חזרה און פתיחה — פון וואָס פאַר אַ חומר בויט מען אַ הויז פאַרן אויבערשטן?
ברוכים הבאים צום אַכצנטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א. הײַנט עפֿענען מיר אות ו׳.
לאָמיר זיך דערמאָנען וווּ מיר זײַנען געשטאַנען. אין אות ה׳ האָבן מיר דערגרייכט דעם האַרץ פֿונעם מאמר: די תכלית פֿון דער בריאה איז אַ ‘דירה בתחתונים’ — אַז די עצמות אַליין זאָל רוען דווקא דאָ אונטן. און מיר האָבן געזען אַז דער וועג צו בויען די דאָזיקע דירה איז די עבודה פֿון איבערקערן חושך צו ליכט — ‘אתכפיא’ און ‘אתהפכא’ — און, טיפֿער, איבערצוקערן די ‘שטות’ פֿונעם צד אחר צו ‘שטות דקדושה’.
ביז איצט האָט דאָס געקלונגען אַבסטראַקט: ‘שטות דקדושה’, ‘עבודה איבערן שכל’. אָבער בײַם סיום פֿונעם מאמר גיט אונדז דער רבי אַ גרײַפֿלעך, בולט סימן, באַהאַלטן דווקא אין איין קליינעם פּרט — אינעם מאַטעריאַל פֿון וועלכן דער משכן איז געבויט געוואָרן.
און אָט איז די פראַגע מיט וועלכער מיר וועלן עפֿענען: פֿון וועלכן מאַטעריאַל בויט מען אַ הויז פֿאַרן אויבערשטן? און דער ענטפֿער — ‘עצי שטים’ דווקא — באַהאַלט אין זיך דעם גאַנצן סוד פֿון אונדזער עבודה. לאָמיר פֿאַרשטיין.
עצי שטים — דווקא אַ „בוים פון שטות‟
דער מאמר עפֿנט אַזוי: ‘להיות כי מה שעיקר שכינה בתחתונים, הנה עיקר הגילוי מזה היה בבית המקדש’. דאָס הייסט — מיר האָבן געזאָגט אַז דער עיקר השראת השכינה איז אונטן; און דער אָרט וווּ דאָס האָט זיך אַנטפּלעקט אַם שטאַרקסטן איז געווען דער בית המקדש, און פֿאַר אים דער משכן. דאָרט, מער ווי אומעטום אין דער וועלט, איז אלקות געווען אָפֿן גרײַפֿלעך.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘בסיום המאמר מבאר, אשר להיות כי מה שעיקר שכינה בתחתונים, הנה עיקר הגילוי מזה היה בבית המקדש, הנה זהו הטעם שהמשכן היה מעצי שטים דוקא, מפני שהכוונה הוא להפוך השטות דלעומת זה און דעם קאָך פון נפש הבהמית לשטות דקדושה, וכמאמר רז״ל אהני ליה שטותיה לסבא, עבודה ובטול שלמעלה מטעם ודעת’.
און איצט קומט דער דיוק: ‘הנה זהו הטעם שהמשכן היה מעצי שטים דוקא’. שטעלט זיך אָפּ אויפֿן וואָרט ‘דוקא’. פֿון אַלע ביימער אין דער וועלט — צעדער, ציפּרעס, סאָסנע, אייל, טײַער האָלץ — איז דווקא ‘עצי שטים’ אויסגעקליבן געוואָרן. פֿאַר וואָס?
און דאָ הערט דער רבי אינעם וואָרט ‘שטים’ אַ רמז. ‘שטים’ און ‘שטות’ זײַנען פֿונעם זעלבן שורש. ‘עצי שטים’ זײַנען נישט נאָר אַ סאָרט האָלץ — זיי רמז׳ן אויף ‘שטות’. דאָס הויז פֿונעם אויבערשטן ווערט געבויט דווקא פֿון אַ ‘האָלץ פֿון שטות’.
טראַכט ווי איבערראַשנדיק דאָס איז. מיר וואָלטן דערוואַרט אַז אַ פּאַלאַץ פֿאַר אַ מלך זאָל געבויט ווערן פֿונעם איידלסטן, איידעלסטן, לאָגישסטן מאַטעריאַל. און אָט דער פֿאַרקערט אַליין: דער משכן, דער אָרט פֿון השראת השכינה, ווערט געבויט פֿונעם מאַטעריאַל וואָס רמז׳ט אויף דער אַוועקלאָזונג פֿון לאָגיק, אויף ‘שטות’. דער דאָזיקער קליינער פּרט איז די גאַנצע תורה פֿון אות ו׳ — און באַלד וועלן מיר זען פֿאַר וואָס.
