילט אין זיינע רשימות היומן, איז די גאנצע ערד פארשריבן געווארן אויף אדמו"ר האמצעי'ס נאמען, און אלע צוויי טויזנט איינוואוינער זענען באפריידיקט געווארן פון שטייערן. מען האט זיי אפילו געהאלפן אנצוקומען אהין: מען האט זיי געגעבן פערד אז זיי זאלן קענען דערגרייכן די קאלאניעס, און מען האט געגעבן א רשות אז אלע זייערע בהמות זאלן קענען עסן אונטערוועגנס אין די פעלדער פון דער רעגירונג - אנשיינענד א ספעציעלע הנחה.
אדמו"ר האמצעי האט אויך פארעפנטלעכט א בריוו, וואס איז געדרוקט אין זיינע אגרות קודש, וועגן דעם גרויסן נוצן וואס ליגט דוקא אין ערד־ארבעט. צווישן די זאכן באמערקט ער אז דאס וועט פארמינערן די אנטיסעמיטיזם, און אז די רעגירונג וועט מקרב זיין די אידן און זיי וועלן מער געפינען חן אין אירע אויגן - ווייל די רעגירונג האט נישט ליב די סארטן האנדל וואס אידן זענען צוגעוואוינט צו, אבער ווען זיי וועלן זיין ערד־ארבעטער וועט די זאך אריבערגיין שטיל און רואיק.
איך האב אמאל געהערט א סברא, וואס איך האב זי נישט געזען געשריבן, אבער זי קלינגט שיין: דער וואס פארנעמט זיך מיט ערד־ארבעט בלייבט די גאנצע צייט מיט זיין פאמיליע און פארלאזט נישט זיין ארט, און דורך דעם היטן זיך אן די לעבנס פון יראת שמים אין די פאמיליעס. אנטקעגן דעם, ווען דער טאטע איז א סוחר און מוז פארן דעם רוב יאר אין אלערליי ערטער, איז מטבע הדברים שווערער צו פירן די אידישע שטוב ווי געהעריק. דאס איז איינע פון די סיבות פארוואס אדמו"ר האמצעי האט געוואלט אז אידן זאלן זיך פארנעמען מיט ערד־ארבעט.
"תקע"ו-ז גרינדעט א חב"ד חסידישע ישוב אין חברון". אנשיינענד איז די באזעצונג פון די חסידים אין חברון געשען אין שטאפלען, ווייל אין עטלעכע ערטער ווערן דערמאנט ענלעכע יארן אדער א ביסל שפעטערע, און אנשיינענד איז תקע"ו געווען דער ערשטער שטאפל ממש, ווען אדמו"ר האמצעי האט געגעבן א רשות פאר די חסידים צו פארן קיין ארץ ישראל. אין די דברי הימים ווערט באשריבן אז אין אנהויב האבן זיי געוואוינט אין צפת, און שפעטער זענען זיי אנגעקומען קיין חברון.
אינטערעסאנט איז וואס אדמו"ר האמצעי באמערקט אין איינעם פון זיינע בריוו: "איך האב געפונען געשריבן בשם דעם רדב"ז, אז יעדער וואס האט אן אחוזת נחלה אין דער הייליקער שטאט חברון וועט ניצול ווערן פון חיבוט הקבר". אדמו"ר האמצעי האט דארט געקויפט א שטיקל ערד, וואס איז געווארן די שול אין חברון און איז געווען פארשריבן אויף זיין נאמען, און ביז היינט געהערט די נחלה צו אים - ווייל ער האט געוואלט האבן א נחלה אין חברון. מען קען זאגן אז די עלטסטע חב"ד'סקע שול אין דער וועלט איז אין חברון, פון אדמו"ר האמצעי'ס צייט, ווען חב"ד חסידים האבן זיך באזעצט אין חברון.
