חזרה און פתיחה — אפשר איז אצילות פונדעסטוועגן דער תכלית?
ברוכים הבאים צום זעכצנטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א. מיר עפֿענען אות ה׳.
לאָמיר זיך דערמאָנען וווּ מיר זײַנען געשטאַנען. אין אות ד׳ האָבן מיר דערגרייכט אַ גרויסן יסוד: די בריאה — דאָס אַרויסקומען יש מאין — קומט נאָר פֿון דער עצמות, נישט פֿון די גילוים. און דעריבער איז די תכלית נישט די אויבערשטע וועלטן, וואָס זײַנען נאָר ‘גילוי ההעלם’, נאָר דווקא די דאָזיקע אונטערשטע וועלט, וואָס זעט אויס ‘עצמי’, און אין וועלכער, דורך דער עבודה, ווערט די עצמות אַנטפּלעקט.
אָבער אַ פראַגע איז געבליבן הענגען, און מיט איר הייבן מיר אָן הײַנט. מיר האָבן געזאָגט אַז אצילות איז ‘נאָר גילוי’ און דעריבער נישט די תכלית. אָבער דאָס איז אמת נאָר לויט איין דעה. ס׳איז דאָ אַ צווייטע דעה אין קבלה, וואָס זאָגט אַז אַ טייל פֿון אצילות — אירע ‘כלים’ — זײַנען דווקא באַשאַפֿן געוואָרן ‘יש מאין’, פּונקט ווי די דאָזיקע וועלט. און אויב אַזוי, אפשר קען אצילות פֿאָרט זײַן די תכלית?
דאָס איז נישט קיין טעכנישע פראַגע. זי רירט אָן דעם האַרץ פֿונעם ענין: איז דער שפּיץ פֿון דער בריאה אַן עפּעס אַ הויכע גײַסטיקע וועלט, אָדער דווקא דער גשמיותדיקער דיל אויף וועלכן מיר שטייען? דער מאמר אַנטלויפֿט נישט פֿון דער פראַגע. ער נעמט ביידע דעות, איינע נאָך דער אַנדערער, און וײַזט אַז אַפילו לויט דער ‘שטאַרקסטער’ — איז אצילות נאָך אַלץ נישט די תכלית. כדי צו פֿאַרשטיין, וועלן מיר דאַרפֿן אַ נײַעם באַגריף: ‘די רשימה’. לאָמיר אָנהייבן אין סדר.
וואס זענען די „כלים‟ פון אצילות, און די צוויי דעות אויף זיי
לאָמיר זיך אומקערן אויף אַ רגע צו וואָס מיר האָבן געלערנט וועגן אצילות. מיר האָבן געזאָגט אַז אצילות איז געבויט פֿון ‘ספֿירות’ — צען געטלעכע מידות דורך וועלכע דער אויבערשטער פּועלט און אַנטפּלעקט זיך. און אין יעדער ספֿירה זײַנען דאָ צוויי טיילן: דער ‘אור’ — דער אינהאַלט, די אינערלעכע געטלעכע ענערגיע; און דער ‘כלי’ — דער כלי וואָס נעמט אַרײַן און באַגרענעצט דעם אור.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘והנה לא מיבעי להשיטה שמביא אדמו״ר הצמח צדק שגם הכלים דאצילות הוא גילוי ההעלם, דלשיטה זו הרי בודאי אין הכוונה בשביל האצילות כי הרי זה ירידה ורק גילוים, אלא גם להשיטה השניה שמביא שם שהכלים הם בריאה יש מאין, הנה מבואר בכל מקום שמה שאנו אומרים שהכלים הם בריאה יש מאין אין הכוונה יש מאין ממש, כי אם זהו דוקא לגבי האור, מפני ששורש הכלים מהרשימה שהיא בחינת העלם ולכן גם מציאותן הוא באופן שמקורם בהעלם, ולכן לגבי האור הם כמו בריאה יש מאין, אבל לגבי הרשימה הם גילוי ההעלם, אם כן מובן דאין הכוונה עולמות העליונים כי אם העבודה בעולם הזה דאתכפיא ואתהפכא’.
שטעלט אײַך עס פֿאָר אַזוי: דער ‘אור’ איז ווי די חכמה פֿון אַ חכם — אַ אינערלעכער שטראָם, אומבאַגרענעצט. און דער ‘כלי’ איז ווי די ווערטער און זאַצן אין וועלכע ער באַקליידט די חכמה כדי זי איבערצוגעבן. די זעלבע חכמה קען זיך באַקליידן אין אַ משל פֿאַר אַ קינד אָדער אין אַ ניסוח פֿאַר אַ תלמיד חכם — דער כלי איז די פֿאָרעם וואָס גיט דעם אור אַ גבול און אַ געשטאַלט. אָדער פּשוט: דער אור איז דאָס וואַסער, און דער כלי איז דאָס גלאָז וואָס גיט אים אַ פֿאָרעם.