דער קאָך פון נפש הבהמית — די זודונג וואס מ׳דאַרף פאַרקערן
דער מאמר זעצט פֿאָר און דערקלערט דעם ‘דוקא’: ‘מפני שהכוונה הוא להפוך השטות דלעומת זה לשטות דקדושה’. דאָס הייסט — מ׳קלײַבט דווקא אַ ‘האָלץ פֿון שטות’, ווײַל די גאַנצע מטרה פֿון דער עבודה איז צו נעמען די ‘שטות’ פֿונעם צד אחר און זי איבערצוקערן צו שטות דקדושה.
מיר האָבן דערמאָנט ביידע באַגריפֿן אינעם פֿריערדיקן שיעור, און מיר וועלן דאָ שאַרפֿן מיט דער הילף פֿון איין אידיש וואָרט וואָס דער רבי ניצט: ‘קאָך’ — אַ קאָכן, אַ התלהבות. טראַכט וועגן אַ מענטש וואָס ‘קאָכט’ זיך איבער געלט, איבער כבוד, איבער תאווה: ער ווערט פֿאַרטראָגן, ברענט, פֿאַרלירט דעם קאָפּ, האַנדלט ווײַט איבער יעדן לאָגיק. דער דאָזיקער קאָך — דער ‘קאָך’ פֿון נפש הבהמית — איז די ‘שטות דלעומת זה’: אַ געוואַלדיקער כוח פֿון מסירה אָן אַ חשבון, געקערט צו די אומריכטיקע זאַכן.
און אָט איז דער חידוש פֿונעם משכן: די מטרה איז נישט אויסצולעשן דעם ‘קאָך’. די מטרה איז אים איבערצוקערן. נישט הרגענען דעם קאָך — נאָר אים איבערצורוקן די ריכטונג. דאָס זעלבע האָלץ, אַ סימן פֿון ווילדקייט, ווערט די באַלקן אויף וועלכער דער בית המקדש שטייט.
שטעלט אײַך פאָר אַ ווילדן טײַך וואָס גיסט זיך איבער און חרובֿ׳ט. מ׳קען פּרוּוון אים פאַרדאַמען און אָפּשטעלן — דאָס איז ‘אתכפיא’. אָבער מ׳קען נעמען דעם זעלבן מאַכטיקן שטראָם און אים פֿירן דורך אַ טורבינע ביז ער לײַכט אַ גאַנצע שטאָט — דאָס איז ‘אתהפכא’. דאָס וואַסער איז נישט פֿאַרשוווּנדן; דער כוח איז נישט שוואַכער געוואָרן; נאָר די ריכטונג האָט זיך איבערגעקערט. אַזוי פּונקט מיט דער עבודה: צו נעמען דעם ווילדן ‘קאָך’ און אים איבערצוקערן צו אַ פֿײַער וואָס ברענט אין עבודת ה׳.
„אהני ליה שטותיה לסבא‟ — ווען די שטות דינט קדושה
דאָ ברענגט דער מאמר אַ מאמר רז״ל: ‘אהני ליה שטותיה לסבא’ — ‘זײַן שטות האָט געניצט דעם זקן’. דער אויסדרוק איז גענומען פֿון דער גמרא (כתובות יז, א), און הינטער אים שטייט אַ שיינע מעשה וואָס איז כדאי צו קענען.
די גמרא רעדט ווי אַזוי מ׳דערפֿרייט אַ חתן און כלה, און דערציילט וועגן דעם אמורא רב שמואל בר רב יצחק, וואָס פֿלעגט טאַנצן פֿאַר דער כלה מיט דרײַ בעדער הדס אין דער האַנט, כדי זי צו דערפֿרייען. רבי זירא האָט דאָס געזען און איז געווען נישט צופֿרידן: ‘קא מכסיף לן סבא’ — דער זקן, אַ תלמיד חכם, ‘פֿאַרשעמט’ אונדז מיט אַ הנהגה וואָס זעט אויס ווי ‘שטות’, נישט לויט זײַן כבוד.
אָבער ווען רב שמואל בר רב יצחק איז נפטר געוואָרן, האָט מען געזען אַ זײַל פֿײַער וואָס האָט אים אָפּגעטיילט פֿון גאַנצן פֿאָלק — אַ סימן פֿון אַ באַזונדער הויכער מדריגה. און דעמאָלט האָט רבי זירא חזר געווען און געזאָגט: ‘אהני ליה שטותיה לסבא’ — יענע זעלבע ‘שטות’, יענע שמחה און מסירה איבער כבוד און חשבון, פֿאַר אַ מצווה און פֿאַר דעם צווייטנס שמחה — איז וואָס האָט אים בײַגעשטאַנען, וואָס האָט אים געבראַכט צו דער העכסטער מדריגה.
און דאָס איז פּונקט דער ענין אינעם מאמר: ווען מ׳נעמט דעם כוח פֿון ‘שטות’ — די מסירה וואָס איז איבערן שכל — און מ׳קערט אים צו קדושה, ‘ניצט’ ער; ער דערגרייכט וואָס אַ שכלדיקע, אויסגערעכנטע עבודה וואָלט קיינמאָל נישט געקענט דערגרייכן. און אַזוי איז מסכם דער מאמר: דאָס איז ‘עבודה ובטול שלמעלה מטעם ודעת’.