דער קומענדיקער פרט איז דאס יאר "תקע"ז - ער באזוכט די קאלאניעס", יענע קאלאניעס וואס ער האט אויפגעשטעלט אין חרסון. ער פלעגט דארט באזוכן פון צייט צו צייט "און פארוויילט זיך דארט" עטלעכע חדשים "פון פסח ביז אלול" - כמעט א האלב יאר - כדי זיי צו שטארקן וכו'.
"אין יאר תקפ"ז ווערט ער ארעסטירט" - עס איז געשען דער באוואוסטער ארעסט פון אדמו"ר האמצעי "אויף פי א מסירה" - דער זעלבער סארט מסירה וואס מען האט געמסר'ט אויף דעם אלטן רבין, אז ער זאמלט געלט כדי צו מורד זיין אין דער רוסישער מלוכה. מען האט אים גענומען אין ארעסט אין כ"ח תשרי תקפ"ז.
ווי מען געדענקט, אין אנהויב פון זיין נשיאות איז געווען א תקופה ווען אדמו"ר האמצעי איז געפארן אויף זיין וועג קיין ליובאוויטש, און אונטערוועגנס האט ער געזאמלט געלט פון חסידים כדי צו פינאנצירן די פעולות. ער האט געשריבן א בריוו צום חסיד רבי פנחס רייזעס, און האט דארט באשריבן אז אונטערוועגנס האט ער געזאמלט ג' אדער ד' טויזנט רובל, און ער האט זיך געווענדט צו אים אז ער זאל אויסוויילן נאך צוויי חסידים, אז זיי זאלן זיין דריי, און זיי זאלן זיצן צוזאמען און באשליסן ווי צו טיילן דאס געלט.
מיט די יארן איז דער בריוו אנגעקומען אין די הענט פון דעם וואס האט געמסר'ט אויף אדמו"ר האמצעי, און יענער האט אריינגעמאכט א פעלשונג - ער האט צוגעלייגט בלויז צוויי אותיות: אנשטאט "ג' אדער ד' טויזנט" האט ער געשריבן "ק"ג" אדער "ק"ד", דהיינו הונדערט און דריי אדער הונדערט און פיר טויזנט רובל אנשטאט דריי אדער פיר טויזנט, א ריזיקע סומע. און דעמאלט האבן זיי געטענעט פאר דער רעגירונג: אויב אין אזא קליין ארט האט ער געזאמלט אזוי פיל געלט, אנשיינענד קומט דארט פאר ווער ווייסט וואס, און מען וויל ווירקן קעגן דער רעגירונג. און טאקע דערפאר איז אדמו"ר האמצעי גענומען געווארן אין ארעסט, און ווי דער לשון גייט ווייטער: "און אין יו"ד כסלו איז ער ארויסגעגאנגען צו דער פרייהייט" - אין י' כסלו תקפ"ז, דאס איז דער באוואוסטער חג הגאולה פון אדמו"ר האמצעי.
"ווען עס איז פארעפנטלעכט געווארן דער באפעל פון דעם קיניג וועגן נעמען די אידישע יונגע לייט צו דער ארמיי־דינסט", האט אדמו"ר האמצעי דאס גענומען זייער שווער, און האט געוואלט ווירקן אין א רוחניות'דיקן וועג צו מבטל זיין די גזירה - "ער מאכט זיין נסיעה צו באזוכן דעם היכל ציון, דעם אוהל פון כבוד קדושת זיין פאטער אין האדיץ". ער איז געפארן פון ליובאוויטש קיין האדיטש און האט זיך דארט אפגעהאלטן א לאנגע צייט; אין איינער פון די רשימות שטייט אז ער איז געפארן אין תמוז תקפ"ז און האט זיך דארט פארהאלטן ביז מיטן חשוון תקפ"ח - עטלעכע חדשים - און האט נישט פארלאזט דאס ארט, נאר בלויז כדי מתפלל צו זיין אויף דער גזירה פון גיוס פון די אידישע יונגע לייט.
