חזרה און פתיחה — נישט נאר געלערנט, נאר געלעבט
ברוכים הבאים צום נײַנצנטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א. מיר זעצן פאָר אין אות ו׳.
אינעם פֿריערדיקן שיעור האָבן מיר געלערנט דעם רעיון: דער משכן איז געבויט געוואָרן דווקא פֿון ‘עצי שטים’ — אַ ‘האָלץ פֿון שטות’ — אונדז צו לערנען אַז די גאַנצע עבודה איז איבערצוקערן דעם ‘קאָך’, דעם ווילדן ברען פֿון נפש הבהמית, פֿון ‘שטות דלעומת זה’ צו ‘שטות דקדושה’: מסירה איבערן שכל און איבערן דעת.
און מיר האָבן געענדיקט מיט אַ זאַץ וואָס ברענגט אַלץ צוריק צום לעבן: ‘כל הענינים שתבע מאתנו כ״ק מו״ח אדמו״ר — וכמו כן שאר הנשיאים — קיימו זה בעצמם’. די נשיאים האָבן נישט נאָר געפֿאָדערט מסירה אָן אַ חשבון; זיי האָבן עס געלעבט.
און וווּ זעען מיר די דאָזיקע ‘שטות דקדושה’ אין דער פּראַקטיק? דווקא אין אהבת ישראל — אין דער גרייטקייט זיך אינגאַנצן אָפּצולייגן אָן אַ זײַט, אַפילו די העכסטע גײַסטיקע עבודה, פֿאַר אַן אַנדער איד. מיר וועלן הײַנט זען אַ ריי מעשיות, פֿונעם אַלטן רבי׳ן ביזן רבי׳ן הריי״צ. יעדע פֿון זיי איז שטות דקדושה אין דער מעשה.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘והנה כל הענינים שתבע מאתנו כבוד קדושת מורי וחמי אדמו״ר, וכמו כן שאר הנשיאים, קיימו זה בעצמם, והוא על דרך מאמר רז״ל על הפסוק מגיד דבריו ליעקב חוקיו ומשפטיו לישראל — מה שהוא עושה הוא אומר לישראל לעשות ולשמור, וכן מה שהוא מצווה לישראל הוא עושה; ועל דרך זה הוא בהוראות נשיאינו, שמה שתבעו מהמקושרים ושייכים אליהם הנה הם בעצמם קיימו ועשו כן. ומה שגילו לנו שקיימו זה, הוא כדי שיהיה לנו יותר נקל לקיימם. וכמו בהענין דאהבת ישראל שיש בזה כמה וכמה סיפורים מכל אחד ואחד מהנשיאים’.
דער אלטער רבי — איבערלאזן אַלץ און קאכן אַ זופ פאַר אַ יולדת
לאָמיר אָנהייבן מיטן אַלטן רבי׳ן, בעל התניא. מ׳דערציילט אַז איין מאָל, אין מיטן זײַן תפילה — און די תפילה פֿונעם אַלטן רבי׳ן איז געווען אַ געוואַלדיקע דביקות, אַן עליית הנשמה ממש — האָט ער געהערט אַז אין שטעטל געפֿינט זיך אַ פֿרוי וואָס האָט נאָר וואָס געהאַט אַ קינד, שוואַך, אָן עמעצן צו זאָרגן פֿאַר איר.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘ולדוגמא מכבוד קדושת אדמו״ר הזקן, שהפסיק בתפילתו והלך וקצץ עצים ובישל מרק והאכיל בעצמו ליולדת, מפני שלא היו אנשים שם בבית’.
וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט איבערגעריסן זײַן תפילה, איז אַרויס, האָט געהאַקט האָלץ מיט זײַנע אייגענע הענט, אָנגעצונדן אַ פֿײַער, געקאָכט אַ מרק פֿאַר איר — און זי געשפּײַזט אַליין, וויבאַלד ס׳זײַנען נישט געווען קיין אַנדערע מענטשן אין שטוב. דער בעל התניא, ראש הדור — אַ האָלצהאַקער, וואָס קאָכט און שפּײַזט מיט זײַנע אייגענע הענט אַן אָרעמע יולדת.
טראַכט וועגן דעם לאָגיק. אַ מענטש אויף אַזאַ מדריגה, אין מיטן אַ גײַסטיקער עבודה וועמענס הויכקייט מיר קענען נישט פֿאַרשטיין — וואָס איז אים ‘כדאי’ צו טאָן? צו ממשיך זײַן זיך צו דערהייבן. אָבער אַ אמתע אהבת ישראל מאַכט נישט דעם דאָזיקן חשבון. ס׳איז ‘שטות דקדושה’: איבער יעדן חשבון פֿון ‘וואָס געווין איך גײַסטיק’.