אויפֿן ‘אור’ איז נישטאָ קיין מחלוקת: ער איז זיכער אַ געטלעכער גילוי, אַ התפשטות פֿונעם מקור. די פראַגע איז נאָר אויף די ‘כלים’. פֿון וואַנען קומען זיי? און אָט זײַנען צוויי דעות.
די ערשטע דעה, וואָס דער צמח צדק ברענגט: אַפילו די כלים פֿון אצילות זײַנען ‘גילוי ההעלם’ — דאָס הייסט אַן אַנטפּלעקן פֿון עפּעס באַהאַלטנס, נישט אַ באַשאַפֿן פֿון עפּעס נײַעס. לויט דער דעה איז אַלץ אין אצילות, אויך די כלים, אין תוך גילוי. און דעמאָלט, זאָגט דער מאמר, ‘בודאי אין הכוונה בשביל אצילות’ — קלאָר און פּשוט, וואָרן אויב אַלץ דאָרט איז נאָר גילוי און ירידה, איז אצילות נישט די תכלית, פּונקט ווי מיר האָבן געלערנט נעכטן.
אָבער ס׳איז דאָ אַ צווייטע דעה, און זי איז די אינטערעסאַנטע פֿאַר אונדז: אַז די כלים פֿון אצילות זײַנען ‘בריאה יש מאין’ — אַז זיי זײַנען באַשאַפֿן געוואָרן ממש פֿון גאָרנישט, ווי די באַשעפֿענישן פֿון דער דאָזיקער וועלט. און לויט דער דעה קומט אויף די פראַגע אין איר פֿולער שטאַרקייט: אויב די כלים פֿון אצילות זײַנען באַשאַפֿן געוואָרן יש מאין — און מיר האָבן געזאָגט אַז בריאה יש מאין קומט דווקא פֿון דער עצמות — איז אפשר קען אצילות טאַקע זײַן די תכלית, פּונקט ווי די דאָזיקע וועלט?
דאָ מאַכט דער מאמר אַ איידעלע און פּינקטלעכע באַוועגונג. ער דוחה נישט די צווייטע דעה; ער נעמט זי אָן — און דערנאָך וײַזט אַז אַפילו לויט איר, איז דער ‘יש מאין’ פֿון אצילות נישט דער זעלבער ‘יש מאין’ פֿון דער דאָזיקער וועלט. און כדי צו פֿאַרשטיין דעם חילוק, מוזן מיר קענען ‘די רשימה’.
„הרשימה‟ — דער רושם וואס בלייבט נאכן צמצום
כדי צו פֿאַרשטיין ‘די רשימה’, לאָמיר זיך אומקערן אויף אַ רגע צום צמצום. מיר האָבן געלערנט אַ מאָל: פֿאַר דער בריאה פֿון די וועלטן האָט דער אור אין סוף אָנגעפֿילט ‘אַלץ’, און דערנאָך איז געווען אַ ‘צמצום’ — דער אויבערשטער האָט כביכול אַוועקגענומען און פֿאַרשטעלט דעם אור, און אויסגעליידיקט אַ ‘אָרט’ אין וועלכן באַגרענעצטע וועלטן זאָלן קענען עקזיסטירן.
אָבער דער צמצום האָט נישט איבערגעלאָזט אַ אינגאַנצן ליידיקן חלל. ס׳איז געבליבן אין אים אַ ‘רושם’ — אין קבלה רופֿט מען עס ‘די רשימה’. שטעלט אײַך פאָר אַ בקבוק פּאַרפֿום וואָס איר האָט אויסגעליידיקט. דער פּאַרפֿום איז נישטאָ — אָבער אויב איר ברענגט נאָענט די נאָז, בלײַבט נאָך אַ שוואַכער ריח, אַ שפּור פֿון וואָס ס׳איז געווען. אָדער שטעלט אײַך פֿאָר אַ חותם אַראָפּגענומען פֿון וואַקס: דער חותם איז נישטאָ, אָבער דער אָפּדרוק, דער שפּור פֿון זײַן פֿאָרעם, בלײַבט. אַזוי ‘די רשימה’: אַ דינער שפּור פֿונעם אור וואָס האָט זיך אָפּגעצויגן, וואָס בלײַבט אינעם ‘אָרט’ נאָכן צמצום.