נאכדעם וואס ער האט פארענדיקט אין האדיטש, אין מיטן חשוון תקפ"ח, האט ער אנגעהויבן זיין נסיעה צוריק, און אין מיטן וועג איז געווען זיין הסתלקות: "אום מיטוואך, ט' כסלו תקפ"ח" - וואס איז זיין געבורטסטאג - "בעת ער איז געווען אין שטאט ניעזשין - פלך טשערניגוב, ווען ער האט זיך אומגעקערט פון זיין באזוך אינעם אוהל פון הוד כבוד קדושת זיין פאטער, איז ער נסתלק געווארן". זיין הסתלקות איז געווען אויף זיין געבורטסטאג.
מען דערציילט, אז אדמו"ר האמצעי פלעגט אלץ זאגן אז ער האט מורא פאר דעם יאר תקפ"ח, און האט אויף אים געזאגט: "דאס איז א יאר וואס אויף אים ווערן אנגעדייטעט גזירות", רחמנא ליצלן. אמאל האט ער געזאגט, אז ווען מען האט גענומען זיין טאטן, דעם אלטן רבין, צום צווייטן ארעסט - ווי באשריבן אין די מעשיות פון דעם אלטן רבין - איז דער אלטער רבי געווען אין עלטער פון פופציק און פיר. און ער האט געזאגט: "מען האט דעם טאטן געגעבן פון הימל א ברירה וואס ער וועט אויסוויילן אין עלטער פון פופציק און פיר - יסורים אדער הסתלקות; און דער טאטע האט אויסגעוויילט יסורים, און דערפאר האט מען אים גענומען צום צווייטן ארעסט". און ער האט געענדיקט: "אנשיינענד האט ער דעם צווייטן אופן איבערגעלאזט פאר מיר". און טאקע איז זיין הסתלקות געווען אויף זיין געבורטסטאג, אין עלטער פון פופציק און פיר, פונקט אין דעם עלטער וואס זיין טאטע איז גענומען געווארן אין ארעסט.
מען דערציילט נאך, אז איין מאל - אנשיינענד ביי זיין נסיעה צום ציון פון זיין טאטן אין האדיטש - איז ער ארויסגעגאנגען פונעם ציון מיט א גרויסער שמחה און מיט ליכטיקע פנים ממש, און האט געזאגט: "איך האב אויסגעווירקט ביים טאטן אז מען זאל מיך באפריידיקן פון דער רבנות". די חסידים האבן נישט געטראכט אז ער דייטעט אן אויף א הסתלקות, ווייל אדמו"ר האמצעי האט די גאנצע צייט געזאגט אז ער וויל פארן קיין ארץ ישראל, און זיי זענען געווען זיכער אז זיין כוונה איז אז ער האט באקומען פון זיין טאטן א רשות צו פארלאזן די חסידים און פארן קיין ארץ ישראל. זיי האבן פאר אים געטענעט: "ווי אזוי וועט איר איבערלאזן די חסידים אן א פירער?", און ער האט זיי געזאגט: "מיין איידעם איז מיט אייך" - די כוונה איז צום צמח צדק, וואס איז טאקע נאכדעם געווארן דער פירער, דער קומענדיקער רבי.
נאך דער מעשה איז ער אוועקגעפארן פון דארט, איז אנגעקומען קיין ניעזשין, און דארט איז ער זייער קראנק געווארן און איז נסתלק געווארן. אין בית רבי ווערן געבראכט פילע וואונדערלעכע באשרייבונגען וועגן דעם אופן פון זיין הסתלקות, וואס איז געווען ענלעך אין פיל זאכן צו דער הסתלקות פון רשב"י. אויף זיין פיר און פופציקסטן געבורטסטאג, נ"ד, אין דעם זעלבן טאג איז געווען זיין הסתלקות, "און דארט איז זיין מנוחה כבוד" און דאס ארט פון זיין קבורה איז אין ניעזשין, וואו ער איז נסתלק געווארן.