און דאָס איז פּונקט אונדזער ענין. דווקא דאָס אָפּגעבן די פּערזענלעכע עלייה, פֿאַרן פּשוטן, גשמיותדיקן צורך פֿון אַן אַנדער איד — דאָס איז די מסירה איבערן שכל, יענע זעלבע ‘האָלץ פֿון שטות’ פֿון וועלכער מ׳בויט אַ דירה פֿאַרן אויבערשטן.
דער מיטעלער רבי — צו פילן דעם װײטאָג פונעם צווייטן אין גוף
לאָמיר אַריבער צו זײַן זון, דעם מיטעלן רבי׳ן. ס׳איז באַקאַנט אַז ווען אַ חסיד פֿלעגט אַרײַנגיין צו אים אויף יחידות און אויסגיסן זײַן האַרץ וועגן אַ נידעריקן מצב, פֿלעגט דער מיטעלער רבי אַמאָל פּשוט חלשן.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘מכבוד קדושת אדמו״ר האמצעי, איך שנכנס אליו אחד ליחידות והתאונן על הענינים שאברכים מתאוננים עליהם. וגלה אדמו״ר האמצעי את זרועו ואמר לו: הלא תראה שצפד עורי על עצמי וגומר, וכל זה הוא מהחלישות הנפש שלך’.
איין מאָל האָט מען אים געפֿרעגט: ווי קען דער רבי העלפֿן און מוסר זאָגן אַ מענטש, אויב ער אַליין חלשט פֿון די ענינים? און ער האָט געענטפֿערט — אַנטבלויזנדיק זײַן אָרעם און אים געוויזן — ‘הלא תראה שצפד עורי על עצמי’, מײַן הויט האָט זיך צוגעקלעפּט צו מײַנע ביינער, ‘וכל זה הוא מהחלישות הנפש שלך’. דאָס הייסט: דײַן גײַסטיקן חיסרון פֿיל איך אין מײַן גוף ממש, ביז מײַן פֿלייש האָט אויסגעדאַרט.
דאָס איז אַ פֿאַרחידושטע מדריגה פֿון אהבת ישראל. דער מיטעלער רבי האָט נישט ‘געהערט וועגן’ דעם חסיד׳ס פּראָבלעם פֿון דרויסן; ער האָט עס געפֿילט ווי ס׳וואָלט געווען זײַנס, אין זײַן פֿלייש. דער ווייטיק פֿון אַן אַנדער איד איז געוואָרן זײַן אייגענער ווייטיק.
און ס׳איז דאָ אַ ווײַטערער עומק. דער מיטעלער רבי איז געווען אויף אַ הויכער, דערהויבענער מדריגה, אינגאַנצן ווײַט פֿון די נידעריקע ענינים וועגן וועלכע דער חסיד האָט זיך באַקלאָגט. און פֿונדעסטוועגן — זײַן התקשרות מיטן חסיד איז געווען אַזוי טיף, אַז דעם צווייטנס פֿעלערהאַפֿטער גײַסטיקער מצב האָט אויף אים געפּועלט אַ חלישות הבריאות ממש, ‘עד שצפד עורו על עצמו’. נישט די ווײַטקייט פֿון אַ גרויסן צו אַ קליינעם — נאָר אַ פֿולשטענדיקע הזדהות.
און דאָס אויך איז ‘שטות דקדושה’: אַרויסצוגיין אינגאַנצן פֿון די גבולים פֿון דײַן אייגענעם ‘איך’, ביז דער צווייטער לעבט אין דיר. טראַכט ווי ווײַט דאָס איז פֿונעם געוויינטלעכן לאָגיק — אַ מענטש וואָס חלשט פֿון דעם נפש־ווייטיק פֿון עמעצן אַנדערן. דווקא דאָס אַרויסגיין פֿונעם זעלבסט־חשבון איז וואָס בויט אַ דירה פֿאַר דער עצמות.
דער צמח צדק און דער רבי מהר״ש — פאַר דער תפילה, און ביז פּאַריז
לאָמיר ממשיך זײַן צום צמח צדק, דעם אייניקל. מ׳דערציילט אַז איין מאָל, פֿאַר דער תפילה, האָט ער זיך דערוווּסט וועגן אַ פּשוטן איד וואָס האָט געדאַרפֿט געלט — עפּעס וואָס האָט גענוגעט זײַן פּרנסה ממש. וואָס האָט דער צמח צדק געטאָן? ער איז אַליין געגאַנגען און געליגן געלט פֿאַר אים פֿון אַ גמ״ח־קאַסע — און דאָס אַלץ נאָך פֿאַר ער האָט מתפלל געווען.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘מכבוד קדושת אדמו״ר הצמח צדק, איך שהלך קודם התפלה ללות גמילות חסדים לאיש פשוט שהיה נוגע לו בפרנסתו. מכבוד קדושת אדמו״ר מהר״ש, שפעם נסע ביחוד מקוהראָרט לפּאַריז ונפגש שם עם אברך אחד ואמר לו: יונגערמאַן יין נסך איז מטמטם המוח והלב, זיי אַ איד’.