און לאָמיר זיך נישט טועה זײַן: אַ שפּור איז עפּעס זייער שוואַכס לגבי דעם מקור, אָבער ס׳איז נאָך אַלץ עפּעס. דער ריח אינעם בקבוק איז נישט דער פֿולער פּאַרפֿום, אָבער ס׳איז אויך נישט גאָרנישט — ער טראָגט נאָך אין זיך דעם ‘זכר’ פֿונעם פּאַרפֿום. אַזוי די רשימה: ס׳איז אַ דינער שאָטן פֿונעם אור, אָבער ס׳איז נאָך אַלץ אַ בחינה פֿון אלקות, אַ שפּור פֿון וואָס האָט דאָרט געלויכטן פֿריער.
און דער קריטישער פּונקט פֿאַר אונדז: ‘די רשימה’ איז אַ בחינה פֿון ‘העלם’ — זי איז שוין אַליין אַ מצב פֿון פֿאַרבאַהאַלטנקייט, פֿון אַ מצומצמן און פֿאַרדעקטן אור, נישט פֿון אַן אָפֿענעם גילוי. ס׳איז אַ נידעריקע מדריגה, ‘נאָך’ דער הסתלקות, שוין אינעם עולם פֿון העלם.
און איצט אַנטפּלעקט דער מאמר דעם שליסל: ‘שורש הכלים מהרשימה’. די כלים פֿון אצילות זײַנען נישט געוואַקסן דירעקט פֿונעם אַנטפּלעקטן אור — זייער שורש איז דווקא אין דער ‘רשימה’, אין יענעם פֿאַרשטעלטן שפּור וואָס בלײַבט נאָכן צמצום. און דאָס ענדערט אַלץ. וואָרן איצט דאַרף מען פֿרעגן מיט אָפּגעהיט: דער ‘יש מאין’ פֿון די כלים — ‘יש פֿונעם אין’ לגבי וואָס פּונקט?
„יש מאַיִן‟ — אבער נאר לגבי דעם אור, נישט באמת
און דאָ דער שיינער דיוק פֿונעם מאמר: ‘אין הכוונה יש מאין ממש, כי אם דוקא לגבי האור’. ווען מיר זאָגן אַז די כלים פֿון אצילות זײַנען באַשאַפֿן געוואָרן ‘יש מאין’ — איז די כוונה נישט קיין אַבסאָלוטער אין, ווי די דאָזיקע וועלט. די כוונה איז ‘יש מאין’ נאָר לגבי דעם אור.
לאָמיר דערקלערן. אַלץ הענגט אָפּ אינעם פּונקט פֿון פֿאַרגלײַך. לגבי דעם אַנטפּלעקטן, ליכטיקן, הויכן אור — דער כלי, וואָס קומט פֿונעם פֿאַרשטעלטן ‘רשימה’, זעט אויס ווי אַ ריזיקער שפּרונג, ווי עפּעס אינגאַנצן ‘נײַעס’, ווי יש מאין. דער אונטערשייד צווישן דעם אַנטפּלעקטן אור און דעם באַגרענעצטן כלי איז אַזוי גרויס, אַז לגבי דעם אור זעט עס אויס ווי אַ בריאה פֿון גאָרנישט.
אָבער לגבי דער ‘רשימה’ אַליין — צו יענעם פֿאַרשטעלטן שפּור פֿון וואַנען די כלים זײַנען געוואַקסן — זײַנען די כלים בכלל נישט ‘נײַ’. זיי זײַנען פּשוט ‘גילוי ההעלם’: אַן אַנטפּלעקן פֿון וואָס איז שוין געווען באַהאַלטן אין דער רשימה. דער זעלבער כלי: לגבי דעם אור זעט ער אויס ‘יש מאין’, און לגבי דער רשימה איז ער נאָר אַ ‘גילוי’ פֿון אַ פֿאַראַנענער זאַך.
שטעלט אײַך פאָר אַ תלמיד וואָס כאַפּט אַ טיפֿן רעיון וואָס דער רבי האָט אים צוגערוימט. לגבי דעם תלמיד וואָס האָט גאָרנישט געוווּסט, זעט אויס אַז ס׳איז בײַ אים געבוירן געוואָרן וויסן יש מאין, פֿון גאָרנישט. אָבער לגבי דעם רבי, בײַ וועמען דער רעיון איז שוין געווען שלם — איז גאָרנישט נײַעס באַשאַפֿן געוואָרן; נאָר עפּעס וואָס איז שוין געווען איז אַנטפּלעקט געוואָרן. אַלץ הענגט אָפּ פֿון וועלכן צד מ׳קוקט.