און פֿאַר וואָס דווקא אַ עבודה איבערן לאָגיק? ווײַל מיר פּרוּוון ממשיך צו זײַן די עצמות — דעם אויבערשטן ווי ער איז אין זיך אַליין, וואָס איז איבער יעדן גילוי און יעדן סדר. עפּעס איבערן לאָגיק קען מען נישט כאַפּן מיט די כלים פֿון לאָגיק; נאָר אַ עבודה וואָס איז אַליין איבערן שכל — מסירה אָן אַ חשבון — רירט אָן די עצמות. שטעלט אײַך פאָר דעם חילוק צווישן אַ אויסגערעכנטער מתנה און אַ מענטש וואָס שפּרינגט אין וואַסער אָן צו טראַכטן כדי צו ראַטעווען זײַן חבר: דאָרט, איבער יעדן טעם, אַנטפּלעקט זיך דער עומק. דאָס איז ‘שטות דקדושה’, און דווקא זי בויט אַ דירה פֿאַרן אויבערשטן.
סיכום — און אַ הקדמה: די נשיאים וואס האבן דאס געלעבט
אַזוי לאָמיר מסכם זײַן דעם דאָזיקן חלק פֿון אות ו׳. מיר האָבן געפֿרעגט: פֿון וועלכן מאַטעריאַל בויט מען אַ הויז פֿאַרן אויבערשטן? און דער ענטפֿער — ‘עצי שטים’, אַ ‘האָלץ פֿון שטות’ — האָט אונדז געלערנט די גאַנצע עבודה: נישט אויסצולעשן דעם ‘קאָך’ פֿון נפש הבהמית, נאָר איבערצוקערן יענעם זעלבן כוח, יענע זעלבע מסירה אָן אַ חשבון, פֿון ‘שטות דלעומת זה’ צו ‘שטות דקדושה’ — עבודה ובטול שלמעלה מטעם ודעת.
אָבער דער רבי לאָזט עס נישט ווי אַ שיינער אַבסטראַקטער רעיון. ער זעצט פֿאָר און זאָגט עפּעס וואָס ברענגט אַלץ צוריק צום לעבן: ‘כל הענינים שתבע מאתנו כ״ק מו״ח אדמו״ר — וכמו כן שאר הנשיאים — קיימו זה בעצמם’.
און וואָס איז דער שײַכות צווישן דער פֿאָדערונג און איר מקיים זײַן דורך די נשיאים? דער רבי באַזירט עס אויף אַ מאמר רז״ל אויפֿן פּסוק ‘מגיד דבריו ליעקב, חוקיו ומשפטיו לישראל’: וואָס דער אויבערשטער אַליין, כביכול, טוט — זאָגט ער ישראל צו טאָן און צו היטן. דער אויבערשטער באַפֿעלט נישט אַ זאַך וואָס ער אַליין איז נישט מקיים. און אַזוי אויך מיט די נשיאי החסידות: אַלץ וואָס זיי האָבן געפֿאָדערט פֿון די מקושרים צו זיי — זיי אַליין האָבן עס ערשט מקיים געווען און געטאָן.
און פֿאַר וואָס האָבן זיי אונדז אַנטפּלעקט אַז זיי אַליין האָבן עס מקיים געווען? דער מאמר זאָגט: ‘כדי שיהיה לנו יותר נקל לקיימם’. ווען מ׳ווייסט אַז דער וועג איז שוין געבאַנט, אַז דער ראש הדור אַליין איז שוין דורכגעגאַנגען אים — קלינגט די פֿאָדערונג נישט מער ווײַט אָדער אוממעגלעך. זי ווערט עפּעס דערגרייכלעך, ווײַל ס׳איז שוין געטאָן געוואָרן פֿאַר אונדז.
דאָס הייסט: אַלץ וואָס דער רבי הריי״צ פֿאָדערט פֿון אונדז — יענע זעלבע מסירה איבערן לאָגיק, יענע זעלבע אהבת ישראל אָן אַ חשבון — די נשיאים האָבן עס נישט נאָר געלערנט. זיי האָבן עס געלעבט, אין זייער גוף ממש, אין מעשה.
און אינעם קומענדיקן שיעור וועלן מיר דאָס זען ממש — אַ ריי מעשיות, פֿונעם אַלטן רבי׳ן ביזן רבי׳ן הריי״צ, פֿון וועלכע יעדע איז ‘שטות דקדושה’ אין דער מעשה ממש. אַ דאַנק וואָס איר האָט געלערנט מיט אונדז, און מיר וועלן זיך זען אינעם קומענדיקן שיעור.