באַמערקט דעם דיוק: ‘קודם התפלה’. פֿאַר אַ רבי׳ן איז די תפילה דאָס טײַערסטע, דער שפּיץ פֿונעם טאָג. און פֿונדעסטוועגן — דער גשמיותדיקער צורך פֿון אַ פּשוטן איד גייט פֿריער. ווידער די זעלבע באַוועגונג: אָפּצולייגן מײַן הויכס פֿאַרן נידעריקן פֿון אַ צווייטן.
און פֿון דאָ צום מהר״ש, זײַן זון. באַקאַנט איז זײַן הנהגה אין עשירות און תקיפות; און פֿונדעסטוועגן, מ׳דערציילט אַז ער איז געפֿאָרן ספּעציעל פֿון אַ אָפּרו־אָרט (אַ קוראָרט) קיין פּאַריז, פֿאַר איין אברך וואָס האָט זיך פֿאַרבלאָנדזשעט. ער איז צוגעגאַנגען צו אים און געזאָגט אין פּשוטע ווערטער: ‘יונגערמאַן — יין נסך מטמטם דעם מוח און דאָס האַרץ; זײַ אַ איד’.
און דער סוף? דער אברך איז געגאַנגען אַהיים, און האָט נישט געפֿונען קיין רו ביז ער איז געקומען צום מהר״ש, האָט חזר געטאָן אַ פֿולע תשובה — און פֿון אים איז אַרויס אַ גאַנצע משפּחה פֿון יראים און חרדים.
און צו פֿילן די גרויסקייט פֿונעם ענין: דעם מהר״ש׳ס צײַט איז געווען זייער טײַער — אַפילו זײַן זאָגן חסידות איז געווען בקיצור, און אום אַכט אַ זייגער אין דער פֿרי איז ער שוין געווען נאָך זײַנע תפילות. און פֿונדעסטוועגן — אַ ווײַטע נסיעה און אַ לאַנגע שהייה, פֿאַר איין אברך. דאָס אויך איז ‘שטות דקדושה’: דער לאָגיק פֿרעגט ‘וויפֿל אַרײַנצולייגן אין איין מענטש?’, און אהבת ישראל ענטפֿערט — ער איז ווערט אַלץ.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘והלך האברך לביתו, ולא שקט עד שבא לכבוד קדושת אדמו״ר מהר״ש, חזר בתשובה ויצאה ממנו משפחת יראים וחרדים. אשר ידוע שאצל כבוד קדושת אדמו״ר מהר״ש היה הזמן יקר במאד, עד שגם אמירת החסידות היה בקיצור, ובזמנים ידועים הנה בשעה השמינית בבוקר היה כבר אחרי התפלה, ובכל זאת נסע נסיעה רחוקה ושהה שם משך זמן בשביל אברך וכולי’.
דער רבי רש״ב און דער רבי רייַ״צ — מסירות אויפן כלל און אויפן פרט
לאָמיר דערגרייכן צום רש״ב. ווען אַ שווערע גזירה האָט געשוועבט איבער גאַנץ כלל ישראל, האָט זיך דער רש״ב נישט באַנוגנט מיט שיקן אַנדערע — ער איז אַליין געפֿאָרן קיין מאָסקווע, טראָץ דעם שוועריקייט און סכנה, כדי מבטל צו זײַן די גזירה. מסירת נפש פֿאַרן גאַנצן כלל, אין זײַן גוף ממש.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘מכבוד קדושת אדמו״ר נשמתו עדן בתחילת נשיאותו, אשר גזרו אז גזירה חדשה והיה צריך לנסוע על דרך זה למוסקבה. ואמר לו אחיו הגדול הרז״א נשמתו עדן: הזמן יקר אצלך ואין אתה יודע היטב שפת המדינה (הרז״א היה מלומד בשפות), וגם אתה צריך לחפש היכרות, ולכן אסע בענין זה כפי הוראותיך. אבל כבוד קדושת אדמו״ר נשמתו עדן לא הסכים על זה ונסע בעצמו והצליח’.