און נאָך אַ דוגמא, פֿון געלט. אַ באַנקנאָט פֿון טויזנט שקלים אין דער האַנט פֿון אַ קליין קינד זעט אויס ווי אַ ריזיק פֿאַרמעג, אַ געוואַלדיקער ‘יש’. דער זעלבער באַנקנאָט אין דער האַנט פֿון אַ מיליאָנער ווערט גערעכנט ווי גאָרנישט, ווי אַ נול. דער באַנקנאָט האָט זיך נישט געענדערט — נאָר דער פּונקט פֿון פֿאַרגלײַך. אַזוי דער ‘יש מאין’ פֿון די כלים: ‘ריזיק’ לגבי דעם אור, ‘נישטיק’ און נאָר אַ גילוי לגבי דער רשימה.
און דער חילוק פֿונעם ‘יש מאין’ פֿון דער דאָזיקער וועלט איז תהומדיק. די דאָזיקע וועלט איז באַשאַפֿן געוואָרן פֿון אַ אַבסאָלוטן אין, אַ אמתן אין — און דעריבער איז איר שורש אינעם עצמות אַליין. אָבער די כלים פֿון אצילות, אַפילו אינעם לשון פֿון ‘יש מאין’, קומען באמת פֿון דער רשימה, פֿון ‘העלם’ — נישט פֿונעם אַבסאָלוטן אין, און נישט דירעקט פֿון דער עצמות. זייער ‘יש מאין’ איז יחסי; דער ‘יש מאין’ פֿון דער דאָזיקער וועלט איז אמת. און דעריבער נאָר די דאָזיקע וועלט רירט אָן די עצמות אַליין.
סיכום און הקדמה — צו ביידע דעות, דער תכלית איז די עבודה אונטן
אַזוי וואָס האָבן מיר געזען הײַנט?
מיר האָבן געפֿרעגט: אפשר איז אצילות, און נישט די דאָזיקע וועלט, די תכלית פֿון דער בריאה? און דער מאמר האָט אונטערזוכט ביידע דעות. לויט דער ערשטער דעה — אַז די כלים פֿון אצילות זײַנען ‘גילוי ההעלם’ — איז באַלד קלאָר אַז אצילות איז נישט די תכלית, וואָרן זי איז אַלץ גילוי און ירידה. און לויט דער צווייטער דעה — אַז די כלים זײַנען ‘יש מאין’ — האָבן מיר אַנטדעקט אַז ס׳איז נישט קיין אמתער יש מאין, נאָר נאָר לגבי דעם אור, ווײַל דער שורש פֿון די כלים איז אין דער ‘רשימה’, אַ בחינה פֿון העלם. דעריבער אַפילו לויט איר, איז אצילות נישט דער אמתער יש פֿונעם אין, און נישט די תכלית.
באַמערקט ווי שטאַרק די דאָזיקע באַוועגונג איז. דער מאמר האָט זיך נישט באַנוגנט מיט דער דעה וואָס איז אים באַקוועם; ער האָט גענומען דווקא די שווערסטע דעה — אַז אצילות איז באַשאַפֿן געוואָרן יש מאין — און געוויזן אַז אַפילו לויט איר איז אצילות נישט די תכלית. ווען אַ טענה האַלט אַפילו אינעם שווערסטן פֿאַל, ווייסט מען אַז זי איז פֿעסט.
און די מסקנה איז איינע, פֿאַר ביידע דעות: ‘אין הכוונה עולמות העליונים, כי אם העבודה בעולם הזה — דאתכפיא ואתהפכא’. דער שפּיץ פֿון אַלץ איז נישט קיין שום אויבערשטע וועלט, ווי הויך זי זאָל נישט זײַן. דער שפּיץ איז די עבודה דאָ, אין דער דאָזיקער גשמיותדיקער וועלט — אונטערטעניקן דעם רע, און איבערקערן דעם חושך צו ליכט.
אָבער דאָס וועקט אויף אַ זייער פּראַקטישע פראַגע, באַקאַנט יעדן וואָס האָט געלערנט חסידות. מ׳זאָגט אונדז שטענדיק אַז ווען אַ איד טוט אַ מצווה, ‘מוסיף אורות באצילות’ — ער פּועלט אויבן, אין די אויבערשטע וועלטן. אויב די אויבערשטע וועלטן זײַנען נישט די תכלית, וואָס איז דער טעם פֿון אַלע אורות וואָס מיר לייגן צו דאָרט? מיט דער דאָזיקער פראַגע, און מיטן וווּנדערלעכן ענטפֿער פֿונעם מהר״ש דערויף, וועלן מיר עפֿענען דעם קומענדיקן שיעור — און דערגרייכן דעם האַרץ אַליין פֿונעם גאַנצן מאמר: די דירה פֿאַר זײַן עצמות. אַ דאַנק וואָס איר האָט געלערנט מיט אונדז — און מיר וועלן זיך זען אינעם קומענדיקן שיעור.