און ס׳איז דאָ אַ רירנדיקער פּרט. זײַן עלטערער ברודער, דער רז״א, האָט פֿאָרגעלייגט צו פֿאָרן אויף זײַן אָרט: ‘דײַן צײַט איז טײַער, און דו ווייסט נישט גוט די שפּראַך פֿונעם לאַנד’ — דער רז״א איז געווען אַ קענער פֿון שפּראַכן — ‘און דו דאַרפֿסט אויך זוכן באַקאַנטשאַפֿטן; לאָמיך פֿאָרן אין דעם ענין לויט דײַנע אָנווײַזונגען.’ אָבער דער רש״ב האָט נישט מסכים געווען. ער איז אַליין געפֿאָרן — און האָט מצליח געווען.
און צום סוף דער בעל ההילולא פֿון הײַנט — דעם רבי׳נס שווער, דער רבי הריי״צ. זײַן גאַנץ לעבן איז געווען מסירת נפש: פֿאַר דעם אויפֿהאַלטן יהדות אונטערן סאָוועטישן רעזשים האָט ער זיך איבערגעגעבן ממש, ביז מאַסאַר און אַ סכנה פֿון אַ טויט־אורטייל. אָבער אויך אינעם קליינעם: מ׳דערציילט ווי ער האָט אַרײַנגעלייגט זיך, זײַן גאַנצן זײַן, פֿאַר איין פּריוואַטן איד — גײַסטיק און גשמיות. און ער האָט אָפּגעלייגט פֿאַר אים נישט נאָר זײַן גשמיות, נאָר אַפילו זײַן רוחניות — און דאָס פֿאַר אַ מענטש וואָס איז נישט נאָר נישט געווען זײַן ‘חבר אין תורה ומצות’, נאָר איז געווען אינגאַנצן ווײַט פֿון אים, אין גאָרנישט זײַן גלײַכן.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘וכן ישנם כמה סיפורים מכבוד קדושת מורי וחמי אדמו״ר אודות השתדלותו לעשות טובה ואפילו לאיש פרטי, ברוחניות או בגשמיות. והניח את עצמו על זה, לא רק הגשמיות שלו כי אם גם הרוחניות שלו, אף שזה שהיה מטיב עמו הנה לא זו בלבד שלא היה כלל בסוג של חברך בתורה ומצות אלא שהיה שלא בערכו כלל’.
באַמערקט דעם פֿולן בויגן. פֿונעם אַלטן רבי׳ן ביזן רבי׳ן הריי״צ — דור נאָך דור, די זעלבע באַוועגונג: אָפּצולייגן דעם ‘איך’, דאָס העכסטע און טײַערסטע, פֿאַר אַן אַנדער איד, איינעם אָדער פֿילע.
די תביעה פון אונדז — שטות דקדושה בפועל
אַזוי לאָמיר מסכם זײַן אות ו׳. מיר האָבן געלערנט אַז דער משכן איז געבויט געוואָרן דווקא פֿון ‘עצי שטים’, ווײַל די גאַנצע עבודה איז איבערצוקערן דעם כוח פֿון ‘שטות’ — די מסירה איבערן לאָגיק — צו קדושה. און מיר האָבן געזען אַז דאָס איז נישט קיין אַבסטראַקטער רעיון: די נשיאים, פֿונעם אַלטן רבי׳ן ביזן רבי׳ן הריי״צ, האָבן עס געלעבט אין דער מעשה, אין אהבת ישראל אָן אַ חשבון.
אָבער דאָס אַלץ איז נישט בלויז אַ מעשה וועגן גרויסע. דער מאמר ברענגט עס כדי צו פֿאָדערן פֿון אונדז. אויב זיי — אין זייער גרויסקייט — האָבן זיך אָפּגעלייגט פֿאַר אַ איד, אַל אַחת כמה וכמה ליגט עס אויף אונדז, דעם דור השביעי, צו טאָן אַזוי.
און ‘שטות דקדושה’ בײַ אונדז איז נישט דווקא אַ נסיעה קיין פּאַריז אָדער אַ פֿאָר קיין מאָסקווע. ס׳איז אומעטום וווּ מיר זײַנען גרייט אַרויסצוגיין פֿונעם זעלבסט־חשבון פֿאַר אַן אַנדער איד: זיך אָפּצושטעלן אין מיטן ‘מײַנס’ און געבן, צו פֿילן דעם צווייטנס ווייטיק, זיך מטריח צו זײַן פֿאַר איין נשמה.
וואָרן דווקא פֿון דעם ‘האָלץ פֿון שטות’ — פֿון דער מסירה איבערן שכל — ווערט די דירה פֿאַר דער עצמות געבויט דאָ אונטן. אינעם המשך פֿונעם מאמר וועלן מיר זען ווי די דאָזיקע עבודה זעצט זיך פֿאָר און דערגרייכט איר שפּיץ. אַ דאַנק וואָס איר האָט געלערנט מיט אונדז, און מיר וועלן זיך זען אינעם קומענדיקן שיעור.